Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1315481 1309898 2026-05-26T10:13:03Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315481 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] gol7wwx3h6c6et7ifw2czqmkpfgmpfd 1315498 1315481 2026-05-26T10:17:00Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315498 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1315536 1315498 2026-05-26T10:28:49Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315536 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] gol7wwx3h6c6et7ifw2czqmkpfgmpfd 1315547 1315536 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:PieWriter|PieWriter]] 1315498 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1315492 1244124 2026-05-26T10:16:50Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315492 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] bxy2jdzquiid3slbtdgkp5k8dnm0prt 1315493 1315492 2026-05-26T10:16:55Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315493 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1315491 1118991 2026-05-26T10:15:36Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315491 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] dyacjrdfrlhryqnyfilz8sk3y5ecl9y 1315494 1315491 2026-05-26T10:16:56Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315494 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1315458 1244131 2026-05-26T10:07:21Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315458 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] dnwitrgmx84ega93ww2pci48h6jwjve 1315459 1315458 2026-05-26T10:07:29Z PieWriter 71311 Undid edits by [[Special:Contribs/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|talk]]) to last version by HusseyBot 1315459 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 0 2198 1315532 1155914 2026-05-26T10:27:12Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315532 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] bwjiroe2e7hd9n6o1hz1zxcf216zmq2 1315538 1315532 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kevin Scannell|Kevin Scannell]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 0 2568 1315470 1286916 2026-05-26T10:11:36Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315470 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 18pteshsiw8lxfv9e8sgytaxbuywh8b 1315473 1315470 2026-05-26T10:12:36Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315473 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2574 1315482 1304692 2026-05-26T10:13:15Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315482 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] oyko0pqzp3x7umyp652umj4vhkfj3vr 1315497 1315482 2026-05-26T10:16:59Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315497 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2618 1315525 1303697 2026-05-26T10:25:21Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315525 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] bo1lsc0tgboq8u0gome2tndqhwu9y3d 1315544 1315525 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conan Wolff|Conan Wolff]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 0 2706 1315502 1294209 2026-05-26T10:17:33Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315502 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] dzxz00l1sw1ykwh4v75x73hucsczkt9 1315554 1315502 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 0 2759 1315535 1270269 2026-05-26T10:28:38Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315535 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] l2hnmj3v6hybnj6wqxkqpc9ey49xb2i 1315539 1315535 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:223.24.184.131|223.24.184.131]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 0 3155 1315537 1206001 2026-05-26T10:29:01Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315537 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] sngndizuxw75uu1msle7me4fs67d2co 1315542 1315537 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 0 3253 1315471 1292634 2026-05-26T10:11:48Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315471 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ke8i8dxlc1q93kehb5uln47v1rm9p5z 1315472 1315471 2026-05-26T10:12:35Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315472 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3255 1315529 1256026 2026-05-26T10:26:50Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315529 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] 2gaz4ef54i9n90gxq1aqbrr9hd2od0m 1315541 1315529 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:109.79.42.73|109.79.42.73]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 0 3991 1315406 1304161 2026-05-25T23:07:32Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1315406 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |image=[[Íomhá:IrishIndependentBratach.png|220px]] }} [[Nuachtán]] laethúil [[Béarla]] in [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]] is é an '''''[[Irish Independent]]'''''. Is i m[[Baile Átha Cliath]] atá sé bunaithe. Ar dheis ón lár atá sé lonnaithe ó thaobh na polaitíochta de. Tá gaol aige leis an nuachtán Domhnaigh ''[[The Sunday Independent]]'' agus ''[[The Herald]]''. Sa bhliain 2019 ghlac [[Independent News & Media|INM]], ar leo an ''Irish Independent'', le tairiscint ón ngrúpa ón mBeilg [[Mediahuis]] leis an gcomhlacht a cheannach ar €145.6 milliún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0430/1046598-inm-le-diol-le-grupchomhlacht-on-mbeilg-ar-145-6m/|teideal=INM le díol le comhlacht ón mBeilg ar €145.6m|dáta=30 Aibreán 2019|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=15 Iúil 2025}}</ref> [[Íomhá:Independent House in Talbot Street - geograph.org.uk - 3199800.jpg|mion|Tá ceanncheathrú an ''Irish Independent'' i [[Sráid Thalbóid]]]] [[Íomhá:Irish Independent Dublin 12893547953 o.jpg|mion|Sean-cheanncheathrú an ''Irish Independent'' i [[Sráid na Mainistreach|Sráid na Mainistreach Uachtarach]]]] ==Iriseoireacht i nGaeilge== Bhíodh altanna rialta Gaeilge ann sna seachtóidí.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-go-leor-le-baint-amach-go-foill-ag-na-meain-ghaeil.aspx|title=Go leor le baint amach go fóill ag na meáin Ghaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=67|year=2006|month=Samhain}}</ref> Bhí sé amuigh ar [[Independent News and Media]] sna 2000í go rabhadar naimhdeach i leith na Gaeilge, agus feachtas binbeach acu i gcoinne bhunú [[Teilifís na Gaeilge|Theilifís na Gaeilge]] m.sh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://sluggerotoole.com/2013/09/26/shock-horror-independent-publishes-its-own-irish-language-news-supplement/|teideal=Shock horror! Independent publishes its own Irish language news supplement|údar=Conchubhar|dáta=2013-09-26|language=en|work=[[Slugger O'Toole]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-na-nuachtain-nua.aspx|title=Na Nuachtáin Nua|journal=[[Beo!]]|issue=104|year=2009|month=Nollaig}}</ref> ===''Foinse'' (2009–2013)=== {{príomhalt|Foinse}} Fógraíodh sa bhliain 2009 go mbeadh leagan nua den nuachtán ''Foinse'', a bhain cáil amach ó bunaíodh é, á dháileadh in éineacht leis an Irish Independent gach Céadaoin. Fiontar a bhí ann nár tugadh faoina leithéid roimhe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Shaothraigh an socrú brabach don dá nuachtán "trí cur le líon na léitheoirí agus ioncam breise fógraíochta a ghnóthú dá réir."<ref name=":1" /> Bhí sé ina bhealach freisin chun glúin úr léitheoirí a mhealladh mar áis foghlamtha.<ref name=":2" /> De réir tuairiscí bhíodh ardú suntasach sa díolachán Dé Céadaoin de thairbhe ''Foinse'' a bheith ann.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 58.</ref> Nuair a cuireadh deireadh le ''Foinse'' mar nuachtán clóbhuailte sa bhliain 2013, ní raibh ach tuairim is coicís ann sula raibh foireann nua eagraithe le foilseachán nua a chur le chéile ina áit.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-an-bhfuil-pobal-leitheoireachta-gaeilge-ann.aspx|title=An bhFuil Pobal Léitheoireachta Gaeilge Ann?|journal=[[Beo!]]|issue=150|year=2013|month=Deireadh Fómhair}}</ref><ref name=":0" /> ===''Seachtain'' (2013 i leith)=== {{príomhalt|Seachtain (nuachtán)}} Déantar dáileadh ar ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', foilseachán [[An Ghaeilge|Gaeilge]] faoi úinéireacht [[Mediahuis]], in éineacht leis an ''Irish Independent'' uair sa tseachtain ó shin i leith, ar an gCéadaoin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[An Coimisinéir Teanga|Oifig an Choimisinéara Teanga]]|url=https://www.languagecommissioner.ie/userfiles/files/OCT_Me%C3%A1inGhaeilge_N%C3%B3taTreorach_GA_EN_040225.pdf|year=2025|month=Aibreán|title=Na Meáin Ghaeilge|pages=lch 2}}</ref> Foilsíonn sé scéalta nuachta, spóirt, gné-ailt agus ailt nach iad.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=30 DF 2013|url=https://www.independent.ie/irish-news/seachtain-irelands-only-irish-language-newspaper/29711638.html|title=‘Seachtain’ – Ireland’s only Irish language newspaper|journal=[[Irish Independent]]|language=Béarla}}</ref> Ní fhaigheann sé deontas ón stát agus "maireann sé ar chúiseanna tráchtála."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/bua-seachas-c%C3%BAl%C3%BA-siar|teideal=Bua seachas cúlú siar|údar=[[Ciarán Dunbar]]|dáta=13 Márta 2014|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> B'í ''Seachtain'' an t-aon nuachtán clóbhuailte Gaeilge dá raibh ann ar feadh os cionn deich mbliana, go dtí gur bunaíodh ''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'' sa bhliain 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/nuachtan-nua-le-seoladh-ag-an-oireachtas/|teideal=Nuachtán nua le seoladh ag an Oireachtas|údar=[[Ciarán Dunbar]]|dáta=16 Deireadh Fómhair 2024|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Dúirt eagarthóir an ''Irish Independent'' [[Cormac Burke]] sa bhliain 2024 gur léirigh ''Seachtain'' go bhfuil an ''Indo'' "go mór i bhfách leis an nGaeilge".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/tessa-fleming-chun-podchraoladh-nua-seachtain-a-stiuradh/a914151907.html|teideal=Tessa Fleming chun podchraoladh nua Seachtain a stiúradh|dáta=06 Márta 2024|work=[[Seachtain]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is léiriú é ''Seachtain'' ar athrú meoin san eagraíocht dar le [[Ciarán Dunbar]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Ciarán Dunbar]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/oireachtas-na-samhna-2025-is-breacadh-lae-uir-an-toireachtas-do-chathair-bheal-feirste/a562324732.html|title=Is breacadh lae úir an tOireachtas do chathair Bhéal Feirste|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lgh 6-7}}</ref> Bunaíodh [[Seachtain (podchraoladh)|Podchraoladh ''Seachtain'']] in 2024 mar chuid de sholáthar Gaeilge an ''Irish Independent''.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> Sa bhliain 2026 tháinig laghdú ar thoirt ''Sheachtain'' ó 16 leathanach go 12. Is i rith [[Seachtain na Gaeilge|Sheachtain na Gaeilge]] a tháinig an laghdú seo.<ref group="nóta">c.f. eagrán 11 Márta 2026 le hais cheann 04 Márta 2026 </ref> == Féach freisin == * ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'' * ''[[Foinse]]'' == Naisc sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://www.independent.ie/ independent.ie] ==Foinsí== * [[Regina Uí Chollatáin|Chollatáin, Dr Regina Uí]] (18 Aibreán 2011). [https://web.archive.org/web/20140401053959/http://www.forasnagaeilge.ie/dynamic/publications/TuarascailEarnailnaMeanGhaeilge.pdf ''"Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga"'']. == Tagairtí == {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Nuachtáin in Éirinn}} {{Nuachtáin i bPoblacht na hÉireann}} [[Catagóir:Irish Independent| ]] [[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin laethúla]] [[Catagóir:Líonraí podchraoltaí]] [[Catagóir:Mediahuis]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1905]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1900í]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Nuacht]] lrdcqn3yv4aws2d33ljwlifdahzsk5p 0 4017 1315426 1314770 2026-05-25T23:17:14Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315426 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |image=[[Íomhá:FoinseCludach.jpg|220px]] |seguit_per=''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'' }} {{Le haghaidh|túsphointe abhainn|Foinse (abhainn)}} [[Nuachtán]] [[An Ghaeilge|Gaeilge]] ba ea '''''[[Foinse]]'''''. Bhí sé ar fáil i gcló idir 1996 agus 2013 (agus cuid de i bhfoirm [[Digiteach|dhigiteach]] sna blianta deireanacha). Nuachtán táblóideach, ba é an t-ábhar a bhí le fáil in ''Foinse'' ná nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta, scéalta Gaeilge agus [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]], [[Spórt|spóirt]], [[Taisteal|taistil]], [[gnó]] agus [[Oideachas|oideachais]] agus [[Cultúr|cultúir]]. == Stair == === ''Foinse'' neamhspleách (1996–2009) === Tús "ré órga na cumarsáide Gaeilge" a thug [[Breandán Delap]] ar 1996 ní ba dhéanaí, an uair ar tháinig TG4 ar an aer agus a fhoilsíodh an chéad eagrán de ''Foinse'' faoina cheannas.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-go-leor-le-baint-amach-go-foill-ag-na-meain-ghaeil.aspx|title=Go leor le baint amach go fóill ag na meáin Ghaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=67|year=2006|month=Samhain}}</ref> Shíl an t-iriseoir [[Máiréad Ní Chinnéide]] gur thug sé "gairmiúlacht isteach in iriseoireacht na Gaeilge nach raibh ann roimhe". B'é an nuachtán Gaeilge "is fearr dá bhfaca mise," a deir sí, tráth a bhí sé neamhspleách.<ref name=":4" /> Thug an [[léachtóir]] le hiriseoireacht [[Íte Ní Chionnaith]] "sárnuachtán" air.<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=[[Íte Ní Chionnaith]]|url=https://issuu.com/cnag/docs/feasta_2013_m_rta_le_cl_dach|journal=[[Feasta]]|volume=66|issue=3|year=2013|month=Márta|title=Deireadh curtha le nuachtán Gaeilge eile|pages=lgh 11–13}}</ref> Chuaigh pobal na Gaeilge i dtaithí ar plé agus anailís a fháil ann ó leithéidí [[Cathal Mac Coille|Chathal Mhic Choille]] agus [[Póilín Ní Chiaráin|Phóilín]] agus [[Áine Ní Chiaráin]], iriseoirí "téagartha" a bhain cáil amach don nuachtán.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 150.</ref><ref name=":5" /> Bhíodh an nuachtán á fhoilsiú ar an [[An Cheathrú Rua|gCeathrú Rua]] i g[[Conamara]] agus chlóbhuailtí é san [[An Uaimh|Uaimh]] ar dtús (agus níos déanaí i d[[Trá Lí]], Co. [[Ciarraí]]). Bhí 30 fostaí ann ar an 13 D.F. 1996 nuair a foilsíodh é don chéad uair. Ní mó ná sásta a bhí [[Conradh na Gaeilge]] leis an nuachtán nua toisc nár foilsíodh alt ón iar-uachtarán [[Proinsias Mac Aonghusa]] ag cáineadh an aire oideachais as diúltú an [[Gaeloideachas (scolaíocht)|Gaeloideachas]] a mhaoiniú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cothrom-an-lae-seo-25-bliain-o-shin-bhi-speis-a-cur-i-nuachtan-nua-gaeilge-agus-abhairin-aighnis-a-chothu-aige-freisi/|teideal=FÍSEÁN: Cothrom an lae seo 25 bliain ó shin, bhí spéis á cur i nuachtán nua Gaeilge agus ábhairín aighnis á chothú aige freisin|údar=Cartlann RTÉ|dáta=2021-10-11|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-05-02}}</ref> Theastaigh ón úinéir [[Pádraig Ó Céidigh]] "gur nuachtán a bheadh ann, agus go dtarlódh sé gur trí mheán na Gaeilge a bheadh na scéalta á gcur i gcló. Ní haon nuachtán cúise a bhí uainn." Chuireadar rompu "múnla nua" a chruthú d'iriseoireacht na Gaeilge, go háirithe ó thaobh na teicneolaíochta de. Bhí siad ar cheann de na chéad chomhlachtaí nuachta a d’úsáid an t-idirlíon. Is i bh''Foinse'' a briseadh scéal faoi shos comhraic ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhni-ar-an-gcead-eagran-de-foinse-fiche-cuig-bliain-nios-deanai/|teideal=Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2021-10-14|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Dúirt an t-eagarthóir gur chuidigh iomaíocht ó iriseoirí Gaeilge eile le lucht ''Foinse'' bheith cíocrach "scéalta maithe a aimsiú agus caighdeán an fhoilseacháin a fheabhsú."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-margadh-deacair-na-bhfoilseachan-gaeilge.aspx|title=Margadh deacair na bhfoilseachán Gaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=90|year=2008|month=Deireadh Fómhair}}</ref> Is maidin Dé Sathairn a bhíodh sean-''Fhoinse'' ar fáil, rud a bhí feiliúnach tríd is tríd dar le Delap. Lig sé don nuachtán "nuacht reatha na seachtaine a chuimsiú agus blaiseadh a thabhairt ar céard a bhí romhainn".<ref>{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-cen-cineal-nuachtain-ata-de-dhith-ar-phobal-na-gae.aspx|title=Cén Cinéal Nuachtáin atá de Dhíth ar Phobal na Gaeilge?|journal=[[Beo!]]|issue=101|year=2009|month=Meán Fómhair}}</ref> ==== ''Ar Son na Cúise'' ==== Bhíodh an leathanach fonóideach ''Ar Son na Cúise'' ann mar chuid den nuachtán. Obair foirne a bhí ann a thaitin leis an léitheoirí agus "léirigh go raibh pobal na Gaeilge in ann gáire a dhéanamh faoi féin."<ref name=":4">[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lgh 112–113.</ref> ==== Cruachás airgeadais ==== Tharraing an t-úinéir [[Pádraig Ó Céidigh]] siar as an nuachtán sa bhliain 2009 de dheasca laghdú ar theacht isteach. Níor leor an tairiscint a bhí á thabhairt ag an bhForas lena dhéanamh brabúsach arís dar leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Foinse newspaper to close over funding|url=https://www.rte.ie/news/2009/0625/118867-foinse/|date=2009-06-25|language=Béarla|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref><ref name=":7" /> An [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|géarchéim eacnamaíochta]] a bhí faoi deara sin dar le [[Donncha Ó hÉallaithe]], agus cliseadh i margadh na fógraíochta a ghabh leis.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-an-nuachtan-gaeilge-ina-phraiseach-ag-an-bhforas.aspx|title=An Nuachtán Gaeilge ina Phraiseach ag an bhForas|journal=[[Beo!]]|issue=153|month=Eanáir|year=2014|author=[[Donncha Ó hÉallaithe]]}}</ref> Bhí laghdú suntasach tar éis teacht ar an díolachán freisin áfach.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 18.</ref> D'fhógair Ó Céidigh nach raibh sé féin agus [[Foras na Gaeilge]] ar aon intinn faoi choinníollacha conartha nua.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Foinse newspaper to close over funding|url=https://www.rte.ie/news/2009/0625/118867-foinse/|date=2009-06-25|language=Béarla|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref><ref>[[BBC]], {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/8120355.stm|teideal=Irish language paper closes|dáta=2009-06-26|language=en-GB|dátarochtana=2024-05-02}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Bridget Bhreathnach]]|url=https://web.archive.org/web/20090705235140/http://www.foinse.ie/baile.php|title=Deireadh le foilsiú Foinse|journal=[[Foinse]]}}</ref> <blockquote> “Nuair a fógraíodh an conradh nua i mí Mhárta na bliana seo rinne Foinse iarratas le go bhféadfaí 160,000 cóip a dháileadh sa tseachtain in áit timpeall 5,000. Níor ghlac an Foras leis an bplean gnó seo agus thairg siad conradh ceithre bliana do Foinse bunaithe ar an struchtúr dáileacháin a bhí ann go dtí sin. Ní raibh Foinse ábalta riachtanais an chonartha nua a chomhlíonadh".<ref>{{Lua idirlín|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fwww.blogger.com%2Fblogin.g%3FblogspotURL%3Dhttp%3A%2F%2Fandrumamornuacht.blogspot.com%2F2009%2F06%2Fraiteas-o-moinear-teoranta.html%26type%3Dblog%26zx%3Dwsb6j2jsu66m&hl=en-US&ifkv=AVQVeyyxqyuHt21wYOpa9fqCoXGX8P-b2_AiP39UHpLDYSqN80mi_9ZF5dPve2hiR9OWYaC_KRxKIQ&passive=true&service=blogger&flowName=WebLiteSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-1660526546%3A1698181489745766|teideal=Blogger|údar=andrumamornuacht.blogspot.com|work=accounts.google.com|dátarochtana=2023-10-24}}</ref> </blockquote>Mhaigh Ó hÉallaithe nár theip ar ''Fhoinse'' [[Brabús|brabach]] a dhéanamh "ach a mhalairt."<ref name=":2" /> Dúirt Ní Chinnéide gur "cailleadh an t-eolas agus an taithí a bhí ag an fhoireann" nuair a tháinig an deireadh tobann leis.<ref name=":4" /> === ''Foinse'' nua (2009–2013) === Tosaíodh á fhoilsiú arís sa bhliain 2009 agus gan baint ag Foras na Gaeilge le cúrsaí dáileacháin feasta.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/english-irish-language-newspaper-news-ireland/about-foinseie-irish-language-newspaper|teideal=About Us|údar=[[Emer Ní Chéidigh]]|dáta=27 Aibreán 2012|language=en|work=[[Foinse]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410181620/http://www.foinse.ie/english-irish-language-newspaper-news-ireland/about-foinseie-irish-language-newspaper|archivedate=10 Aibreán 2014}}</ref><ref name=":6">{{Lua idirlín|url=http://www.gaelport.com/nuacht/Deireadh-re-do-Foinse/|teideal=Deireadh ré don nuachtán Foinse|dáta=10 Meán Fómhair 2013|work=[[Gaelport]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150620003419/http://www.gaelport.com/nuacht/Deireadh-re-do-Foinse/|archivedate=20 Meitheamh 2015|dátarochtana=11 Meán Fómhair 2013}}</ref> Bhí sí á scaipeadh in éineacht leis an ''[[Irish Independent]]'' agus de réir tuairiscí bhíodh méadú mór sna léitheoirí gach seachtain ar an gCéadaoin toisc ''Foinse'' a bheith ann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/|teideal=Baile|dáta=2013-09-06|work=[[Foinse]]|dátarochtana=2024-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906145924/http://www.foinse.ie/|archivedate=2013-09-06}}</ref><ref name=":3" /> Sa bhliain 2011 bhí 40% den díolachán i gceantair Ghaeltachta.<ref name=":3">[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lgh 57–59.</ref> Ghabh athrú treo agus athrú béime leis an socrú nua. Bhí colúnaithe éadroma ar nós [[Dáithí Ó Sé|Dhaithí Uí Shé]] agus [[Hector Ó hEochagáin|Hector Uí Eochagáin]] faoi bhráid na léitheoirí seachas "iriseoirí fadbhunaithe agus téagartha".<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-na-nuachtain-nua.aspx|title=Na Nuachtáin Nua|journal=[[Beo!]]|issue=104|year=2009|month=Nollaig}}</ref> Leagan amach "tarraingteach" a bhí air agus bhíodh comórtais "spreagúla" agus meascán ábhar ann, é dírithe cuid mhór ar scoláirí meánscoile agus ar fhoghlaimeoirí.<ref name=":3" /> Níor thaitin an treo nua le gach léitheoir.<ref>{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-amharcann-balor-ar-an-nollaig.aspx|title=Amharcann Balor ar an Nollaig|journal=[[Beo!]]|issue=104|year=2009|month=Nollaig}}</ref> B'í ''Foinse'' an t-aon nuachtán i nGaeilge dá raibh á chur i gcló ó tháinig deireadh le ''[[Lá Nua]]'' sa bhliain 2008,<ref group="nóta">Féach áfach an suíomh nuachta ''[[Nuacht24]]''.</ref> agus ní raibh sé ag fáil maoiniú ar bith ón stát ná ó eagraíocht Ghaeilge ar bith.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-an-bhfuil-pobal-leitheoireachta-gaeilge-ann.aspx|title=An bhFuil Pobal Léitheoireachta Gaeilge Ann?|journal=[[Beo!]]|issue=150|year=2013|month=Deireadh Fómhair}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Bridget Breathnach]]|url=https://web.archive.org/web/20081028223537/http://www.foinse.ie/baile.php|title=Deireadh an lae sroichte ag Lá Nua ach cúiseanna bróid acu|journal=[[Foinse]]}}</ref><ref name=":3" /> Shaothraigh ''Foinse'' brabach "don dá nuachtán trí cur le líon na léitheoirí agus ioncam breise [[Fógraíocht|fógraíochta]] a ghnóthú dá réir."<ref name=":0" /> Bhíodh "obair iontach" á dhéanamh ag ''Foinse'' nua, ag cinntiú go mbíodh rochtain ag líon mór teaghlaigh ar nuachtán Gaeilge nach mbíodh roimhe.<ref name=":7" /> D'éirigh léi "spriocphobal agus bearna ar leith dá chuid féin" a aimsiú.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 17.</ref> ==== Deireadh ==== I Mí Meán Fómhair 2013 d'fhógair an foilsitheoir [[Móinéar Teo.]] ar na meáin shóisialta nach mbeadh fáil ar an leagan clóbhuailte i ndiaidh na míosa sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/nuacht/nuacht-is-deanai/6715-leagan-cloite-foinse|teideal=Leagan clóite Foinse|údar=[[Úna Ní Eidhin]]|dáta=6 Meán Fómhair 2013|work=www.foinse.ie|dátarochtana=2026-05-14|archivedate=2013-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910212631/http://www.foinse.ie/nuacht/nuacht-is-deanai/6715-leagan-cloite-foinse}}</ref><ref name=":6" /><ref name=":0" /> Dúradh, áfach, go leanfadh ''Foinse'' uirthi ag soláthar ábhair ar líne, rud nár tharla.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarascail/goan-wonders-what-kenny-s-linguistic-legacy-will-be-1.1957881|teideal=Goan wonders what Kenny’s linguistic ‘legacy’ will be|language=en|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2022-12-09}}</ref> B'fhada ón ré órga thuasluaite a bhí an staid nua. Mar sin féin, "ní críoch ach athfhás" a bhí ann dar le [[Breandán Delap]] nó in imeacht coicíse fógraíodh bunú ''[[Seachtain (nuachtán)|Sheachtain]]'', a bheadh ar aon mhúnla le ''Foinse'', a bheag nó a mhór.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://sluggerotoole.com/2013/09/26/shock-horror-independent-publishes-its-own-irish-language-news-supplement/|teideal=Shock horror! Independent publishes its own Irish language news supplement|údar=Conchubhar|dáta=2013-09-26|language=en|work=[[Slugger O'Toole]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Seoladh ''[[Tuairisc.ie]]'' bliain ina dhiaidh sin, ar [[9 Deireadh Fómhair]] [[2014]].<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'']] * ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'' * [[An Páipéar (nuachtán)|''An Páipéar'']] * ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' * [[Lá Nua|''Lá'']] (nuachtán laethúil lonnaithe i mBéal Feirste) == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20171115022636/http://www.foinse.ie/index.php Suíomh gréasáin (Internet Archive)] ==Foinsí== * [[Regina Uí Chollatáin|Chollatáin, Dr Regina Uí]] (18 Aibreán 2011). [https://web.archive.org/web/20140401053959/http://www.forasnagaeilge.ie/dynamic/publications/TuarascailEarnailnaMeanGhaeilge.pdf ''"Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga"'']. == Léitheoireacht bhreise == * [[Maitiú Ó Coimín|Coimín, Maitiú Ó]] (14 DF 2021). [https://tuairisc.ie/cuimhni-ar-an-gcead-eagran-de-foinse-fiche-cuig-bliain-nios-deanai/ "Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí"]. ''[[Tuairisc.ie]]''. == Tagairtí == {{Reflist}} ==Nótaí== {{Reflist|group="nóta"}} {{Nuachtáin in Éirinn}} {{Nuachtáin i bPoblacht na hÉireann}} {{síol-nuachtán}} [[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]] [[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Trá Lí]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1996]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1990í]] 624ucayknn2jeqs1tojvzychrdbwao4 1315427 1315426 2026-05-25T23:19:07Z Taghdtaighde 60452 1315427 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |image=[[Íomhá:FoinseCludach.jpg|220px]] |seguit_per=''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'' }} {{Le haghaidh|túsphointe abhainn|Foinse (abhainn)}} [[Nuachtán]] [[An Ghaeilge|Gaeilge]] ba ea '''''[[Foinse]]'''''. Bhí sé ar fáil i gcló idir 1996 agus 2013 (agus cuid de i bhfoirm [[Digiteach|dhigiteach]] sna blianta deireanacha). Nuachtán táblóideach, ba é an t-ábhar a bhí le fáil in ''Foinse'' ná nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta, scéalta Gaeilge agus [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]], [[Spórt|spóirt]], [[Taisteal|taistil]], [[gnó]] agus [[Oideachas|oideachais]] agus [[Cultúr|cultúir]]. == Stair == === ''Foinse'' neamhspleách (1996–2009) === Tús "ré órga na cumarsáide Gaeilge" a thug [[Breandán Delap]] ar 1996 ní ba dhéanaí, an uair ar tháinig TG4 ar an aer agus a fhoilsíodh an chéad eagrán de ''Foinse'' faoina cheannas.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-go-leor-le-baint-amach-go-foill-ag-na-meain-ghaeil.aspx|title=Go leor le baint amach go fóill ag na meáin Ghaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=67|year=2006|month=Samhain}}</ref> Shíl an t-iriseoir [[Máiréad Ní Chinnéide]] gur thug sé "gairmiúlacht isteach in iriseoireacht na Gaeilge nach raibh ann roimhe". B'é an nuachtán Gaeilge "is fearr dá bhfaca mise," a deir sí, tráth a bhí sé neamhspleách.<ref name=":4" /> Thug an [[léachtóir]] le hiriseoireacht [[Íte Ní Chionnaith]] "sárnuachtán" air.<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=[[Íte Ní Chionnaith]]|url=https://issuu.com/cnag/docs/feasta_2013_m_rta_le_cl_dach|journal=[[Feasta]]|volume=66|issue=3|year=2013|month=Márta|title=Deireadh curtha le nuachtán Gaeilge eile|pages=lgh 11–13}}</ref> Chuaigh pobal na Gaeilge i dtaithí ar plé agus anailís a fháil ann ó leithéidí [[Cathal Mac Coille|Chathal Mhic Choille]] agus [[Póilín Ní Chiaráin|Phóilín]] agus [[Áine Ní Chiaráin]], iriseoirí "téagartha" a bhain cáil amach don nuachtán.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 150.</ref><ref name=":5" /> Bhíodh an nuachtán á fhoilsiú ar an [[An Cheathrú Rua|gCeathrú Rua]] i g[[Conamara]] agus chlóbhuailtí é san [[An Uaimh|Uaimh]] ar dtús (agus níos déanaí i d[[Trá Lí]], Co. [[Ciarraí]]). Bhí 30 fostaí ann ar an 13 D.F. 1996 nuair a foilsíodh é don chéad uair. Ní mó ná sásta a bhí [[Conradh na Gaeilge]] leis an nuachtán nua toisc nár foilsíodh alt ón iar-uachtarán [[Proinsias Mac Aonghusa]] ag cáineadh an aire oideachais as diúltú an [[Gaeloideachas (scolaíocht)|Gaeloideachas]] a mhaoiniú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cothrom-an-lae-seo-25-bliain-o-shin-bhi-speis-a-cur-i-nuachtan-nua-gaeilge-agus-abhairin-aighnis-a-chothu-aige-freisi/|teideal=FÍSEÁN: Cothrom an lae seo 25 bliain ó shin, bhí spéis á cur i nuachtán nua Gaeilge agus ábhairín aighnis á chothú aige freisin|údar=Cartlann RTÉ|dáta=2021-10-11|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-05-02}}</ref> Theastaigh ón úinéir [[Pádraig Ó Céidigh]] "gur nuachtán a bheadh ann, agus go dtarlódh sé gur trí mheán na Gaeilge a bheadh na scéalta á gcur i gcló. Ní haon nuachtán cúise a bhí uainn." Chuireadar rompu "múnla nua" a chruthú d'iriseoireacht na Gaeilge, go háirithe ó thaobh na teicneolaíochta de. Bhí siad ar cheann de na chéad chomhlachtaí nuachta a d’úsáid an t-idirlíon. Is i bh''Foinse'' a briseadh scéal faoi shos comhraic ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhni-ar-an-gcead-eagran-de-foinse-fiche-cuig-bliain-nios-deanai/|teideal=Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2021-10-14|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Dúirt an t-eagarthóir gur chuidigh iomaíocht ó iriseoirí Gaeilge eile le lucht ''Foinse'' bheith cíocrach "scéalta maithe a aimsiú agus caighdeán an fhoilseacháin a fheabhsú."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-margadh-deacair-na-bhfoilseachan-gaeilge.aspx|title=Margadh deacair na bhfoilseachán Gaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=90|year=2008|month=Deireadh Fómhair}}</ref> Is maidin Dé Sathairn a bhíodh sean-''Fhoinse'' ar fáil, rud a bhí feiliúnach tríd is tríd dar le Delap. Lig sé don nuachtán "nuacht reatha na seachtaine a chuimsiú agus blaiseadh a thabhairt ar céard a bhí romhainn".<ref>{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-cen-cineal-nuachtain-ata-de-dhith-ar-phobal-na-gae.aspx|title=Cén Cinéal Nuachtáin atá de Dhíth ar Phobal na Gaeilge?|journal=[[Beo!]]|issue=101|year=2009|month=Meán Fómhair}}</ref> ==== ''Ar Son na Cúise'' ==== Bhíodh an leathanach fonóideach ''Ar Son na Cúise'' ann mar chuid den nuachtán. Obair foirne a bhí ann a thaitin leis an léitheoirí agus "léirigh go raibh pobal na Gaeilge in ann gáire a dhéanamh faoi féin."<ref name=":4">[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lgh 112–113.</ref> ==== Cruachás airgeadais ==== Tharraing an t-úinéir [[Pádraig Ó Céidigh]] siar as an nuachtán sa bhliain 2009 de dheasca laghdú ar theacht isteach. Níor leor an tairiscint a bhí á thabhairt ag an bhForas lena dhéanamh brabúsach arís dar leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Foinse newspaper to close over funding|url=https://www.rte.ie/news/2009/0625/118867-foinse/|date=2009-06-25|language=Béarla|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref><ref name=":7" /> An [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|géarchéim eacnamaíochta]] a bhí faoi deara sin dar le [[Donncha Ó hÉallaithe]], agus cliseadh i margadh na fógraíochta a ghabh leis.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-an-nuachtan-gaeilge-ina-phraiseach-ag-an-bhforas.aspx|title=An Nuachtán Gaeilge ina Phraiseach ag an bhForas|journal=[[Beo!]]|issue=153|month=Eanáir|year=2014|author=[[Donncha Ó hÉallaithe]]}}</ref> Bhí laghdú suntasach tar éis teacht ar an díolachán freisin áfach.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 18.</ref> D'fhógair Ó Céidigh nach raibh sé féin agus [[Foras na Gaeilge]] ar aon intinn faoi choinníollacha conartha nua.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Foinse newspaper to close over funding|url=https://www.rte.ie/news/2009/0625/118867-foinse/|date=2009-06-25|language=Béarla|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref><ref>[[BBC]], {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/8120355.stm|teideal=Irish language paper closes|dáta=2009-06-26|language=en-GB|dátarochtana=2024-05-02}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Bridget Bhreathnach]]|url=https://web.archive.org/web/20090705235140/http://www.foinse.ie/baile.php|title=Deireadh le foilsiú Foinse|journal=[[Foinse]]}}</ref> <blockquote> “Nuair a fógraíodh an conradh nua i mí Mhárta na bliana seo rinne Foinse iarratas le go bhféadfaí 160,000 cóip a dháileadh sa tseachtain in áit timpeall 5,000. Níor ghlac an Foras leis an bplean gnó seo agus thairg siad conradh ceithre bliana do Foinse bunaithe ar an struchtúr dáileacháin a bhí ann go dtí sin. Ní raibh Foinse ábalta riachtanais an chonartha nua a chomhlíonadh".<ref>{{Lua idirlín|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fwww.blogger.com%2Fblogin.g%3FblogspotURL%3Dhttp%3A%2F%2Fandrumamornuacht.blogspot.com%2F2009%2F06%2Fraiteas-o-moinear-teoranta.html%26type%3Dblog%26zx%3Dwsb6j2jsu66m&hl=en-US&ifkv=AVQVeyyxqyuHt21wYOpa9fqCoXGX8P-b2_AiP39UHpLDYSqN80mi_9ZF5dPve2hiR9OWYaC_KRxKIQ&passive=true&service=blogger&flowName=WebLiteSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-1660526546%3A1698181489745766|teideal=Blogger|údar=andrumamornuacht.blogspot.com|work=accounts.google.com|dátarochtana=2023-10-24}}</ref> </blockquote>Mhaigh Ó hÉallaithe nár theip ar ''Fhoinse'' [[Brabús|brabach]] a dhéanamh "ach a mhalairt."<ref name=":2" /> Dúirt Ní Chinnéide gur "cailleadh an t-eolas agus an taithí a bhí ag an fhoireann" nuair a tháinig an deireadh tobann leis.<ref name=":4" /> === ''Foinse'' nua (2009–2013) === Tosaíodh á fhoilsiú arís sa bhliain 2009 agus gan baint ag Foras na Gaeilge le cúrsaí dáileacháin feasta.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/english-irish-language-newspaper-news-ireland/about-foinseie-irish-language-newspaper|teideal=About Us|údar=[[Emer Ní Chéidigh]]|dáta=27 Aibreán 2012|language=en|work=[[Foinse]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410181620/http://www.foinse.ie/english-irish-language-newspaper-news-ireland/about-foinseie-irish-language-newspaper|archivedate=10 Aibreán 2014}}</ref><ref name=":6">{{Lua idirlín|url=http://www.gaelport.com/nuacht/Deireadh-re-do-Foinse/|teideal=Deireadh ré don nuachtán Foinse|dáta=10 Meán Fómhair 2013|work=[[Gaelport]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150620003419/http://www.gaelport.com/nuacht/Deireadh-re-do-Foinse/|archivedate=20 Meitheamh 2015|dátarochtana=11 Meán Fómhair 2013}}</ref> Bhí sí á scaipeadh in éineacht leis an ''[[Irish Independent]]'' agus de réir tuairiscí bhíodh méadú mór sna léitheoirí gach seachtain ar an gCéadaoin toisc ''Foinse'' a bheith ann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/|teideal=Baile|dáta=2013-09-06|work=[[Foinse]]|dátarochtana=2024-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906145924/http://www.foinse.ie/|archivedate=2013-09-06}}</ref><ref name=":3" /> Sa bhliain 2011 bhí 40% den díolachán i gceantair Ghaeltachta.<ref name=":3">[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lgh 57–59.</ref> Ghabh athrú treo agus athrú béime leis an socrú nua. Bhí colúnaithe éadroma ar nós [[Dáithí Ó Sé|Dhaithí Uí Shé]] agus [[Hector Ó hEochagáin|Hector Uí Eochagáin]] faoi bhráid na léitheoirí seachas "iriseoirí fadbhunaithe agus téagartha".<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-na-nuachtain-nua.aspx|title=Na Nuachtáin Nua|journal=[[Beo!]]|issue=104|year=2009|month=Nollaig}}</ref> Leagan amach "tarraingteach" a bhí air agus bhíodh comórtais "spreagúla" agus meascán ábhar ann, é dírithe cuid mhór ar scoláirí meánscoile agus ar fhoghlaimeoirí.<ref name=":3" /> Níor thaitin an treo nua le gach léitheoir.<ref>{{Luaigh foilseachán|url=http://www.beo.ie/alt-amharcann-balor-ar-an-nollaig.aspx|title=Amharcann Balor ar an Nollaig|journal=[[Beo!]]|issue=104|year=2009|month=Nollaig}}</ref> B'í ''Foinse'' an t-aon nuachtán i nGaeilge dá raibh á chur i gcló ó tháinig deireadh le ''[[Lá Nua]]'' sa bhliain 2008,<ref group="nóta">Féach áfach an suíomh nuachta ''[[Nuacht24]]''.</ref> agus ní raibh sé ag fáil maoiniú ar bith ón stát ná ó eagraíocht Ghaeilge ar bith.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-an-bhfuil-pobal-leitheoireachta-gaeilge-ann.aspx|title=An bhFuil Pobal Léitheoireachta Gaeilge Ann?|journal=[[Beo!]]|issue=150|year=2013|month=Deireadh Fómhair}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Bridget Breathnach]]|url=https://web.archive.org/web/20081028223537/http://www.foinse.ie/baile.php|title=Deireadh an lae sroichte ag Lá Nua ach cúiseanna bróid acu|journal=[[Foinse]]}}</ref><ref name=":3" /> Shaothraigh ''Foinse'' brabach "don dá nuachtán trí cur le líon na léitheoirí agus ioncam breise [[Fógraíocht|fógraíochta]] a ghnóthú dá réir."<ref name=":0" /> Bhíodh "obair iontach" á dhéanamh ag ''Foinse'' nua, ag cinntiú go mbíodh rochtain ag líon mór teaghlaigh ar nuachtán Gaeilge nach mbíodh roimhe.<ref name=":7" /> D'éirigh léi "spriocphobal agus bearna ar leith dá chuid féin" a aimsiú.<ref>[[Regina Uí Chollatáin|Uí Chollatáin]] (2011), lch 17.</ref> ==== Deireadh ==== I Mí Meán Fómhair 2013 d'fhógair an foilsitheoir [[Móinéar Teo.]] ar na meáin shóisialta nach mbeadh fáil ar an leagan clóbhuailte i ndiaidh na míosa sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foinse.ie/nuacht/nuacht-is-deanai/6715-leagan-cloite-foinse|teideal=Leagan clóite Foinse|údar=[[Úna Ní Eidhin]]|dáta=6 Meán Fómhair 2013|work=www.foinse.ie|dátarochtana=2026-05-14|archivedate=2013-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910212631/http://www.foinse.ie/nuacht/nuacht-is-deanai/6715-leagan-cloite-foinse}}</ref><ref name=":6" /><ref name=":0" /> Dúradh, áfach, go leanfadh ''Foinse'' uirthi ag soláthar ábhair ar líne, rud nár tharla.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarascail/goan-wonders-what-kenny-s-linguistic-legacy-will-be-1.1957881|teideal=Goan wonders what Kenny’s linguistic ‘legacy’ will be|language=en|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2022-12-09}}</ref> B'fhada ón ré órga thuasluaite a bhí an staid nua. Mar sin féin, "ní críoch ach athfhás" a bhí ann dar le [[Breandán Delap]] nó in imeacht coicíse fógraíodh bunú ''[[Seachtain (nuachtán)|Sheachtain]]'', a bheadh ar aon mhúnla le ''Foinse'', a bheag nó a mhór.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://sluggerotoole.com/2013/09/26/shock-horror-independent-publishes-its-own-irish-language-news-supplement/|teideal=Shock horror! Independent publishes its own Irish language news supplement|údar=Conchubhar|dáta=2013-09-26|language=en|work=[[Slugger O'Toole]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Seoladh ''[[Tuairisc.ie]]'' bliain ina dhiaidh sin, ar [[9 Deireadh Fómhair]] [[2014]].<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'']] * ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'' * [[An Páipéar (nuachtán)|''An Páipéar'']] * ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' * [[Lá Nua|''Lá'']] (nuachtán laethúil lonnaithe i mBéal Feirste) == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20171115022636/http://www.foinse.ie/index.php Suíomh gréasáin (Internet Archive)] ==Foinsí== * [[Regina Uí Chollatáin|Chollatáin, Dr Regina Uí]] (18 Aibreán 2011). [https://web.archive.org/web/20140401053959/http://www.forasnagaeilge.ie/dynamic/publications/TuarascailEarnailnaMeanGhaeilge.pdf ''"Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga"'']. == Léitheoireacht bhreise == * [[Maitiú Ó Coimín|Coimín, Maitiú Ó]] (14 DF 2021). [https://tuairisc.ie/cuimhni-ar-an-gcead-eagran-de-foinse-fiche-cuig-bliain-nios-deanai/ "Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí"]. ''[[Tuairisc.ie]]''. == Tagairtí == {{Reflist}} ==Nótaí== {{Reflist|group="nóta"}} {{Nuachtáin in Éirinn}} {{Nuachtáin i bPoblacht na hÉireann}} {{síol-nuachtán}} [[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]] [[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Trá Lí]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1996]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1990í]] 9yg3q2g0bompnbfcm5bvcwcwu3yqzo0 4 4620 1315507 1292276 2026-05-26T10:19:06Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315507 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == p5xsdicz86ovgas4jwwwbe9hhxd080t 1315548 1315507 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1292276 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 0 4899 1315457 1267542 2026-05-26T09:42:19Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1315457 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''26 Bealtaine''' an 146ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 147ú lá i mbliain bhisigh. Tá 219 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Pholainn]] - [[Lá na Máithreacha]] (''Dzień Matki'') * [[An tSeoirsia]] - Lá Náisiúnta (''დამოუკიდებლობის დღე'') == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1478]] — [[Pápa Cléimeans VII]] (b. [[1534]]) * [[1623]] — [[William Petty]], eacnamaí, eolaí agus fealsúnaí Sasanach (b. [[1687]]) * [[1817]] — [[Denis Florence MacCarthy]], file Éireannach (b. [[1882]]) * [[1855]] — [[Vittoria Aganoor]], Mionfhile (b. [[1910]]) * [[1863]] — [[Bob Fitzsimmons]], dornálaí Briotanach (b. [[1917]]) * [[1886]] — [[Al Jolson]], aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (b. [[1950]]) * [[1894]] — [[Paul Lukas]], aisteoir Ungárach-Meiriceánach (b. [[1971]]) * [[1895]] — [[Patrick Beegan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1958]]) * [[1897]] — [[Earnán Ó Máille]], poblachtánach, polaiteoir, agus scríbhneoir Éireannach (b. [[1957]]) * [[1899]] — [[Séamus Ó Duilearga]], béaloideasaí Éireannach (b. [[1980]]) * [[1903]] — [[John Healy]], polaiteoir Éireannach (b. [[1995]]) * [[1904]] — [[George Formby]], aisteoir Sasanach (b. [[1961]]) * [[1907]] — [[John Wayne]], aisteoir Meiriceánach (b.[[1979]]) * [[1916]] — [[Kieran Egan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1976]]) * [[1917]] — [[Anton Christoforidis]], dornálaí Gréagach (b. [[1985]]) * [[1926]] — [[Miles Davis]], cheoltóir, cumadóir agus trumpadóir snagcheoil (b. [[1991]]) * [[1948]] — [[Stevie Nicks]], ceoltóir Meiriceánach * [[1949]] — [[Jeremy Corbyn]], Polaiteoir Briotanach * [[1949]] — [[Ward Cunningham]], ríomhchláraitheoir * [[1960]] — [[Doug Hutchison]], aisteoir Meiriceánach * [[1964]] — [[Lenny Kravitz]], ceoltóir Meiriceánach * [[1971]] — [[Matt Stone]], beochantóir agus aisteoir Meiriceánach * [[1972]] — [[Alan White]], drumadóir Sasanach * [[1986]] — [[Michael Oher]], peileadóir Meiriceánach * [[1989]] — [[Thomas Fabbiano]], imreoir leadóige Iodálach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1296]] — [[Pápa Celestine V]], Pápa in 1294 (r. [[1215]]) * [[1703]] — [[Samuel Pepys]], scríbhneoir Shasanach (r.[[1633]]) * [[1976]] — [[Martin Heidegger]], fealsamh Gearmánach (r. [[1889]]) * [[1991]] — [[Miles Davis]], trumpadóir snagcheoil (r. [[1926]]) * [[2006]] — [[Kevin O'Flanagan]], fear spóirt agus lia Éireannach (r.[[1919]]) * [[2017]] — [[Zbigniew Brzezinski]], comhairleoir slándála don uachtarán Meiriceánach Jimmy Carter (r. [[1928]]) * [[2020]] — [[Tony Scannell]], aisteoir Éireannach (r. [[1945]]) * [[2022]] — [[Ray Liotta]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1954]]) * [[2024]] — [[Fionnbarra Ó Cuilleanáin]], sagart agus scríbhneoir Éireannach (r. [[1941]]) == Tarluithe eile == * [[1538]] - Dhíbir [[An Ghinéiv]] [[Jean Calvin]] agus a chuid deisceabal as an chathair. Beidh Calvin ina chónaí i [[Strasbourg]] ar deoraíocht ar feadh trí bliania ina dhiaidh sin * [[1896]] - Corónaíodh [[Nioclás II na Rúise]] * [[1897]] - Foilsíodh ''Dracula'', an t-úrscéal le [[Bram Stoker]], don chéad uair * [[1940]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: thosaigh [[Aslonnú Dunkirk|aslonnú ollmhór]] as [[Dunkerque]] * [[1966]] - Bhain [[An Ghuáin]] neamhspleáchas amach * [[1967]] - Chuir [[The Beatles]] an t-albam ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'' amach * [[1986]] - Ghlac [[Comhphobal Eorpach]] an [[bratach|bhratach]] Eorpach * [[1994]] - Phós [[Michael Jackson]] agus [[Lisa Marie Presley]] sa [[An Phoblacht Dhoiminiceach|Phoblacht Dhoiminiceach]] * [[1998]] - Rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go bhfuil chuid is mó d'[[Oileán an Choraintín]] i [[Nua-Gheirsí]] agus níl sé i [[Nua-Eabhrac (stát)|Nua-Eabhrac]] * [[2000]] - Sa [[An Liobáin|Liobáin]], chuaigh lucht [[Hezbollah]] i mbun ceiliúrtha tar éis tarraing siar trúpaí [[Iosrael]] * [[2014]] - Ghlac [[Narendra Modi]] mionn mar Phríomh-aire na hIndia * [[2020]] - Tharla agóidí i [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolis]]-[[Saint Paul, Minnesota|Saint Paul]] mar [[Dúnmharú George Floyd]] * [[2025]] - Gortaíodh 65 dhuine i [[Learpholl]], nuair a [[Eachtra buile bhóthair i Learpholl, 2025|bhuail carr chun slua]] in aice le paráid [[Premier League|choirn]] de chuid [[Liverpool Football Club|Liverpool F.C.]] [[Catagóir:Dátaí|0526]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 26]] 027g9ubbxww8jtwuyr8gp9ls4nxw9v6 0 5324 1315469 1273561 2026-05-26T10:11:24Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315469 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] m1r4efbcwpos0uuxpl1jchctb2iv006 1315474 1315469 2026-05-26T10:12:36Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315474 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 6201 1315505 1312496 2026-05-26T10:18:51Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315505 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] plrbkk9onn54z54x4o7ex7329j90a1y 1315559 1315505 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Saighneánach|Saighneánach]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 0 6390 1315534 1303681 2026-05-26T10:28:27Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315534 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] 0guta01y7abu14l4x739xl08r9cfdea 1315543 1315534 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conan Wolff|Conan Wolff]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 0 6423 1315500 1231874 2026-05-26T10:17:10Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315500 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] 42g25en8epevc6d1grifa5znyvpvpk8 1315550 1315500 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1231874 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6695 1315467 1269396 2026-05-26T10:09:50Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315467 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] m79vbcztqmrsqt157ikg6xdekc4equo 1315476 1315467 2026-05-26T10:12:38Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315476 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 7198 1315468 1288416 2026-05-26T10:10:00Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315468 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 6wjrgwjb3dc9iqynkq2uj18nvdo0jgf 1315475 1315468 2026-05-26T10:12:37Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315475 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1315462 1239288 2026-05-26T10:07:52Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315462 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] 593wh4oac6ebm9zehec36pa4qktitta 1315480 1315462 2026-05-26T10:12:40Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315480 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 7410 1315530 885826 2026-05-26T10:27:01Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315530 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] sx4me3du1mj2oxtrfqv3zm3sg7ka7cb 1315540 1315530 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 885826 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 0 9729 1315523 1229758 2026-05-26T10:25:01Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315523 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] jjrixl9kr01hijozo1qtsyeqt9z3yso 1315546 1315523 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kevin Scannell|Kevin Scannell]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 0 9797 1315489 1297807 2026-05-26T10:15:10Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315489 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] lhj1nbbonqrmzgz2b2on7ky6viy63oa 1315496 1315489 2026-05-26T10:16:58Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 10602 1315524 1309905 2026-05-26T10:25:11Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315524 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] l6afr8n70o4d7rxofiiqexbnem8q72b 1315545 1315524 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 0 10752 1315501 1312498 2026-05-26T10:17:21Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315501 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] k0syeqzmvz36ktay7795ngpik9tabrq 1315560 1315501 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Saighneánach|Saighneánach]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 0 11819 1315466 1290871 2026-05-26T10:09:34Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315466 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] r9kc2hoaf353ualmjkcvsivynn04486 1315477 1315466 2026-05-26T10:12:38Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315477 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 12729 1315376 1275463 2026-05-25T14:07:46Z TGcoa 21229 1315376 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | alies = ''The Gunners'' (''Na Gunnadóirí'') | colors = {{color box|red}} {{color box|white}} [[dearg]], [[bán]] | equipament= {{Trealamh spóirt il | pattern_la1 = _arsenal2526h | pattern_b1 = _arsenal2526h | pattern_ra1 = _arsenal2526h | pattern_sh1 = _arsenal2526h | pattern_so1 = _arsenal2526hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = F00000 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _arsenal2526a | pattern_b2 = _arsenal2526a | pattern_ra2 = _arsenal2526a | pattern_sh2 = _arsenal2526a | pattern_so2 = _adidasredl | leftarm2 = 192B47 | body2 = 192B47 | rightarm2 = 192B47 | shorts2 = 0c1c3e | socks2 = 0c1c3e | pattern_la3 = _arsenal2425T | pattern_b3 = _arsenal2425T | pattern_ra3 = _arsenal2425T | pattern_sh3 = _arsenal2425t | pattern_so3 = _arsenal2425tl | leftarm3 = 9adee9 | body3 = 9adee9 | rightarm3 = 9adee9 | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 | title1 = Baile | title2 = As baile | title3 = Triú }} }} Is club [[sacar|peile]] as [[Londain]] é '''Arsenal Football Club'''. Imríonn na ''Gunners'' sa [[Premier League]]. Is é 'The Emirates Stadium' an staid ina imríonn siad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.arsenal.com/the-club/emirates-stadium|teideal=Emirates Stadium|language=en|work=www.arsenal.com|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Is iad [[Arsenal Football Club|Arsenal]] a bhfuil an líon is mó Corn FA buaite acu, le ceithre Chorn déag (sa bhliain 2023).<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-16-m%C3%A1rta-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000604478541|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=16 Márta 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> [[Íomhá:Museum Arsenal Football Club Museum.JPG|clé|mion|220x220px|Iarsmalann]] == Stair == Ba é Arsenal an chéad chlub ó Shasana Theas chun páirt a ghlacadh i Sraith na Peile, i 1893, agus shroich siad an Chéad Rannán i 1904. Níor tharla ach amháin uair amháin, i 1913, leanann siad ar an sreab is faide sa roinn barr, agus tá Bhuaigh an dara cluichí is fearr-eitilt i stair pheile na mBéarla. Sna 1930í, bhuaigh Arsenal cúig gComórtas Sraith agus dhá Corn Corn FA, agus Corn FA eile agus dhá Chraobhchomórtais tar éis an chogaidh. I 1970-71, bhuaigh siad a chéad League agus FA Cup Double. Idir 1989 agus 2005, bhuaigh siad cúig theideal League agus cúig Cupa FA, lena n-áirítear dhá Doubles níos mó. Chríochnaigh siad an 20ú haois leis an seasamh is airde sa tsraith. Bhuaigh Herbert Chapman chéad trófaithe náisiúnta Arsenal, ach d'éag sé roimh ré. Chuidigh sé le líonadh na bhfoirmeacha, tuilephointí agus léine WM a thabhairt isteach,agus chuir na sleeves bán agus dearg níos gile leis an trealamh Arsenal. Ba é Arsène Wenger an bainisteoir is faide agus bhuaigh sé na trófaithe is mó. Bhuaigh sé 7 FA Cups taifeadta, agus leag an fhoireann a bhuaigh sé ar an teideal taifead i mBéarla don chéad sraith is fearr a bhí ar siúl ag eitiltí ag eitilt 49 cluichí idir 2003 agus 2004,ag fáil an t-ainm "Invincibles", agus Premier League ór speisialta trófaí. Sa bhliain 1886, bhunaigh oibrithe muiníneachta Woolwich an club mar Dial Square. Sa bhliain 1913, thrasnaigh an club an chathair go Staidiam Arsenal i Highbury, ag teacht ina gcomharsana gar do Tottenham Hotspur, agus ag cruthú derby Thuaidh Londain. I 2006, bhog siad chuig an Staidiam Emirates in aice láimhe. Maidir le hioncam, is é Arsenal an naoú gclub peile is mó saothraithe is airde ar domhan, agus € 487.6m sa bhliain 2016-17. Bunaithe ar ghníomhaíocht na meán sóisialta ó 2014 go 2015, is é lucht leanúna Arsenal an cúigiú is mó ar domhan. Sa bhliain 2018, mheas Forbes gurb é an club an tríú is luachmhaire i Sasana, leis an gclub is fiú $ 2.24 billiún. [[Íomhá:Arsenal vs Manchester City 2026-03-22.svg|clé|mion|304x304px|Arsenal vs Manchester City 2026-03-22]] === 2026 === Sa bhliain 2026, bhuaigh Arsenal an [[Príomhroinn Shasana|Premier]] [[Príomhroinn Shasana|League]] den chéad uair i 22 bliain. Chríochnaigh Manchester City ar comhscór le Bournemouth, agus dá bhrí sin, bhí an bua ag Arsenal mar go raibh na pointí is airde acu. Bhí Manchester city sa dara háit sa tsraith ó thaobh pointí de agus bhí orthu bua a bhaint amach sa chluiche sin le bheith ábalta an ceann is fearr a fháil ar Arsenal sa bhabhta deireanach den tsraith. Níor bhain agus bhuaigh Arsenal an tsraith gan an cluiche deireanach a imirt. Bhí ceiliúradh ar siúl trasna Londan ar an oíche, sa Tuaisceart go háirithe, áit dúchais na Gunners. Is í an Phríomhshraith an duais is airde i sacar Sasanach agus seo an ceathrú uair déag go bhfuil sé buaite ag Arsenal riamh. Chuaigh Arsenal i Sraith na Seaimpíní ar an tríochadú lá de Mhí na Bealtaine, den chéad uair i stair an chlub, i gcoinne [[Paris Saint-Germain]] i m[[Búdaipeist]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/24-bealtaine-2026-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000769312147|teideal=Nuacht Mhall (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2026-05-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Príomhroinn Shasana]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == # https://en.m.wikipedia.org/wiki/Arsenal_F.C. # https://www.premierleague.com/clubs/1/Arsenal/overview. # https://www.transfermarkt.co.uk/fc-arsenal/startseite/verein/11 [[Catagóir:Clubanna sacair Shasana]] [[Catagóir:Londain]] ckybqm38c03r7y5jmi9uf53pn38edy8 0 13696 1315411 1244460 2026-05-25T23:09:53Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1315411 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Irish lamp box erected by Anpost.jpg|deas|200px|mion|clé|Bosca poist in [[Éire|Éirinn]].]] Is comhlacht [[Éire]]annach é '''An Post''', a sholáthraíonn an tseirbhís phoist i b[[Poblacht na hÉireann]]. Seirbhís náisiúnta atá ann, faoi stiúradh [[rialtas na hÉireann]]. Na seirbhísí a chuirtear ar fáil ná post agus litreacha, beartanna agus seirbhís taisce. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in [[Ard-Oifig an Phoist]] ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]], i m[[Baile Átha Cliath]]. Bronnadh gradam ar ''[[Seachtain (nuachtán)|Sheachtain]]'' agus ar [[An Post|An bPost]] in éineacht ag [[Gradaim na Meán]] 2026 i ngeall ar an socrú urraíochta atá i bhfeidhm eatarthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.anpost.ie/anpost/ga Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Post, An}} [[Catagóir:Córas poist Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Poblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn]] 2wdp3gqhzw50bft8dzjotxaebtwbopa 1315412 1315411 2026-05-25T23:10:13Z Taghdtaighde 60452 1315412 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Irish lamp box erected by Anpost.jpg|deas|200px|mion|clé|Bosca poist in [[Éire|Éirinn]].]] Is comhlacht [[Éire]]annach é '''An Post''', a sholáthraíonn an tseirbhís phoist i b[[Poblacht na hÉireann]]. Seirbhís náisiúnta atá ann, faoi stiúradh [[rialtas na hÉireann]]. Na seirbhísí a chuirtear ar fáil ná post agus litreacha, beartanna agus seirbhís taisce. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in [[Ard-Oifig an Phoist]] ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]], i m[[Baile Átha Cliath]]. Bronnadh gradam ar ''[[Seachtain (nuachtán)|Sheachtain]]'' agus ar An bPost in éineacht ag [[Gradaim na Meán]] 2026 i ngeall ar an socrú urraíochta atá i bhfeidhm eatarthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.anpost.ie/anpost/ga Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Post, An}} [[Catagóir:Córas poist Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Poblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn]] bcay5m4lxoxtp7n073fbhrfx1fzk9ve 0 15160 1315460 1314057 2026-05-26T10:07:38Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315460 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] jjzr7alma9otbbzrg4z5wawqjbuylkb 1315461 1315460 2026-05-26T10:07:42Z PieWriter 71311 Undid edits by [[Special:Contribs/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|talk]]) to last version by InternetArchiveBot 1315461 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 0 16221 1315424 1312280 2026-05-25T23:16:12Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315424 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is iris chultúir agus stíl mhaireachtála í '''''NÓS''''' a chlúdaíonn [[ceol]], [[scannánaíocht|scannáin]], taisteal, cúrsaí reatha, dearadh agus gníomhachas.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=3682 |teideal=Gaelport |dátarochtana=2018-03-17 |archivedate=2018-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180317231934/http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=3682 }}</ref> Ba é [[Tomaí Ó Conghaile]], iar-leaseagarthóir le ''[[Lá Nua]]'' agus láithreoir le [[BBC]] Raidió Uladh, a bhunaigh ''NÓS'' agus bhí sé ina eagarthóir ar an iris ar feadh deich mbliana. Ceapadh [[Maitiú Ó Coimín]] mar eagarthóir i 2018<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iar-iriseoir-le-tuairisc-ie-ceaptha-ina-eagarthoir-ar-nos-ie/|teideal=Iar-iriseoir le Tuairisc.ie ceaptha ina eagarthóir ar NÓS.ie|dáta=2018-01-12|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2023-10-12}}</ref> agus tháinig an Feirsteach, Conor Torbóid, i gcomharbas air i 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/ni-mise-amhain-a-bheas-ar-stiuir-na-hirise-conor-torboid-ina-eagarthoir-nua-ar-nos/|teideal=‘Ní mise amháin a bheas ar stiúir na hirise’ - Conor Torbóid ina eagarthóir nua ar NÓS|údar=NÓS|dáta=2023-10-06|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2024-01-06}}</ref> == Ábhar == Is ‘iris chultúir agus stílmhaireachtála’ é ''NÓS'' a fhreastalaíonn go príomha ar dhaoine idir 18-34 bliain d’aois in Éirinn.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/committee/dail/33/comhchoiste_na_gaeilge_na_gaeltachta_agus_phobal_labhartha_na_gaeilge/submissions/2022/2022-03-09_raiteas-tosaigh-maitiu-o-coimin-an-teagarthoir-nos_en.pdf|teideal=Cur i láthair / oireachtas.ie|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2022|dátarochtana=2025}}</ref> Is iomaí ábhar a scríobhann na hiriseoirí faoi, mar shampla cúrsaí reatha, gnéas, ceol, scannáin agus taisteal. 50:50 an cóimheá idir léitheoirí ban agus léitheoirí fear. In 2021, bhí 46% de léitheoirí ''NÓS'' san aoisghrúpa sin, tá 34% san aoisghrúpa 35-54, agus 20% san aoisghrúpa os cionn 55 bliana d’aois. Léirigh figiúirí léitheoireachta na hirise in 2021 gur sna Sé Chontae Fichead atá 54% na léitheoirí (méadú ar an 49% a bhí ann in 2020), bhí 24% sna Stáit Aontaithe, agus 10% sa ‘Ríocht Aontaithe’ lena n-áirítear na Sé Chontae. Ar na tíortha eile ba mhó a bhí léitheoirí ''NÓS'' iontu bhí Ceanada, an Bheilg, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Astráil, an Ísiltír, agus an Iorua.<ref name=":1" /> Thug tuairim is 47,000 duine uathúil cuairt ar an suíomh in 2017, méadaíodh an líon sin go 62,000 in 2018, go 69,000 in 2019 agus chomh hard le 92,000 i mbliain mhór na paindéime 2020. Léigh 72,000 duine an iris in 2021. Sa bhliain 2022, fuair ''NÓS'' £62,000 sa mbliain. Is é deontas Fhoras na Gaeilge an t-aon teacht isteach rialta atá ag ''NÓS''. Bíonn deontais eile ar fáil ón gCiste Craoltóireachta ó thuaidh anois is arís freisin.<ref name=":1" /> == Stair == Lá Fhéile Pádraig 2008 a chuir [[Tomaí Rua Ó Conghaile]] an chéad eagrán den iris ''NÓS'' ar líne.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-iris-chultuir-nos-ag-ceiliuradh-15-bliain-inniu/|teideal=An iris chultúir NÓS ag ceiliúradh 15 bliain inniu|dáta=2023-03-17|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2023-10-12}}</ref> Foilsíodh an iris go míosúil, saor in aisce, ar an [[idirlíon]] ar dtús. Scaipeadh na chéad sé eagrán den iris mhíosúil a chuirtí le chéile i seomra suí an eagarthóra i mBéal Feirste go dtí gur aimsíodh tuairim is 400 síntiúsóir a thug an t-airgead a theastaigh leis an rud a chur i gcló den chéad uair i mí Dheireadh Fómhair na bliana 2008. Scaipeadh é ar na meáin shóisialta a bhí ann ag an am – [[Bebo]], [[Myspace|MySpace]] agus an córas [[Ríomhphost|ríomhphoist]].<ref name=":0" /> Bhí ''NÓS'' ina shaorachán i mBéal Feirste ag an am agus é dírithe go príomha ar an gcathair sin, agus amantaí eile ar an gcuid eile de chúige Uladh.<ref name=":1" /> De réir a chéile bhí ''NÓS'' ar fáil i siopaí dála An Siopa Leabhar i mBaile Átha Cliath. Ansin tháinig an nuachtán ''Gaelscéal'' ar an saol agus bhí socrú ann ''NÓS'' a chur isteach mar fhorlíonadh uair sa mhí. Fuarthas maoiniú ó [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]] le leagan clóite a bhí níos téagartha a chur amach in 2012. Tháinig deireadh sách tobann le Gaelscéal in 2013 agus b’éigean do ''NÓS'' a bhealach féin a dhéanamh. Rinneadh athdhearadh ar an iris arís agus tosaíodh á foilsiú ar bhonn míosúil agus á scaipeadh i siopaí móra ar fud na hÉireann – Eason’s agus a leithéid san áireamh. Faoin am sin bhí dearcadh ruainne beag níos uile-Éireann ag ''NÓS'' ach níorbh fhéidir a dhéanamh gur iris Fheirsteach go príomha a bhí inti i gcónaí. Bhí isteach is amach le míle cóip den iris chlóite á gceannach gach mí i gcaitheamh na mblianta sin. Bhronn Foras na Gaeilge conradh nua ar ''NÓS'' in 2014 le hiris ar líne a chur ar fáil. Rinne Foras na Gaeilge athstruchtúrú ar an gcóras maoinithe a bhí ann d’fhoilseacháin Ghaeilge in 2014 agus ghnóthaigh Rua Media (máthairchomhlacht ''NÓS'') an conradh le hiris ar líne do dhaoine óga a chur ar fáil. Tháinig méadú “mór millteach” ar líon na léitheoirí i ndiaidh don iris an suíomh nua idirlín a chur i bhfeidhm in 2015. Idir 2015-2023, bhí os cionn milliún cuairt tugtha ag 540,000 léitheoir ar ''NÓS'' ó foilsíodh na chéad ailt ar www.nos.ie ar an 15 Eanáir 2015.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Naisc sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [http://www.nos.ie/ nos.ie] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:NOS, iris}} [[Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Irisí ceoil]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán Ghaeilge]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Ceol i 2008]] [[Catagóir:Míosacháin]] [[Catagóir:Saoracháin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2008]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]] l8e3b9htrrrej6fylpp2c2kz7uw0prp 0 21189 1315444 1315238 2026-05-26T04:37:12Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:Michael_McGlynn_2016.jpg|Michael_McGlynn_2016.jpg]] amach, scrios [[commons:User:Krd|Krd]] é ón Chómhaoin mar: No permission since 18 May 2026 1315444 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Tá 6.38 mhilliún '''duine in Éirinn''' (Gaeilge: ''Muintir na hÉireann'', ''na hÉireannaigh'', ''na Gaeil'') (Béarla: ''The People of Ireland'') (Ultais: ''Tha fowk o Airlann''). Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na [[An Eoraip|hEorpa]] thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagán níos mó ná leath na ndaoine in [[Cúige Uladh|Ulaidh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí). {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P19 ?pob . ?pob wdt:P131* wd:Q27. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) } . } |wdq=. |sort=569 |section=31 |links=local |columns=number:#,P18,label:nome,P569,P570,P19 }} == duine == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 1 | | [[Michael Keyes]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-31 | data-sort-value="1959" | 1959-09-08 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Joseph Mary Plunkett.jpg|center|128px]] | [[Seosamh Pluincéad]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:John Joly.jpg|center|128px]] | [[John Joly]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-01 | data-sort-value="1933" | 1933-12-08 | [[Breacánach]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Cork (47) 1.jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnbarra|Naomh Fionnbharra]] | data-sort-value="550" | 550 | data-sort-value="623" | 623-09-25 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Eilean Mor Chapel.jpg|center|128px]] | [[Naomh Abbán]] | data-sort-value="570" | 570 | data-sort-value="620" | 620-03-16 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Patrick Hillery (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hIrighile]] | data-sort-value="1923" | 1923-05-02 | data-sort-value="2008" | 2008-04-12 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Edward Sabine Maull&Fox BNF Gallica.jpg|center|128px]] | [[Edward Sabine]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-14 | data-sort-value="1883" | 1883-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Celebrated spies and famous mysteries of the great war (1919) (14765772825).jpg|center|128px]] | [[Ruairí Mac Easmainn]] | data-sort-value="1864" | 1864-09-01 | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:Joshua Reynolds - William Petty.jpg|center|128px]] | [[William Petty, 2ú hIarla Shelburne|William Petty]] | data-sort-value="1737" | 1737-05-02 | data-sort-value="1805" | 1805-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:BRENDANBEHAN.jpg|center|128px]] | [[Breandán Ó Beacháin]] | data-sort-value="1923" | 1923-02-09 | data-sort-value="1964" | 1964-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:Daniel O'Connell.png|center|128px]] | [[Dónall Ó Conaill]] | data-sort-value="1775" | 1775-08-06 | data-sort-value="1847" | 1847-05-15 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Sean ocasey 1924.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1964" | 1964-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Thomas Moore from NPG.jpg|center|128px]] | [[Thomas Moore]] | data-sort-value="1779" | 1779-05-28 | data-sort-value="1852" | 1852-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Charles Stewart Parnell (Portrait).jpg|center|128px]] | [[Charles Stewart Parnell]] | data-sort-value="1846" | 1846-06-27 | data-sort-value="1891" | 1891-10-06 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:San Colombano.jpg|center|128px]] | [[Columbán]] | data-sort-value="543" | 543 | data-sort-value="615" | 615-11-23 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Sean T OKelly WhiteHouse 19390517.jpg|center|128px]] | [[Seán T. Ó Ceallaigh|Seán Tomás Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-25 | data-sort-value="1966" | 1966-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Cropped portrait of Henry Grattan.jpg|center|128px]] | [[Henry Grattan]] | data-sort-value="1746" | 1746-07-03 | data-sort-value="1820" | 1820-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|center|128px]] | [[Robert Stewart, Bíocunta an Chaisleáin Riabhaigh]] | data-sort-value="1769" | 1769-06-18 | data-sort-value="1822" | 1822-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Timothy Michael Healy Thoms Whos Who 1923.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó hEaluithe (polaiteoir)|Tadhg Ó hEaluithe]] | data-sort-value="1855" | 1855-05-17 | data-sort-value="1931" | 1931-03-26 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:William Martin Murphy Oil Painting by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[William Martin Murphy|William Máirtín Ó Murchadha]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-21 | data-sort-value="1919" | 1919-06-25 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:James Ussher by Sir Peter Lely.jpg|center|128px]] | [[James Ussher]] | data-sort-value="1581" | 1581-01-04 | data-sort-value="1656" | 1656-03-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|center|128px]] | [[John Bruton|Seán de Briotún]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-18 | data-sort-value="2024" | 2024-02-06 | [[Dún Búinne]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:Charles Haughey 1967 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-16 | data-sort-value="2006" | 2006-06-13 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Benjamin Guinness ILN.jpg|center|128px]] | [[Benjamin Lee Guinness|Benjamin Guinness]] | data-sort-value="1798" | 1798-11-01 | data-sort-value="1868" | 1868-05-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 25 | | [[Seán Eichingeam]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1923" | 1923-04-23 | [[Cuan Bhaile na Cúirte]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:Austin Stack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aibhistín de Staic]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-07 | data-sort-value="1929" | 1929-04-27 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:Liam O'Flaherty.jpeg|center|128px]] | [[Liam Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-28<br/>1896-04-28<br/>1897-04-19 | data-sort-value="1984" | 1984-09-07<br/>1984-07-07 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Íomhá:Anton abbadia.png|center|128px]] | [[Antoine Thomson d'Abbadie]] | data-sort-value="1810" | 1810-01-03 | data-sort-value="1897" | 1897-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Íomhá:Henry Hughes Wilson, British general, photo portrait standing in uniform.jpg|center|128px]] | [[Henry Wilson]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-05 | data-sort-value="1922" | 1922-06-22 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Íomhá:Albert Reynolds (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ailbhe Mac Raghnaill]] | data-sort-value="1932" | 1932-11-03 | data-sort-value="2014" | 2014-08-21 | [[Rúscaigh]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Íomhá:Bernard Allen November 1996.png|center|128px]] | [[Bernard Ó hAilín]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-06-22 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Íomhá:Cearbhall Ó Dálaigh, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cearbhall Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1911" | 1911-02-12 | data-sort-value="1978" | 1978-03-21 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Cosgair]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-13 | data-sort-value="2017" | 2017-10-04 | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Íomhá:Jack Lynch, 1972 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-15 | data-sort-value="1999" | 1999-10-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Íomhá:US visit of Taoiseach Costello in 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[John A. Costello|Seán A Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1891" | 1891-06-20 | data-sort-value="1976" | 1976-01-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Íomhá:John Millington Synge - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[John Millington Synge]] | data-sort-value="1871" | 1871-04-16 | data-sort-value="1909" | 1909-03-24 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Íomhá:Stephen Gately 2009.jpg|center|128px]] | [[Stephen Gately]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-17 | data-sort-value="2009" | 2009-10-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Íomhá:Herbert Kitchener 1914.jpg|center|128px]] | [[Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener|Horatio Kitchener]] | data-sort-value="1850" | 1850-06-24 | data-sort-value="1916" | 1916-06-05 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 39 | | [[Iris Murdoch]] | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | data-sort-value="1999" | 1999-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Íomhá:Laurence Sterne by Sir Joshua Reynolds.jpg|center|128px]] | [[Laurence Sterne]] | data-sort-value="1713" | 1713-11-24 | data-sort-value="1768" | 1768-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Íomhá:Seán Barrett Ceann Comhairle 2015.png|center|128px]] | [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Seán Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944-08-09 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Iníon Léinín]] |- | style='text-align:right'| 42 | | [[Christopher Nolan (scríbhneoir)|Christopher Nolan]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-06 | data-sort-value="2009" | 2009-02-20 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Íomhá:John Redmond 1917.JPG|center|128px]] | [[Seán Mac Réamainn]] | data-sort-value="1856" | 1856-09-01 | data-sort-value="1918" | 1918-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Íomhá:Autographed Photograph From Maureen O'Hara Price to Clifton Cates, circa 1945 (22479452472).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Hara]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-17 | data-sort-value="2015" | 2015-10-24 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Íomhá:Maureen O Sullivan, The New Movie Magazine, 1934.jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (aisteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-17 | data-sort-value="1998" | 1998-06-23 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 46 | [[Íomhá:Veronica Guerin 1.jpg|center|128px]] | [[Veronica Guerin]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-05 | data-sort-value="1996" | 1996-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Íomhá:Douglas Hyde - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[Dubhghlas de hÍde]] | data-sort-value="1860" | 1860-01-17 | data-sort-value="1949" | 1949-07-12 | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Íomhá:Lady gregory.jpg|center|128px]] | [[Lady Gregory]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-15 | data-sort-value="1932" | 1932-05-22 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Íomhá:William O'Brien 1917.jpg|center|128px]] | [[William O'Brien]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-02 | data-sort-value="1928" | 1928-02-25 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Íomhá:Smith O'Brien, The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[William Smith O’Brien|William Smith O'Brien]] | data-sort-value="1803" | 1803-10-17 | data-sort-value="1864" | 1864-06-18 | [[Caisleán Dhrom Ólainn]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church St. Brendan Window 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Brendan mac Nemainn]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="573" | 573 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 53 | | [[Frank O'Farrell]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-09 | data-sort-value="2022" | 2022-03-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Íomhá:Grainne Mhaol Ni Mhaille Statue.jpg|center|128px]] | [[Gráinne Ní Mháille]] | data-sort-value="1539" | 1539 | data-sort-value="1603" | 1603<br/>1599-06-18 | [[Oileán Chliara|Cliara]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Íomhá:Jordan by Hoppner.jpg|center|128px]] | [[Dorothea Jordan]] | data-sort-value="1761" | 1761-11-21 | data-sort-value="1816" | 1816-07-05 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Íomhá:Frank Fahy .PNG|center|128px]] | [[Proinsias Ó Fathaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-12 | data-sort-value="1953" | 1953-07-12 | [[Contae na Gaillimhe]]<br/>[[Éire]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Íomhá:Ladywilde.jpg|center|128px]] | [[Jane Francesca Agnes Wilde|Jane Wilde]] | data-sort-value="1821" | 1821-12-27 | data-sort-value="1896" | 1896-02-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Íomhá:Brian Bóruma mac Cennétig (1723) (crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Bóramha]] | data-sort-value="941" | 941 | data-sort-value="1014" | 1014-04-23 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Íomhá:Patrick Pearse cph.3b15294.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Mac Piarais]] | data-sort-value="1879" | 1879-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Íomhá:Thomas Ashe, half-length portrait (34628644896).jpg|center|128px]] | [[Tomás Ághas]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-12 | data-sort-value="1917" | 1917-09-25 | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 61 | | [[Tony Gregory]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-05 | data-sort-value="2009" | 2009-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Íomhá:Sir Phelim O’Neill.png|center|128px]] | [[Féilim Ó Néill]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1653" | 1653<br/>1652-03-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Íomhá:Maurice O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738-03-25 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Íomhá:Lawrence Parsons.jpg|center|128px]] | [[Laurence Parsons]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-17 | data-sort-value="1908" | 1908-08-29 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Íomhá:1stEarlOfIveagh.jpg|center|128px]] | [[Edward Cecil Guinness]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-10 | data-sort-value="1927" | 1927-10-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Íomhá:Portrait of Patrick Sarsfield, Earl of Lucan NGI.4328.PNG|center|128px]] | [[Pádraig Sáirséal]] | data-sort-value="1655" | 1655 | data-sort-value="1693" | 1693-08-21 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Íomhá:Feargus Edward O'Connor-crop.jpg|center|128px]] | [[Feargus O'Connor]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-18 | data-sort-value="1855" | 1855-08-30<br/>1855-08-31 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Íomhá:Arthur Griffith (1871-1922).jpg|center|128px]] | [[Art Ó Gríofa]] | data-sort-value="1872" | 1872-03-31 | data-sort-value="1922" | 1922-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Íomhá:Richard Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Richard Brinsley Sheridan]] | data-sort-value="1751" | 1751-10-30 | data-sort-value="1816" | 1816-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Íomhá:John Tyndall portrait mid career.jpg|center|128px]] | [[John Tyndall]] | data-sort-value="1820" | 1820-08-02 | data-sort-value="1893" | 1893-12-04 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Íomhá:Ronnie drew 2004.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Drew]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-16 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Íomhá:Gerald Fitzgerald 9th Earl of Kildare 2.JPG|center|128px]] | [[Gearóid Óg Mac Gearailt]] | data-sort-value="1487" | 1487 | data-sort-value="1534" | 1534-09-02 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Íomhá:Ray-Sachs-Ivor-Robinson-Art-Komar-and-John-Lighton-Synge-Jablonna-1962-Photo.png|center|128px]] | [[John Lighton Synge]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-23 | data-sort-value="1995" | 1995-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Íomhá:Charles Villiers Stanford c1894bw.jpg|center|128px]] | [[Charles Villiers Stanford]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-30 | data-sort-value="1924" | 1924-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Íomhá:Statua di Luke Kelly.jpg|center|128px]] | [[Luke Kelly]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-17 | data-sort-value="1984" | 1984-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 76 | | [[Alice Kyteler]] | data-sort-value="1263" | 1263 | No/unknown value | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Íomhá:Thomas FitzGerald, 10th Earl of Kildare.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Gearailt, 10ú hIarla Chill Dara|Tomás Mac Gearailt]] | data-sort-value="1513" | 1513 | data-sort-value="1537" | 1537 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Íomhá:Enniscorthy St. Aidan's Cathedral East Aisle Fifth Window Saint Aidan Detail 2009 09 28.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán (Maodhóg)]] | data-sort-value="550" | 6th century | data-sort-value="627" | 627 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Íomhá:William Stokes (1804 - 1878).jpg|center|128px]] | [[William Stokes]] | data-sort-value="1804" | 1804-10-01 | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Íomhá:BrotherWalfrid(AndrewKerins).jpg|center|128px]] | [[Andrew Kerins]] | data-sort-value="1840" | 1840-05-18 | data-sort-value="1915" | 1915-04-17 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Íomhá:PadraicColum.jpeg|center|128px]] | [[Padraic Colum]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-08 | data-sort-value="1972" | 1972-01-11 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Íomhá:Eileen Desmond 1981 02.jpg|center|128px]] | [[Eileen Desmond]] | data-sort-value="1932" | 1932-12-29 | data-sort-value="2005" | 2005-01-06 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 83 | | [[Josephine Hart]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-02 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 84 | | [[Dónal McCann]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-07 | data-sort-value="1999" | 1999-07-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[Íomhá:Dan O'Herlihy 1955.JPG|center|128px]] | [[Dan O'Herlihy]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-01 | data-sort-value="2005" | 2005-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Íomhá:Portrait of Theobald Wolfe Tone (4672711).jpg|center|128px]] | [[Theobald Wolfe Tone]] | data-sort-value="1763" | 1763-06-20 | data-sort-value="1798" | 1798-11-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Íomhá:Eileen Gray.jpg|center|128px]] | [[Eileen Gray]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-08<br/>1879 | data-sort-value="1976" | 1976-10-31 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Íomhá:Kate O'Brien, 1926.jpg|center|128px]] | [[Cáit Ní Bhriain]] | data-sort-value="1897" | 1897-12-03 | data-sort-value="1974" | 1974-08-13 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Íomhá:Portrait of Nora Joyce (Mrs. James Joyce) 1926–1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Nora Barnacle]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-21 | data-sort-value="1951" | 1951-04-10 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Íomhá:Catherine Hayes.jpg|center|128px]] | [[Catherine Hayes]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-29<br/>1825 | data-sort-value="1861" | 1861-08-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Íomhá:Frank Cluskey, 1981 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Frank Cluskey]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-08 | data-sort-value="1989" | 1989-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Íomhá:Padraig Faulkner, 1980 (cropped).png|center|128px]] | [[Pádraig Faulkner]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | data-sort-value="2012" | 2012-06-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 93 | | [[John O'Connell (Baile Átha Cliath)|John O'Connell]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-20 | data-sort-value="2013" | 2013-03-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Íomhá:Tony O'Reilly 1959.jpg|center|128px]] | [[Tony O'Reilly]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-07 | data-sort-value="2024" | 2024-05-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Íomhá:Arthur Guinness.jpg|center|128px]] | [[Arthur Guinness]] | data-sort-value="1725" | 1725 | data-sort-value="1803" | 1803-01-23 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Íomhá:George Noble Plunkett, circa 1915.jpg|center|128px]] | [[George Noble Plunkett|An Cunta Pluincéad]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-03 | data-sort-value="1948" | 1948-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Íomhá:Michael O'Leary, September 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Aire)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-08 | data-sort-value="2006" | 2006-05-11 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Íomhá:Justin Keating 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Keating]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-07 | data-sort-value="2009" | 2009-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 99 | | [[Breandán Ó hEithir]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-18 | data-sort-value="1990" | 1990-10-26 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Íomhá:Tomás Mac Giolla.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Giolla]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-04 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Íomhá:James Dillon circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[James Dillon|Séamus Diolún]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-26 | data-sort-value="1986" | 1986-02-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Íomhá:Portrait of Sir Richard John Griffith, 1st Bt. (by Stephen Catterson Smith).jpg|center|128px]] | [[Richard Griffith]] | data-sort-value="1784" | 1784-09-20 | data-sort-value="1878" | 1878-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Íomhá:Edward Hincks.jpg|center|128px]] | [[Edward Hincks]] | data-sort-value="1792" | 1792-08-19 | data-sort-value="1866" | 1866-12-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[Íomhá:James Tully, 1954 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Tully]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-18 | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 105 | | [[Martin O'Sullivan]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-01-20 | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 106 | | [[Jerry Cronin]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-15 | data-sort-value="1990" | 1990-10-19 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[Íomhá:Seán Garland.jpg|center|128px]] | [[Seán Garland]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | data-sort-value="2018" | 2018-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[Íomhá:JoeDolan1975.jpg|center|128px]] | [[Joe Dolan]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-16 | data-sort-value="2007" | 2007-12-26 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[Íomhá:Sean MacEoin.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Eoin]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-30 | data-sort-value="1973" | 1973-07-07 | [[Béal Átha na Lao]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[Íomhá:JJ O'Kelly, circa 1918 to 1931.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1957" | 1957-03-26 | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[Íomhá:John Marcus O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[John M. O'Sullivan]] | data-sort-value="1881" | 1881-02-18 | data-sort-value="1948" | 1948-02-09 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[Íomhá:John Wilson, 1987 (cropped).png|center|128px]] | [[John Wilson|Seán P. Mac Uilliam]] | data-sort-value="1923" | 1923-07-08 | data-sort-value="2007" | 2007-07-09 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Íomhá:John Sealy Townsend.jpg|center|128px]] | [[John Sealy Townsend]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-07 | data-sort-value="1957" | 1957-02-16 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 114 | | [[Larry Gogan]] | data-sort-value="1934" | 1934-05-03 | data-sort-value="2020" | 2020-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 115 | | [[Joseph Blowick]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-13 | data-sort-value="1970" | 1970-08-12 | [[Baile na Cora]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Íomhá:Kathleen Clarke as Lord Mayor of Dublin, circa 1940, colourised.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Bean Uí Chléirigh|Kathleen Clarke]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-09-29 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[Íomhá:Kevin Boland 1960 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Boland]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2001" | 2001-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[Íomhá:Paul Durcan 2018.png|center|128px]] | [[Paul Durcan|Pól Mac Duarcáin]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-16 | data-sort-value="2025" | 2025-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[Íomhá:Poet Patrick Kavanagh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Patrick Kavanagh]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-21 | data-sort-value="1967" | 1967-11-30 | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Íomhá:Brigid of Kildare, Vitrall, 1903 (Macon, Georgia, St. Joseph Parish Church).jpg|center|128px]] | [[Naomh Bríd]] | data-sort-value="451" | 451<br/>453 | data-sort-value="525" | 525 | ''[[:d:Q5438072|Fochaird]]'' |- | style='text-align:right'| 121 | [[Íomhá:George Berkeley by Jonh Smibert.jpg|center|128px]] | [[George Berkeley]] | data-sort-value="1685" | 1685-03-12 | data-sort-value="1753" | 1753-01-14 | ''[[:d:Q15215556|Dysart Castle]]'' |- | style='text-align:right'| 122 | [[Íomhá:Richard Harris 1985 (1).jpg|center|128px]] | [[Richard Harris]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-01 | data-sort-value="2002" | 2002-10-25 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[Íomhá:Mother Jones no. 3.jpg|center|128px]] | [[Mary Harris Jones]] | data-sort-value="1830" | 1830-05-01 | data-sort-value="1930" | 1930-11-30 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Íomhá:William Thomas Mulvany by Schaarwächter.jpg|center|128px]] | [[William Thomas Mulvany]] | data-sort-value="1806" | 1806-03-11 | data-sort-value="1885" | 1885-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 125 | | [[Sandie Jones]] | data-sort-value="1951" | 1951-11-09 | data-sort-value="2019" | 2019-09-19 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[Íomhá:Sir Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington.jpg|center|128px]] | [[Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-01 | data-sort-value="1852" | 1852-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[Íomhá:Saint Aidan.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán Lindisfarne]] | data-sort-value="590" | 590 | data-sort-value="651" | 651-08-31 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Íomhá:Binchy33 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maeve Binchy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-28<br/>1939-05-28<br/>1939-05-29 | data-sort-value="2012" | 2012-07-30 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[Íomhá:George Gabriel Stokes, ante 1903 - Accademia delle Scienze di Torino 0155 B.jpg|center|128px]] | [[George Gabriel Stokes]] | data-sort-value="1819" | 1819-08-13 | data-sort-value="1903" | 1903-02-01 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[Íomhá:Stieler - Lola Montez (Schönheitengalerie).jpg|center|128px]] | [[Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)|Lola Montez]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-17 | data-sort-value="1861" | 1861-01-17 | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[Íomhá:Sir Joshua Reynolds - Edmund Burke, 1729 - 1797. Statesman, orator and author - PG 2362 - National Galleries of Scotland.jpg|center|128px]] | [[Edmund Burke|Edmond Búrc]] | data-sort-value="1729" | 1729-01-12 | data-sort-value="1797" | 1797-07-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Íomhá:Sir Charles Gavan Duffy (Weekly Times, 1874).jpg|center|128px]] | [[Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1816" | 1816-04-12 | data-sort-value="1903" | 1903-02-09 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 133 | | [[John Desmond Bernal]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[Íomhá:Eddie Jordan 2017 United States GP .jpg|center|128px]] | [[Eddie Jordan]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-30 | data-sort-value="2025" | 2025-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Coileáin]] | data-sort-value="1890" | 1890-10-16 | data-sort-value="1922" | 1922-08-22 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[Íomhá:Seán MacSwiney, Oct 1920 (cropped).png|center|128px]] | [[Seán MacSwiney]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 137 | | [[James O'Keeffe]] | data-sort-value="1912" | 1912 | data-sort-value="1986" | 1986-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[Íomhá:Sir Edward Carson, bw photo portrait seated.jpg|center|128px]] | [[Edward Carson]] | data-sort-value="1854" | 1854-02-09 | data-sort-value="1935" | 1935-10-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 139 | | [[Conor Maguire]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-16 | data-sort-value="1971" | 1971-09-26 | [[Conga]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[Íomhá:Edna O'Brien (2016).jpg|center|128px]] | [[Edna O'Brien]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-15 | data-sort-value="2024" | 2024-07-27 | [[Tuaim Gréine]] |- | style='text-align:right'| 141 | | [[Ben Briscoe]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-07-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[Íomhá:Heilbronn-Kilianskirche-SeyfferAltar03.JPG|center|128px]] | [[Naomh Cilian]] | data-sort-value="640" | 640 | data-sort-value="689" | 689 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[Íomhá:Ernest Walton.jpg|center|128px]] | [[Ernest Walton|Ernest Thomas Sinton Walton]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-06 | data-sort-value="1995" | 1995-06-25 | [[Dún na Mainistreach]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[Íomhá:Sinead O'Connor (14828633401) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sinéad O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-08 | data-sort-value="2023" | 2023-07-26 | [[Gleann na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[Íomhá:Dr James Ryan, 1932 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Ryan]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-06 | data-sort-value="1970" | 1970-09-25 | ''[[:d:Q22084281|Teach Munna]]'' |- | style='text-align:right'| 146 | [[Íomhá:Michael Gambon cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Gambon]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-19 | data-sort-value="2023" | 2023-09-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 147 | | [[Siobhán Nic Gearailt, Cuntaois Urumhan]] | data-sort-value="1509" | 1509 | data-sort-value="1565" | 1565-01-02 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Íomhá:Saint brendan german manuscript.jpg|center|128px]] | [[Naomh Breandán]] | data-sort-value="486" | 486 | data-sort-value="577" | 577 | [[An Fhianait]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[Íomhá:John field.jpg|center|128px]] | [[John Field]] | data-sort-value="1782" | 1782-07-26 | data-sort-value="1837" | 1837-01-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 150 | | [[Tom Munnelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-25 | data-sort-value="2007" | 2007-08-30 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 151 | | [[Tommy Langan]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-23 | data-sort-value="1974" | 1974-09-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 152 | | [[Tomás Ó Murchú]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 153 | | [[Peadar Ó Gealacáin]] | data-sort-value="1793" | 1793 | data-sort-value="1860" | 1860 | [[Maigh nEalta]] |- | style='text-align:right'| 154 | | [[Éamon de Buitléar]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-22 | data-sort-value="2013" | 2013-01-27 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 155 | | [[Aodh Mac Gabhráin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gleann Ghaibhle]] |- | style='text-align:right'| 156 | | [[Brión mac Echach Muigmedóin]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 157 | | [[Timothy Sullivan (breitheamh)|Timothy Sullivan]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-06 | data-sort-value="1949" | 1949-05-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 158 | | [[Seachnassach mac Blathmaic]] | | data-sort-value="671" | 671 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 159 | | [[Blathmac mac Aodha Sláine]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="665" | 665 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 160 | | [[Conghal Ceannmhaghair]] | | data-sort-value="710" | 710 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 161 | | [[Fógartach mac Néill]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="724" | 724 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[Íomhá:Thomas Kinsella - University of Pennsylvania - 16 November 2009 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Thomas Kinsella]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2021" | 2021-12-22 | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[Íomhá:Violet Florence Martin.jpg|center|128px]] | [[Violet Florence Martin]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-11 | data-sort-value="1915" | 1915-12-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 164 | | [[John L. Murray (breitheamh)|John L. Murray]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-10 | data-sort-value="2023" | 2023-01-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 165 | | [[John McCann]] | data-sort-value="1905" | 1905-06-17 | data-sort-value="1980" | 1980-02-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[Íomhá:William O'Brien.png|center|128px]] | [[William O'Brien (Páirtí an Lucht Oibre)|William O'Brien]] | data-sort-value="1881" | 1881-01-23 | data-sort-value="1968" | 1968-10-31 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 167 | | [[Henry Kenny]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-07 | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Íomhá:H. M. Dockrell 1948 election pamphlet (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Morgan Dockrell]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 169 | | [[Mervyn Taylor]] | data-sort-value="1931" | 1931-12-01 | data-sort-value="2021" | 2021-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[Íomhá:Hugh Leonard, Playwright, 2004.jpg|center|128px]] | [[Hugh Leonard]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-09 | data-sort-value="2009" | 2009-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[Íomhá:Humphrey Lloyd.jpg|center|128px]] | [[Humphrey Lloyd]] | data-sort-value="1800" | 1800-04-16 | data-sort-value="1881" | 1881-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 172 | | [[Alan Kelly (imreoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2009" | 2009-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 173 | | [[Paddy Belton]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-25 | data-sort-value="1987" | 1987-05-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[Íomhá:Séamus Brennan Jan 2008.jpg|center|128px]] | [[Séamus Brennan|Séamus Ó Braonáin]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-16 | data-sort-value="2008" | 2008-07-09 | [[Bóthar na Trá]] |- | style='text-align:right'| 175 | | [[William Murphy]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-12 | data-sort-value="1967" | 1967-11-16 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[Íomhá:Rory O'Connor Stone Carving.jpg|center|128px]] | [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair]] | data-sort-value="1116" | 1116 | data-sort-value="1198" | 1198-12-02 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 177 | [[Íomhá:James Campbell, Vanity Fair, 1909-08-25.jpg|center|128px]] | [[James Campbell]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-04 | data-sort-value="1931" | 1931-03-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Mangáin]] | data-sort-value="1803" | 1803-05-01 | data-sort-value="1849" | 1849-06-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Íomhá:Jim Gibbons, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jim Gibbons]] | data-sort-value="1924" | 1924-08-03 | data-sort-value="1997" | 1997-12-20 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 180 | | [[Séamas Ó hArgadáin]] | data-sort-value="1782" | 1782 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Íomhá:Sean Hales, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Sean Hales]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1922" | 1922-12-07 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[Íomhá:Tom J. O'Connell, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. O'Connell]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-21 | data-sort-value="1969" | 1969-06-22 | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 183 | | [[Óengus mac Óengobann]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="824" | 824 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[Íomhá:Ernie O'Malley Prison 2.jpg|center|128px]] | [[Earnán Ó Máille]] | data-sort-value="1897" | 1897-05-26 | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[Íomhá:Ada English.jpg|center|128px]] | [[Eithne Inglis]] | data-sort-value="1875" | 1875-01-10 | data-sort-value="1944" | 1944-01-27 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Íomhá:Adrian Hardiman - 20090224.jpg|center|128px]] | [[Adrian Hardiman]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-21 | data-sort-value="2016" | 2016-03-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Íomhá:Agnes O'Farrelly, circa 1890.png|center|128px]] | [[Úna Ní Fhaircheallaigh]] | data-sort-value="1874" | 1874-06-24 | data-sort-value="1951" | 1951-11-05 | [[Achadh an Iúir]] |- | style='text-align:right'| 188 | | [[Alexander Haslett]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-02 | data-sort-value="1951" | 1951-01-17 | [[Glasloch]] |- | style='text-align:right'| 189 | | [[Alfred O'Rahilly]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-01 | data-sort-value="1969" | 1969-08-01 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Íomhá:Madame-Alicia-Adelaide-Needham.jpg|center|128px]] | [[Alicia Adélaide Needham]] | data-sort-value="1863" | 1863-10-31 | data-sort-value="1945" | 1945-12-24 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 191 | | [[Páidí Ó Sé]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-16 | data-sort-value="2012" | 2012-12-15 | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[Íomhá:Micheál Ó Muircheartaigh in Villa Maria, Waterville. 2012.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2024" | 2024-06-25 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[Íomhá:Tom Barry IRA.jpg|center|128px]] | [[Tom Barry (Óglach na hÉireann)|Tomás de Barra]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-01 | data-sort-value="1980" | 1980-07-02 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Íomhá:James Stephens Fenian.jpg|center|128px]] | [[Séamas Mac Stiofáin]] | data-sort-value="1825" | 1825-01-26 | data-sort-value="1901" | 1901-04-28 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[Íomhá:Sean Keating self-portrait.jpg|center|128px]] | [[Seán Céitinn]] | data-sort-value="1889" | 1889-09-28 | data-sort-value="1977" | 1977-12-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[Íomhá:Máiréad Ní Ghráda.jpg|center|128px]] | [[Máiréad Ní Ghráda]] | data-sort-value="1896" | 1896-12-23 | data-sort-value="1971" | 1971-06-13 | [[Cill Mháille]] |- | style='text-align:right'| 197 | | [[Brian O'Shea]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-09 | data-sort-value="2026" | 2026-01-28 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[Íomhá:Emmet Stagg, circa 2002 02.jpg|center|128px]] | [[Emmet Stagg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-01 | data-sort-value="2024" | 2024-03-17 | [[Maolla]] |- | style='text-align:right'| 199 | | [[Oilibhéar Breathnach]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-13 | data-sort-value="1996" | 1996-03-09 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 200 | | [[Tomás de Bhaldraithe]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-14 | data-sort-value="1996" | 1996-04-24 | ''[[:d:Q65559040|Baile na Cora]]'' |- | style='text-align:right'| 201 | | [[Brian O'Doherty]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2022" | 2022-11-07 | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Íomhá:Eamonn Andrews, 1954.jpg|center|128px]] | [[Eamonn Andrews]] | data-sort-value="1922" | 1922-12-19 | data-sort-value="1987" | 1987-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 203 | | [[Vivion de Valera]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-13 | data-sort-value="1982" | 1982-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 204 | | [[Sinéad de Valera]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-03 | data-sort-value="1975" | 1975-01-07 | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[Íomhá:Dinneen by Yeats.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ua Duinnín]] | data-sort-value="1860" | 1860-12-25 | data-sort-value="1934" | 1934-09-29 | [[An Ráth Mhór]] |- | style='text-align:right'| 206 | | [[Michael Davitt (file)|Michael Davitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-20 | data-sort-value="2005" | 2005-06-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 207 | | [[Caitlín Maude]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-22 | data-sort-value="1982" | 1982-06-06 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Íomhá:Seán-south.jpg|center|128px]] | [[Seán Sabhat]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 209 | | [[Tomás Mac Síomóin]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2022" | 2022-02-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 210 | | [[Máire Mullarney]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-01 | data-sort-value="2008" | 2008-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[Íomhá:Daniel Breen police notice1.jpg|center|128px]] | [[Dónall Ó Braoin]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-11 | data-sort-value="1969" | 1969-12-27 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Íomhá:Gay Byrne.JPG|center|128px]] | [[Gay Byrne]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | data-sort-value="2019" | 2019-11-04 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Íomhá:Isle of Iona, St. Oran's Chapel doorway - geograph.org.uk - 921177.jpg|center|128px]] | [[Naomh Odhrán]] | data-sort-value="450" | 5th century | data-sort-value="563" | 563 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Íomhá:Timothy Daniel Sullivan00.jpg|center|128px]] | [[Timothy Daniel Sullivan]] | data-sort-value="1827" | 1827-05-29 | data-sort-value="1914" | 1914-03-31 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-08594, Daniel A. Binchy.jpg|center|128px]] | [[D. A. Binchy]] | data-sort-value="1899" | 1899-06-03 | data-sort-value="1989" | 1989-05-04 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 216 | | [[Donal Creed]] | data-sort-value="1924" | 1924-09-07 | data-sort-value="2017" | 2017-11-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 217 | | [[Donal O'Donoghue]] | data-sort-value="1894" | 1894-06-05 | data-sort-value="1971" | 1971-07-26 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 218 | | [[Donncha Ó Dúlaing]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-15 | data-sort-value="2021" | 2021-09-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 219 | | [[Donnchadh Ó Briain]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-17 | data-sort-value="1981" | 1981-09-22 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 220 | | [[Donnchadh Ó Corráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-28 | data-sort-value="2017" | 2017-10-25 | ''[[:d:Q104308060|Graighin]]'' |- | style='text-align:right'| 221 | [[Íomhá:Dora Sigerson.jpg|center|128px]] | [[Dora Sigerson Shorter]] | data-sort-value="1866" | 1866-08-16 | data-sort-value="1918" | 1918-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 222 | | [[Dorothy Stopford-Price]] | data-sort-value="1890" | 1890-09-09 | data-sort-value="1954" | 1954-01-30<br/>1954-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 223 | | [[Dónall Mac Amhlaigh]] | data-sort-value="1926" | 1926 | data-sort-value="1989" | 1989-01-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 224 | | [[Edward Conway]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-03 | data-sort-value="1968" | 1968-12-29 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 225 | | [[Eamon Rice]] | data-sort-value="1873" | 1873-04-26 | data-sort-value="1937" | 1937-11-07 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 226 | | [[Éamon Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1979" | 1979-05-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 227 | | [[Éamonn Ó Néill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1954" | 1954-11-03 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Íomhá:Eavan Boland in 1996.jpg|center|128px]] | [[Eavan Boland]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-24 | data-sort-value="2020" | 2020-04-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 229 | | [[Thomas Kilroy]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-23 | data-sort-value="2023" | 2023-12-07 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 230 | | [[Tom O'Higgins]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-23 | data-sort-value="2003" | 2003-02-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[Íomhá:Portrait of Luke Wadding P2027.jpg|center|128px]] | [[Luke Wadding]] | data-sort-value="1588" | 1588-10-16 | data-sort-value="1657" | 1657-11-18 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Íomhá:Osborn Bergin, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Osborn Bergin|Osborn Joseph Bergin]] | data-sort-value="1873" | 1873-11-26 | data-sort-value="1950" | 1950-10-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 233 | | [[Sam Maguire]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | data-sort-value="1927" | 1927-02-06 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[Íomhá:Jeremiah O'Donovan Rossa.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Diarmaid Ó Donnabháin Rossa]] | data-sort-value="1831" | 1831-09-10 | data-sort-value="1915" | 1915-06-29 | [[Ros Ó gCairbre]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[Íomhá:Harry Boland Portrait.jpg|center|128px]] | [[Harry Boland|Énrí Ó Beóláin]] | data-sort-value="1887" | 1887-04-27 | data-sort-value="1922" | 1922-08-01 | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 236 | | [[William FitzGerald (breitheamh)|William FitzGerald]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1974" | 1974-10-17 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[Íomhá:Rory O'Hanlon, November 2006 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Hanlon]] | data-sort-value="1934" | 1934-02-07 | data-sort-value="2026" | 2026-03-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Íomhá:Right Hon Laurence O'Neill The Lord Mayor cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Laurence O'Neill]] | data-sort-value="1874" | 1874 | data-sort-value="1943" | 1943-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[Íomhá:Kevin Barry.jpg|center|128px]] | [[Kevin Barry]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-20 | data-sort-value="1920" | 1920-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 240 | | [[Louis le Brocquy]] | data-sort-value="1916" | 1916-11-10 | data-sort-value="2012" | 2012-04-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[Íomhá:Mark Clinton, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mark Clinton]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-07 | data-sort-value="2001" | 2001-12-23 | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 242 | | [[Martin O'Donoghue]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-13 | data-sort-value="2018" | 2018-07-20 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 243 | | [[Maurice E. Dockrell]] | data-sort-value="1908" | 1908-10-06 | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[Íomhá:Michael cusack portrait.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Cíosóg]] | data-sort-value="1847" | 1847-09-20 | data-sort-value="1906" | 1906-11-27 | [[Cora Finne]] |- | style='text-align:right'| 245 | | [[Michael Hayes]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1976" | 1976-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 246 | | [[Michael Hilliard]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-11 | data-sort-value="1982" | 1982-01-01 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 247 | | [[Niall Tóibín]] | data-sort-value="1929" | 1929-11-21 | data-sort-value="2019" | 2019-11-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 248 | [[Íomhá:Liam O'Flinn.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Floinn]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | data-sort-value="2018" | 2018-03-14 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 249 | [[Íomhá:CardinalPaulCullen.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Cuilinn]] | data-sort-value="1803" | 1803-04-29 | data-sort-value="1878" | 1878-10-24 | ''[[:d:Q6966181|An Fhorrach Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 250 | [[Íomhá:Oscar Traynor (under the X) (7541615018).jpg|center|128px]] | [[Oscar Traynor]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-21 | data-sort-value="1963" | 1963-12-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[Íomhá:Odonovan.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1806" | 1806-07-25 | data-sort-value="1861" | 1861-12-10 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[Íomhá:Patrick Cooney, 1994 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cooney|Pádraig Ó Cuanaigh]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-02 | data-sort-value="2025" | 2025-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[Íomhá:Patrick J. Reynolds 1984.jpg|center|128px]] | [[Patrick J. Reynolds]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-25 | data-sort-value="2003" | 2003-12-27 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 254 | | [[Patrick Lalor]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-19 | data-sort-value="2016" | 2016-07-29 | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 255 | | [[Patrick Little]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-17 | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 256 | | [[Patrick McGrath]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-06-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 257 | [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|center|128px]] | [[Naomh Feargal]] | data-sort-value="700" | 700 | data-sort-value="784" | 784-11-27 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 258 | [[Íomhá:William Thomas Cosgrave.jpg|center|128px]] | [[Liam Tomás Mac Cosgair]] | data-sort-value="1880" | 1880-06-06 | data-sort-value="1965" | 1965-11-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 259 | [[Íomhá:Séamus Pattison, 1982 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Pattison]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-19 | data-sort-value="2018" | 2018-02-04 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 260 | | [[Seán Flanagan]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-26 | data-sort-value="1993" | 1993-02-05 | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 261 | | [[Nuala O'Faolain|Nuala Ó Faoláin]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-01 | data-sort-value="2008" | 2008-05-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[Íomhá:Seán Lemass, 1966.jpg|center|128px]] | [[Seán F. Lemass]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-15 | data-sort-value="1971" | 1971-05-11 | [[An Baile Breac (Baile Átha Cliath)|An Baile Breac]] |- | style='text-align:right'| 263 | | [[Margaret Hassan]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-18 | data-sort-value="2004" | 2004-11-08 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 264 | [[Íomhá:Noel Browne, 1948 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Browne|Nollaig de Brún]] | data-sort-value="1915" | 1915-12-20 | data-sort-value="1997" | 1997-05-21 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 265 | | [[David Kelly]] | data-sort-value="1929" | 1929-07-11 | data-sort-value="2012" | 2012-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[Íomhá:Tom Crean2b.JPG|center|128px]] | [[Tom Crean|Tomás Ó Croidheáin]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | data-sort-value="1938" | 1938-07-27 | [[Abhainn an Scáil]] |- | style='text-align:right'| 267 | [[Íomhá:James Hoban circa 1800 - Crop.jpg|center|128px]] | [[James Hoban]] | data-sort-value="1762" | 1762 | data-sort-value="1831" | 1831-12-08 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 268 | [[Íomhá:James Stephens, 1935.jpg|center|128px]] | [[James Stephens (scríbhneoir)]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-09 | data-sort-value="1950" | 1950-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 269 | [[Íomhá:Thomas F. Meagher.jpg|center|128px]] | [[Thomas Francis Meagher]] | data-sort-value="1823" | 1823-08-03 | data-sort-value="1867" | 1867-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 270 | [[Íomhá:Ó Mórna agus Dánta Eile.png|center|128px]] | [[Máirtín Ó Direáin]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-29 | data-sort-value="1988" | 1988-03-19 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 271 | [[Íomhá:Tras Honan at the meeting of the European Parliament in Luxembourg (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tras Honan]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-04 | data-sort-value="2023" | 2023-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 272 | | [[William Trevor]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-24 | data-sort-value="2016" | 2016-11-20 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 273 | [[Íomhá:Dave Allen 1968.JPG|center|128px]] | [[Dave Allen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-06 | data-sort-value="2005" | 2005-03-10 | [[Teach na Giúise]] |- | style='text-align:right'| 274 | | [[Christy Brown]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-05 | data-sort-value="1981" | 1981-09-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 275 | | [[Éinde Ó Callaráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-05 | data-sort-value="2004" | 2004-04-08 | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 276 | [[Íomhá:PSM V63 D476 George Francis FitzGerald.png|center|128px]] | [[George Francis Fitzgerald]] | data-sort-value="1851" | 1851-08-03 | data-sort-value="1901" | 1901-02-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 277 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Maighréad de Bhál]] | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 278 | [[Íomhá:Mary O'Rourke, September 2009.jpg|center|128px]] | [[Mary O'Rourke|Máire Uí Ruairc]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-31 | data-sort-value="2024" | 2024-10-03 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 279 | [[Íomhá:Dolores O'Riordan 2016 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[Dolores O'Riordan|Dolores Ní Ríordáin]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-06 | data-sort-value="2018" | 2018-01-15 | [[Baile Uí Bhricín Thuaidh]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[Íomhá:Mary Ward (scientist).jpg|center|128px]] | [[Mary Ward]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-27 | data-sort-value="1869" | 1869-08-31 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 281 | | [[Paddy Canny]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-09 | data-sort-value="2008" | 2008-06-28 | ''[[:d:Q104294289|Gleann Dríth]]'' |- | style='text-align:right'| 282 | [[Íomhá:Joe Kinnear Hull City v. Newcastle United 1.png|center|128px]] | [[Joe Kinnear]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-27 | data-sort-value="2024" | 2024-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[Íomhá:Robert Emmet--The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[Roibeard Emmet]] | data-sort-value="1780" | 1780-03-04 | data-sort-value="1803" | 1803-09-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 284 | [[Íomhá:William Strutt, Portrait of Robert O'Hara Burke, 1860.jpg|center|128px]] | [[Robert O'Hara Burke]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-06 | data-sort-value="1861" | 1861-06-28<br/>1861-07-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 285 | [[Íomhá:Peter von Lacy.PNG|center|128px]] | [[Peadar de Lása]] | data-sort-value="1678" | 1678-09-29 | data-sort-value="1751" | 1751-04-19 | [[Cill Íde]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[Íomhá:Cathalbrugha.JPG|center|128px]] | [[Cathal Brugha]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-18 | data-sort-value="1922" | 1922-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 287 | | [[Máirtín Ó Cadhain]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1970" | 1970-10-18 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 288 | [[Íomhá:Gen. Richard Mulcahy LCCN2014717121.jpg|center|128px]] | [[Risteárd Ó Maolchatha]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-12-16 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[Íomhá:Maturin.jpg|center|128px]] | [[Charles Maturin]] | data-sort-value="1782" | 1782-09-25 | data-sort-value="1824" | 1824-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 290 | | [[Daniel Vaughan]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-27 | data-sort-value="1975" | 1975-09-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 291 | [[Íomhá:Christydignam.jpg|center|128px]] | [[Christy Dignam]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-23 | data-sort-value="2023" | 2023-06-13 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 292 | | [[Ciarán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-26 | data-sort-value="2009" | 2009-12-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 293 | [[Íomhá:Colm de Bhailís.png|center|128px]] | [[Colm de Bhailís]] | data-sort-value="1796" | 1796-05-02 | data-sort-value="1906" | 1906-02-27 | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 294 | [[Íomhá:Saint Colman MacDuagh window, Hugh Lane Gallery.jpg|center|128px]] | [[Colmán mac Duach]] | data-sort-value="550" | 550<br/>6th century | data-sort-value="632" | 632-10-29 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 295 | [[Íomhá:Con Collins.jpg|center|128px]] | [[Conchubhar Ó Coileáin]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-13 | data-sort-value="1937" | 1937-11-23 | ''[[:d:Q65559960|Aránach]]'' |- | style='text-align:right'| 296 | | [[Con Meaney]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-08 | data-sort-value="1970" | 1970-09-11 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 297 | [[Íomhá:David Patrick Moran.png|center|128px]] | [[D.P. Moran|David Patrick Moran]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-22 | data-sort-value="1936" | 1936-01-31 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 298 | | [[Dan Desmond]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-03 | data-sort-value="1964" | 1964-12-09 | [[Bun an Tábhairne]] |- | style='text-align:right'| 299 | [[Íomhá:Dankeating.jpg|center|128px]] | [[Dan Keating]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-02 | data-sort-value="2007" | 2007-10-02 | [[Caisleán na Mainge]] |- | style='text-align:right'| 300 | | [[Dan Spring]] | data-sort-value="1910" | 1910-07-01 | data-sort-value="1988" | 1988-01-01 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 301 | | [[Daniel Byrne]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-05 | data-sort-value="1952" | 1952-06-09 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 302 | | [[Daniel Corkery]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-20 | data-sort-value="1961" | 1961-04-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 303 | | [[Daniel Corkery (údar)|Daniel Corkery]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-14 | data-sort-value="1964" | 1964-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 304 | | [[Daniel McCarthy]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-22 | data-sort-value="1957" | 1957-03-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 305 | | [[Daniel Moloney]] | data-sort-value="1909" | 1909 | data-sort-value="1963" | 1963-06-26 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 306 | | [[Dan O’Rourke|Daniel O'Rourke]] | | data-sort-value="1968" | 1968-08-04 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 307 | | [[Eoghan an Mhéirín Mac Cárthaigh|Eoghan Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1756" | 1756 | [[An Eatharla]] |- | style='text-align:right'| 308 | | [[Eddie Filgate]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-16 | data-sort-value="2017" | 2017-01-19 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 309 | | [[Edward Aylward]] | data-sort-value="1894" | 1894 | data-sort-value="1976" | 1976-02 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 310 | | [[Edward Walsh]] | data-sort-value="1805" | 1805 | data-sort-value="1850" | 1850-08-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 311 | | [[Eighneachán Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="1994" | 1994-12-14 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 312 | [[Íomhá:Professor Eleanor Maguire FMedSci FRS.jpg|center|128px]] | [[Eleanor Maguire]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-27 | data-sort-value="2025" | 2025-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 313 | [[Íomhá:Elizabeth O'Farrell, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Elizabeth O'Farrell]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-05 | data-sort-value="1957" | 1957-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 314 | | [[Ellen Hutchins]] | data-sort-value="1785" | 1785-03-17 | data-sort-value="1815" | 1815-02-09 | [[Béal Átha Leice]] |- | style='text-align:right'| 315 | | [[Barney Mellows]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-29 | data-sort-value="1942" | 1942-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 316 | | [[Amhlaoibh Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1780" | 1780<br/>1783-05-01 | data-sort-value="1838" | 1838-11-20 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[Íomhá:Louis Hersent-Crossing the bridge at Landshut.jpg|center|128px]] | [[Andrew O'Reilly von Ballinlough]] | data-sort-value="1742" | 1742-08-03<br/>1742 | data-sort-value="1832" | 1832-07-05<br/>1832-04-05<br/>1832 | [[Baile an Locha, Contae Ros Comáin|Baile an Locha]] |- | style='text-align:right'| 318 | [[Íomhá:Anna Parnell c1878.jpg|center|128px]] | [[Anna Parnell|Anna Catherine Parnell]] | data-sort-value="1852" | 1852-05-13 | data-sort-value="1911" | 1911-09-20 | ''[[:d:Q2699632|Teach Avondale]]'' |- | style='text-align:right'| 319 | [[Íomhá:Annahaslam.jpg|center|128px]] | [[Anna Haslam]] | data-sort-value="1829" | 1829-04-06 | data-sort-value="1922" | 1922-11-28 | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[Íomhá:Portrait-of-anne-devlin.jpg|center|128px]] | [[Anne Devlin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1851" | 1851-09-01 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 321 | | [[Ann Lovett]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-06 | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 322 | | [[Anne Butler Yeats|Anne Yeats]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="2001" | 2001-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 323 | | [[Anthony Barry]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-07 | data-sort-value="1983" | 1983-10-24 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 324 | | [[Art Ó Cléirigh]] | data-sort-value="1879" | 1879-10-25 | data-sort-value="1932" | 1932-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 325 | | [[Bang Bang]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-19 | data-sort-value="1981" | 1981-01-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 326 | [[Íomhá:Thomas William Croke 2.jpg|center|128px]] | [[Tomás Cróc|Thomas Croke]] | data-sort-value="1824" | 1824-05-28 | data-sort-value="1902" | 1902-07-22 | ''[[:d:Q60554581|Cill Bhrain]]'' |- | style='text-align:right'| 327 | | [[Peadar Mercier]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="1991" | 1991 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 328 | | [[Pearse Wyse]] | data-sort-value="1928" | 1928-03-02 | data-sort-value="2009" | 2009-04-28 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 329 | [[Íomhá:Peter Barry.jpg|center|128px]] | [[Peter Barry|Peadar de Barra]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-10 | data-sort-value="2016" | 2016-08-26 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 330 | | [[Eoghan Rua Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1748" | 1748 | data-sort-value="1784" | 1784-06-17 | ''[[:d:Q81944530|Na Mínteoga]]'' |- | style='text-align:right'| 331 | | [[Peter Hughes]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1954" | 1954-06-24 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 332 | [[Íomhá:Willie clancy statue.jpg|center|128px]] | [[Willie Clancy]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-24 | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 333 | | [[Philip Brady]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-10 | data-sort-value="1995" | 1995-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 334 | | [[Philip Cosgrave]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-02 | data-sort-value="1923" | 1923-10-23 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[Íomhá:William Molyneux - Kneller.jpg|center|128px]] | [[William Molyneux]] | data-sort-value="1656" | 1656-04-17 | data-sort-value="1698" | 1698-10-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 336 | [[Íomhá:Dervla Murphy 2008.jpg|center|128px]] | [[Dervla Murphy]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-28 | data-sort-value="2022" | 2022-05-22 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[Íomhá:McGee-sm.jpg|center|128px]] | [[Thomas D'Arcy McGee]] | data-sort-value="1825" | 1825-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-04-07 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 338 | | [[Robert Hilliard]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-07 | data-sort-value="1937" | 1937-02-22 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 339 | [[Íomhá:Comandante John Riley 1848, bust Mexico.jpg|center|128px]] | [[Seán Pádraig Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1824" | 1824-02-08 | data-sort-value="1879" | 1879-10-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 340 | | [[Seán Doherty (Ros Comáin)|Seán Ó Dochartaigh]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-29 | data-sort-value="2005" | 2005-06-07 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 341 | | [[Seán Gibbons]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-31 | data-sort-value="1952" | 1952-04-19 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 342 | | [[Seán Goulding]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1959" | 1959-12-15 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 343 | | [[Seán Sherwin]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2025" | 2025-04-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 344 | [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Saighre]] | data-sort-value="500" | 1st millennium<br/>375 | data-sort-value="530" | 530 | [[Cléire]] |- | style='text-align:right'| 345 | [[Íomhá:Val Doonican.png|center|128px]] | [[Val Doonican]] | data-sort-value="1927" | 1927-02-03 | data-sort-value="2015" | 2015-07-02<br/>2015-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[Íomhá:Seumas Burke LCCN2014716858.jpg|center|128px]] | [[Séamus Burke|Séamus Búrc]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | data-sort-value="1967" | 1967-01-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 347 | | [[Séamus Dolan]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-10 | [[An Blaic]] |- | style='text-align:right'| 348 | [[Íomhá:Mike McTigue.jpg|center|128px]] | [[Mike McTigue]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | data-sort-value="1966" | 1966-08-12 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 349 | [[Íomhá:Wexford Church of the Immaculate Conception South Aisle Window Saint Laurentius O Toole Detail 2010 09 29.jpg|center|128px]] | [[Lorcán Ua Tuathail]] | data-sort-value="1128" | 1128 | data-sort-value="1180" | 1180-11-14 | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 350 | [[Íomhá:Michealod.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-07<br/>1952-10-07 | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 351 | | [[Proinnsias de Priondargást]] | data-sort-value="1933" | 1933-07-13 | data-sort-value="2015" | 2015-02-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 352 | | [[Patrick Power (Staraí Éireannach)|Patrick Power]] | data-sort-value="1862" | 1862-03-08 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 353 | | [[Ernest Alton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1952" | 1952-02-18 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[Íomhá:JJ Walsh Mugshots.jpg|center|128px]] | [[James Walsh]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-20 | data-sort-value="1948" | 1948-11-30 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 355 | [[Íomhá:Eva Selina Laura Gore-Booth (c. late1880s).jpg|center|128px]] | [[Eva Gore-Booth]] | data-sort-value="1870" | 1870-05-22 | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 356 | | [[Eva Philbin]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-04 | data-sort-value="2005" | 2005-06-24 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 357 | | [[Evie Hone]] | data-sort-value="1894" | 1894-04-22 | data-sort-value="1955" | 1955-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 358 | | [[Feargal Quinn]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-27 | data-sort-value="2019" | 2019-04-25 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 359 | [[Íomhá:Roscommon St. Mary's Priory Choir Tomb Effigy 2014 08 28.jpg|center|128px]] | [[Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair]] | | data-sort-value="1265" | 1265 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 360 | | [[Finbarr Dwyer]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-20 | data-sort-value="2014" | 2014-02-08 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 361 | | [[Fintan Coogan, Mór]] | data-sort-value="1910" | 1910-04-13 | data-sort-value="1984" | 1984-11-04 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 362 | | [[Flor Crowley]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-27 | data-sort-value="1997" | 1997-05-16 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 363 | [[Íomhá:Frank Cahill.jpg|center|128px]] | [[Francis Cahill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1957" | 1957-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 364 | | [[Francis Humphreys]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1961" | 1961-04-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 365 | | [[Francis McGuinness]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1934" | 1934-11-30 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 366 | [[Íomhá:FrancisSheehy-Skeffington.gif|center|128px]] | [[Francis Sheehy-Skeffington|Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún]] | data-sort-value="1878" | 1878-12-23 | data-sort-value="1916" | 1916-04-26 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 367 | | [[Frank Drohan]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-13 | data-sort-value="1953" | 1953-03-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 368 | [[Íomhá:Frank MacDermot, 1933.jpg|center|128px]] | [[Frank MacDermot]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-25 | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 369 | [[Íomhá:Derry O`Sullivan poet 41x33cm 2002.jpg|center|128px]] | [[Derry O'Sullivan]] | data-sort-value="1944" | 1944 | data-sort-value="2025" | 2025-08-16 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 370 | | [[Desmond Governey]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-11 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 371 | | [[Diarmuid Lynch]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | data-sort-value="1950" | 1950-11-09 | [[Trácht Fhionn]] |- | style='text-align:right'| 372 | | [[Dick Dowling]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-03-30 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 373 | | [[Don Davern]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-11-02 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 374 | | [[Darach Ó Catháin]] | data-sort-value="1922" | 1922 | data-sort-value="1987" | 1987 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 375 | [[Íomhá:Darrell Figgis, 1924.jpg|center|128px]] | [[Darrell Figgis]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-17 | data-sort-value="1925" | 1925-10-27 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 376 | | [[Declan Costello]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-06 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 377 | | [[Denis Allen]] | data-sort-value="1896" | 1896-01-02 | data-sort-value="1961" | 1961-03-29 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 378 | | [[Denis Farrelly]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-18 | data-sort-value="1974" | 1974-12-27 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 379 | [[Íomhá:Portrait of Denis Florence McCarthy P549.jpg|center|128px]] | [[Denis Florence MacCarthy]] | data-sort-value="1817" | 1817-05-26 | data-sort-value="1882" | 1882-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 380 | | [[Dearbhorghaill iníon Mhurchaidh Uí Mhaoil Sheachlainn|Derbforgaill]] | data-sort-value="1108" | 1108 | data-sort-value="1193" | 1193 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[Íomhá:Derek Keating 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Derek Keating]] | data-sort-value="1955" | 1955-05 | data-sort-value="2023" | 2023-05-06 | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 382 | [[Íomhá:Batt O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Batt O'Connor]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-04 | data-sort-value="1935" | 1935-02-07 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 383 | | [[Batt Donegan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-21 | data-sort-value="1978" | 1978-08-26 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 384 | | [[Beatrice Gubbins]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-19 | data-sort-value="1944" | 1944-08-12 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 385 | | [[Ben Óg Dunne|Ben Dunne]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-11-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 386 | [[Íomhá:Bernadette O'Farrell - Sponsor, July 25, 1959.jpg|center|128px]] | [[Bernadette O'Farrell]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-30 | data-sort-value="1999" | 1999-09-26 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 387 | | [[Bernard Cowen]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-29 | data-sort-value="1984" | 1984-01-24 | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 388 | | [[Bill O'Herlihy]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-26 | data-sort-value="2015" | 2015-05-25 | [[An Glaisín]] |- | style='text-align:right'| 389 | | [[Billy Fox]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-03 | data-sort-value="1974" | 1974-03-12 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 390 | [[Íomhá:BobDoyleDeath.JPG|center|128px]] | [[Bob Doyle]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-12 | data-sort-value="2009" | 2009-01-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[Íomhá:Lady Mary Bailey.jpg|center|128px]] | [[Mary Bailey]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-01 | data-sort-value="1960" | 1960-07-29 | ''[[:d:Q7369899|Caisleán an Rosa Mhóir]]'' |- | style='text-align:right'| 392 | [[Íomhá:Margaret E. Cousins, 1932.png|center|128px]] | [[Margaret Cousins]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-07 | data-sort-value="1954" | 1954-03-11 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 393 | | [[Breandán Ó Buachalla]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-05-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 394 | | [[Brendan Crinion]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-11 | data-sort-value="1989" | 1989-07-02 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 395 | [[Íomhá:Brendan Grace.jpg|center|128px]] | [[Brendan Grace]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-01 | data-sort-value="2019" | 2019-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 396 | [[Íomhá:Brendan Halligan, circa 1983.jpg|center|128px]] | [[Brendan Halligan]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2020" | 2020-08-09 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 397 | | [[Brendan Ingle]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-19 | data-sort-value="2018" | 2018-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 398 | [[Íomhá:Brendan-Kehoe.jpg|center|128px]] | [[Brendan Kehoe]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-03 | data-sort-value="2011" | 2011-07-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 399 | | [[Brendan Kennelly]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2021" | 2021-10-17 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 400 | [[Íomhá:James Fintan Lalor (Young Irelander).jpg|center|128px]] | [[James Fintan Lalor (Éire Óg)|James Fintan Lalor]] | data-sort-value="1807" | 1807-03-10 | data-sort-value="1849" | 1849-12-27 | ''[[:d:Q136402282|Tenakill House]]'' |- | style='text-align:right'| 401 | [[Íomhá:DionBoucicault.jpg|center|128px]] | [[Dion Boucicault]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-26 | data-sort-value="1890" | 1890-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 402 | | [[Niall Caille]] | data-sort-value="850" | 9th century | data-sort-value="846" | 846 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 403 | [[Íomhá:Statue St Finnian of Clonard (cropped).jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnán (Cluain Ioraird)|Fionnán Chluain Ioraird]] | data-sort-value="470" | 470 | data-sort-value="549" | 549<br/>552 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[Íomhá:James Everett, 1949.jpg|center|128px]] | [[James Everett]] | data-sort-value="1894" | 1894-05-01 | data-sort-value="1967" | 1967-12-18 | ''[[:d:Q104276727|Ráth Droma]]'' |- | style='text-align:right'| 405 | [[Íomhá:Brian-Crowley-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Amhlaidh]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-04 | data-sort-value="2026" | 2026-01-23 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 406 | | [[Seán Treacy]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-22 | data-sort-value="2018" | 2018-03-23 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 407 | | [[Hugh O'Flaherty]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-28 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 408 | [[Íomhá:Drbarnardo.jpg|center|128px]] | [[Thomas John Barnardo]] | data-sort-value="1845" | 1845-07-04 | data-sort-value="1905" | 1905-09-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 409 | | [[Patrick Hogan (Ceann Comhairle)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-01 | data-sort-value="1969" | 1969-01-24 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 410 | [[Íomhá:Portrait of George Brown.jpg|center|128px]] | [[Seoirse de Brún]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-15 | data-sort-value="1792" | 1792-02-18<br/>1792-09-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 411 | [[Íomhá:Art O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Art O'Connor]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="1950" | 1950-05-10 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 412 | [[Íomhá:John Thomas Romney Robinson by James Simonton c1850s.png|center|128px]] | [[Thomas Romney Robinson|John Thomas Romney Robinson]] | data-sort-value="1792" | 1792-04-23 | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 413 | [[Íomhá:Oliver Plunket by Edward Luttrell.jpg|center|128px]] | [[Oilibhéar Pluincéad|Oilibhéar Pluincéid]] | data-sort-value="1629" | 1629-11-01 | data-sort-value="1681" | 1681-07-01 | [[Loch Craobh]] |- | style='text-align:right'| 414 | [[Íomhá:Tomás Ó Criomhthain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Criomhthain]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1937" | 1937-03-07 | [[Na Blascaodaí]] |- | style='text-align:right'| 415 | [[Íomhá:James Napper Tandy.jpg|center|128px]] | [[James Napper Tandy]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1803" | 1803-08-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 416 | [[Íomhá:Domhnall Ua Buachalla circa 1916.png|center|128px]] | [[Domhnall Ua Buachalla]] | data-sort-value="1866" | 1866-02-05 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 417 | [[Íomhá:John McCormack, 1884-1945 LCCN2003677331.jpg|center|128px]] | [[John McCormack]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-14 | data-sort-value="1945" | 1945-09-16 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 418 | | [[Gerald Fitzgibbon]] | data-sort-value="1866" | 1866-10-08 | data-sort-value="1942" | 1942-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 419 | | [[James Kelly (Fianna Fáil)|James Kelly]] | No/unknown value | No/unknown value | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 420 | | [[Seathrún Céitinn]] | data-sort-value="1569" | 1569 | data-sort-value="1644" | 1644 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 421 | [[Íomhá:Terry Wogan MBE Investiture cropped.jpg|center|128px]] | [[Terry Wogan]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-03 | data-sort-value="2016" | 2016-01-31 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 422 | [[Íomhá:Ron Delany 1957.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Delany]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-06 | data-sort-value="2026" | 2026-03-11 | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 423 | | [[Frank Sherwin]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 424 | | [[Frank Stockwell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-07 | data-sort-value="2009" | 2009-03-09 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 425 | | [[Frank Taylor]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-30 | data-sort-value="1998" | 1998-04-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 426 | | [[Frederick Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1945" | 1945-05-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 427 | | [[George C. Bennett]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1963" | 1963-06-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 428 | [[Íomhá:Self-portrait of George Francis Mulvany, first Director of the National Gallery of Ireland.jpg|center|128px]] | [[George Francis Mulvany]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1869" | 1869 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 429 | | [[George Morrison]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-03 | data-sort-value="2025" | 2025-08-04 | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 430 | | [[George Nicolls]] | data-sort-value="1886" | 1886-04-29 | data-sort-value="1942" | 1942-05-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 431 | | [[George Wolfe]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1941" | 1941-12-01 | [[An Baile Mór, Contae Chill Dara|An Baile Mór]] |- | style='text-align:right'| 432 | | [[James Pattison]] | data-sort-value="1886" | 1886-06-28 | data-sort-value="1963" | 1963-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 433 | | [[Seán de Paor]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1994" | 1994-02-23 | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 434 | | [[James B. Lynch]] | | data-sort-value="1954" | 1954-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 435 | | [[James Berry]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1914" | 1914-06-04 | [[Bun Abhann, Contae Mhaigh Eo|Bun Abhann]] |- | style='text-align:right'| 436 | | [[James Burke (Ros Comáin)|James Burke]] | No/unknown value | data-sort-value="1964" | 1964-05-12 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 437 | [[Íomhá:James Colbert, 1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Colbert]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-03 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Caisleán Maí Tamhnach]] |- | style='text-align:right'| 438 | | [[James Collins]] | data-sort-value="1900" | 1900-10-30 | data-sort-value="1967" | 1967-09-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 439 | | [[James Cosgrave]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-12 | data-sort-value="1936" | 1936-04-18 | [[Dún an Uchta]] |- | style='text-align:right'| 440 | | [[James Daly]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1920" | 1920-11-02 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 441 | | [[James Devins]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1922" | 1922-09-20 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 442 | | [[James Dolan]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-07-14 | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 443 | [[Íomhá:James Hickey, 1937.jpg|center|128px]] | [[James Hickey]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1966" | 1966-06-07 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 444 | [[Íomhá:James (Seamus) Lennon, circa 1920s.png|center|128px]] | [[James Lennon]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1958" | 1958-08-13 | [[An Bhuiríos, Contae Cheatharlach|An Bhuiríos]] |- | style='text-align:right'| 445 | | [[James Morrisroe]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-05 | data-sort-value="1937" | 1937-12-31 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 446 | | [[James Murphy]] | data-sort-value="1887" | 1887-12-28 | data-sort-value="1961" | 1961-10-07 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 447 | [[Íomhá:James O'Mara.jpg|center|128px]] | [[James O'Mara]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-06 | data-sort-value="1948" | 1948-11-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 448 | [[Íomhá:Charles O'Conor of Belanagare.png|center|128px]] | [[Cathal Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1710" | 1710-01-01 | data-sort-value="1791" | 1791-07-01 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 449 | [[Íomhá:Charlie Bird crop.jpg|center|128px]] | [[Charlie Bird]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-03-11 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 450 | [[Íomhá:John Doyle by Henry Edward Doyle mw01929.jpg|center|128px]] | [[John Doyle]] | data-sort-value="1797" | 1797 | data-sort-value="1868" | 1868-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 451 | [[Íomhá:Christie Hennessy.jpg|center|128px]] | [[Christie Hennessy]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-19 | data-sort-value="2007" | 2007-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 452 | [[Íomhá:Christopher Byrne, 1920s (cropped).jpg|center|128px]] | [[Christopher Byrne]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1957" | 1957-09-05 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 453 | [[Íomhá:Brian O'Higgins - Banba.jpg|center|128px]] | [[Brian Ó hUiginn]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-01 | data-sort-value="1963" | 1963-03-03 | [[Cill Scíre]] |- | style='text-align:right'| 454 | | [[Bridget Rice]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-07 | data-sort-value="1967" | 1967-12-08 | [[Cluain Cearbán]] |- | style='text-align:right'| 455 | [[Íomhá:Bryan Cusack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Cusack]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1973" | 1973-05-24 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 456 | [[Íomhá:Caitlín Brugha.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Brugha]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-11 | data-sort-value="1959" | 1959-12-01 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 457 | [[Íomhá:Carmel snow.jpg|center|128px]] | [[Carmel Snow]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-27 | data-sort-value="1961" | 1961-05 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 458 | | [[Carrie Acheson]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | data-sort-value="2023" | 2023-01-16 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 459 | [[Íomhá:Cathal Ó Murchadha (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Murchadha]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-16 | data-sort-value="1958" | 1958-04-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 460 | [[Íomhá:Charles J Kickham.JPG|center|128px]] | [[Charles J. Kickham]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1882" | 1882-08-22 | [[Muileann na hUamhan]] |- | style='text-align:right'| 461 | | [[Thomas Finlay]] | data-sort-value="1922" | 1922-09-17 | data-sort-value="2017" | 2017-12-03 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 462 | [[Íomhá:Thomas J. Fitzpatrick 1984.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. Fitzpatrick (An Cabhán)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-14 | data-sort-value="2006" | 2006-10-02 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 463 | | [[Thomas Walsh]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-18 | data-sort-value="1956" | 1956-07-14 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 464 | | [[Séamus Ó Beaglaoich]] | data-sort-value="1949" | 1949-09 | data-sort-value="2023" | 2023-01-09 | [[Baile na bPoc, Paróiste Mórdhach|Baile na bPoc]] |- | style='text-align:right'| 465 | | [[Tom Nolan]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-27 | data-sort-value="1992" | 1992-08-17 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 466 | | [[Joe Heaney|Seosamh Ó hÉanaí]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-15 | data-sort-value="1984" | 1984-05-01 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 467 | [[Íomhá:01 St. Ruadhan, James Watson & Co., Youghal Stained Glass, at St. Ruadhan Church in Lorrha.png|center|128px]] | [[Naomh Ruadhán]] | | data-sort-value="584" | 584-04-15 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 468 | [[Íomhá:JohnO'Mahony1867 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-12 | data-sort-value="1877" | 1877-02-07<br/>1877-02-06 | ''[[:d:Q104312834|Loch an Eanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 469 | [[Íomhá:Sihtric 989 1036 ruler of Dublin.jpg|center|128px]] | [[Sitric II]] | data-sort-value="970" | 970 | data-sort-value="1042" | 1042 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 470 | | [[William J. Murphy (Páirtí an Lucht Oibre)|William J. Murphy]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | data-sort-value="2018" | 2018-09-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 471 | [[Íomhá:William Norton circa 1927 to 1932.png|center|128px]] | [[William Norton|Liam Ó Neachtain]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1963" | 1963-12-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 472 | [[Íomhá:Patrick Cardinal Moran.jpg|center|128px]] | [[Patrick Francis Moran]] | data-sort-value="1830" | 1830-09-16 | data-sort-value="1911" | 1911-08-16 | [[Leithghlinn an Droichid]] |- | style='text-align:right'| 473 | [[Íomhá:Lord Edward Fitzgerald by Hugh Douglas Hamilton.jpg|center|128px]] | [[an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt]] | data-sort-value="1763" | 1763-10-15 | data-sort-value="1798" | 1798-06-04 | ''[[:d:Q5047391|Teach Carton]]'' |- | style='text-align:right'| 474 | [[Íomhá:GenPEConnor.jpg|center|128px]] | [[Patrick Edward Connor]] | data-sort-value="1820" | 1820-03-17 | data-sort-value="1891" | 1891-12-17 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 475 | [[Íomhá:William Lamport.jpg|center|128px]] | [[William Lamport]] | data-sort-value="1611" | 1611<br/>1615 | data-sort-value="1659" | 1659-11-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 476 | [[Íomhá:AlexanderMitchellWithDundalkBayInRearGround Portrait 1873 OilOnCanvas ByRobertHooke BelfastHarbourCommissioners.jpg|center|128px]] | [[Alexander Mitchell]] | data-sort-value="1780" | 1780-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 477 | | [[Alexis FitzGerald Óg]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | data-sort-value="2015" | 2015-07-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 478 | [[Íomhá:Alfred Byrne.jpeg|center|128px]] | [[Alfie Byrne]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-17 | data-sort-value="1956" | 1956-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 479 | | [[Alfred P. Byrne]] | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1952" | 1952-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 480 | [[Íomhá:Raiftearaí.jpg|center|128px]] | [[Antoine Raiftearaí|Antaine Raiftearaí]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-30 | data-sort-value="1835" | 1835-12-25 | ''[[:d:Q60555058|Cill Liadáin]]'' |- | style='text-align:right'| 481 | | [[Tomás Ó Rathile]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1953" | 1953-11-16 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 482 | [[Íomhá:Jim stynes.jpg|center|128px]] | [[Jim Stynes]] | data-sort-value="1966" | 1966-04-23 | data-sort-value="2012" | 2012-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 483 | | [[James Tunney]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 484 | | [[Jasper Wolfe]] | data-sort-value="1872" | 1872-08-03 | data-sort-value="1952" | 1952-08-27 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 485 | | [[Séamas Langtún]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-18 | data-sort-value="1987" | 1987-04-18 | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 486 | | [[Joan Burke]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-08 | data-sort-value="2016" | 2016-11-27 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 487 | [[Íomhá:PSM V79 D211 George Johnston Stoney.png|center|128px]] | [[George Johnstone Stoney]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-15 | data-sort-value="1911" | 1911-07-05 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 488 | | [[Conchúr Crús Ó Briain]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-03 | data-sort-value="2008" | 2008-12-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 489 | [[Íomhá:Paddy Maloney of the Chieftains (214371161) (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Paddy Moloney]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-01 | data-sort-value="2021" | 2021-10-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 490 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church Saint Kieran Window Detail 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Naomh Ciarán]] | data-sort-value="516" | 516 | data-sort-value="546" | 546 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 491 | [[Íomhá:Gabriel Rosenstock.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Rosenstock]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-29 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Fhíonáin]] |- | style='text-align:right'| 492 | [[Íomhá:Robert Kane (chemist).jpg|center|128px]] | [[Robert Kane]] | data-sort-value="1809" | 1809-09-24 | data-sort-value="1890" | 1890-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 493 | [[Íomhá:Adhemar de Barros e Patrick Peyton (1964).jpg|center|128px]] | [[Patrick Peyton]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-09 | data-sort-value="1992" | 1992-06-03 | [[Áth Tí an Mheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 494 | | [[Austin Clarke]] | data-sort-value="1896" | 1896-05-09 | data-sort-value="1974" | 1974-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 495 | [[Íomhá:Diarmaid Mac Murrough Expugnatio Hibernica.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Mac Murchadha]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1171" | 1171-05-01 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 496 | [[Íomhá:Bobby Aylward.jpg|center|128px]] | [[Bobby Aylward]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | data-sort-value="2022" | 2022-07-14 | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 497 | | [[Bobby Molloy]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-09 | data-sort-value="2016" | 2016-10-02 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 498 | [[Íomhá:Kirwan Richard portrait.jpg|center|128px]] | [[Richard Kirwan]] | data-sort-value="1733" | 1733-08-01 | data-sort-value="1812" | 1812-06-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 499 | [[Íomhá:Brendan Corish 1949.png|center|128px]] | [[Brendan Corish|Breandán Mac Fheorais]] | data-sort-value="1918" | 1918-11-19 | data-sort-value="1990" | 1990-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 500 | | [[Peadar de Bhulbh]] | data-sort-value="1727" | 1727 | data-sort-value="1803" | 1803 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 501 | [[Íomhá:Brian Lenihan, July 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Seosamh Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1959" | 1959-05-21 | data-sort-value="2011" | 2011-06-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 502 | [[Íomhá:Brian Lenihan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Pádraig Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1930" | 1930-11-17 | data-sort-value="1995" | 1995-11-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 503 | [[Íomhá:George Charles Beresford - William Orpen (1903).jpg|center|128px]] | [[William Orpen]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-27 | data-sort-value="1931" | 1931-09-29 | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 504 | [[Íomhá:Declans church.jpg|center|128px]] | [[Naomh Deaglán]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 505 | | [[Ceann Faoladh mac Blathmaic]] | | data-sort-value="675" | 675 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 506 | | [[T. P. McKenna]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-07 | data-sort-value="2011" | 2011-02-13 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 507 | [[Íomhá:Thomas Derrig.JPG|center|128px]] | [[Tomás Ó Deirg]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-26 | data-sort-value="1956" | 1956-11-19 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 508 | [[Íomhá:Blason famille ie Fitzgerald de Desmond.svg|center|128px]] | [[Gearailt Mac Gearailt, 14ú Iarla Dheasumhan]] | data-sort-value="1533" | 1533 | data-sort-value="1583" | 1583-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 509 | | [[Patrick O'Donnell]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-21 | data-sort-value="1970" | 1970-10-04 | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 510 | [[Íomhá:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|center|128px]] | [[Ernest Shackleton]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-15 | data-sort-value="1922" | 1922-01-05 | [[Caisleán Cill Chá]] |- | style='text-align:right'| 511 | | [[Seosamh Mac Donncha]] | data-sort-value="1953" | 1953 | data-sort-value="2016" | 2016-05-20 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 512 | | [[Joe Steve Ó Neachtain]] | data-sort-value="1942" | 1942 | data-sort-value="2020" | 2020-01-19 | ''[[:d:Q113192695|An Chré Dhubh]]'' |- | style='text-align:right'| 513 | | [[John A. Murphy]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-17 | data-sort-value="2022" | 2022-02-28 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 514 | | [[John Coffey (iománaí)|Seán Ó Cofaigh]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-14 | data-sort-value="2019" | 2019-08-12 | [[An Bóthar Leathan]] |- | style='text-align:right'| 515 | [[Íomhá:Dr John Crowley TD.png|center|128px]] | [[John Crowley]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1934" | 1934 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 516 | | [[John Daly]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1932" | 1932-02-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 517 | | [[John Dinneen]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1942" | 1942-01-01 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 518 | | [[Láimhbheartach Mac Cionnaith]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-16 | data-sort-value="1956" | 1956-12-27 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 519 | | [[Larry McMahon]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-18 | data-sort-value="2006" | 2006-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 520 | [[Íomhá:Laurence Ginnell.jpg|center|128px]] | [[Labhrás Mag Fhionnail]] | data-sort-value="1852" | 1852-04-09 | data-sort-value="1923" | 1923-04-17 | [[Dealbhna]] |- | style='text-align:right'| 521 | | [[Liam Ahern]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-12 | data-sort-value="1974" | 1974-07-13 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 522 | | [[Liam Hamilton]] | data-sort-value="1928" | 1928-09-08 | data-sort-value="2000" | 2000-11-29 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 523 | | [[Liam Lawlor|Liam Ó Leathlobhair]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | data-sort-value="2005" | 2005-10-22 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 524 | | [[Liam Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-09 | data-sort-value="2019" | 2019-05-05 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 525 | | [[Liam de Róiste]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-15 | data-sort-value="1959" | 1959-05-15 | [[Baile Mhontáin]] |- | style='text-align:right'| 526 | | [[Lionel Booth]] | data-sort-value="1914" | 1914-06-12 | data-sort-value="1997" | 1997-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 527 | | [[Lorcan Robbins|Lorcán O Roibín]] | data-sort-value="1885" | 1880s | data-sort-value="1939" | 1939 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 528 | | [[Lorenzo Ó Meachair]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-16 | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 529 | | [[Luke Belton]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-09 | data-sort-value="2006" | 2006-06-18 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 530 | | [[Mainie Jellett|Mainie Harriet Jellett]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-29 | data-sort-value="1944" | 1944-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 531 | | [[Manchán Magan]] | data-sort-value="1970" | 1970-08-20 | data-sort-value="2025" | 2025-10-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 532 | | [[Mainchín Seoighe]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-18 | data-sort-value="2006" | 2006-07-03 | ''[[:d:Q104313381|Baile Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 533 | [[Íomhá:Die Sopranistin Margaret Sheridan und der Dirigent Vincenzo Bellezza in London, 1938.jpg|center|128px]] | [[Margaret Burke Sheridan]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-15 | data-sort-value="1958" | 1958-04-16 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 534 | | [[Margaret Collins-O'Driscoll]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 535 | [[Íomhá:Image reproduced by permission of the National Folklore Collection, University Dublin.jpg|center|128px]] | [[Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)|Eibhlís Uí Chróinín]] | data-sort-value="1879" | 1879-05-29 | data-sort-value="1956" | 1956-06-02 | ''[[:d:Q65558645|An Ráth Thiar]]'' |- | style='text-align:right'| 536 | [[Íomhá:Sculpture of Brian Merriman, Ennistymon - geograph.org.uk - 1602652.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Giolla Meidhre]] | data-sort-value="1747" | 1747 | data-sort-value="1805" | 1805-07-27 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 537 | | [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] | data-sort-value="1088" | 1088 | data-sort-value="1156" | 1156 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 538 | [[Íomhá:Milo O'Shea 1967.jpg|center|128px]] | [[Milo O'Shea]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-02 | data-sort-value="2013" | 2013-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 539 | [[Íomhá:Agnes Mary Clerke portrait photo.jpg|center|128px]] | [[Agnes Mary Clerke]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-10 | data-sort-value="1907" | 1907-01-20 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 540 | [[Íomhá:John Devoy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Dubhuí]] | data-sort-value="1842" | 1842-09-03 | data-sort-value="1928" | 1928-09-29 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 541 | [[Íomhá:Eliza lynch 1864.jpg|center|128px]] | [[Eliza Lynch]] | data-sort-value="1835" | 1835-03-06 | data-sort-value="1886" | 1886-07-27 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 542 | | [[Breandán Breathnach]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-01 | data-sort-value="1985" | 1985-11-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 543 | | [[Cathal Goulding|Cathal Ó Goillín]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-02 | data-sort-value="1998" | 1998-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 544 | [[Íomhá:Christy Ring visits (1) 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Ó Rinn]] | data-sort-value="1920" | 1920-10-12 | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 545 | [[Íomhá:Constance Smith in Man in the Attic.jpg|center|128px]] | [[Constance Smith]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-22 | data-sort-value="2003" | 2003-06-30 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 546 | | [[Dónal Ó Caoimh]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-02 | data-sort-value="1967" | 1967-06-02 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 547 | | [[Diarmaid mac Maoil na mBó|Diarmait mac Maíl na mBó]] | | data-sort-value="1072" | 1072-02-07 | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 548 | [[Íomhá:D-keane-1985 Restored.jpg|center|128px]] | [[Dolores Keane]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-26 | data-sort-value="2026" | 2026-03-16 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 549 | | [[Domnall Mór Ua Briain|Domhnall Mór Ó Briain]] | | data-sort-value="1194" | 1194 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 550 | [[Íomhá:Stowe Missal cumdach (inverted).png|center|128px]] | [[Donnchadh mac Briain|Donnchad mac Briain]] | | data-sort-value="1064" | 1064 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 551 | [[Íomhá:Talbot.jpg|center|128px]] | [[Matt Talbot]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-02 | data-sort-value="1925" | 1925-06-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 552 | [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|center|128px]] | [[John MacBride (réabhlóidí)|Seán Mac Giolla Bhríde]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-07 | data-sort-value="1916" | 1916-05-05 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 553 | | [[John Flynn]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-10 | data-sort-value="1968" | 1968-08-22 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 554 | | [[John Galvin]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-15 | data-sort-value="1963" | 1963-10-11 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 555 | [[Íomhá:John Good (cropped).jpg|center|128px]] | [[John Good]] | | data-sort-value="1941" | 1941-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 556 | | [[John Healy]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-26 | data-sort-value="1995" | 1995 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 557 | [[Íomhá:John Hely-Hutchinson.jpg|center|128px]] | [[John Hely-Hutchinson]] | data-sort-value="1724" | 1724 | data-sort-value="1794" | 1794-09-04 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 558 | | [[John Jinks]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | [[Droim Chliabh]] |- | style='text-align:right'| 559 | | [[John Joe Doyle]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-14 | data-sort-value="2000" | 2000-08-11 | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 560 | | [[John Joe McGirl]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-25 | data-sort-value="1988" | 1988-12-08 | [[Béal an Átha Móir]] |- | style='text-align:right'| 561 | | [[John Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-24 | data-sort-value="1967" | 1967-12-28 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 562 | | [[John Joe Rice]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1970" | 1970-07-24 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 563 | | [[Seán Ó Céin]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-18 | data-sort-value="1975" | 1975-10-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 564 | | [[John Lynch (Ciarraí)|John Lynch]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-10 | data-sort-value="1957" | 1957-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 565 | | [[John Mannion, Mór]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-04 | data-sort-value="1978" | 1978-09-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 566 | | [[John Mannion Óg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-26 | data-sort-value="2006" | 2006-04-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 567 | | [[Caoimhín Ó hIfearnáin]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-20 | data-sort-value="2013" | 2013-01-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 568 | [[Íomhá:Sean-Heuston.jpg|center|128px]] | [[Seán Heuston]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 569 | [[Íomhá:SeamusEnnis.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ennis]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-05 | data-sort-value="1982" | 1982-10-05 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 570 | | [[Alec Reid]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | data-sort-value="2013" | 2013-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 571 | | [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] | data-sort-value="1534" | 1534 | data-sort-value="1597" | 1597-05-08 | [[Síol Éalaigh]] |- | style='text-align:right'| 572 | | [[Francis Browne]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-03 | data-sort-value="1960" | 1960-07-07 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 573 | | [[Frank Kelly]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-28 | data-sort-value="2016" | 2016-02-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 574 | [[Íomhá:George Gardiner (boxer).jpg|center|128px]] | [[George Gardner]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-17 | data-sort-value="1954" | 1954-07-08 | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 575 | | [[Gormflaith ingen Murchada]] | data-sort-value="960" | 960 | data-sort-value="1030" | 1030 | [[An Nás]] |- | style='text-align:right'| 576 | [[Íomhá:Grace Gifford by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[Grace Gifford]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-04 | data-sort-value="1955" | 1955-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 577 | | [[Henry Bagenal]] | data-sort-value="1556" | 1556 | data-sort-value="1598" | 1598-08-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 578 | | [[Seán Seosamh Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 579 | [[Íomhá:John O Leary 1900 Hollyer.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Laoghaire (Fínín)|Seán Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1830" | 1830-07-23 | data-sort-value="1907" | 1907-03-16 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 580 | [[Íomhá:Johnoshanassy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Seachnasaigh]] | data-sort-value="1818" | 1818 | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 581 | [[Íomhá:John Philpot Curran from NPG.jpg|center|128px]] | [[John Philpot Curran]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-24 | data-sort-value="1817" | 1817-10-14 | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 582 | | [[Kevin Danaher]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-30 | data-sort-value="2002" | 2002-03-14 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 583 | | [[Maureen O'Carroll]] | data-sort-value="1913" | 1913-03-29 | data-sort-value="1984" | 1984-05-09 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 584 | | [[Maureen Potter]] | data-sort-value="1925" | 1925-01-03 | data-sort-value="2004" | 2004-04-07 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 585 | [[Íomhá:Maurice Davin.jpg|center|128px]] | [[Muiris Ó Daimhín]] | data-sort-value="1842" | 1842-06-29 | data-sort-value="1927" | 1927-01-27 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 586 | | [[Margaret Mary Pearse]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-24 | data-sort-value="1968" | 1968-11-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 587 | [[Íomhá:Margaret Pearse in later life.jpg|center|128px]] | [[Margaret Pearse]] | data-sort-value="1857" | 1857-02-12 | data-sort-value="1932" | 1932-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 588 | | [[Marian Finucane]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-21 | data-sort-value="2020" | 2020-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 589 | [[Íomhá:Mark Killilea Snr, 1927.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Mór]] | data-sort-value="1897" | 1897-01-15 | data-sort-value="1970" | 1970-09-29 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 590 | [[Íomhá:Mark Killilea MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Óg]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-05 | data-sort-value="2018" | 2018-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 591 | | [[Martin Brennan]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-01 | data-sort-value="1956" | 1956-06-21 | [[Tobar an Choire]] |- | style='text-align:right'| 592 | | [[Martin Conlon]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1966" | 1966-01-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 593 | | [[Martin Finn]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-22 | data-sort-value="1988" | 1988-03-07 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 594 | [[Íomhá:Martin McDonogh.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1857 | data-sort-value="1934" | 1934-11-24 | [[Garmna]] |- | style='text-align:right'| 595 | | [[Martin Medlar]] | data-sort-value="1899" | 1899-12-04 | data-sort-value="1965" | 1965-06-04 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 596 | | [[Martin Roddy]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-09 | data-sort-value="1948" | 1948-01-08 | ''[[:d:Q18022071|Cill Mhic Eoghain]]'' |- | style='text-align:right'| 597 | | [[Martin Ryan]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-31 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 598 | [[Íomhá:Martin savage.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Sabhaois]] | data-sort-value="1898" | 1898 | data-sort-value="1919" | 1919-12-19 | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 599 | [[Íomhá:StateLibQld 1 114664 Men and women who rival the birds, 1930 (cropped).jpg|center|128px]] | [[An Bhantiarna Mary Heath]] | data-sort-value="1896" | 1896-11-10 | data-sort-value="1939" | 1939-05-09 | [[Cnoc an Doire]] |- | style='text-align:right'| 600 | [[Íomhá:1657534158379 P487 BANOTTI 003 MOBILE.jpg|center|128px]] | [[Mary Banotti]] | data-sort-value="1939" | 1939-05-29 | data-sort-value="2024" | 2024-05-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 601 | | [[Mary Colum]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-13<br/>1887-06-13 | data-sort-value="1957" | 1957-10-22 | [[Cúil Mhuine]]<br/>[[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 602 | | [[Máire Ní Aodáin]] | data-sort-value="1862" | 1862<br/>1862-05-19 | data-sort-value="1942" | 1942<br/>1942-07-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 603 | | [[Mary Reynolds]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-10 | data-sort-value="1974" | 1974-08-29 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 604 | | [[Mary Ryan]] | data-sort-value="1898" | 1898-01-31 | data-sort-value="1981" | 1981-02-08 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 605 | | [[Maura Laverty]] | data-sort-value="1907" | 1907<br/>1907-05-15 | data-sort-value="1966" | 1966-07-28 | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 606 | [[Íomhá:JohnPhilipHolland.jpg|center|128px]] | [[Seán Pilib Ó Maolchalann]] | data-sort-value="1840" | 1840-02-29 | data-sort-value="1914" | 1914-08-12 | [[Lios Ceannúir]] |- | style='text-align:right'| 607 | [[Íomhá:Full length picture, Kevin O'Higgins, Minister of Home Affairs (23878736159) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin O’Higgins|Caoimhín Ó hUiginn]] | data-sort-value="1892" | 1892-06-07 | data-sort-value="1927" | 1927-07-10 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 608 | [[Íomhá:Eoin O'Duffy.png|center|128px]] | [[Eoin Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1892" | 1892-10-20 | data-sort-value="1944" | 1944-11-30 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 609 | [[Íomhá:Peter Sutherland (1985).jpg|center|128px]] | [[Peter Sutherland]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-25 | data-sort-value="2018" | 2018-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 610 | | [[Darren Sutherland]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-18 | data-sort-value="2009" | 2009-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 611 | [[Íomhá:RobertChildersBarton.jpg|center|128px]] | [[Riobárd Bartún]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-14 | data-sort-value="1975" | 1975-08-10 | [[Áth na mBó]] |- | style='text-align:right'| 612 | [[Íomhá:Thomas mac curtain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Curtáin]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-20 | data-sort-value="1920" | 1920-03-20 | ''[[:d:Q81933233|Baile an Chnocáin]]'' |- | style='text-align:right'| 613 | [[Íomhá:Éamonn Ceannt.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ceannt]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 614 | [[Íomhá:Mick lally.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó Maolallaí]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-31 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 615 | [[Íomhá:Edouard Manet Georges Moore.jpg|center|128px]] | [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]] | data-sort-value="1852" | 1852-02-24 | data-sort-value="1933" | 1933-01-21 | ''[[:d:Q805406|An Baile Glas]]'' |- | style='text-align:right'| 616 | [[Íomhá:Daguerrotipo Brown.jpg|center|128px]] | [[William Brown (aimiréal)|William Brown]] | data-sort-value="1777" | 1777-06-22 | data-sort-value="1857" | 1857-03-14<br/>1857-03-03 | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 617 | [[Íomhá:Seán Moylan, c. 1920 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Moylan]] | data-sort-value="1888" | 1888-11-19 | data-sort-value="1957" | 1957-11-16 | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 618 | [[Íomhá:Michael Kelly by Adele Romany.jpg|center|128px]] | [[Michael Kelly (teanór agus fear amharclainne)|Michael Kelly]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-25 | data-sort-value="1826" | 1826-10-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 619 | [[Íomhá:Harry Clarke (photo).jpg|center|128px]] | [[Harry Clarke]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1931" | 1931-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 620 | [[Íomhá:Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland (1916) (14780125542).jpg|center|128px]] | [[George Petrie]] | data-sort-value="1790" | 1790-01-01 | data-sort-value="1866" | 1866-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 621 | [[Íomhá:Robert Alexander Stewart Macalister - 1870-to-1950.jpg|center|128px]] | [[R. A. Stewart Macalister|Robert Alexander Stewart MacAlister]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-08 | data-sort-value="1950" | 1950-04-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 622 | [[Íomhá:RobertMallet.jpg|center|128px]] | [[Robert Mallet]] | data-sort-value="1810" | 1810-06-03 | data-sort-value="1881" | 1881-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 623 | [[Íomhá:George Charles Beresford 1934-5.jpg|center|128px]] | [[George Charles Beresford]] | data-sort-value="1864" | 1864-07-10 | data-sort-value="1938" | 1938-02-21 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 624 | [[Íomhá:Tom O'Donnell, 1982 (cropped).tif|center|128px]] | [[Tom O'Donnell]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-30 | data-sort-value="2020" | 2020-10-08 | ''[[:d:Q104313425|Builgidín]]'' |- | style='text-align:right'| 625 | [[Íomhá:Robert McClure.jpg|center|128px]] | [[Robert McClure]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-28 | data-sort-value="1873" | 1873-10-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 626 | [[Íomhá:TJ Murphy Cork Labour.png|center|128px]] | [[Timothy J. Murphy]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-17 | data-sort-value="1949" | 1949-04-29 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 627 | [[Íomhá:MarcusDaly.jpg|center|128px]] | [[Marcus Daly]] | data-sort-value="1841" | 1841-12-05 | data-sort-value="1900" | 1900-11-12 | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 628 | [[Íomhá:VioletGibson1926.jpg|center|128px]] | [[Violet Gibson]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-31 | data-sort-value="1956" | 1956-05-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 629 | [[Íomhá:Robert Adams Irish Surgeon.jpg|center|128px]] | [[Robert Adams]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1875" | 1875-01-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 630 | [[Íomhá:Daniel Morrissey 1927.png|center|128px]] | [[Daniel Morrissey]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-28 | data-sort-value="1981" | 1981-01-01 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 631 | [[Íomhá:Cormac Breathnach 1933 (cropped).png|center|128px]] | [[Cormac Breathnach]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1956" | 1956-05-29 | [[Cathair Saidhbhín]]<br/>''[[:d:Q65557497|An Chnapóg]]'' |- | style='text-align:right'| 632 | | [[Fearghal mac Maoil Dúin]] | | data-sort-value="722" | 722-12-11 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 633 | [[Íomhá:Dublin St. Patrick's Cathedral North Transept Window King Cormac of Cashel Detail King Cormac 2012 09 26.jpg|center|128px]] | [[Cormac mac Cuileannáin]] | data-sort-value="801" | 9th century<br/>836 | data-sort-value="908" | 908-09-13 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 634 | | [[Conghalach Chnóbha|Congalach Cnogba]] | data-sort-value="950" | 10th century | data-sort-value="956" | 956 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 635 | | [[Domhnall mac Aodha]] | data-sort-value="501" | 6th century | data-sort-value="642" | 642-01 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 636 | | [[Aodh Allán]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="743" | 743 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 637 | | [[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="695" | 695 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 638 | [[Íomhá:DaisyBates1921-2.jpg|center|128px]] | [[Daisy Bates]] | data-sort-value="1856" | 1856-10-16 | data-sort-value="1951" | 1951-04-18 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 639 | [[Íomhá:Daniel Mannix 1926.jpg|center|128px]] | [[Daniel Mannix]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-04 | data-sort-value="1963" | 1963-11-06 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 640 | | [[Denis J. O'Sullivan]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-05 | data-sort-value="1987" | 1987-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 641 | [[Íomhá:Dermot Earley 2009.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Mochóir (Mór)|Diarmuid Ó Mochóir]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-24 | data-sort-value="2010" | 2010-06-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 642 | | [[Gerard Lynch]] | data-sort-value="1931" | 1931-06-15 | data-sort-value="2025" | 2025-12-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 643 | | [[Gerry L'Estrange]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | data-sort-value="1996" | 1996-04-05 | [[An tSráid, Contae na hIarmhí|An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 644 | | [[Gerard McDonnell]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | data-sort-value="2008" | 2008-08-02 | ''[[:d:Q4220515|Cill Churnáin]]'' |- | style='text-align:right'| 645 | [[Íomhá:Saint Gobnait.jpg|center|128px]] | [[Gobnait]] | | data-sort-value="501" | 6th century | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 646 | | [[Godfrey Timmins]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-06 | data-sort-value="2001" | 2001-04-11 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 647 | [[Íomhá:Pictiúr fíorach.jpg|center|128px]] | [[Graham Knuttel]] | data-sort-value="1954" | 1954 | data-sort-value="2023" | 2023 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 648 | | [[Margaretta Bowen]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-01 | data-sort-value="1981" | 1981-04-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 649 | | [[Roddy Connolly]] | data-sort-value="1901" | 1901-02-11 | data-sort-value="1980" | 1980-12-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 650 | [[Íomhá:William Dargan - Project Gutenberg eText 17293.jpg|center|128px]] | [[William Dargan]] | data-sort-value="1799" | 1799-02-28 | data-sort-value="1867" | 1867-02-07 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 651 | | [[Gus Healy]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-20 | data-sort-value="1987" | 1987-07-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 652 | [[Íomhá:Hanna Sheehy-Skeffington in 1916.png|center|128px]] | [[Hanna Sheehy-Skeffington]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-24 | data-sort-value="1946" | 1946-04-20 | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 653 | | [[Helena Molony]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-15 | data-sort-value="1967" | 1967-01-28<br/>1967-01-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 654 | [[Íomhá:ThomasAddisEmmet.jpg|center|128px]] | [[Thomas Addis Emmet]] | data-sort-value="1764" | 1764-04-24 | data-sort-value="1827" | 1827-11-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 655 | | [[Henry Barron (breitheamh)|Henry Barron]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-25 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 656 | [[Íomhá:Jonathan Pim 1806-1885.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Pim (1806–1885)|Jonathan Pim]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1885" | 1885-07-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 657 | | [[Seán Ó Murchú (sagart)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1753" | 1753 | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-06-26 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 658 | | [[John O’Byrne|John O'Byrne]] | data-sort-value="1884" | 1884-04-24 | data-sort-value="1954" | 1954-01-14 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 659 | | [[John O'Donovan]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1982" | 1982-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 660 | | [[John O'Leary (Loch Garman)|John O'Leary]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-01 | data-sort-value="1959" | 1959-06-21 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 661 | | [[John O'Leary (Ciarraí)|John O'Leary]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-03 | data-sort-value="2015" | 2015-10-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 662 | [[Íomhá:John O'Mahony.jpg|center|128px]] | [[John O'Mahony]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-08 | data-sort-value="2024" | 2024-07-06 | [[Cill Mobhí]] |- | style='text-align:right'| 663 | | [[John O'Sullivan (Corcaigh)|John O'Sullivan]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-08 | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 664 | | [[Johnny Callanan]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-20 | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 665 | | [[Johnny Connor]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1955" | 1955-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 666 | | [[Johnny Geoghegan]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-05 | data-sort-value="1975" | 1975-01-05 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 667 | [[Íomhá:Jon Kenny and Seán Kelly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jon Kenny]] | data-sort-value="1957" | 1957-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-11-15 | [[An tOspidéal]] |- | style='text-align:right'| 668 | [[Íomhá:Ruairí Ó Brádaigh 2004.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Brádaigh]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-06-05 | [[An Longfort]] |- | style='text-align:right'| 669 | | [[Seán 'ac Dhonncha]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-02 | data-sort-value="1996" | 1996-12-14 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 670 | | [[Seán Puircell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-17 | data-sort-value="2005" | 2005-08-27 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 671 | | [[Seán Ó Conaill]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-21 | data-sort-value="1931" | 1931-05-21 | ''[[:d:Q104310160|Cill Rialaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 672 | | [[Dáibhí Ó Bruadair]] | data-sort-value="1625" | 1625 | data-sort-value="1698" | 1698-01 | [[Barraigh Mhóra]] |- | style='text-align:right'| 673 | [[Íomhá:John Dillon.jpg|center|128px]] | [[John Dillon|Seán Diolún]] | data-sort-value="1851" | 1851-09-04 | data-sort-value="1927" | 1927-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 674 | [[Íomhá:Thomas Antisell (1817-1893).jpg|center|128px]] | [[Thomas Antisell]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-16 | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 675 | [[Íomhá:Williepearse.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Piarais]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-15 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 676 | | [[Michael Coleman]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-31 | data-sort-value="1945" | 1945-01-04 | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 677 | [[Íomhá:Michael Herbert.jpg|center|128px]] | [[Michael Herbert]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-17 | data-sort-value="2006" | 2006-06-20 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 678 | [[Íomhá:Thomas MacDonagh.png|center|128px]] | [[Tomás Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 679 | [[Íomhá:Seán Mac Diarmada.png|center|128px]] | [[Seán Mac Diarmada]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-28 | data-sort-value="1916" | 1916-05-12 | [[Coillte Clochair]] |- | style='text-align:right'| 680 | [[Íomhá:Conn Colbert.JPG|center|128px]] | [[Conchur Ó Colbaird]] | data-sort-value="1888" | 1888-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 681 | [[Íomhá:Michael O'Hanrahan.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó hAnnracháin|Micheál Ó hAnnracháin]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-16 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 682 | [[Íomhá:Michael Mallin - (Commandant Irish Republican Army) Executed May 8th, 1916. (36052732403).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Mulláin]] | data-sort-value="1874" | 1874-12-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 683 | [[Íomhá:Edwarddaly.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-25 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 684 | [[Íomhá:The O'Rahilly (28201706279) (2).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-22<br/>1875-04-21 | data-sort-value="1916" | 1916-04-29<br/>1916-04-28 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 685 | | [[Máire Mhac an tSaoi]] | data-sort-value="1922" | 1922-04-04 | data-sort-value="2021" | 2021-10-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 686 | [[Íomhá:Seán Ó Ríordáin - Bust.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-03 | data-sort-value="1977" | 1977-02-21 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 687 | [[Íomhá:Peig Sayers c1945.png|center|128px]] | [[Peig Sayers]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1958" | 1958 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 688 | | [[Moss Keane]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-27 | data-sort-value="2010" | 2010-10-05 | [[Corra]] |- | style='text-align:right'| 689 | | [[Eoghan Ó Tuairisc]] | data-sort-value="1919" | 1919-04-03 | data-sort-value="1982" | 1982-08-24 | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 690 | | [[Muiris Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-19 | data-sort-value="1950" | 1950-06-25 | [[An Blascaod Mór]] |- | style='text-align:right'| 691 | | [[Seán Ó Tuama]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-28 | data-sort-value="2006" | 2006-10-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 692 | | [[Murchadh mac Diarmada|Murchad mac Diarmata]] | | data-sort-value="1070" | 1070 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 693 | | [[Ulick O'Connor]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2019" | 2019-10-07 | [[Ráth Garbh]] |- | style='text-align:right'| 694 | [[Íomhá:Peadar Ua Laoghaire.png|center|128px]] | [[Peadar Ua Laoghaire]] | data-sort-value="1839" | 1839-04 | data-sort-value="1920" | 1920-03-21 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 695 | | [[Seán Clárach Mac Domhnaill]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1754" | 1754-01-07 | ''[[:d:Q4518970|Baile an Teampaill]]'' |- | style='text-align:right'| 696 | | [[Nioclás Tóibín (amhránaí)|Nioclás Tóibín]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | ''[[:d:Q65559250|Baile Uí Raghallaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 697 | | [[Paddy Ambrose]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-17 | data-sort-value="2002" | 2002-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 698 | | [[Paddy Coad]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-04 | data-sort-value="1992" | 1992-08-03<br/>1992-03-08 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 699 | [[Íomhá:P W Joyce.png|center|128px]] | [[Patrick Weston Joyce]] | data-sort-value="1827" | 1827 | data-sort-value="1914" | 1914-01-07 | [[Luimneach]]<br/>[[An Sliabh Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 700 | | [[Myles Dillon]] | data-sort-value="1900" | 1900-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-06-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 701 | [[Íomhá:Robert Dwyer Joyce.jpg|center|128px]] | [[Robert Dwyer Joyce]] | data-sort-value="1830" | 1830<br/>1836 | data-sort-value="1883" | 1883 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 702 | | [[Joseph Bermingham]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="1995" | 1995-08-11 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 703 | | [[Joseph Hughes]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-18 | data-sort-value="1960" | 1960-01-20 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 704 | [[Íomhá:Joseph McGuiness (38537799191).jpg|center|128px]] | [[Joseph McGuinness]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-10 | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 705 | | [[Justin McKenna]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-09 | data-sort-value="1950" | 1950-03-23 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 706 | [[Íomhá:Kate Meyrick.jpg|center|128px]] | [[Kate Meyrick]] | data-sort-value="1875" | 1875-08-07 | data-sort-value="1933" | 1933-01-19 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 707 | | [[Kathleen Lynn]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-28 | data-sort-value="1955" | 1955-09-14 | [[Cill Ala]] |- | style='text-align:right'| 708 | [[Íomhá:Kathleen O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Kathleen O'Callaghan]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-11 | data-sort-value="1961" | 1961-03-16 | ''[[:d:Q104304114|Crois Uí Mhathúna]]'' |- | style='text-align:right'| 709 | | [[Kathleen O'Connor]] | data-sort-value="1934" | 1934-07-30 | data-sort-value="2017" | 2017-12-13 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 710 | [[Íomhá:Max Arthur Macauliffe Portrait.jpg|center|128px]] | [[Micheál Mac Amhlaoibh]] | data-sort-value="1841" | 1841-09-10 | data-sort-value="1913" | 1913-03-15 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 711 | | [[Maxwell Henry Close]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1903" | 1903-09-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 712 | | [[Michael Brennan (Fine Gael)|Michael Brennan]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1970" | 1970-10-06 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 713 | | [[Michael Carty]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-16 | data-sort-value="1975" | 1975-04-23 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 714 | [[Íomhá:Michael Colivet, circa 1920s.png|center|128px]] | [[Michael Colivet]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 715 | | [[Michael Davern]] | data-sort-value="1900" | 1900-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-07-25 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 716 | | [[Michael Derham]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 717 | | [[Michael Doyle]] | data-sort-value="1861" | 1861 | data-sort-value="1942" | 1942-09-07 | ''[[:d:Q26715338|Tagoat]]'' |- | style='text-align:right'| 718 | [[Íomhá:M Egan JP TC Cork cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Egan]] | data-sort-value="1866" | 1866-02 | data-sort-value="1947" | 1947-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 719 | | [[Michael F. Kitt]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-13 | data-sort-value="1974" | 1974-12-24 | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 720 | [[Íomhá:Michael Heffernan TD, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Michael Heffernan]] | data-sort-value="1885" | 1885-04-03 | data-sort-value="1970" | 1970-11-21 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 721 | | [[Michael Lipper]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-01 | data-sort-value="1987" | 1987-10-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 722 | | [[Michael Lyons]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-01 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 723 | | [[Michael Lyster]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-11 | data-sort-value="2026" | 2026-03-21 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 724 | | [[Michael Murphy]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-12 | data-sort-value="2000" | 2000-10-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 725 | | [[Mícheál Ó hEithir]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-02 | data-sort-value="1996" | 1996-11-24 | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 726 | [[Íomhá:Michael P O'Hickey.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó hIceadha]] | data-sort-value="1860" | 1860-03-12<br/>1861-03-12 | data-sort-value="1916" | 1916-11-19 | ''[[:d:Q104319975|An Charraig Bheag]]'' |- | style='text-align:right'| 727 | | [[Micheál Ó Síothcháin]] | data-sort-value="1870" | 1870-12-17 | data-sort-value="1945" | 1945-03-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 728 | | [[Michael Sheridan]] | data-sort-value="1896" | 1896 | data-sort-value="1970" | 1970-07-06 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 729 | [[Íomhá:Michael Staines 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Staines]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 730 | | [[Michael ffrench-O'Carroll]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-15 | data-sort-value="2007" | 2007-05-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 731 | | [[Micheál Ó Síoda]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-30 | data-sort-value="1966" | 1966-10-19 | [[An Carn Mór, Contae na Gaillimhe|An Carn Mór]] |- | style='text-align:right'| 732 | [[Íomhá:James Barry.jpg|center|128px]] | [[Margaret Ann Bulkley (James Barry)|James Barry]] | data-sort-value="1789" | 1789 | data-sort-value="1865" | 1865-07-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 733 | [[Íomhá:Edwin Maxwell in Romance on the Run (1938).jpg|center|128px]] | [[Edwin Maxwell (aisteoir)|Edwin Maxwell]] | data-sort-value="1886" | 1886-02-09 | data-sort-value="1948" | 1948-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 734 | | [[Seán Moore]] | data-sort-value="1913" | 1913-05-19 | data-sort-value="1986" | 1986-10-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 735 | | [[Jackie Fahey]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-23 | data-sort-value="2019" | 2019-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 736 | | [[Jackie Healy-Rae]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-09 | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 737 | [[Íomhá:Father Ted's wax figure.jpg|center|128px]] | [[Dermot Morgan]] | data-sort-value="1952" | 1952-03-31 | data-sort-value="1998" | 1998-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 738 | [[Íomhá:Desmond O'Malley, 1979 (election box crop).tif|center|128px]] | [[Deasún Ó Máille]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-02 | data-sort-value="2021" | 2021-07-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 739 | [[Íomhá:Liamlynchira.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-20 | data-sort-value="1923" | 1923-04-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 740 | | [[John O'Donohue]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-01 | data-sort-value="2008" | 2008-01-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 741 | | [[Donnchadha Ó Máille]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1968" | 1968-03-10 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 742 | [[Íomhá:Joseph McGrath 1922.png|center|128px]] | [[Joseph McGrath (réabhlóidí agus fear gnó)|Seosamh Mac Craith]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1966" | 1966-03-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 743 | | [[Pádraig Ó Donnagáin]] | data-sort-value="1923" | 1923-10-29 | data-sort-value="2000" | 2000-11-26 | [[Mainistir Bhuithe]] |- | style='text-align:right'| 744 | | [[Aodh Fionnliath|Áed Findliath]] | | data-sort-value="879" | 879-11-20 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 745 | | [[Donnchadh Donn|Donnchad Donn]] | data-sort-value="801" | 9th century | data-sort-value="944" | 944 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 746 | [[Íomhá:Victor Herbert.jpg|center|128px]] | [[Victor Herbert]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-01 | data-sort-value="1924" | 1924-05-26 | [[Baile Átha Cliath]]<br/>[[Geansaí (oileán)|Geansaí]] |- | style='text-align:right'| 747 | | [[Kieran Crotty]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 748 | | [[Eamonn Casey]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-24 | data-sort-value="2017" | 2017-03-13 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 749 | | [[John McGahern]] | data-sort-value="1934" | 1934-11-12 | data-sort-value="2006" | 2006-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 750 | [[Íomhá:Flann for Érinn.png|center|128px]] | [[Fland Mac Máel Sechnaill|Fland mac Máel Sechnaill]] | data-sort-value="847" | 847<br/>848 | data-sort-value="916" | 916-05-25 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 751 | | [[Domhnall mac Murchadha]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="763" | 763 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 752 | [[Íomhá:Statue of Pádraic Ó Conaire in Eyre Square Galway.jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Conaire]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | data-sort-value="1928" | 1928-10-06 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 753 | [[Íomhá:Whitleystokes.jpg|center|128px]] | [[Whitley Stokes]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-28 | data-sort-value="1909" | 1909-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 754 | | [[Patrick Baxter]] | data-sort-value="1891" | 1891-10-01 | data-sort-value="1959" | 1959-04-03 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 755 | | [[Patrick Lindsay|Patrick J. Lindsay]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-18 | data-sort-value="1993" | 1993-06-29 | [[Cearnóg Parnell]] |- | style='text-align:right'| 756 | [[Íomhá:Buttevant St. Mary's Church North Window Lower Lights Detail Saint Colman of Cloyne Detail 2012 09 08.jpg|center|128px]] | [[Naomh Colmán|Colmán mac Léníne]] | data-sort-value="522" | 522-10-15 | data-sort-value="600" | 600-11-24 | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 757 | | [[Donnchad Midi|Donnchad Midi mac Domnaill]] | data-sort-value="733" | 733 | data-sort-value="797" | 797-02-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 758 | | [[Conchúr mac Donnchadha|Conchobar mac Donnchada]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="833" | 833 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 759 | [[Íomhá:Edmund Ignatius Rice.JPG|center|128px]] | [[Éamann Iognáid Rís]] | data-sort-value="1762" | 1762-06-01 | data-sort-value="1844" | 1844-08-29 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 760 | | [[Patrick Byrne]] | data-sort-value="1925" | 1925-04-02 | data-sort-value="2021" | 2021-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 761 | [[Íomhá:Boys Town founder Edward J. Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Edward J. Flanagan]] | data-sort-value="1886" | 1886-07-13 | data-sort-value="1948" | 1948-05-15 | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 762 | [[Íomhá:Peadar Kearney, 1912 (retouched).jpg|center|128px]] | [[Peadar Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-12 | data-sort-value="1942" | 1942-11-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 763 | [[Íomhá:Edward Joshua Cooper.jpg|center|128px]] | [[Edward Cooper]] | data-sort-value="1798" | 1798-05-01 | data-sort-value="1863" | 1863-04-28<br/>1863-04-23 | [[Faiche Stiabhna]] |- | style='text-align:right'| 764 | [[Íomhá:Wilfred Bramble (Hospital Fete) (5722158967) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Wilfrid Brambell]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-22 | data-sort-value="1985" | 1985-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 765 | [[Íomhá:Jack Doyle, circa the early 1930s.jpg|center|128px]] | [[Jack Doyle]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-31 | data-sort-value="1978" | 1978-12-13 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 766 | [[Íomhá:Jack Finlay (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jack Finlay]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1942" | 1942-09-30 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 767 | [[Íomhá:Dublin Old Library Trinity College 05.jpg|center|128px]] | [[Henry Joseph Monck Mason]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-15 | data-sort-value="1858" | 1858-04-14 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 768 | [[Íomhá:Henry Kelly hosting 'After Dark' (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Kelly]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-17 | data-sort-value="2025" | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 769 | [[Íomhá:Tom Hales, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Tom Hales]] | data-sort-value="1892" | 1892-03-05 | data-sort-value="1966" | 1966-04-29 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 770 | [[Íomhá:Timothy Harrington.jpg|center|128px]] | [[Timothy Harrington]] | data-sort-value="1851" | 1851 | data-sort-value="1910" | 1910-03-12 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 771 | | [[Honor Crowley]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-19 | data-sort-value="1966" | 1966-10-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 772 | | [[Hugh Byrne (Fine Gael)|Hugh Byrne]] | data-sort-value="1939" | 1939-07-05 | data-sort-value="2023" | 2023-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 773 | | [[Hugh Colohan]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-30 | data-sort-value="1931" | 1931-04-15 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 774 | | [[Hugh Geoghegan]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-16 | data-sort-value="2024" | 2024-07-07 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 775 | [[Íomhá:Dr Hugh Gibbons.jpg|center|128px]] | [[Hugh Gibbons]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-06 | data-sort-value="2007" | 2007-11-13 | [[Béal na mBuillí]] |- | style='text-align:right'| 776 | [[Íomhá:John T O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain]] | data-sort-value="1786" | 1786-06-24 | data-sort-value="1861" | 1861-06-01 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 777 | [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|center|128px]] | [[Proinsias Ó Riain]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-11 | data-sort-value="1944" | 1944-06-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 778 | | [[J. J. Clancy]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-23 | data-sort-value="1932" | 1932-05-01 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 779 | | [[Pádraig Ó Faoláin]] | data-sort-value="1910" | 1910-09-16 | data-sort-value="1971" | 1971-12-07 | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 780 | [[Íomhá:PAT INGOLDSBY 3 BW.jpg|center|128px]] | [[Pat Ingoldsby]] | data-sort-value="1942" | 1942-08-25 | data-sort-value="2025" | 2025-03-01 | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 781 | | [[Patricia Burke Brogan]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-17 | data-sort-value="2022" | 2022-09-05 | [[Cill an Dísirt]] |- | style='text-align:right'| 782 | | [[Patrick Beegan]] | data-sort-value="1895" | 1895-05-26 | data-sort-value="1958" | 1958-02-02 | [[Ceapaigh an tSeagail]] |- | style='text-align:right'| 783 | [[Íomhá:Patrick Belton, 1933.jpg|center|128px]] | [[Patrick Belton]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1945" | 1945-01-30 | [[Béal Átha Liag]] |- | style='text-align:right'| 784 | | [[Patrick Brennan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Míleac, Contae an Chláir|Míleac]] |- | style='text-align:right'| 785 | | [[Patrick Burke (An Clár)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-16 | data-sort-value="1945" | 1945-02-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 786 | | [[Patrick Burke (Baile Átha Cliath)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1904" | 1904-01-26 | data-sort-value="1985" | 1985-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 787 | | [[Patrick Cahill]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-11 | data-sort-value="1946" | 1946-11-12 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 788 | | [[Patrick Clancy]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1947" | 1947-02-21 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 789 | | [[Patrick Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-03-15 | data-sort-value="1989" | 1989-08-26 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 790 | | [[Mick Doyle (rugbaí)|Mick Doyle]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-13 | data-sort-value="2004" | 2004-05-11 | [[Oileán Ciarraí]] |- | style='text-align:right'| 791 | | [[Mick Fitzpatrick]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1968" | 1968-10-08 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 792 | | [[Mícheál Mac Aodha]] | data-sort-value="1912" | 1912-07-12 | data-sort-value="1982" | 1982-09-13 | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 793 | [[Íomhá:Mick Moloney.jpg|center|128px]] | [[Mick Moloney]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-15 | data-sort-value="2022" | 2022-07-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 794 | [[Íomhá:Mick O'Dwyer in 2012.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-09 | data-sort-value="2025" | 2025-04-03 | [[An Coireán]] |- | style='text-align:right'| 795 | | [[Mildred Anne Butler]] | data-sort-value="1858" | 1858-01-11 | data-sort-value="1941" | 1941-10-11 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 796 | | [[Monica Barnes]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-12 | data-sort-value="2018" | 2018-05-03 | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 797 | | [[Muiris Mac Conghail]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-12 | data-sort-value="2019" | 2019-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 798 | | [[Myrtle Allen]] | data-sort-value="1924" | 1924-03-13 | data-sort-value="2018" | 2018-06-13 | ''[[:d:Q7810423|Tivoli, Corcaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 799 | [[Íomhá:Maire-Ni-Chineide2.jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-17 | data-sort-value="1967" | 1967-05-25 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 800 | [[Íomhá:Portrait of Maire Nic Shiubhlaigh P3647.jpg|center|128px]] | [[Máire Nic Shiubhlaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | data-sort-value="1958" | 1958-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 801 | | [[Lochlainn Ó Raifeartaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-11 | data-sort-value="2000" | 2000-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 802 | [[Íomhá:Roger Boyle, 1st Earl of Orrery 1571466001 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roger Boyle, 1ú Iarla Orbhraí|Roger Boyle, Céad Iarla Orbhraí]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-25 | data-sort-value="1679" | 1679-10-16 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 803 | | [[Oliver J. Flanagan]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-22 | data-sort-value="1987" | 1987-04-26 | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 804 | [[Íomhá:Paddy Smith, 1927.jpg|center|128px]] | [[Patrick "Paddy" Smith|Patrick Smith]] | data-sort-value="1901" | 1901-07-17 | data-sort-value="1982" | 1982-03-18 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 805 | [[Íomhá:Grayscalecurry.png|center|128px]] | [[Eoghan Ó Comhraí]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-20 | data-sort-value="1862" | 1862-07-30 | ''[[:d:Q5297157|Dún Átha]]'' |- | style='text-align:right'| 806 | [[Íomhá:Rory O'Connor portrait.jpg|center|128px]] | [[Rory O'Connor|Ruairí Ó Conchúir]] | data-sort-value="1883" | 1883-11-28 | data-sort-value="1922" | 1922-12-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 807 | | [[James Geoghegan (Fianna Fáil)|James Geoghegan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-08 | data-sort-value="1951" | 1951-03-27 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 808 | [[Íomhá:For remembrance, soldier poets who have fallen in the war, Adcock, 1920 DJVU pg 71.jpg|center|128px]] | [[Francis Ledwidge]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-19 | data-sort-value="1917" | 1917-07-31 | [[Baile Shláine]] |- | style='text-align:right'| 809 | [[Íomhá:Michael Davitt (Charlie Farr) restored.png|center|128px]] | [[Michael Davitt (feachtasóir)|Mícheál Dáibhéad]] | data-sort-value="1846" | 1846-03-25 | data-sort-value="1906" | 1906-05-30 | [[An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 810 | | [[Marianus Scottus]] | data-sort-value="1028" | 1028 | data-sort-value="1082" | 1082-12-22 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 811 | [[Íomhá:Portrait of Ambrosio O'Higgins.jpg|center|128px]] | [[Ambrós Ó hUiginn]] | data-sort-value="1720" | 1720-02-13 | data-sort-value="1801" | 1801-03-19 | [[Baile an Fharaidh]] |- | style='text-align:right'| 812 | | [[Martin Cahill]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-23 | data-sort-value="1994" | 1994-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 813 | [[Íomhá:Orpen OSJGogarty.jpg|center|128px]] | [[Oliver St. John Gogarty|Oliver St John Gogarty]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-17 | data-sort-value="1957" | 1957-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 814 | [[Íomhá:Thomas Kent, executed Irish nationalist 1916.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ceannt]] | data-sort-value="1865" | 1865-08-29 | data-sort-value="1916" | 1916-05-09 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 815 | [[Íomhá:Hugh Kennedy.jpg|center|128px]] | [[Hugh Kennedy]] | data-sort-value="1879" | 1879-07-11 | data-sort-value="1936" | 1936-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 816 | | [[Peadar Rís]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-10-25 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 817 | | [[Timothy O'Donovan]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 818 | | [[John Ormonde]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-15 | data-sort-value="1981" | 1981-06-25 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 819 | [[Íomhá:Seanoriada.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Riada]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-01 | data-sort-value="1971" | 1971-10-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 820 | [[Íomhá:Terrence mac swiney.jpg|center|128px]] | [[Traolach Mac Suibhne]] | data-sort-value="1879" | 1879-03-28 | data-sort-value="1920" | 1920-10-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 821 | [[Íomhá:John B. Keane, Irish playwright, cropped.jpg|center|128px]] | [[John B. Keane]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-21 | data-sort-value="2002" | 2002-05-30 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 822 | | [[Michael K. Noonan]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 823 | | [[Feargal Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-02 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 824 | | [[Mícheál Ó Móráin|Micheál Ó Móráin]] | data-sort-value="1912" | 1912-12-25 | data-sort-value="1983" | 1983-05-06 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 825 | | [[James FitzGerald-Kenney]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-01 | data-sort-value="1956" | 1956-10-21 | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 826 | | [[Fiachra Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-18 | data-sort-value="2018" | 2018-07-29 | [[Lios Uí Chathasaigh]] |- | style='text-align:right'| 827 | [[Íomhá:Richie Ryan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richie Ryan]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-27 | data-sort-value="2019" | 2019-03-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 828 | [[Íomhá:Judge Fionan O'Loingsigh - 1948.tif|center|128px]] | [[Fionán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1966" | 1966-06-03 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 829 | [[Íomhá:Katherine Plunket.jpg|center|128px]] | [[Katherine Plunket]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-22 | data-sort-value="1932" | 1932-10-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 830 | [[Íomhá:Garret FitzGerald 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Garret Fitzgerald|Gearóid Mac Gearailt]] | data-sort-value="1926" | 1926-02-09 | data-sort-value="2011" | 2011-05-19 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 831 | [[Íomhá:Nonpareil Jack Dempsey portrait.jpg|center|128px]] | [[Nonpareil Dempsey]] | data-sort-value="1862" | 1862-12-15 | data-sort-value="1895" | 1895-11-02<br/>1896-11-01 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 832 | | [[Frank Daly]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1950" | 1950-02-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 833 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Proinnsias Táiliúr]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1621" | 1621-01-30 | [[Sord]] |- | style='text-align:right'| 834 | [[Íomhá:Niamh Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Niamh Bhreathnach]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-02-06 | [[Baile Uí Lachnáin]] |- | style='text-align:right'| 835 | | [[Peadar Doyle]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1956" | 1956-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 836 | [[Íomhá:Gearoid O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-28 | data-sort-value="1948" | 1948-03-25 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 837 | | [[Shane McEntee]] | data-sort-value="1956" | 1956-12-19 | data-sort-value="2012" | 2012-12-21 | [[An Obair]] |- | style='text-align:right'| 838 | | [[Gemma Hussey]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-11 | data-sort-value="2024" | 2024-11-26 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 839 | [[Íomhá:Gene Fitzgerald, 1978 (cropped).tif|center|128px]] | [[Gene Fitzgerald]] | data-sort-value="1932" | 1932-08-21 | data-sort-value="2007" | 2007-12-14 | [[An Baile Gallda]] |- | style='text-align:right'| 840 | [[Íomhá:George Colley, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seoirse Ó Colla]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-18 | data-sort-value="1983" | 1983-09-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 841 | | [[Gerard Sweetman]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 842 | [[Íomhá:Gerry Ryan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Ryan]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-04 | data-sort-value="2010" | 2010-04-30 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 843 | [[Íomhá:PJ Ruttledge.png|center|128px]] | [[P. J. Ruttledge]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1952" | 1952-05-08 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 844 | [[Íomhá:President John F. Kennedy Meets with Lord Mayor of Dublin Robert Briscoe (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robert Briscoe]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-25 | data-sort-value="1969" | 1969-03-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 845 | | [[Paddy O’Toole]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-15 | data-sort-value="2025" | 2025-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 846 | [[Íomhá:Sir Hugh Percy Lane.jpg|center|128px]] | [[Hugh Lane]] | data-sort-value="1875" | 1875-11-09 | data-sort-value="1915" | 1915-05-07 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 847 | | [[Seán Ó Tiobraide]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1939" | 1939-07-15 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 848 | | [[Seán Ó Ceallaigh (polaiteoir Cláiríneach)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-17 | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 849 | | [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-21 | data-sort-value="2006" | 2006-10-27 | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 850 | [[Íomhá:Sean Treacy circa 1919.jpg|center|128px]] | [[Seán Tracey (réabhlóidí, 1895-1920)|Seán Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1895" | 1895-02-14 | data-sort-value="1920" | 1920-10-14 | [[Sulchóid Bheag]] |- | style='text-align:right'| 851 | | [[Seán Ó Neachtain (Scoláire Gaeilge)|Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1650" | 1650 | data-sort-value="1729" | 1729-03-09 | ''[[:d:Q67061513|Cluain Oileáin]]'' |- | style='text-align:right'| 852 | | [[Sheila Galvin]] | data-sort-value="1914" | 1914-02-23 | data-sort-value="1983" | 1983-03-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 853 | | [[Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1700" | 1700 | data-sort-value="1760" | 1760 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 854 | | [[Osmond Esmonde]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-04 | data-sort-value="1936" | 1936-07-22 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 855 | | [[Sorcha Ní Ghuairim]] | data-sort-value="1911" | 1911-10-11 | data-sort-value="1976" | 1976-12-24 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 856 | [[Íomhá:Stella Steyn.jpg|center|128px]] | [[Stella Steyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-12-26 | data-sort-value="1987" | 1987-07-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 857 | | [[Stephen Barrett]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-26 | data-sort-value="1976" | 1976-09-08 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 858 | [[Íomhá:Seán MacBride circa 1947.jpg|center|128px]] | [[Stephen Coughlan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-26 | data-sort-value="1994" | 1994-12-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 859 | | [[Stephen Fuller]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Cill Flainn]] |- | style='text-align:right'| 860 | | [[Stephen Jordan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-26 | data-sort-value="1975" | 1975-09-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 861 | | [[Séamus Doyle]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 862 | | [[Séamus Fitzgerald]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-21 | data-sort-value="1972" | 1972-07-23 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 863 | | [[Séamus Dwyer]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-15 | data-sort-value="1922" | 1922-12-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 864 | | [[Séamus Mac an Iomaire]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-13 | data-sort-value="1967" | 1967-11-15 | [[Maínis]] |- | style='text-align:right'| 865 | [[Íomhá:Tadhg Crowley 1924 Election Poster.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Crowley]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-01 | data-sort-value="1970" | 1970-03-12 | [[Baile an Londraigh]] |- | style='text-align:right'| 866 | [[Íomhá:Tadhg O Donnchadha 1902.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Donnchadha]] | data-sort-value="1874" | 1874-09-04 | data-sort-value="1949" | 1949-09-21 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 867 | | [[Nollaig Ó Gadhra]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-13 | [[Fíonach, Contae Luimnigh|Fíonach]] |- | style='text-align:right'| 868 | [[Íomhá:P. J. Moloney, 22 Jan 1919 (cropped).jpg|center|128px]] | [[P. J. Moloney]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-20 | data-sort-value="1947" | 1947-09-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 869 | | [[Terry Brennan]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-24 | data-sort-value="2020" | 2020-06-19 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 870 | [[Íomhá:Thaddeus Connellan, by James Northcote.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Coinnialláin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1854" | 1854 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 871 | [[Íomhá:ThomasBracken-NZ.JPG|center|128px]] | [[Thomas Bracken]] | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | data-sort-value="1898" | 1898-02-16 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 872 | | [[Thomas Burke (An Clár)|Thomas Burke]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1951" | 1951-11-20 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 873 | [[Íomhá:Thomas Davis Young Irelander.JPG|center|128px]] | [[Tomás Dáibhis]] | data-sort-value="1814" | 1814-10-14 | data-sort-value="1845" | 1845-09-16 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 874 | | [[Thomas Dunne]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-10 | data-sort-value="1990" | 1990-08-03 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 875 | [[Íomhá:TF O'Higgins, 1933.png|center|128px]] | [[Thomas F. O'Higgins]] | data-sort-value="1890" | 1890-04-08 | data-sort-value="1953" | 1953-11-01 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 876 | | [[Thomas Finlay (Cumann na nGaedheal)|Thomas Finlay]] | data-sort-value="1893" | 1893-10-11 | data-sort-value="1932" | 1932-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 877 | | [[Thomas Harris]] | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1974" | 1974-02-18 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 878 | [[Íomhá:ThomasHunter.jpg|center|128px]] | [[Thomas Hunter]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1932" | 1932-03-11 | [[Baile Chaisleáin an Róistigh]] |- | style='text-align:right'| 879 | | [[Thomas Hussey]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-25 | data-sort-value="2024" | 2024-01-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 880 | | [[Patrick Crotty]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-23 | data-sort-value="1970" | 1970-11-26 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 881 | | [[Patrick Dooley]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-14 | data-sort-value="1982" | 1982-05-02 | [[Baile Átha Í]] |- | style='text-align:right'| 882 | | [[Patrick Duffy (polaiteoir)|Patrick Duffy]] | data-sort-value="1875" | 1875-07-28 | data-sort-value="1946" | 1946-07-21 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 883 | | [[Patrick Finucane]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-05 | data-sort-value="1984" | 1984-04-10 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 884 | | [[Patrick Fogarty]] | | data-sort-value="1947" | 1947-05-02 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 885 | | [[Patrick Gaffney]] | | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 886 | | [[Patrick Giles]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1965" | 1965-03-13 | [[Maigh Dearmhaí]] |- | style='text-align:right'| 887 | | [[Patrick Hogan (Cumann na nGaedheal)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-13 | data-sort-value="1936" | 1936-07-14 | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 888 | | [[Patrick Hogan (Tiobraid Árann)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1907" | 1907-03-25 | data-sort-value="1972" | 1972-10-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 889 | | [[Patrick Kerrigan]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-21 | data-sort-value="1979" | 1979-07-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 890 | | [[Patrick Kinane]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-03 | data-sort-value="1957" | 1957-07-15 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 891 | | [[Patrick Lenihan]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-04 | data-sort-value="1970" | 1970-03-11 | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 892 | | [[Patrick Leonard]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1944" | 1944-05-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 893 | | [[Patrick Malone]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 894 | | [[Patrick McCarvill]] | data-sort-value="1893" | 1893-05-23 | data-sort-value="1955" | 1955-03-16 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 895 | | [[Patrick O'Byrne]] | data-sort-value="1870" | 1870-08 | data-sort-value="1944" | 1944-01-20 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 896 | | [[Pádraig Ó Caoimh]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-03 | data-sort-value="1973" | 1973-09-20 | ''[[:d:Q60556178|Nuachabháil]]'' |- | style='text-align:right'| 897 | | [[Patrick O'Malley]] | data-sort-value="1943" | 1943-07-01 | data-sort-value="2021" | 2021-03-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 898 | | [[Patrick Palmer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-13 | data-sort-value="1971" | 1971-03-21 | [[Dún na Séad]] |- | style='text-align:right'| 899 | | [[Patrick Shanahan]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-10 | data-sort-value="2000" | 2000-02-01 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 900 | | [[Patrick Teehan]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-14 | data-sort-value="1985" | 1985-12-25 | [[Tigh Moling]] |- | style='text-align:right'| 901 | | [[Paudge Brennan]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-18 | data-sort-value="1998" | 1998-06-10 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 902 | [[Íomhá:Paul Coghlan, June 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paul Coghlan]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-06-08 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 903 | | [[Peadar Cowan]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | data-sort-value="1962" | 1962-05-09 | [[Ármhach]] |- | style='text-align:right'| 904 | | [[Percy Dockrell]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-27 | data-sort-value="1979" | 1979-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 905 | | [[Ellen O'Leary]] | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 906 | | [[Harry Colley]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1972" | 1972-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 907 | | [[Críostóir Ó Floinn]] | data-sort-value="1927" | 1927-12-18 | data-sort-value="2023" | 2023-10-09 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 908 | | [[Don Cockburn]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-13 | data-sort-value="2017" | 2017-09-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 909 | | [[Tony Scannell]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-14 | data-sort-value="2020" | 2020-05-26 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 910 | | [[Jim Fahy]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 911 | | [[Uileog de Búrca]] | data-sort-value="1829" | 1829-12-29 | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 912 | | [[Val Mulkerns]] | data-sort-value="1925" | 1925-02-14 | data-sort-value="2018" | 2018-03-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 913 | [[Íomhá:Dr Vincent White in his Mayoral robes.jpg|center|128px]] | [[Vincent White]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1958" | 1958-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 914 | | [[Uaitéar Ó Maicín|Walter Macken]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-03 | data-sort-value="1967" | 1967-04-22 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 915 | [[Íomhá:Wilhelmina Geddes.jpg|center|128px]] | [[Wilhelmina Geddes]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1955" | 1955 | [[Liatroim]] |- | style='text-align:right'| 916 | | [[Uilliam Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1501" | 16th century | data-sort-value="1628" | 1628-07-11 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 917 | | [[William Davin]] | data-sort-value="1890" | 1890-02 | data-sort-value="1956" | 1956-03-01 | [[Ráth Domhnaigh]] |- | style='text-align:right'| 918 | | [[William Desmond]] | | data-sort-value="1941" | 1941-09-05 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 919 | [[Íomhá:Portrait of Thomas James Mulvany .PNG|center|128px]] | [[Thomas James Mulvany]] | data-sort-value="1779" | 1779 | data-sort-value="1845" | 1845-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 920 | | [[William Haliday]] | data-sort-value="1788" | 1788 | data-sort-value="1812" | 1812 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 921 | | [[Áine Ní Fhoghludha]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-10 | data-sort-value="1932" | 1932-04-14 | ''[[:d:Q104319641|An Móta]]'' |- | style='text-align:right'| 922 | | [[Patrick Ganly]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1899" | 1899 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 923 | [[Íomhá:John Thomas Woodhouse (1780-1845) - Robert Murphy, BA, Fellow (1800) - GC0027 - Gonville and Caius College.jpg|center|128px]] | [[Robert Murphy]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1843" | 1843-03-12 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 924 | [[Íomhá:Tom Kettle.jpg|center|128px]] | [[Tom Kettle]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-09 | data-sort-value="1916" | 1916-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 925 | | [[Tom Leonard]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-30 | data-sort-value="2004" | 2004-03-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 926 | | [[Tom McEllistrim (1894–1973)|Tom McEllistrim]] | data-sort-value="1894" | 1894-10-14 | data-sort-value="1973" | 1973-12-04 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 927 | | [[Thomas Meaney]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-11 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 928 | [[Íomhá:Irish nationalist politician Thomas O'Donnell.png|center|128px]] | [[Tomás Ó Domhnaill (polaiteoir náisiúnach Éireannach)]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-30 | data-sort-value="1943" | 1943-06-11 | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 929 | | [[Thomas O'Donoghue]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 930 | | [[Thomas O'Mahony]] | | data-sort-value="1924" | 1924-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 931 | [[Íomhá:MADDEN(1888) p370 THOMAS RUSSEL.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ruiséil (reibiliúnach)|Tomás Ruiséil]] | data-sort-value="1767" | 1767-11-21 | data-sort-value="1803" | 1803-10-21 | [[Drom Átháin]] |- | style='text-align:right'| 932 | | [[Thomas Tynan]] | data-sort-value="1859" | 1859 | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 933 | | [[Timothy O'Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-01 | data-sort-value="1986" | 1986-07-21 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 934 | | [[Timothy O'Sullivan (Fianna Fáil)|Timothy O'Sullivan]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-26 | data-sort-value="1971" | 1971-03-03 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 935 | [[Íomhá:Timothy Quill 1930.jpg|center|128px]] | [[Timothy Quill]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | data-sort-value="1960" | 1960-06-10 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 936 | | [[Tom Clancy]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-29 | data-sort-value="1990" | 1990-11-07 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 937 | [[Íomhá:Peter Mathews.jpg|center|128px]] | [[Peter Mathews]] | data-sort-value="1951" | 1951-08 | data-sort-value="2017" | 2017-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 938 | | [[Phelim Calleary]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-03 | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 939 | [[Íomhá:7d1b3dc73225f14081cadd08c3ce5775.jpg--the late philly mcguinness will be honoured next sunday when the gaa park in mohill is rededicated as the philly mcguinness memorial park.jpg|center|128px]] | [[Philip McGuinness]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-29 | data-sort-value="2010" | 2010-04-19 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 940 | | [[Philip Shanahan]] | data-sort-value="1874" | 1874-10-27 | data-sort-value="1931" | 1931-11-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 941 | | [[Pierce McCan]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 942 | | [[Proinsias Mac Aonghusa]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-23 | data-sort-value="2003" | 2003-09-28 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 943 | | [[Pádraig Tyers]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-20 | data-sort-value="2010" | 2010-02-19 | [[Tuar an Fhíona]] |- | style='text-align:right'| 944 | | [[Pádraig Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1927" | 1927 | data-sort-value="2016" | 2016-07-15 | ''[[:d:Q65559350|An Paideac]]'' |- | style='text-align:right'| 945 | | [[Pádraig Ó Siochfhradha]] | data-sort-value="1883" | 1883-03-10 | data-sort-value="1964" | 1964-11-19 | ''[[:d:Q65558431|Baile an Ghóilín]]'' |- | style='text-align:right'| 946 | [[Íomhá:PádraigÓSnodaigh.JPG|center|128px]] | [[Pádraig Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1935-05-18 | data-sort-value="2025" | 2025-01-02 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 947 | [[Íomhá:Pól Ó Foighil.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Foighil]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 948 | | [[William Kirby Sullivan]] | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1890" | 1890 | [[An Druipseach]] |- | style='text-align:right'| 949 | | [[Tom Murphy]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-23 | data-sort-value="2018" | 2018-05-15 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 950 | | [[Tom O'Reilly (An Cabhán)|Tom O'Reilly]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1995" | 1995-02-01 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 951 | | [[Tom Sailí Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="2021" | 2021-04-15 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 952 | | [[William Duffy]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-07 | data-sort-value="1945" | 1945-01-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 953 | | [[William Frederick Wakeman]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1900" | 1900 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 954 | | [[William Hayes]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | data-sort-value="1994" | 1994-01-07 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 955 | | [[William Higgins]] | data-sort-value="1763" | 1763 | data-sort-value="1825" | 1825 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 956 | [[Íomhá:William James MacNeven.jpg|center|128px]] | [[William James MacNeven]] | data-sort-value="1763" | 1763-03-21 | data-sort-value="1841" | 1841-07-12 | [[Eachroim, Contae na Gaillimhe|Eachroim]] |- | style='text-align:right'| 957 | | [[William O'Donnell]] | | data-sort-value="1947" | 1947-02-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 958 | [[Íomhá:GILBERT(1896) p165 WILLIAM CONYNGHAM PLUNKET.jpg|center|128px]] | [[William Plunket, an 4ú Barún Pluincéad]] | data-sort-value="1828" | 1828-08-26 | data-sort-value="1897" | 1897-04-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 959 | | [[William Redmond]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1932" | 1932-04-17 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 960 | | [[William Sears]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1929" | 1929-03-23 | [[An Éill]] |- | style='text-align:right'| 961 | [[Íomhá:Sean O'Faolain, W. Stockley, D.Corkery, Tilly Fleischmann, Fr Patrick MacSwiney, Germaine Stockley, Aloys Fleischmann, visitors,1929.JPG|center|128px]] | [[William Stockley]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-29 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 962 | [[Íomhá:Barrington,Richard Manliffe01.png|center|128px]] | [[Richard Barrington]] | data-sort-value="1849" | 1849 | data-sort-value="1915" | 1915-09-15 | ''[[:d:Q104277926|An Fásach Rua]]'' |- | style='text-align:right'| 963 | | [[Richard Barry]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-04 | data-sort-value="2013" | 2013-04-28 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 964 | | [[Richard Beamish]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-16<br/>1861-06-16 | data-sort-value="1938" | 1938-02-23 | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 965 | [[Íomhá:Richard Corish, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Richard Corish]] | data-sort-value="1889" | 1889-01-01 | data-sort-value="1945" | 1945-07-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 966 | | [[Risteárd de hAe]] | data-sort-value="1902" | 1902 | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 967 | | [[Richard Stanihurst|Richard Stanyhurst]] | data-sort-value="1547" | 1547 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 968 | | [[Richard Walsh]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1957" | 1957-12-04 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 969 | | [[Richard Wilson]] | data-sort-value="1875" | 1875 | data-sort-value="1957" | 1957-02-20 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 970 | | [[Risteard de Hindeberg]] | data-sort-value="1863" | 1863-09-18 | data-sort-value="1916" | 1916-03-17 | ''[[:d:Q104320133|Barr Beithí]]'' |- | style='text-align:right'| 971 | | [[Robert Day]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 972 | | [[Roibeard Ó Faracháin]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-24 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 973 | | [[Robert Lahiffe]] | data-sort-value="1911" | 1911 | data-sort-value="1975" | 1975-03-08 | [[Gort Inse Guaire|An Gort]] |- | style='text-align:right'| 974 | [[Íomhá:Énna Mac Murchada (Bodleian Library MS Rawlinson B 503, folio 36r).jpg|center|128px]] | [[Éanna Mac Murchadha|Enna mac Donnchada Mac Murchada]] | | data-sort-value="1126" | 1126 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 975 | | [[Conchobar Ua Briain|Conchúr Ó Briain]] | | data-sort-value="1142" | 1142 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 976 | | [[Mary Swanzy]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 977 | | [[Seosamh Laoide]] | data-sort-value="1865" | 1865-05-24 | data-sort-value="1939" | 1939-09-21 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 978 | | [[Robert Francis Ruttledge]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-11 | data-sort-value="2002" | 2002-01-12 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 979 | | [[Liam Ó Rinn]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-20 | data-sort-value="1943" | 1943-10-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 980 | | [[Máirin de Valéra]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-12 | data-sort-value="1984" | 1984-08-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 981 | | [[Dúnmharú Declan Flynn|Declan Flynn]] | data-sort-value="1951" | 1951 | data-sort-value="1982" | 1982-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 982 | [[Íomhá:Major William Redmond bust, Wexford city.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Réamoinn|Willie Redmond]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-15 | data-sort-value="1917" | 1917-06-07 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 983 | | [[Éamon Rooney]] | | data-sort-value="1993" | 1993-11-09 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 984 | | [[Éamonn Mac Thomáis]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2002" | 2002-08-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 985 | [[Íomhá:St. Mary's Collegiate College Church, Youghal, Co. Cork.JPG|center|128px]] | [[Michael Jones (saighdiúir)|Michael Jones]] | data-sort-value="1606" | 1606 | data-sort-value="1649" | 1649-03-09 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 986 | | [[William Bowles]] | data-sort-value="1705" | 1705<br/>1714 | data-sort-value="1780" | 1780-08-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 987 | [[Íomhá:John Boyle O'Reilly cph.3a38519.jpg|center|128px]] | [[John Boyle O'Reilly]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-28 | data-sort-value="1890" | 1890-08-10 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 988 | | [[Seán Carroll]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | data-sort-value="1954" | 1954-02-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 989 | | [[Seán Dunne]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-18 | data-sort-value="1969" | 1969-06-25 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 990 | | [[Seán FitzPatrick]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-25 | data-sort-value="2021" | 2021-11-08 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 991 | | [[Seán French (1890–1937)|Seán French]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-29 | data-sort-value="1937" | 1937-09-12 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 992 | | [[Seán French (1931–2011)|Seán French]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-08 | data-sort-value="2011" | 2011-12-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 993 | | [[Seán Hayes (polaiteoir)|Seán Hayes]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1928" | 1928-01-24 | [[Cuan Dor]] |- | style='text-align:right'| 994 | | [[Seán McCarthy (Corcaigh)|Seán McCarthy]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1974" | 1974-03-14 | ''[[:d:Q7899349|Garraí Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 995 | [[Íomhá:Sean McGarry, Circa 1914-1923.png|center|128px]] | [[Seán McGarry]] | data-sort-value="1886" | 1886-08-02 | data-sort-value="1958" | 1958-12-09 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 996 | | [[Seán McCurtin]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-24 | data-sort-value="1982" | 1982-11-12 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 997 | | [[Seán Ó Murchú (peileadóir)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1932" | 1932-12 | data-sort-value="2025" | 2025-04-14 | [[An Com, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne)|An Com]] |- | style='text-align:right'| 998 | | [[Seán Ó Gráda]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1966" | 1966-04-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 999 | | [[Seán O'Mahony]] | data-sort-value="1864" | 1864 | data-sort-value="1934" | 1934-11-28 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 1000 | | [[Roger Sweetman]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-18 | data-sort-value="1954" | 1954-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1001 | [[Íomhá:A rest in rotten row.jpg|center|128px]] | [[Rose Maynard Barton]] | data-sort-value="1856" | 1856-04-21 | data-sort-value="1929" | 1929 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1002 | [[Íomhá:Rosemary Smith 1965.jpg|center|128px]] | [[Rosemary Smith]] | data-sort-value="1937" | 1937-08-07 | data-sort-value="2023" | 2023-12-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1003 | | [[Ruairí Brugha]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2006" | 2006-01-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1004 | | [[Rónán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-06 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1005 | | [[Samuel Holt]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1929" | 1929-04-18 | [[An Chúil, Contae na hIarmhí|An Chúil]] |- | style='text-align:right'| 1006 | [[Íomhá:Sarah Purser by John Butler Yeats.png|center|128px]] | [[Sarah Purser]] | data-sort-value="1848" | 1848-03-22 | data-sort-value="1943" | 1943-08-07 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 1007 | | [[Seán Ardagh]] | data-sort-value="1947" | 1947-11-25 | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1008 | | [[Seán Brosnan]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-21 | data-sort-value="1979" | 1979-04-18 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1009 | [[Íomhá:Portrait of Singer Big Tom (Nov 2004).jpg|center|128px]] | [[Big Tom]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-18 | data-sort-value="2018" | 2018-04-17 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1010 | | [[Dáibhí de Barra]] | data-sort-value="1758" | 1758 | data-sort-value="1851" | 1851 | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 1011 | | [[Dáithí Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1949" | 1949 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 1012 | | [[Domhnall Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1847" | 1847 | data-sort-value="1930" | 1930-09-27 | ''[[:d:Q104300976|An Cnoc Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 1013 | | [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]] | data-sort-value="1910" | 1910-06-01 | data-sort-value="2001" | 2001-06-07 | [[Domhnach Broc]] |- | style='text-align:right'| 1014 | | [[Maidhc Dainín Ó Sé]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-02 | data-sort-value="2013" | 2013-08-29 | [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] |- | style='text-align:right'| 1015 | | [[Máire Ní Scolaí]] | data-sort-value="1909" | 1909-05-24 | data-sort-value="1985" | 1985-06-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1016 | | [[Máirtín Ó Corrbuí]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="2002" | 2002-05-08 | ''[[:d:Q104314882|An Pháirc Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 1017 | | [[Máirín Ní Rodaigh]] | | data-sort-value="1965" | 1965-10 | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1018 | | [[Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-16 | data-sort-value="1908" | 1908-09-28 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1019 | | [[Mícheál Ó Bréartúin]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1020 | | [[Patsy Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1021 | | [[Pádraic Óg Ó Conaire]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-11 | data-sort-value="1971" | 1971-08-05 | ''[[:d:Q104321570|An Turlach Beag]]'' |- | style='text-align:right'| 1022 | | [[Seán Ó Ruadháin]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-20 | data-sort-value="1966" | 1966-06-22 | [[Gaoth Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1023 | | [[Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1715" | 1715 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Tuar na Fola]] |- | style='text-align:right'| 1024 | | [[Énrí Ó Muirgheasa]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-14 | data-sort-value="1945" | 1945-08-13 | ''[[:d:Q65558304|An Caisleán Thoir]]'' |- | style='text-align:right'| 1025 | [[Íomhá:Mary A. Sadlier (A ROUND TABLE, 1897).png|center|128px]] | [[Mary Anne Sadlier]] | data-sort-value="1820" | 1820-12-31 | data-sort-value="1903" | 1903-04-05 | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1026 | | [[Kit Ahern]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-13 | data-sort-value="2007" | 2007-12-27 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 1027 | | [[Nicky McFadden]] | data-sort-value="1962" | 1962-12-25 | data-sort-value="2014" | 2014-03-25 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1028 | | [[Tadhg Dall Ó hUiginn]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1591" | 1591-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 1029 | | [[Tomás Ó Néill Ruiséal]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1908" | 1908 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 1030 | | [[Mary Elizabeth Byrne]] | data-sort-value="1880" | 1880-07-02 | data-sort-value="1931" | 1931-01-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1031 | | [[Anraí Ó Riain]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-07 | data-sort-value="2020" | 2020-11-24 | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1032 | | [[Seosamh Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-18 | data-sort-value="1988" | 1988-01-05 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1033 | [[Íomhá:Jennie Wyse Power.jpg|center|128px]] | [[Jennie Wyse Power]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | data-sort-value="1941" | 1941-01-05 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1034 | | [[Domhnall Caomhánach]] | data-sort-value="1140" | 1140 | data-sort-value="1175" | 1175 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 1035 | | [[Nicolás Bhailís]] | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1585" | 1585-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1036 | | [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]] | | data-sort-value="862" | 862 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1037 | | [[William Ganly]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1926" | 1926-02-20 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1038 | | [[Edward Hayes]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814 | data-sort-value="1870" | 1870-11-12 | [[Contae Laoise]]<br/>[[Garraí Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1039 | [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|center|128px]] | [[William Henry Gregory]] | data-sort-value="1817" | 1817-07-12<br/>1817-06-13 | data-sort-value="1892" | 1892-03-06 | [[Caisleán Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1040 | | [[Fanny Currey]] | data-sort-value="1848" | 1848-05-30 | data-sort-value="1917" | 1917-03-30 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 1041 | | [[Catherine Isabella Osborne]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-30 | data-sort-value="1880" | 1880-06-21 | ''[[:d:Q57272913|Teach Newtown Anner]]'' |- | style='text-align:right'| 1042 | | [[Colm Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Camas]] |- | style='text-align:right'| 1043 | | [[Seán Ua Cearnaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-13 | data-sort-value="2020" | 2020-10-26 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1044 | | [[Morgan Jageurs]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1045 | | [[Peter Morgan Jaguers]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1046 | | [[Seán Ó Lúing]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-16 | data-sort-value="2000" | 2000-02-10 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 1047 | | [[Fionntán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1924" | 1924 | data-sort-value="2012" | 2012 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1048 | | [[Tadhg Ó Scanaill (aisteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-09 | data-sort-value="1967" | 1967-01-18 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 1049 | | [[Tadhg Ó Scanaill (múinteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1939" | 1939-08-20 | ''[[:d:Q65557130|An Inse Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 1050 | | [[Seánie O'Brien]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-23 | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 1051 | | [[Máire Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1884" | 1884-02-02 | data-sort-value="1914" | 1914-07-14 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 1052 | | [[Mícheál Ó Tiománaidhe|Micheál Ó Tiománaidhe]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-20 | data-sort-value="1940" | 1940-03-07 | ''[[:d:Q104331267|An Cartún Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 1053 | | [[Moyra Barry]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1054 | | [[Ruth Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-22 | data-sort-value="1989" | 1989-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1055 | | [[Dorothy Blackham]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-01 | data-sort-value="1975" | 1975-09-03 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 1056 | | [[Neilí Ní Bhriain]] | data-sort-value="1864" | 1864-06-04 | data-sort-value="1925" | 1925-04-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1057 | | [[Eoghan Ó Siadhail]] | data-sort-value="1584" | 1584 | data-sort-value="1650" | 1650-06-21 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1058 | | [[Stephen Spring Rice (1814–1865)]] | data-sort-value="1814" | 1814-08-31 | data-sort-value="1865" | 1865-05-09 | ''[[:d:Q16931404|Mount Trenchard House]]'' |- | style='text-align:right'| 1059 | | [[Julia Grenan]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-02 | data-sort-value="1972" | 1972-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1060 | | [[Vincent Barry]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1061 | [[Íomhá:Sir.James.Ware.png|center|128px]] | [[James Ware]] | data-sort-value="1594" | 1594-11-26 | data-sort-value="1666" | 1666-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1062 | [[Íomhá:Michael Donnellan, circa 1944.jpg|center|128px]] | [[Michael Donnellan]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1964" | 1964-09-27 | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 1063 | | [[Mícheál Ó Lócháin|Micheál Ó Lócháin]] | data-sort-value="1836" | 1836-09-29 | data-sort-value="1899" | 1899-01-10 | ''[[:d:Q104326011|Currach an Doire]]'' |- | style='text-align:right'| 1064 | [[Íomhá:Joseph MacBride.png|center|128px]] | [[Joseph MacBride]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1938" | 1938-01-01 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 1065 | | [[Louis Dalton]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-20 | data-sort-value="1945" | 1945-01-13 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1066 | | [[Hugh Law]] | data-sort-value="1872" | 1872-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-04-01<br/>1943-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1067 | | [[James Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1946" | 1946-01-21 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1068 | | [[Francis Bulfin]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-12 | data-sort-value="1951" | 1951-03-22 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1069 | [[Íomhá:Bridget Mary Redmond, circa 1930s (retouched).png|center|128px]] | [[Bridget Redmond]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1952" | 1952-05-03 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 1070 | | [[John Horgan]] | data-sort-value="1876" | 1876 | data-sort-value="1955" | 1955-06-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1071 | | [[Rós Ní Mhaonaigh]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1798" | 1798 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 1072 | [[Íomhá:Edith Anne Stoney.jpg|center|128px]] | [[Edith Anne Stoney]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-06 | data-sort-value="1938" | 1938-06-25 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 1073 | | [[Joseph Cooper Walker]] | data-sort-value="1761" | 1761 | data-sort-value="1810" | 1810-04-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1074 | [[Íomhá:Portrait of John D’Alton P6048.jpg|center|128px]] | [[John D'Alton (staraí)|John D'Alton]] | data-sort-value="1792" | 1792 | data-sort-value="1867" | 1867 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1075 | | [[Peadar Lamb]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2017" | 2017-09-01 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1076 | | [[Patrick Egan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1960" | 1960-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1077 | | [[Michael Kilroy]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-14 | data-sort-value="1962" | 1962-12-23 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 1078 | | [[Michael Kennedy (An Longfort)|Michael Kennedy]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-01 | data-sort-value="1965" | 1965-02-14 | [[Baile na gCros (Contae na hIermhí)|Baile na gCros (Contae na hIarmhí)]] |- | style='text-align:right'| 1079 | [[Íomhá:Peter Paul Galligan.jpg|center|128px]] | [[Paul Galligan]] | data-sort-value="1888" | 1888-06-20 | data-sort-value="1966" | 1966-12-14 | [[Carraig Álainn]] |- | style='text-align:right'| 1080 | | [[John Butler]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1968" | 1968-02-16 | [[Béal na Molt]] |- | style='text-align:right'| 1081 | [[Íomhá:Freedoms Martyrs (5911132821).jpg|center|128px]] | [[Rosie Hackett]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-25<br/>1883 | data-sort-value="1976" | 1976-05-04<br/>1976-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1082 | [[Íomhá:Noel Thomas Lemass, 1971 (cropped).tif|center|128px]] | [[Noel Lemass, Óg|Noel Lemass]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-14 | data-sort-value="1976" | 1976-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1083 | [[Íomhá:Martin Corry, 1927.jpg|center|128px]] | [[Martin Corry]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-12 | data-sort-value="1979" | 1979-02-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1084 | [[Íomhá:Jackmurphy.jpg|center|128px]] | [[Jack Murphy]] | data-sort-value="1920" | 1920 | data-sort-value="1984" | 1984-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1085 | | [[Des Foley]] | data-sort-value="1940" | 1940-09-12 | data-sort-value="1995" | 1995-02-05 | [[Cionn Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1086 | | [[Jack McQuillan]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-30 | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | [[Béal Átha Feorainne]] |- | style='text-align:right'| 1087 | | [[Michael O'Halloran]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-20 | data-sort-value="1999" | 1999-11-29 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1088 | [[Íomhá:David Kent (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Kent]] | data-sort-value="1867" | 1867-02-02 | data-sort-value="1930" | 1930-11 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1089 | | [[Joseph MacDonagh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-18 | data-sort-value="1922" | 1922-12-25 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 1090 | | [[Michael O'Higgins]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-09 | [[Teach Srafáin]] |- | style='text-align:right'| 1091 | | [[Brigid Hogan-O'Higgins]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-10 | data-sort-value="2022" | 2022-11-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1092 | [[Íomhá:Billy Lawless.jpg|center|128px]] | [[Billy Lawless]] | data-sort-value="1951" | 1951-07-04 | data-sort-value="2024" | 2024-11-08 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1093 | | [[Thomas de Vere Coneys]] | data-sort-value="1804" | 1804 | data-sort-value="1851" | 1851-12-28 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1094 | | [[Séamas Ó Dubhghaill]] | data-sort-value="1855" | 1855-07-25 | data-sort-value="1929" | 1929-05-30 | ''[[:d:Q104306937|Cúil Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 1095 | | [[Seosamh Ó Tórna]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-02 | data-sort-value="1967" | 1967-04-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1096 | | [[Peadar Bairéad]] | | data-sort-value="2019" | 2019 | [[Iorras]] |- | style='text-align:right'| 1097 | | [[Siobhán Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-31 | data-sort-value="2013" | 2013-05-21 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 1098 | | [[Moya Llewelyn Davies]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-25 | data-sort-value="1943" | 1943-09-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 1099 | | [[Edward King-Tenison]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-21 | data-sort-value="1878" | 1878-06-19 | ''[[:d:Q6408168|Caisleán Chill Rónáin]]'' |- | style='text-align:right'| 1100 | | [[Charles Dawson]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1917" | 1917 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1101 | | [[Nancy Corrigan]] | data-sort-value="1912" | 1912-06-21 | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Acaill]] |- | style='text-align:right'| 1102 | | [[Biddy White Lennon]] | data-sort-value="1945" | 1945 | data-sort-value="2017" | 2017-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1103 | | [[Robert William Alexander]] | data-sort-value="1905" | 1905-11-21 | data-sort-value="1979" | 1979-12-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1104 | | [[Keelin Shanley]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-24 | data-sort-value="2020" | 2020-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1105 | | [[Domhnaill Ó Bearáin]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-28 | data-sort-value="2018" | 2018-01-03 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 1106 | | [[Cecilia Margaret Nairn]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1857" | 1857-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1107 | | [[Victoria Coffey]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-16 | data-sort-value="1999" | 1999-06-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1108 | | [[Patrick Smyth]] | data-sort-value="1824" | 1824 | data-sort-value="1865" | 1865-10-14 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1109 | | [[Thomas Wall]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-04 | data-sort-value="1985" | 1985-08-20 | ''[[:d:Q104316697|Baile na mBodach]]'' |- | style='text-align:right'| 1110 | | [[Clíodna Cussen]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-18 | data-sort-value="2022" | 2022-08-02 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1111 | | [[Liam Ó hAonghusa|William Maunsell Hennessy]] | data-sort-value="1829" | 1829 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Caisleán Ghriaire]] |- | style='text-align:right'| 1112 | [[Íomhá:Arthur Guinness II.png|center|128px]] | [[Arthur Hart Guinness]] | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1113 | | [[Sarah Mary Fitton]] | data-sort-value="1796" | 1796 | data-sort-value="1874" | 1874-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1114 | [[Íomhá:Mary O'Donovan Rossa.png|center|128px]] | [[Mary Jane O’Donovan Rossa|Mary O'Donovan Rossa]] | data-sort-value="1845" | 1845-01-27 | data-sort-value="1916" | 1916-08-18<br/>1916-08-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1115 | | [[An Beirneach|Liam Ó Beirn]] | data-sort-value="1869" | 1869 | data-sort-value="1949" | 1949-07-17 | ''[[:d:Q104325767|Ceathrú na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1116 | | [[Seosamh Ieróm Mac Giolla Phádraig]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1910" | 1910 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1117 | | [[Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-30 | data-sort-value="1996" | 1996-12-12 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1118 | | [[Máirín Ní Mhuiríosa]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-05 | data-sort-value="1982" | 1982-08-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1119 | [[Íomhá:Eibhlín Nic Niocaill.jpg|center|128px]] | [[Eibhlín Nic Niocaill]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-22 | data-sort-value="1909" | 1909-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1120 | | [[Bríd Ní Ghiolláin]] | data-sort-value="1894" | 1894-11-15 | data-sort-value="2003" | 2003-12-31 | ''[[:d:Q124407631|Fearann an Choirce]]'' |- | style='text-align:right'| 1121 | | [[Eileen O'Faoláin]] | data-sort-value="1900" | 1900-06-10 | data-sort-value="1988" | 1988-09-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1122 | | [[James Murnaghan]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1123 | [[Íomhá:Maud Joynt at the School of Irish learning 1913.jpg|center|128px]] | [[Maud Joynt]] | data-sort-value="1868" | 1868-03-07 | data-sort-value="1940" | 1940-07-24 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1124 | | [[Margaret Grey Porter]] | | data-sort-value="1881" | 1881 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 1125 | | [[Mabel Sharman Crawford]] | data-sort-value="1820" | 1820-06-03 | data-sort-value="1912" | 1912-02-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1126 | | [[Diarmaid Ó Muirithe]] | data-sort-value="1935" | 1935-11-11 | data-sort-value="2014" | 2014-07-11 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1127 | | [[Jemma Redmond]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-16 | data-sort-value="2016" | 2016-08-16 | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1128 | | [[Margaret Dobbs]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-19 | data-sort-value="1962" | 1962-01-02 | [[Contae Aontroma]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1129 | [[Íomhá:Women in Mathematics Day 2018 13.jpg|center|128px]] | [[Sheila Tinney]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-03-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1130 | | [[Austin Carroll]] | data-sort-value="1835" | 1835<br/>1835-02-23 | data-sort-value="1909" | 1909<br/>1909-11-29 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1131 | | [[Kathleen Watkins]] | data-sort-value="1934" | 1934-10-17 | data-sort-value="2024" | 2024-11-07 | [[Teach Sagard]] |- | style='text-align:right'| 1132 | | [[Donncha Ó Céileachair]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1960" | 1960 | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1133 | | [[Eleanor Knott]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-18 | data-sort-value="1975" | 1975-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1134 | | [[Máire Ní Dhonnchadha Dhuibh]] | data-sort-value="1702" | 1702 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1135 | | [[Mary Georgina Barton]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-03 | data-sort-value="1949" | 1949-11-08 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1136 | | [[Séamus Ó Caoimh|James George O'Keeffe]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-21 | data-sort-value="1937" | 1937-12-06 | ''[[:d:Q104304440|Baile an Tobair]]'' |- | style='text-align:right'| 1137 | | [[Pádraigín Haicéad]] | data-sort-value="1604" | 1604 | data-sort-value="1654" | 1654-11 | ''[[:d:Q4852302|An Baile Tarsna]]'' |- | style='text-align:right'| 1138 | | [[Edith Young]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-10 | data-sort-value="1974" | 1974-02-10 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 1139 | | [[Oonah Keogh]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-02 | data-sort-value="1989" | 1989-07-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1140 | | [[Seán Pléimeann]] | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1896" | 1896-01-28 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1141 | | [[Risteárd Ó Glaisne]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-02 | data-sort-value="2003" | 2003-11-06 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 1142 | | [[Charlotte Dease]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-20 | data-sort-value="1953" | 1953-05-05 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 1143 | | [[Cáit Feiritéar]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="2005" | 2005-06-08 | ''[[:d:Q104309724|Baile na hAbha]]'' |- | style='text-align:right'| 1144 | | [[Nessa Ní Shéaghdha]] | data-sort-value="1916" | 1916-03-14 | data-sort-value="1993" | 1993-04-11 | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1145 | | [[Mary Elmes]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-05 | data-sort-value="2002" | 2002-03-09 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1146 | [[Íomhá:IVRLA 10443 Ó hEinirí.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEinirí|Seán Ó hÉinirí]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | data-sort-value="1998" | 1998-07-26 | [[Cill Ghallagáin]] |- | style='text-align:right'| 1147 | | [[Conleth Ellis]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="1988" | 1988-05-10 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1148 | [[Íomhá:Máire Rua O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Máire Rua Nic Mhathúna|Máire Rua Ní Mhathúna]] | data-sort-value="1615" | 1615 | data-sort-value="1686" | 1686 | [[Cluain idir Dhá Lá]] |- | style='text-align:right'| 1149 | | [[Caitlín Ní Thoirbheird]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-05 | data-sort-value="1969" | 1969-07-24 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1150 | | [[Máire Ní Thuathail (léiritheoir)|Máire Ní Thuathail]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-29 | data-sort-value="2016" | 2016-09-19 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 1151 | | [[Aodhán Madden]] | data-sort-value="1947" | 1947 | data-sort-value="2015" | 2015 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1152 | | [[Caitlín Ní Chionnaith]] | data-sort-value="1897" | 1897-09-09 | data-sort-value="1988" | 1988-03-22 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 1153 | | [[Donncha Ó Cróinín]] | data-sort-value="1919" | 1919-12-08 | data-sort-value="1990" | 1990-06-05 | [[Baile Mhic Íre]] |- | style='text-align:right'| 1154 | | [[Vicky Phelan]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-28 | data-sort-value="2022" | 2022-11-14 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1155 | [[Íomhá:Meg Connery, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Meg Connery]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1956" | 1956-12 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1156 | | [[Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="2017" | 2017-09-09 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 1157 | | [[Teresa Mullen]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-27 | data-sort-value="1989" | 1989-08-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1158 | | [[Liam Budhlaeir]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-28 | data-sort-value="1995" | 1995-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1159 | | [[Seán Ó hÉalaí]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-27 | data-sort-value="2017" | 2017-12-11 | ''[[:d:Q82025075|Poll Raithní (Sweeny)]]'' |- | style='text-align:right'| 1160 | | [[Aogán Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2025" | 2025-05-26 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 1161 | | [[Seán Ó Tuairisg]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-01 | data-sort-value="2023" | 2023-04-19 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1162 | | [[Caitlín Ní Mhaolchróin]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-22 | data-sort-value="1973" | 1973-06-13 | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 1163 | | [[Nóra Ághas]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-15 | data-sort-value="1970" | 1970-01-20 | ''[[:d:Q60555545|Cinn Aird]]'' |- | style='text-align:right'| 1164 | | [[Liam Prút]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-09-30 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 1165 | | [[Seosamh Ó Guairim]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-12 | data-sort-value="2017" | 2017-03-06 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 1166 | | [[Nan Ghriallais]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-02 | data-sort-value="2018" | 2018-11-19 | [[Muiceanach idir Dhá Sháile]] |- | style='text-align:right'| 1167 | | [[Paddy McMahon]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="2019" | 2019 | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 1168 | | [[Seán Garvey]] | data-sort-value="1952" | 1952 | data-sort-value="2022" | 2022-05-06 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1169 | | [[Annraoi Ó Liatháin]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="1981" | 1981-07-27 | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1170 | | [[Donnchadh Ó Laoghaire (ollamh)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-21 | data-sort-value="1944" | 1944-04-03 | ''[[:d:Q104298855|Doire an Chuilinn]]'' |- | style='text-align:right'| 1171 | | [[Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-21 | data-sort-value="1974" | 1974-02-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1172 | | [[Seán Ó Sé (amhránaí)|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-16 | data-sort-value="2026" | 2026-01-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1173 | | [[Flann Ó Riain]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-18 | data-sort-value="2008" | 2008-12-06 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1174 | | [[Molly Bracken]] | data-sort-value="1908" | 1908-02-03 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1175 | | [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]] | data-sort-value="1918" | 1918-07-31 | data-sort-value="1998" | 1998-01-26 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 1176 | | [[Patrick M. Foley|Patrick Foley]] | | data-sort-value="1931" | 1931-08-22 | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 1177 | | [[Sailí Ní Anluain]] | data-sort-value="1830" | 1830s | data-sort-value="1896" | 1896-12-28 | ''[[:d:Q104353049|Droim Gamhna]]'' |- | style='text-align:right'| 1178 | [[Íomhá:Photograph Patron James O'Donnell dated pre1897.jpg|center|128px]] | [[James O'Donnell]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1897" | 1897-10-17 | ''[[:d:Q104316556|Baile an Mhoirtéalaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 1179 | | [[Peadar Neilí Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1961" | 1961-04-11 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1180 | | [[Seán Ó Morónaigh]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-04-24 | [[Úlla]] |- | style='text-align:right'| 1181 | | [[Séamus Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-01 | data-sort-value="1927" | 1927-03-11 | [[Ard na Caithne]] |- | style='text-align:right'| 1182 | | [[Peadar Ó Treasaigh]] | | data-sort-value="2026" | 2026-02-28 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1183 | [[Íomhá:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]] | [[James Joyce]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-02 | data-sort-value="1941" | 1941-01-13 | [[Ráth Garbh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1184 | [[Íomhá:Kathleen Yardley Lonsdale (1903-1971).jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lonsdale]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-28 | data-sort-value="1971" | 1971-04-01 | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1185 | [[Íomhá:William Rowan Hamilton painting.jpg|center|128px]] | [[William Rowan Hamilton]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-04 | data-sort-value="1865" | 1865-09-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1186 | [[Íomhá:George Bernard Shaw 1936.jpg|center|128px]] | [[George Bernard Shaw]] | data-sort-value="1856" | 1856-07-26 | data-sort-value="1950" | 1950-11-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1187 | [[Íomhá:Sir Francis Beaufort by Stephen Pearce.jpg|center|128px]] | [[Francis Beaufort]] | data-sort-value="1774" | 1774-05-27 | data-sort-value="1857" | 1857-12-17 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1188 | [[Íomhá:Mícheál Ó Súilleabháin (left) honorary conferring of Seamus Heaney (right) at the University of Limerick, 1996.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Súilleabháin (ollamh)|Mícheál Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-10 | data-sort-value="2018" | 2018-11-07 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1189 | | [[Seán Ó Céirín]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-19 | data-sort-value="2001" | 2001-08-21 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1190 | [[Íomhá:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]] | [[Oscar Wilde]] | data-sort-value="1854" | 1854-10-16 | data-sort-value="1900" | 1900-11-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1191 | [[Íomhá:Bram Stoker 1906.jpg|center|128px]] | [[Bram Stoker]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-08 | data-sort-value="1912" | 1912-04-20 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1192 | [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Samuel Beckett]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-13 | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1193 | [[Íomhá:William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|center|128px]] | [[W. B. Yeats]] | data-sort-value="1865" | 1865-06-13<br/>1865-03-13 | data-sort-value="1939" | 1939-01-28 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1194 | [[Íomhá:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Swift]] | data-sort-value="1667" | 1667-11-30 | data-sort-value="1745" | 1745-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1195 | [[Íomhá:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|center|128px]] | [[Robert Boyle]] | data-sort-value="1627" | 1627-01-25 | data-sort-value="1691" | 1691-12-31 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 1196 | | [[Séamus Ó hUltacháin]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | ''[[:d:Q104343964|Corr na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1197 | | [[Diarmuid Breathnach]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-05 | data-sort-value="2023" | 2023-11-13 | ''[[:d:Q104278666|Coill tSíomóin]]'' |- | style='text-align:right'| 1198 | | [[John William Seoighe]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="2015" | 2015 | ''[[:d:Q104320884|Inis an Ghainimh]]'' |- | style='text-align:right'| 1199 | | [[Mícheál Mháire an Ghabha Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2005" | 2005 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1200 | | [[Máire an Ghabha]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-18 | data-sort-value="1999" | 1999 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1201 | | [[Máirtín Pheaits Ó Cualáin]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-22 | data-sort-value="2013" | 2013-03-23 | ''[[:d:Q124326853|An Teach Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1202 | | [[Cóilín Sheáin Dharach Seoige]] | data-sort-value="1918" | 1918-04 | data-sort-value="2001" | 2001-04 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1203 | | [[Tom Bheairtle Tom Ó Flatharta]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-15 | data-sort-value="2013" | 2013-11-12 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1204 | | [[Tom Phaddy Mac Diarmada]] | data-sort-value="1909" | 1909-03-02 | data-sort-value="2001" | 2001-04-02 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1205 | | [[Johnny Báille]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-25 | data-sort-value="2004" | 2004-09-26 | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 1206 | | [[Tess Uí Chonghaile]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-08 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 1207 | | [[Meáirt Churraoin]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-12 | data-sort-value="1999" | 1999 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1208 | | [[Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta|Meaití Jó Shéamuis Ó Fátharta]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-13 | data-sort-value="2025" | 2025-01-03 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1209 | | [[Domhnall Mac Síthigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-21 | data-sort-value="2017" | 2017-06-09 | ''[[:d:Q104309736|Baile Eaglaise]]'' |- | style='text-align:right'| 1210 | | [[Pat Cheoinín]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2008" | 2008 | [[Fínis]] |- | style='text-align:right'| 1211 | | [[Feistí Ó Conluain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="2001" | 2001-06-04 | ''[[:d:Q124453497|Baile Liam]]'' |- | style='text-align:right'| 1212 | | [[Máire Nic Dhonnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="2020" | 2020-12-01 | ''[[:d:Q124499647|An Caorán Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1213 | | [[Réamonn Jimmy Mac Donncha]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2012" | 2012-01-26 | [[Inis Mhic Cionaith]] |- | style='text-align:right'| 1214 | | [[Bina McLoughlin]] | data-sort-value="1929" | 1929 | data-sort-value="2001" | 2001-02-16 | ''[[:d:Q104321379|Gleann na nGeimhleach]]'' |- | style='text-align:right'| 1215 | | [[Tadhg Ó Murchadha (béaloideasóir)|Tadhg Ó Murchadha]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-11 | data-sort-value="1961" | 1961-09-08 | ''[[:d:Q104310755|Cathair Dónall]]'' |- | style='text-align:right'| 1216 | | [[Minnie Cormack]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1919" | 1919<br/>1920 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 1217 | | [[Séamus Ó Cinnéide (file)|Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="1992" | 1992-12-26 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1218 | [[Íomhá:Enright Anne koeln literaturhaus 181108.jpg|center|128px]] | [[Anne Enright]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1219 | [[Íomhá:Roddy Doyle in the festival garden at Haus der Berliner Festspiele on September 14th 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roddy Doyle]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1220 | [[Íomhá:ThatXmasBFILFF191024 (55 of 119) (54100308426) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona Shaw]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-10 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1221 | [[Íomhá:Jay OShea v Stoke cropped.jpg|center|128px]] | [[James O'Shea]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1222 | [[Íomhá:PierceBrosnan-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Pierce Brosnan]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1223 | [[Íomhá:Stephen Ireland 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Stephen Ireland]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1224 | [[Íomhá:Ned O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Ned O'Sullivan]] | data-sort-value="1950" | 1950-11-25 | | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 1225 | [[Íomhá:BertieAhernBerlin2007-bis.jpg|center|128px]] | [[Bertie Ahern|Parthalán Ó hEachthairn]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-12 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1226 | [[Íomhá:JoeyO'Brien.JPG|center|128px]] | [[Joey O'Brien]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1227 | [[Íomhá:2025 Colin Farrell - 2 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colin Farrell]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | | ''[[:d:Q104261563|Caisleán Cnucha]]'' |- | style='text-align:right'| 1228 | [[Íomhá:2013 Robbie Keane (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robbie Keane]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-08 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1229 | [[Íomhá:Brian Cowen at White House on Saint Patrick's Day 2009.jpg|center|128px]] | [[Brian Cowen|Brian Ó Comhain]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1230 | [[Íomhá:Mary Robinson (2014).jpg|center|128px]] | [[Máire Mhic Róibín]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-21 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1231 | [[Íomhá:Roy keane 2014.jpg|center|128px]] | [[Roy Keane]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1232 | [[Íomhá:DDuff.JPG|center|128px]] | [[Damien Duff]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | | [[Baile Baodáin]] |- | style='text-align:right'| 1234 | [[Íomhá:CillianMurphy-TIFF2025-01-Cropped (cropped).png|center|128px]] | [[Cillian Murphy]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 1235 | [[Íomhá:Mark Deery.jpeg|center|128px]] | [[Mark Dearey]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-19 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1236 | [[Íomhá:Brendan Gleeson.jpg|center|128px]] | [[Brendan Gleeson]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1237 | [[Íomhá:Evanna Lynch Comic Con Cape Town 2026 02.jpg|center|128px]] | [[Evanna Lynch]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-16 | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 1238 | [[Íomhá:Eoin Colfer at BookExpo (05180).jpg|center|128px]] | [[Eoin Colfer]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-14 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1239 | [[Íomhá:Jonathan Rhys Meyers Cabourg 2013.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Rhys Meyers]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1240 | [[Íomhá:Geldof, Bob (IMF 2009).jpg|center|128px]] | [[Bob Geldof]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-05 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 1241 | [[Íomhá:WP2016 GlenHansard FFM.jpg|center|128px]] | [[Glen Hansard]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1242 | [[Íomhá:Sheamus March 2018.jpg|center|128px]] | [[Sheamus]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1243 | [[Íomhá:Cecelia Ahern - Buchmesse Wien 2022 (a).JPG|center|128px]] | [[Cecelia Ahern]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1244 | [[Íomhá:Niamh Kavanagh in Oslo 2010.jpg|center|128px]] | [[Niamh Kavanagh]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-13 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1245 | [[Íomhá:Brenda Fricker March 1990.jpg|center|128px]] | [[Brenda Fricker]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1246 | [[Íomhá:Eimear Quinn tijdens Het Grote Songfestivalfeest 2019.jpg|center|128px]] | [[Eimear Quinn]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1247 | [[Íomhá:Sarah Bolger (48484781976) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sarah Bolger]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1248 | [[Íomhá:Sharon Corr.png|center|128px]] | [[Sharon Corr]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-24 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1249 | [[Íomhá:Elaine Cassidy 2012.png|center|128px]] | [[Elaine Cassidy]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-31 | | [[Cill Chomhghaill]] |- | style='text-align:right'| 1250 | [[Íomhá:Sonia O'Sullivan from Sean Kelly and Sonia O Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Sonia O'Sullivan]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-28 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1251 | [[Íomhá:Fionnula Flanagan (2018) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fionnula Flanagan]] | data-sort-value="1941" | 1941-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1252 | | [[Michelle Smith]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-16 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 1253 | [[Íomhá:Finnan.jpg|center|128px]] | [[Steve Finnan]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-24 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1254 | [[Íomhá:Richard Dunne 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Richard Dunne]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1255 | [[Íomhá:Naoise Ó Muirí 2013.jpg|center|128px]] | [[Naoise Ó Muirí]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-15 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1256 | [[Íomhá:WithSMcropped.jpg|center|128px]] | [[Samantha Mumba]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1257 | [[Íomhá:Christy Moore in Vicar Street.jpg|center|128px]] | [[Christy Moore]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1258 | [[Íomhá:Kerry Condon during an interview in 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kerry Condon]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1259 | [[Íomhá:Marian Keyes 2022.jpg|center|128px]] | [[Marian Keyes]] | data-sort-value="1963" | 1963-09-10 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1260 | [[Íomhá:Imelda May (1).jpg|center|128px]] | [[Imelda May]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1261 | [[Íomhá:Alison Doody 2.jpg|center|128px]] | [[Alison Doody]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1262 | [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie Taylor]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-02 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1263 | [[Íomhá:Maryolympia.jpg|center|128px]] | [[Mary Black]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-23<br/>1955-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1264 | [[Íomhá:John Lyons 2012.jpg|center|128px]] | [[John Lyons]] | data-sort-value="1977" | 1977-06 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1265 | [[Íomhá:Andrea corr glastonbury.jpg|center|128px]] | [[Andrea Corr]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1266 | [[Íomhá:Éamon Ó Cuív clutching a cup.png|center|128px]] | [[Éamon Ó Cuív]] | data-sort-value="1950" | 1950-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1267 | [[Íomhá:Seán Haughey, Jan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-08 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1268 | [[Íomhá:Dublin Writers Festival 2007 (686228986) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Claire Keegan]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1269 | [[Íomhá:StSunniva.jpg|center|128px]] | [[Sunniva]] | data-sort-value="901" | 10th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1270 | [[Íomhá:Kevin Doyle at Avaya (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Doyle]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-18 | | [[Maigh Arnaí]] |- | style='text-align:right'| 1271 | [[Íomhá:Gabriel Byrne 2010.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Byrne]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1272 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Shane Long 02.jpg|center|128px]] | [[Shane Long]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-22 | | [[Gort na hUamha]] |- | style='text-align:right'| 1273 | [[Íomhá:Charlie McCreevy portrait.jpg|center|128px]] | [[Charles McCreevy|Cathal Mac Riabhaigh]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-30 | | [[Na Solláin]] |- | style='text-align:right'| 1274 | [[Íomhá:Manchester - Old Trafford - Manchester United vs Crawley Town.jpg|center|128px]] | [[John O'Shea]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-30 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1275 | [[Íomhá:Cox Portrait 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Cox|Pádraig Mac an Choiligh]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1276 | [[Íomhá:Ronan Keating - 2016-11-25 Night of the Proms (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ronan Keating]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1277 | [[Íomhá:Damien Rice 5.jpg|center|128px]] | [[Damien Rice]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1278 | [[Íomhá:Brian McFadden (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Brian McFadden]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1279 | [[Íomhá:John Banville (2019) III.jpg|center|128px]] | [[John Banville]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1280 | [[Íomhá:Colm Meaney at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Meaney]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1281 | [[Íomhá:Stephen Hunt 2011.jpg|center|128px]] | [[Stephen Hunt]] | data-sort-value="1981" | 1981-08-01 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1282 | [[Íomhá:10.5.17RobertSheehanByLuigiNovi1.jpg|center|128px]] | [[Robert Sheehan]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-07 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1283 | [[Íomhá:Glenn Whelan 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Glenn Whelan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1284 | [[Íomhá:Keith Andrews, Brentford F.C. head coach, August 2025.jpg|center|128px]] | [[Keith Andrews]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1285 | [[Íomhá:Staunton, Steve.jpg|center|128px]] | [[Steve Staunton]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1286 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Paul McShane 03 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Paul McShane]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1287 | [[Íomhá:Denis Irwin (2017-07-29 img06) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denis Irwin]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-31 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1288 | [[Íomhá:ESC2016 - Ireland 01 3.jpg|center|128px]] | [[Nicky Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1289 | [[Íomhá:Stephen Kelly 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kelly]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1290 | [[Íomhá:Niall Quinn 2011 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Quinn]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1291 | [[Íomhá:Ken Doherty PHC 2012-3.jpg|center|128px]] | [[Ken Doherty]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1292 | [[Íomhá:Catherine Day, Secretary-General of the EC - 2011.jpg|center|128px]] | [[Catherine Day]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1293 | [[Íomhá:Darren Shan (2016).jpg|center|128px]] | [[Darren Shan]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-03<br/>1972-07-02 | | [[Londain]]<br/>[[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1294 | [[Íomhá:Dick Spring, April 1995 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dick Spring|Risteard Mac An Earraigh]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1295 | [[Íomhá:Liam Brady rte.jpg|center|128px]] | [[Liam Brady]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1296 | [[Íomhá:Stephen ROCHE.jpg|center|128px]] | [[Stephen Roche]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-28 | | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 1297 | [[Íomhá:Aidan Gillen Official.jpg|center|128px]] | [[Aidan Gillen]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1298 | [[Íomhá:Darren O'Dea 2011.jpg|center|128px]] | [[Darren O'Dea]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1299 | [[Íomhá:Ciarán Cannon April 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cannon|Ciarán Ó Canáin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-19 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1300 | [[Íomhá:John Boyne in Dublin (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Boyne]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1301 | | [[Máirtín Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-09 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1302 | | [[Dan Neville]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-08 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1303 | [[Íomhá:Liam Twomey, May 2015 (17744432900) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Liam Twomey]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-03 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1304 | [[Íomhá:Ciarán Cuffe Annual Green Convention 2018.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cuffe]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-03 | | [[Seanchill]] |- | style='text-align:right'| 1305 | [[Íomhá:Bernard Durkan (official portrait) 2020 (cropped) 2.png|center|128px]] | [[Bernard Durkan]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-26 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1306 | [[Íomhá:DOOR STEP 2016-07-12 Denis Naughten (27644046983).jpg|center|128px]] | [[Denis Naughten]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-23 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1307 | [[Íomhá:PadraigHarrington2004RyderCup.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Harrington]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1308 | [[Íomhá:Dylan Moran Melbourne.jpg|center|128px]] | [[Dylan Moran]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1309 | [[Íomhá:Eoin Hand (1981).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hand]] | data-sort-value="1946" | 1946-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1310 | [[Íomhá:Anthony Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Anthony Lawlor]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Baile Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1311 | | [[Gary Deegan]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1312 | [[Íomhá:Tommy Bowe.jpg|center|128px]] | [[Tommy Bowe]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-22 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1313 | [[Íomhá:Cardinal Sean Patrick Brady.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Brádaigh]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-16 | | ''[[:d:Q5309129|Drumcalpin]]'' |- | style='text-align:right'| 1314 | [[Íomhá:Marian Harkin, Dec 2024 - 54193737946 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Marian Harkin]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-26 | | [[Baile an Tóchair]] |- | style='text-align:right'| 1315 | [[Íomhá:Maria Doyle Kennedy 2014 crop.jpg|center|128px]] | [[Maria Doyle Kennedy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-25 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1316 | [[Íomhá:Deirdre de Búrca at Lisbon 2.jpg|center|128px]] | [[Déirdre de Búrca]] | data-sort-value="1963" | 1963-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1317 | [[Íomhá:Joan Burton crop.jpg|center|128px]] | [[Joan Burton|Siobhán de Bhurtúin]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1318 | [[Íomhá:Jan O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Jan O'Sullivan|Jan Uí Shúilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-06 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1319 | [[Íomhá:Gerard Collins MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Gerry Collins]] | data-sort-value="1938" | 1938-10-16 | | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 1320 | | [[Kirsten Sheridan]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1321 | [[Íomhá:Rob Kearney 2015 RWC.jpg|center|128px]] | [[Rob Kearney]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1322 | [[Íomhá:Alan Dukes, December 1996 (cropped original).jpg|center|128px]] | [[Alan Dukes|Ailéin de Diúc]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1323 | [[Íomhá:Alan Kelly 2011.jpg|center|128px]] | [[Alan Kelly (polaiteoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-13 | | [[An Port Rua]] |- | style='text-align:right'| 1324 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - David Forde 01.jpg|center|128px]] | [[David Forde]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-20 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1325 | [[Íomhá:Domhnall Gleeson - Walk of Fame.jpg|center|128px]] | [[Domhnall Gleeson]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1326 | [[Íomhá:Brendan Howlin Aviva (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Howlin|Breandán Ó hAmhláin]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1327 | [[Íomhá:Brendan Smith 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Smith]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-01 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1328 | [[Íomhá:The British Library - Classic Album Sundays present an Evening with Róisín Murphy (zPkiYJX5h7Q - 1920x1080 - 8m43s).png|center|128px]] | [[Róisín Murphy]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-05 | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 1329 | [[Íomhá:Mary Lou McDonald, 2018.jpg|center|128px]] | [[Mary Lou McDonald]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1330 | | [[Doireann Ní Bhriain]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1331 | | [[Dawn Martin]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-28 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1332 | [[Íomhá:Mary White Green Party.jpg|center|128px]] | [[Mary White]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-24 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1333 | | [[Marina Carr]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-17 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1334 | [[Íomhá:Siobhan Fahey.jpg|center|128px]] | [[Siobhan Fahey]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1335 | [[Íomhá:Mary Harney cropped.jpg|center|128px]] | [[Mary Harney|Máire Ní Áirne]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-11 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1336 | [[Íomhá:Mairead McGuinness 2023.jpg|center|128px]] | [[Mairead McGuinness|Máiréad Nic Aonasa]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Droichead Átha]]<br/>[[Baile Átha Fhirdhia]] |- | style='text-align:right'| 1337 | [[Íomhá:Mary Hanafin (cropped).jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Ainifín]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1338 | [[Íomhá:Andy Reid.png|center|128px]] | [[Andy Reid]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1339 | [[Íomhá:Colm toibin 2006.jpg|center|128px]] | [[Colm Tóibín]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-30 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 1340 | [[Íomhá:KeithFahey Augsburg.jpg|center|128px]] | [[Keith Fahey]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1341 | [[Íomhá:Batt O'Keeffe 2.png|center|128px]] | [[Batt O'Keeffe]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-02 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1342 | [[Íomhá:Prendergast, Phil-9374.jpg|center|128px]] | [[Phil Prendergast]] | data-sort-value="1959" | 1959-09-20 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1343 | | [[Ruth Bradley]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1344 | [[Íomhá:SKenny.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1345 | [[Íomhá:Cillian Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Cillian Sheridan]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-23 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 1346 | | [[Yvonne McGuinness]] | data-sort-value="1972" | 1972-10-12 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1347 | [[Íomhá:Mary Kennedy at Electric Picnic 2024.jpg|center|128px]] | [[Mary Kennedy]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1348 | [[Íomhá:Nessa Childers MEP Ireland 01 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Nessa Childers]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1349 | [[Íomhá:Alan Shatter.jpg|center|128px]] | [[Alan Shatter]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1350 | [[Íomhá:Anthony Stokes Tehran derby.jpg|center|128px]] | [[Anthony Stokes]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1351 | | [[Avril Doyle]] | data-sort-value="1949" | 1949-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1352 | [[Íomhá:Frances Fitzgerald 2011.jpg|center|128px]] | [[Frances Fitzgerald|Proinséas Mhic Gearailt]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-01 | | [[Cromadh]] |- | style='text-align:right'| 1353 | [[Íomhá:Catherine Byrne TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Byrne]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-26 | | [[An Cloigín Gorm]] |- | style='text-align:right'| 1354 | [[Íomhá:Dervla Kirwan at the BAFTA's in 2009.jpg|center|128px]] | [[Dervla Kirwan]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-24<br/>1971-10-23 | | [[Baile an Teampaill (Baile Átha Cliath)|Baile an Teampaill]] |- | style='text-align:right'| 1355 | [[Íomhá:1718637040285 20190604 KELLEHER Billy IE 14.jpg|center|128px]] | [[Billy Kelleher]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1356 | [[Íomhá:Minister Jimmy Deenihan at the Feile na Greine Festival, Tech Amergin, Waterville, Co Kerry. 2012.JPG|center|128px]] | [[Jimmy Deenihan]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-11 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1357 | [[Íomhá:Pat Breen 2017 at Opening plenary session, 11 December 2017 cropped.jpg|center|128px]] | [[Pat Breen]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1358 | [[Íomhá:Pat Rabbitte, circa 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Rabbite|Pádraic Ó Coinín]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-18 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1359 | [[Íomhá:Paddy Keenan ACF.jpg|center|128px]] | [[Paddy Keenan]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-30 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1360 | | [[John Joe Nevin|John Joseph Nevin]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-07 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1361 | [[Íomhá:Donal MacIntyre.jpg|center|128px]] | [[Donal MacIntyre]] | data-sort-value="1966" | 1966-01-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1362 | [[Íomhá:Michael O’Leary 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-20 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1363 | [[Íomhá:Kian Egan 2009.jpg|center|128px]] | [[Kian Egan]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1364 | [[Íomhá:Paul Murphy 2013.jpg|center|128px]] | [[Paul Murphy (Polaiteoir Éireannach)|Paul Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1365 | [[Íomhá:Michael Kitt, 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael P. Kitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1366 | [[Íomhá:Louis Walsh2009July.jpg|center|128px]] | [[Louis Walsh]] | data-sort-value="1952" | 1952-08-05 | | [[Coillte Mach]] |- | style='text-align:right'| 1367 | | [[Conor McPherson]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1368 | [[Íomhá:Eamonn Coghlan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Coghlan]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-21 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1369 | [[Íomhá:RubyWalsh2013.jpg|center|128px]] | [[Ruby Walsh]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-14 | | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 1370 | | [[Éamann Ó Braonáin]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1371 | [[Íomhá:Shane Filan.jpg|center|128px]] | [[Shane Filan]] | data-sort-value="1979" | 1979-07-05<br/>1979-07 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1372 | [[Íomhá:President Biden celebrates 2023 Saint Patrick's Day at the White House (4) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Horan]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1373 | [[Íomhá:2023-04-29 18-11-19 ILCE-7C DSC15774 Kiri DxO.jpg|center|128px]] | [[Jack Gleeson]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1374 | | [[Paddy Reilly]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1375 | [[Íomhá:LarryMullenJr.jpg|center|128px]] | [[Larry Mullen]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1376 | [[Íomhá:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|center|128px]] | [[Bono]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1377 | | [[Brian Kerr]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-03<br/>1953-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1378 | | [[Gráinne Seoige]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-05 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1379 | | [[Billy Roche]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-11 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1380 | [[Íomhá:Brian O'Driscoll 2.jpg|center|128px]] | [[Brian O'Driscoll]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1381 | [[Íomhá:Eamon Ryan Green Party.jpg|center|128px]] | [[Eamon Ryan|Éamon Ryan]] | data-sort-value="1963" | 1963-07-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1382 | [[Íomhá:Micheál Martin TD (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Máirtín]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1383 | [[Íomhá:1718705088377 20240617 NI MHURCHU Cynthia IE 007.jpg|center|128px]] | [[Cynthia Ní Mhurchú]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1384 | | [[Gráinne Murphy]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-26 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1385 | [[Íomhá:Michael Carruth, 1992.jpg|center|128px]] | [[Michael Carruth]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1386 | [[Íomhá:Dermot Bolger.png|center|128px]] | [[Dermot Bolger]] | data-sort-value="1959" | 1959-02-06 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1387 | [[Íomhá:Stefan Molyneux 2014-02-10.jpg|center|128px]] | [[Stefan Molyneux]] | data-sort-value="1966" | 1966-09-24 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1388 | | [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1389 | [[Íomhá:Jim Corr (Vienna, 2016) 01.jpg|center|128px]] | [[Jim Corr]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1390 | [[Íomhá:Graham Linehan - 2013 (8735745502) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Graham Linehan]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1391 | [[Íomhá:3968-owen heary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Owen Heary]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1392 | [[Íomhá:Shane Horgan 2009 cropped.jpg|center|128px]] | [[Shane Horgan]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-18 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1393 | [[Íomhá:Sinkevichinring.jpg|center|128px]] | [[Kenny Egan]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-07 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1394 | [[Íomhá:John Hayes LQ 2010.jpg|center|128px]] | [[John Hayes]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-02 | | ''[[:d:Q5308307|An Drom Salach]]'' |- | style='text-align:right'| 1395 | [[Íomhá:Jim-Higgins-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Jim Higgins]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-04 | | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 1396 | | [[Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1397 | [[Íomhá:GordonDarcy.jpg|center|128px]] | [[Gordon D'Arcy]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-10 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1398 | [[Íomhá:Colum McCann Speaking2.jpg|center|128px]] | [[Colum McCann]] | data-sort-value="1965" | 1965-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1399 | [[Íomhá:Henry Shefflin.jpg|center|128px]] | [[Henry Shefflin|Anraí Ó Sibhleáin]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1400 | [[Íomhá:Richard Bruton 2013.jpeg|center|128px]] | [[Richard Bruton|Risteard de Briotún]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1401 | | [[Séamus Kirk]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-26 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1402 | [[Íomhá:John O'Donoghue.JPG|center|128px]] | [[John O'Donoghue (polaiteoir)|John O'Donoghue]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-28 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1403 | [[Íomhá:Eamon Gilmore Conference 2010 cropped.jpg|center|128px]] | [[Éamon Mac Giollamóir]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-24 | | [[An Chealtrach]] |- | style='text-align:right'| 1404 | [[Íomhá:(Phil Hogan) 160531 Informal Meeting Ministers of Agriculture Informal Meeting of EU Ministers of Agriculture (26766297963) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Phil Hogan]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-04 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1405 | [[Íomhá:Dara Ó Briain 2011 BAFTAs.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Briain]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-04 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1406 | [[Íomhá:Donal-lunny-the-basement-sydney-australia-24-03-06.jpg|center|128px]] | [[Donal Lunny]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1407 | [[Íomhá:Finn Bálor Backstage cropped.jpg|center|128px]] | [[Finn Bálor]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-25 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1408 | [[Íomhá:Seán Gallagher.jpg|center|128px]] | [[Seán Gallagher]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-07 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1409 | [[Íomhá:Charlie Flanagan 2014.jpg|center|128px]] | [[Charles Flanagan]] | data-sort-value="1956" | 1956-11-01 | | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 1410 | [[Íomhá:Charles McDonald, June 12 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Charles McDonald]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-11 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1411 | [[Íomhá:Colm Burke 2015.jpg|center|128px]] | [[Colm Burke]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-17 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1412 | [[Íomhá:David Andrews (politician).jpg|center|128px]] | [[David Andrews]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1413 | [[Íomhá:Dara Calleary (official portrait) 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dara Calleary]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-10 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1414 | [[Íomhá:Darragh O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Darragh O'Brien]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-08 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1415 | [[Íomhá:David Feldman SA at Autumn Stampex 2017.jpg|center|128px]] | [[David Feldman (saineolaí stampaí)|David Feldman]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1416 | [[Íomhá:Deirdre Clune 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Deirdre Clune]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1417 | [[Íomhá:Denis O'Donovan at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|center|128px]] | [[Denis O'Donovan]] | data-sort-value="1955" | 1955-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1418 | [[Íomhá:Diarmuid Wilson.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Wilson]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-20 | | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 1419 | [[Íomhá:Philip Pettit.jpg|center|128px]] | [[Philip Pettit]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Béal Átha Ghártha]] |- | style='text-align:right'| 1420 | [[Íomhá:Dominic Hannigan.jpg|center|128px]] | [[Dominic Hannigan]] | data-sort-value="1965" | 1965-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1422 | [[Íomhá:Paschal Donohoe, 2025.11.12 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paschal Donohoe]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-19 | | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 1423 | [[Íomhá:Ardal O'Hanlon.png|center|128px]] | [[Ardal O'Hanlon]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-08 | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 1424 | [[Íomhá:Marc McSharry in 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc MacSharry]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1425 | [[Íomhá:Eoin Ryan Jnr, 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ryan|Eoin Ó Riain]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1426 | [[Íomhá:Kelly, Seán-9813.jpg|center|128px]] | [[Seán Kelly (Fine Gael)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-26 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1427 | [[Íomhá:Ray MacSharry, May 1980 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray MacSharry|Réamann Mac Searraigh]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1428 | [[Íomhá:Joe Higgins TD, 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Higgins]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-20 | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 1429 | [[Íomhá:Willie O'Dea 2009.jpg|center|128px]] | [[Willie O'Dea]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1430 | [[Íomhá:Michael Noonan, May 2017 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Noonan|Micheál Ó Nuanáin]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1431 | [[Íomhá:Gerald Barry 2007.jpg|center|128px]] | [[Gerald Barry]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-28 | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1432 | [[Íomhá:Proinsias De Rossa, cropped.jpg|center|128px]] | [[Proinsias de Rossa|Proinsias De Rossa]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1433 | [[Íomhá:Willo Flood 3.jpg|center|128px]] | [[Willo Flood]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1434 | [[Íomhá:Johnny Sexton, Jan 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jonathan Sexton]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1435 | [[Íomhá:Gay Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Gabriel de Mhistéal]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1436 | | [[Fidelma Healy Eames]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-14 | | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 1437 | [[Íomhá:Frank Feighan 2014.jpg|center|128px]] | [[Frank Feighan]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1438 | [[Íomhá:Peter Stringer Munster.jpg|center|128px]] | [[Peter Stringer]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1439 | [[Íomhá:Paddy Burke 2014.jpg|center|128px]] | [[Paddy Burke]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-15 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1440 | [[Íomhá:Newly Elected Deputy Noel Grealish 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Grealish]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1441 | [[Íomhá:Jason Byrne pictured vs Drogheda United at Dalymount Park, Aug 2014.png|center|128px]] | [[Jason Byrne (imreoir sacair)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1442 | [[Íomhá:Pat Kenny.jpg|center|128px]] | [[Pat Kenny]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1443 | [[Íomhá:Caroline Corr (Vienna, 2016) 03 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Caroline Corr]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1444 | [[Íomhá:Simon Coveney 2018.jpg|center|128px]] | [[Simon Coveney|Síomón Ó Cómhanaigh]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1445 | [[Íomhá:Michael Lowry.jpg|center|128px]] | [[Michael Lowry]] | data-sort-value="1954" | 1954-03-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1446 | [[Íomhá:James Reilly April 2014.jpg|center|128px]] | [[James Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-16 | | [[Lusca]] |- | style='text-align:right'| 1447 | | [[Jim Walsh]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-05 | | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1448 | [[Íomhá:John Gormley TD, Minister for the Environment, Heritage and Local Government.jpg|center|128px]] | [[John Gormley]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1449 | | [[Tom Sheahan]] | data-sort-value="1968" | 1968-09-05 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1450 | [[Íomhá:Leo Varadkar TD (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leo Varadkar]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1451 | [[Íomhá:Terence Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Terence Flanagan]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1452 | [[Íomhá:Kevin Joseph Farrell 1.jpg|center|128px]] | [[Kevin Farrell]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1453 | | [[Glen Crowe]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1454 | [[Íomhá:Fenlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pat Fenlon]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1455 | [[Íomhá:Mark Feehily 2011.jpg|center|128px]] | [[Mark Feehily]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-28 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1456 | | [[Noel Coonan]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-06 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1457 | | [[Labhrás Ó Murchú]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-14 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1458 | [[Íomhá:Tríona Ní Dhomhnaill 2005.jpg|center|128px]] | [[Tríona Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1459 | [[Íomhá:Flickr - DEEEP Project - MEP Liam Aylward, Ireland.jpg|center|128px]] | [[Liam Aighleart]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-27 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 1460 | | [[Liam Mac Cóil]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1461 | [[Íomhá:Maighread Ní Dhomhnaill.jpg|center|128px]] | [[Maighread Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1462 | [[Íomhá:John Spillane 1 2010 (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Spillane]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1463 | [[Íomhá:Зустріч Президента України з головами обох палат парламенту Ірландії 11.jpg|center|128px]] | [[Mark Daly]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-12 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1464 | | [[Maurice Cummins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-25 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1465 | [[Íomhá:McDowell says NO! (9826113044) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael McDowell|Mícheál Mac Dubhghaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-29 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1466 | [[Íomhá:Trevor Joyce 2020.jpg|center|128px]] | [[Trevor Joyce]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1467 | [[Íomhá:Niall O Brolchain Mayor Galway.jpg|center|128px]] | [[Niall Ó Brolcháin]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1468 | [[Íomhá:Nora Owen, May 1996.jpg|center|128px]] | [[Nora Owen]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1469 | [[Íomhá:Paul O'Connell warmup.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Connell]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1470 | [[Íomhá:Ruairi Quinn (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ruairi Quinn|Ruairí Ó Cuinn]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-02 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1471 | [[Íomhá:Muireann Nic Amhlaoibh. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Muireann Nic Amhlaoibh]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Inis Oírr]] |- | style='text-align:right'| 1472 | | [[Paul Bradford]] | data-sort-value="1963" | 1963-12-01 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1473 | [[Íomhá:Liam Ó Maonlaí 2007.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-07 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1474 | [[Íomhá:Richard Boyd Barrett 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richard Boyd Barrett]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1475 | [[Íomhá:Robert Troy.jpg|center|128px]] | [[Robert Troy]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-24 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1476 | | [[Seán Kenny]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-01 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1477 | [[Íomhá:Shane Ross (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Ross]] | data-sort-value="1949" | 1949-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1478 | [[Íomhá:Eamon Dunphy 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Dunphy]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1479 | [[Íomhá:Steve Collins.jpg|center|128px]] | [[Steve Collins]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-21 | | [[an Chabrach]] |- | style='text-align:right'| 1480 | | [[Diarmuid Ó Murchú]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-22 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1481 | [[Íomhá:Pat Doherty MP with Mary Doherty and Barry McGuigan at the London St Patrick's Day march. (16232423774).jpg|center|128px]] | [[Barry McGuigan]] | data-sort-value="1961" | 1961-02-28 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1482 | [[Íomhá:Terry Leyden.jpg|center|128px]] | [[Terry Leyden]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1483 | [[Íomhá:John OFlynn.jpg|center|128px]] | [[John O'Flynn]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-11 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1484 | [[Íomhá:Timmy Dooley.jpg|center|128px]] | [[Timmy Dooley]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-13 | | [[Baile Uí Bheoláin]] |- | style='text-align:right'| 1485 | [[Íomhá:Roy O'Donovan 03-08-2013 1.jpg|center|128px]] | [[Roy O'Donovan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1486 | [[Íomhá:Colin Healy.jpg|center|128px]] | [[Colin Healy]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1487 | [[Íomhá:Alex White TD 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Alex White]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1488 | [[Íomhá:UNA FODEN AT RTE's WINTER SEASON LAUNCH (SMOCK ALLEY THEATRE) REF-107005 (19922574374).jpg|center|128px]] | [[Una Healy]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-10 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1489 | [[Íomhá:Shane Lowry Ryder Cup 2025-194 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Shane Lowry]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-02 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1490 | [[Íomhá:Ian Gibson FLM2019-1.jpg|center|128px]] | [[Ian Gibson]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1491 | | [[Aengus Mac Grianna]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-09 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1492 | [[Íomhá:Caitriona Balfe at the 2024 Toronto International Film Festival (crop).jpg|center|128px]] | [[Caitriona Balfe]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1493 | [[Íomhá:Ciara grant.jpg|center|128px]] | [[Ciara Grant]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1494 | [[Íomhá:Clare Daly (48758765246) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Clare Daly]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-11 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1495 | [[Íomhá:Colm Cooper from Sean Marty Lockhart & Colm Cooper - 2009.jpg|center|128px]] | [[Colm Cúipéir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-03 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1496 | [[Íomhá:Djcarey2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[D. S. Ó Ciara]] | data-sort-value="1970" | 1970-11-11 | | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 1497 | | [[Dónal Ó Seancháin]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-04 | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 1498 | | [[Darragh Ó Sé]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-01 | | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 1499 | [[Íomhá:Declan-Kidney-09-05-23.jpg|center|128px]] | [[Declan Kidney]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1500 | [[Íomhá:Declan O'Sullivan.JPG|center|128px]] | [[Déaglán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983-12-18 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1501 | [[Íomhá:NC Courage vs Gotham FC (Mar 2024) 141 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise O'Sullivan]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1502 | | [[Éadbhard Ó Cathaoir]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-14 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 1503 | [[Íomhá:Eric Elwood HK Sevens 1993.png|center|128px]] | [[Eric Elwood]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-26 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1504 | [[Íomhá:Frances Black 2020.jpg|center|128px]] | [[Frances Black]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1505 | [[Íomhá:Jimfitzpatricl.png|center|128px]] | [[Jim Fitzpatrick (ealaíontóir)|Jim Fitzpatrick]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1506 | | [[James Nolan]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-27 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1507 | [[Íomhá:Lucinda Creighton (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lucinda Creighton]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-20 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1508 | | [[Marc Ó Sé]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-21 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1509 | [[Íomhá:Mary Davis 1.jpg|center|128px]] | [[Mary Davis]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-06 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1510 | | [[Mick O'Connell|Mícheál Ó Conaill]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-04 | | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 1511 | | [[Mícheál Mac Síthigh]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1512 | [[Íomhá:An Titlíoch ria.jpg|center|128px]] | [[Alan Titley]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1513 | | [[Vincent Morley]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1514 | [[Íomhá:Niamh Fahey 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niamh Fahey]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1515 | | [[Nollaig Ó Sceacháin]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-06 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1516 | [[Íomhá:PatScullyManager.jpg|center|128px]] | [[Pat Scully]] | data-sort-value="1970" | 1970-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1517 | [[Íomhá:Pink Spillane.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Spealáin]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-01 | | [[An Teampall Nua, Contae Chiarraí|An Teampall Nua]] |- | style='text-align:right'| 1518 | | [[Paul Galvin]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-02 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1519 | [[Íomhá:Ed Joyce 2007 cropped.jpg|center|128px]] | [[Ed Joyce]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1520 | | [[Tomás Breatnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-27<br/>1983 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 1521 | [[Íomhá:Vincent Browne.jpg|center|128px]] | [[Vincent Browne]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-17 | | [[Béal an Átha, Contae Luimnigh|Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1522 | [[Íomhá:David McWilliams.jpg|center|128px]] | [[David McWilliams]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1523 | [[Íomhá:Willie Walsh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Willie Walsh]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1524 | [[Íomhá:Aine O'Gorman Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Áine O'Gorman]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-13 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1525 | | [[Brian Shelley]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1526 | | [[Dave Mooney]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1527 | [[Íomhá:Eve Hewson (cropped).png|center|128px]] | [[Eve Hewson]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1528 | | [[Colm Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1529 | [[Íomhá:Geraldine Kennedy, 2015 (cropped).png|center|128px]] | [[Geraldine Kennedy]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-01 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1530 | [[Íomhá:TadhgMacD-0005.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Mac Dhonnagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Achadh Mór, Contae Mhaigh Eo|Achadh Mór]] |- | style='text-align:right'| 1531 | [[Íomhá:Padraig Amond.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Amond]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-15 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1532 | [[Íomhá:Kbrennan2.JPG|center|128px]] | [[Killian Brennan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1533 | | [[Martin Coleman]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-15 | | [[Béal Átha an Cheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 1534 | [[Íomhá:Todd Carty.jpg|center|128px]] | [[Todd Carty]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1535 | [[Íomhá:John Perry, May 2014.jpg|center|128px]] | [[John Perry]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-15 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1536 | [[Íomhá:Michael Moynihan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Moynihan (polaiteoir Corcaíoch)|Michael Moynihan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-12 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1537 | [[Íomhá:Seán Fleming.jpg|center|128px]] | [[Seán Fleming]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-01 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1538 | [[Íomhá:Joe Costello 2013.jpg|center|128px]] | [[Joe Costello (polaiteoir Éireannach)|Seosamh Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-13 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1539 | [[Íomhá:Thomas P. Broughan.jpg|center|128px]] | [[Tommy Broughan]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1540 | [[Íomhá:Kathleen Lynch 2013.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lynch]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-07 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1541 | [[Íomhá:Paul Kehoe TD.jpg|center|128px]] | [[Paul Kehoe]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-11 | | [[Brí]] |- | style='text-align:right'| 1542 | [[Íomhá:Michael Ring 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Ring]] | data-sort-value="1953" | 1953-12-24 | | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1543 | [[Íomhá:Róisín Shortall 2020.jpg|center|128px]] | [[Róisín Shortall|Róisín Ní Shoirtéil]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1544 | [[Íomhá:Barry Andrews, July 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barry Andrews]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1545 | | [[Billy Timmins]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-01 | | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1546 | [[Íomhá:Jack Wall, circa 2002 03.jpg|center|128px]] | [[Jack Wall]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-01 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 1547 | [[Íomhá:Fergus O'Dowd 2013.jpg|center|128px]] | [[Fergus O'Dowd]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1548 | [[Íomhá:John Deasy 2015.jpg|center|128px]] | [[John Deasy (Fine Gael)|John Deasy]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-08 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 1549 | | [[Ivor Mac Alaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-06 | | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1550 | | [[Tom Hayes]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-16 | | [[An Gabhailín]] |- | style='text-align:right'| 1551 | [[Íomhá:Olivia Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Olivia Mitchell]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-31 | | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 1552 | [[Íomhá:David Stanton 2016.jpg|center|128px]] | [[David Stanton]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-15 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1553 | [[Íomhá:Damien English 2015.jpg|center|128px]] | [[Damien English]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-21 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1554 | [[Íomhá:ColmÓCíosóig.png|center|128px]] | [[Colm Ó Cíosóig]] | data-sort-value="1964" | 1964-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1555 | [[Íomhá:1720100109938 20240704 FLANAGAN Luke Ming IE 004.jpg|center|128px]] | [[Luke 'Ming' Flanagan]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-22 | | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1556 | [[Íomhá:Dónal Óg Cusack at Web Summit 2014 cropped.jpg|center|128px]] | [[Dónal Óg Ó Cíosóg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-16 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1557 | [[Íomhá:Tim Pat and Martin McGuinness (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tim Pat Coogan|Tadhg Pádraig Ó Cuagáin]] | data-sort-value="1935" | 1935-04-22 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1558 | | [[Lesley Roy]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1559 | [[Íomhá:MK17449 Aisling Bea.jpg|center|128px]] | [[Aisling Bea]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-16 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1560 | [[Íomhá:Simon Zebo 2017.jpg|center|128px]] | [[Simon Zebo]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1561 | | [[Fearghas Ó Ceallaigh|Fergus Kelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1562 | [[Íomhá:David O'Leary and Ronan Finn.jpg|center|128px]] | [[Ronan Finn]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1563 | | [[Aaron Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 1564 | [[Íomhá:Adam Fergus at DarkLight Con 4 by People Conventions.jpg|center|128px]] | [[Adam Fergus]] | | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1565 | [[Íomhá:Aengus Ó Snodaigh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aengus Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1566 | | [[Aodhán Ó Fógartaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-20 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1567 | [[Íomhá:Aidan Harte (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aodán Ó hAirt]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1568 | | [[Aodán Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1569 | [[Íomhá:Aidan O'Mahony & Eoin Bradley (cropped) - Aidan O'Mahony 2.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-08 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1570 | [[Íomhá:Aidan Price.jpg|center|128px]] | [[Aidan Price]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1571 | [[Íomhá:Senator Aideen Hayden (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aideen Hayden]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1572 | | [[Ailbhe Ní Ghearbhuigh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1573 | [[Íomhá:Aine Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Aine Lawlor]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1574 | | [[Eileen MacDonagh]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-20 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1575 | | [[Alan Ó Brógáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1576 | [[Íomhá:Alan Dillon 2020.jpg|center|128px]] | [[Alan Dillon]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1577 | [[Íomhá:Alan Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Alan Farrell]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-29 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1578 | | [[Alan Mathews]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1579 | [[Íomhá:Alan Nolan cropped.jpg|center|128px]] | [[Alan Ó Nualláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1580 | | [[Alice Maher]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q4220554|Cill Mhaoileachair]]'' |- | style='text-align:right'| 1581 | [[Íomhá:AmandaByramJuly10.JPG|center|128px]] | [[Amanda Byram]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1582 | | [[Ambrós Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-11 | | [[Gníomh go Leith]] |- | style='text-align:right'| 1583 | [[Íomhá:Amy Huberman at Dublin Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Amy Huberman]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-20 | | [[Cábán tSíle]] |- | style='text-align:right'| 1584 | [[Íomhá:Andrew Doyle, May 2015.jpg|center|128px]] | [[Andrew Doyle]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1585 | [[Íomhá:Andy Moran.jpg|center|128px]] | [[Aindriu Ó Morain]] | data-sort-value="1983" | 1983-11-02 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1586 | [[Íomhá:Ann Phelan 2013.jpg|center|128px]] | [[Ann Phelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-16 | | [[Gráig na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1587 | | [[Anna Geary]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1588 | | [[Annalise Murphy]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1589 | | [[Anne Colley]] | data-sort-value="1951" | 1951-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1590 | | [[Anne Doyle]] | data-sort-value="1952" | 1952-01-30 | | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 1591 | | [[Anne Ferris]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1592 | | [[Antóin Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-29 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1593 | [[Íomhá:Anthony Nash cropped.jpg|center|128px]] | [[Antóin de Nais]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-12 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 1594 | [[Íomhá:Aodhán Ó Ríordáin.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1595 | | [[Aodán Mac Gearailt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-29 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1596 | [[Íomhá:Aoibhinn Ni Shuilleabhain in Soroti.jpg|center|128px]] | [[Aoibhinn Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | ''[[:d:Q5043765|Ceathrú na Con]]'' |- | style='text-align:right'| 1597 | | [[Aoife Ní Thuairisg]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 1598 | | [[Arthur Spring]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-05 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1599 | | [[Daragh O'Malley]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1600 | [[Íomhá:Averil Power 2.jpg|center|128px]] | [[Averil Power]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1601 | | [[Barry Cogan]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1602 | [[Íomhá:1718705058077 20240617 COWEN Barry IE 008.jpg|center|128px]] | [[Barry Cowen]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-28 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1603 | | [[Beircheart Ó Conchúir]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-25 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 1604 | [[Íomhá:Bernard Brogan at Web Summit 2014b.jpg|center|128px]] | [[Bernard Brogan Jnr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1605 | | [[Bernard Brogan Snr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1606 | [[Íomhá:Bernard dunne.jpg|center|128px]] | [[Bernard Dunne]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-06 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1607 | | [[Bernard O'Shea]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Darú, Contae Laoise|Darú]] |- | style='text-align:right'| 1608 | | [[Liam Cúipéir]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-16 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1609 | | [[Billy Woods]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1610 | | [[Bob Quinn]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1939 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1611 | | [[Brenda Power]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1612 | | [[Breandán de Buigléir|Breandán Dé Buigléir]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-22 | | [[An Geata Bán]] |- | style='text-align:right'| 1613 | [[Íomhá:Brendan Maher (2014).jpg|center|128px]] | [[Brendan Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-05 | | [[Buiríos Ó Luigheach]] |- | style='text-align:right'| 1614 | [[Íomhá:Brendan O'Carroll as the Grand Marshal At The St. Patrick's Day Parade In Dublin (REF-102282).jpg|center|128px]] | [[Brendan O'Carroll]] | data-sort-value="1955" | 1955-09-15 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1615 | [[Íomhá:Brendan Ryan 2013.png|center|128px]] | [[Brendan Ryan]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-05 | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 1616 | | [[Brendan Shine]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-02 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1617 | | [[Brendan Toal]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-01 | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 1618 | [[Íomhá:Minister Brian Hayes at Sneem River.JPG|center|128px]] | [[Brian Hayes]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1619 | | [[Brian Ó Murchú]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-21 | | ''[[:d:Q3930472|Ráth Chormaic]]'' |- | style='text-align:right'| 1620 | | [[Brian Ó hAlluráin]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1621 | [[Íomhá:Brian Stanley 2013.jpg|center|128px]] | [[Brian Stanley]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-12 | | [[Buiríos Mór Osraí]] |- | style='text-align:right'| 1622 | | [[Brian Whelehan|Brian Ó Faoileacháin]] | data-sort-value="1971" | 1971-08 | | [[Beannchar, Contae Uíbh Fhailí|Beannchar]] |- | style='text-align:right'| 1623 | | [[Briege Corkery]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1624 | | [[Eva Rothschild]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1971-02<br/>1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1625 | | [[Bryan Cullen]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1626 | | [[Bryan Sheehan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-25 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1627 | | [[Bríd Ní Neachtain]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1628 | | [[Mary Byrne]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-03 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 1629 | [[Íomhá:Caoimhghín Ó Caoláin speaking to press 2013 crop.jpg|center|128px]] | [[Caoimhghín Ó Caoláin]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-18 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1630 | [[Íomhá:Cathal Mac Coille.jpg|center|128px]] | [[Cathal Mac Coille]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1631 | | [[Cathal Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1632 | [[Íomhá:Inauguration of Catherine Connolly, 11 November 2025 15 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Catherine Connolly]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-12 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1633 | [[Íomhá:Catherine Murphy politician frameless photo.jpg|center|128px]] | [[Catherine Murphy]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-01 | | [[Baile Phámar]] |- | style='text-align:right'| 1634 | [[Íomhá:Catherine Noone.jpg|center|128px]] | [[Catherine Noone]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-24 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1635 | | [[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] | | | ''[[:d:Q65559822|An Phailís]]'' |- | style='text-align:right'| 1636 | [[Íomhá:Chris Andrews 2018.jpg|center|128px]] | [[Chris Andrews (polaiteoir)|Chris Andrews]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1637 | [[Íomhá:Christopher Joyce (hurler).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Seoige]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1638 | | [[Cian Ó Diolún]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-30 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1639 | | [[Cian Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1640 | [[Íomhá:Ciara Conway 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciara Conway]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-13 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1641 | | [[Ciarán Mac Giolla Chainnigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1642 | [[Íomhá:Ciarán Lynch 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Lynch]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1643 | | [[Ciarán Murphy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-30 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1644 | | [[Ciarán Ó Faoláin]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-28 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1645 | [[Íomhá:Cillian Buckley cropped.jpg|center|128px]] | [[Cillian Ó Buachalla]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-14 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1646 | | [[Cillian O'Connor]] | data-sort-value="1992" | 1992-05 | | [[Baile an Tobair, Contae Mhaigh Eo (Ceara)|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 1647 | | [[Colette Nic Aodha]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Sruthair]] |- | style='text-align:right'| 1648 | | [[Cóilín Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-25 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1649 | | [[Colin Moran]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1650 | | [[Cóilín Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-02 | | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 1651 | [[Íomhá:Colm Callanan cropped.jpg|center|128px]] | [[Colm Ó Callanáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-18 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1652 | | [[Colm Ó Gealbháin]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-02 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1653 | | [[Colm Keaveney]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-11 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1654 | [[Íomhá:Conal Keaney (cropped).jpg|center|128px]] | [[Conal Keaney|Conal Ó Cianaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1655 | | [[Conor Allis]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1656 | [[Íomhá:Conor Cooney.jpg|center|128px]] | [[Conchúr Ó Cuana]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1657 | | [[Conchúir Ó Fogartaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-12 | | [[Caisleán an Chomair]] |- | style='text-align:right'| 1658 | | [[Conchur Ó Liatháin]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-30 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1659 | | [[Conchúir Mac Craith]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-29 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1660 | [[Íomhá:Conor McGregor, UFC 189 World Tour London (2).jpg|center|128px]] | [[Conor McGregor|Conchúr Mac Gréagóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-14 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 1661 | | [[Conchur Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-08 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1662 | | [[Cornelius Connolly]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1663 | | [[Cáit Keane]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-24 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1664 | [[Íomhá:Damien Dempsey.jpg|center|128px]] | [[Damien Dempsey]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1665 | [[Íomhá:Damien Hayes cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Hayes]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-18 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1666 | | [[Daniel Bohane]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1667 | | [[Dónall Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-19 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1668 | | [[Danny Sutcliffe]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1669 | [[Íomhá:Dara Murphy 2015.jpg|center|128px]] | [[Dara Murphy]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-02 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1670 | | [[Dara Ó Conaola]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1671 | [[Íomhá:Ocinneide cropped.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1672 | | [[Darach Ó hEoghanáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-21 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1673 | | [[Darach Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 1674 | [[Íomhá:Darach Ó Scolaí.JPG|center|128px]] | [[Darach Ó Scolaí]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1675 | [[Íomhá:Darina Allen, Ballymaloe Cookery (42147510135) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Darina Allen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-13 | | [[An Chúlchoill]] |- | style='text-align:right'| 1676 | | [[Darragh Ó Cuaig|daragh fives]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-26 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1677 | | [[Darren Magee]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1678 | [[Íomhá:Dave Fanning 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dave Fanning]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-27<br/>1955 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1679 | [[Íomhá:David Burke (Hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[David Burke]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-07 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1680 | [[Íomhá:David Cullinane TD (40211918003) (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Cullinane]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-04 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1681 | | [[Daithí Mac Éinrí]] | | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1682 | | [[David Moran]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1683 | | [[Daithí Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1684 | | [[Declan O'Mahony]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1685 | [[Íomhá:Denis Bastick during the 2013 NFL Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Donnacha Bastic]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1686 | [[Íomhá:Denis Behan Writing.jpg|center|128px]] | [[Denis Behan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-02 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1687 | | [[Donncha Ó Cochláin]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-07 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1688 | [[Íomhá:Denis Landy.jpg|center|128px]] | [[Denis Landy]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-28 | | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 1689 | [[Íomhá:Denis 'Ogie' Moran. Sea Lodge Hotel. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Donncha Ó Moráin]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1690 | | [[Derek Ó Loinn]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-04 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1691 | | [[Derek Mooney]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1692 | | [[Derek Murray]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1693 | [[Íomhá:Derek Nolan Election Photo.jpg|center|128px]] | [[Derek Nolan]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1694 | | [[Dermot Somers]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1695 | | [[Des Cahill]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1696 | | [[Dessie Farrell]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1697 | [[Íomhá:Cllr Ellis Mansion House, Dublin.JPG|center|128px]] | [[Dessie Ellis]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-23 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1698 | | [[Seán Óg de Paor]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1699 | [[Íomhá:Diane Caldwell 20200223 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Diane Caldwell]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-11 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1700 | | [[Diarmuid O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-16 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1701 | [[Íomhá:Diarmuid O'Sullivan cropped.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Súilleabháin (iománaí)|Diarmuid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-27 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1702 | [[Íomhá:Willie Penrose 2005 cropped.jpg|center|128px]] | [[Willie Penrose|Liam Penrose]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-01 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1703 | | [[Donal Ó Grádaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1704 | | [[Domhnall Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-20 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1705 | [[Íomhá:Donnchadh-walsh.png|center|128px]] | [[Donnacha Walsh]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-03 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1706 | [[Íomhá:Dorothy Cross, March 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dorothy Cross]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1707 | | [[Dáithí Ó Sé]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-02 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1708 | | [[Dónall Mac Giolla Easpaig]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1709 | [[Íomhá:Eamon Scanlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamon Scanlon]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-20 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1710 | | [[Eimear Ní Chonaola]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1711 | [[Íomhá:Irish Actress Emma Eliza Regan- 2014-04-10 01-42 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Emma Eliza Regan]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-04 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1712 | [[Íomhá:Eoghan Murphy 2014.png|center|128px]] | [[Eoghan Murphy]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-23 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1713 | | [[Eoghan Mac Diarmada]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1714 | | [[Eoghan Ó Gadhra]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1715 | | [[Eoin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1716 | [[Íomhá:Eoin Brosnan. Kerry Footballer and Solicitor..JPG|center|128px]] | [[Eoin Brosnan]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1717 | [[Íomhá:Pte Eoin Larkin Kilkenny Hurler (4951370639).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Lorcáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-17 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1718 | [[Íomhá:Eoin Liston. Sea Lodge Hotel. Waterville.JPG|center|128px]] | [[Eoin Liostún]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1719 | [[Íomhá:Eoin Ó Broin 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Broin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1720 | [[Íomhá:Eric Byrne 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eric Byrne]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1721 | [[Íomhá:Pixie McKenna at the BAFTA's (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pixie McKenna]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1722 | | [[Evelyn O'Rourke]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1723 | | [[Fiach Mac Conghail]] | data-sort-value="1964" | 1964-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1724 | | [[Fiachra Breathnach]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1725 | [[Íomhá:Finian Hanley cropped.jpg|center|128px]] | [[Finian Hanley]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-04 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1726 | [[Íomhá:Finian McGrath politician.jpg|center|128px]] | [[Finian McGrath]] | data-sort-value="1953" | 1953-04-09 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1727 | [[Íomhá:Fintan O'Toole, 2010.jpg|center|128px]] | [[Fintan O'Toole]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1728 | | [[Fiona Glascott]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-22 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1729 | | [[Francis Brennan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1730 | | [[Frank Clarke (breitheamh)|Frank Clarke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | | [[Baile Bhailcín]] |- | style='text-align:right'| 1731 | | [[Garraí Mag Uidhir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1732 | | [[Gabhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1733 | [[Íomhá:George Lee at count.jpg|center|128px]] | [[George Lee (iriseoir)|George Lee]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-27 | | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 1734 | | [[Gerard Brennan]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1735 | | [[Gearóid de Paor]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-27 | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 1736 | [[Íomhá:Ged Nash.jpg|center|128px]] | [[Gerald Nash]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1737 | | [[Gerry Brady]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1738 | | [[Gerry Hutch]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1739 | [[Íomhá:Glenda Gilson at adiff 2016.jpg|center|128px]] | [[Glenda Gilson]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-03 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 1740 | [[Íomhá:Graham Canty.jpg|center|128px]] | [[Graham Ó Cáinte]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1741 | | [[Graham Mag Oireachtaigh]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1742 | [[Íomhá:Heather Humphreys 2016.jpg|center|128px]] | [[Heather Humphreys]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-14 | | ''[[:d:Q31173147|An Droim]]'' |- | style='text-align:right'| 1743 | [[Íomhá:Hildegarde Naughton.jpg|center|128px]] | [[Hildegarde Naughton]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-01 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 1744 | | [[Ian Dempsey]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1745 | [[Íomhá:Ivana Bacik 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ivana Bacik]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1746 | | [[J. J. Ó Dúláinne]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-06 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1747 | | [[Jack O'Shea|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-19 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1748 | [[Íomhá:Jackie Tyrrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Tirial]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-19 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1749 | [[Íomhá:Jacqui Hurley.png|center|128px]] | [[Jacqui Hurley]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-15 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1750 | | [[James Bannon]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-06 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 1751 | [[Íomhá:James heffernan.png|center|128px]] | [[James Heffernan]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1752 | [[Íomhá:James McCarthy during the 2013 NFL Final.jpg|center|128px]] | [[Séamus Mac Cártaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1753 | [[Íomhá:McGee WMQ14 (6) (14583901776).jpg|center|128px]] | [[James McGee]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1754 | | [[Séamas Mac Fhearaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-26 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1755 | [[Íomhá:James Skehill (2013).jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Sceacháil]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1756 | [[Íomhá:Jason Byrne - SYTYF.JPG|center|128px]] | [[Jason Byrne (fear grinn)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1757 | | [[Iasan Scorlóg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1758 | | [[Jennifer Zamparelli|Jennifer Maguire]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1759 | [[Íomhá:Jerry Buttimer 2014.jpg|center|128px]] | [[Jerry Buttimer]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-18 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1760 | [[Íomhá:Jessie Buckley at the Toronto International Film Festival 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jessie Buckley]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-28 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1761 | [[Íomhá:Jillian van Turnhout.jpg|center|128px]] | [[Jillian van Turnhout]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1762 | | [[Jim D'Arcy]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-20 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1763 | [[Íomhá:Jim Daly politician.jpg|center|128px]] | [[Jim Daly]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-20 | | [[Draighneach]] |- | style='text-align:right'| 1764 | | [[Jim Gavin]] | data-sort-value="1971" | 1971-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1765 | | [[Séamus de Barra-Ó Murchú]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1766 | | [[Séamus Ó Géibheannaigh|Jimmy Keaveney]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1767 | [[Íomhá:Joan Collins TD 2011.jpg|center|128px]] | [[Joan Collins (polaiteoir)|Joan Collins]] | data-sort-value="1961" | 1961-06-04 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1768 | | [[Joe Behan]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-30 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1769 | [[Íomhá:Joe Bergin (Gaelic footballer, 2015).jpg|center|128px]] | [[Joe Bergin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1770 | [[Íomhá:Joe Canning (2013).jpg|center|128px]] | [[Seosamh Ó Cainín]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1771 | [[Íomhá:Joe Carey 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Carey]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1772 | | [[Seosamh Ó Déin]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-15 | | [[Cill Ia]] |- | style='text-align:right'| 1773 | [[Íomhá:Joe Duffy.jpg|center|128px]] | [[Joe Duffy]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1774 | [[Íomhá:Joe Gamble Writing.jpg|center|128px]] | [[Joe Gamble]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1775 | [[Íomhá:Joe O'Reilly Irish Cavan politician head.jpg|center|128px]] | [[Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1776 | | [[John Bowman (craoltóir)]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1777 | | [[Seán Ó Conalláin]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-23 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1778 | [[Íomhá:John Curran politician.jpg|center|128px]] | [[John Curran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-17 | | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1779 | | [[John Delaney]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-16 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1780 | | [[John Donnellan]] | data-sort-value="1937" | 1937-03-27 | | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 1781 | [[Íomhá:John Gilroy.png|center|128px]] | [[John Gilroy]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-20 | | [[Baile Átha Buí]] |- | style='text-align:right'| 1782 | [[Íomhá:John Halligan 2011.jpg|center|128px]] | [[John Halligan]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-18 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1783 | [[Íomhá:John McGuinness 2006.jpg|center|128px]] | [[John J. McGuinness]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-15 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1784 | | [[John Leonard]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-20 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1785 | | [[John Mac Menamin (breitheamh)|John Mac Menamin]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-14 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1786 | | [[Seán Mac Gafraidh (iománaí)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1787 | | [[John McCoy]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-01 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1788 | | [[Seán Ó Maoláin]] | data-sort-value="1981" | 1981-01-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1789 | [[Íomhá:John Murray broadcaster crop.jpg|center|128px]] | [[John Murray (craoltóir Éireannach)]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1790 | | [[Seán Ó Caoimh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-15 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1791 | [[Íomhá:John Paul Phelan 2014.jpg|center|128px]] | [[John Paul Phelan]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1792 | | [[Seán Tennyson]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-06 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1793 | | [[John Whelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-24 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1794 | [[Íomhá:Jonathan Glynn (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gloinn]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-07 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1795 | [[Íomhá:Jonathan O'Brien 2014.jpg|center|128px]] | [[Jonathan O'Brien]] | data-sort-value="1971" | 1971-12-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1796 | [[Íomhá:Justin Barrett, 2017 Ard Fheis (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Barrett]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1797 | [[Íomhá:Kathryn Reilly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Reilly]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-17 | | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 1798 | [[Íomhá:Kathryn Thomas at RTÉ's winter season launch (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Thomas]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-20 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1799 | [[Íomhá:Katie Holten 2013 Sensing Change from video.png|center|128px]] | [[Katie Holten]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1800 | | [[Caoimhín Ó Cáinte]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Inis Eonáin]] |- | style='text-align:right'| 1801 | | [[Caoimhín Ó Dubháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-10 | | ''[[:d:Q5167663|Cuanach]]'' |- | style='text-align:right'| 1802 | | [[Kevin Hartnett]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-04 | | [[An Seangharraí]] |- | style='text-align:right'| 1803 | | [[Caoimhín Mac Meanman]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1804 | | [[Caoimhín Ó Móráin]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1805 | [[Íomhá:Kieran O'Donnell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kieran O'Donnell]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1806 | | [[Kieran O'Leary]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1807 | | [[Killian Young]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-04 | | [[An Rinn Aird]] |- | style='text-align:right'| 1808 | [[Íomhá:Jaguar XE - Arrival in London (15185880955) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Laura Whitmore]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-04 | | [[Bré]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1809 | | [[Lee Keegan]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-25 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1810 | [[Íomhá:Leona Maguire 2011 EK Amateur Noordwijk.JPG|center|128px]] | [[Leona Maguire]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-30 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1811 | | [[Liam Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | | [[Baile an Phoill]] |- | style='text-align:right'| 1812 | [[Íomhá:Liam Kearney.jpg|center|128px]] | [[Liam Kearney]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-10 | | [[Conaithe]] |- | style='text-align:right'| 1813 | | [[William M. McKechnie (breitheamh)|William M. McKechnie]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-16 | | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 1814 | [[Íomhá:Linda Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Linda Bhreathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1815 | | [[Lorcan Allen]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-27 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1816 | [[Íomhá:Louise Quinn Eskilstuna.jpg|center|128px]] | [[Louise Quinn]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-17 | | [[Baile Coimín]] |- | style='text-align:right'| 1817 | | [[Lucy Kennedy]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-21 | | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1818 | | [[M. J. Nolan|M.J. Ó Nualláin]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-25 | | [[Muine Bheag]] |- | style='text-align:right'| 1819 | | [[Macdara Ó Fátharta]] | | | [[Inis Meáin]] |- | style='text-align:right'| 1820 | [[Íomhá:Maeve Higgins.jpeg|center|128px]] | [[Maeve Higgins]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-24 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1821 | | [[Majella O'Donnell]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-14 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1822 | [[Íomhá:Marie-Louise O'Donnell.jpg|center|128px]] | [[Marie-Louise O'Donnell]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-05 | | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 1823 | | [[Marie Moloney]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-26 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1824 | | [[Marie Mullen]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1825 | | [[Marita Conlon-McKenna]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1826 | | [[Mark Vaughan]] | data-sort-value="1985" | 1985-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1827 | [[Íomhá:Martin Conway 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Conway]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-08 | | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 1828 | [[Íomhá:Martin Ferris TD (6133609624).jpg|center|128px]] | [[Martin Ferris]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-10 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1829 | | [[Martin Gibbons]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-01 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1830 | [[Íomhá:Martin Heydon 2017.jpg|center|128px]] | [[Martin Heydon]] | data-sort-value="1978" | 1978-08-09 | | [[Cill Chuillinn]] |- | style='text-align:right'| 1831 | | [[Máirtín Ó Stoirín]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-28 | | [[An Bealach, Contae Loch Garman|An Bealach]] |- | style='text-align:right'| 1832 | [[Íomhá:Marty Morrissey perched upon a stool.jpg|center|128px]] | [[Marty Morrissey]] | data-sort-value="1958" | 1958-10-28 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1833 | [[Íomhá:Mary Ann O'Brien, 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Ann O'Brien]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-08 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1834 | | [[Mary Laffoy (breitheamh)|Mary Laffoy]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1835 | [[Íomhá:Mary Mitchell O'Connor 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Mitchell O'Connor|Máire Mistéil Ní Chonchubhair]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-10 | | [[Baile an Mhuilinn, Contae na Gaillimhe|Baile an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1836 | | [[Mary Moran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1837 | | [[Mary Wilson (craoltóir)]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1838 | [[Íomhá:Matt Connor of Offaly — one of the greatest footballers of all time.jpg|center|128px]] | [[Maitiú Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Inis na mBreatnach]] |- | style='text-align:right'| 1839 | [[Íomhá:Mattie McGrath.jpg|center|128px]] | [[Mattie McGrath]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-01 | | ''[[:d:Q7017303|An Caisleán Nua]]'' |- | style='text-align:right'| 1840 | | [[Maura Derrane]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-08 | | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1841 | [[Íomhá:Maurice Fitzgerald, Semple Stadium Wall of Fame.jpg|center|128px]] | [[Muiris Mac Gearailt]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1842 | [[Íomhá:Maurice Quinlivan 2015.jpg|center|128px]] | [[Maurice Quinlivan]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-23 | | [[Baile Uí Neachtain Beag]] |- | style='text-align:right'| 1843 | | [[Muiris Ó Seanacháin]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1844 | [[Íomhá:Fight Like Apes - MayKay.jpg|center|128px]] | [[MayKay]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1845 | [[Íomhá:Megan Campbell (21384714842).jpg|center|128px]] | [[Megan Campbell]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1846 | | [[Michael Comiskey]] | data-sort-value="1953" | 1953-10-01 | | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 1847 | [[Íomhá:Michael Creed in 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Creed]] | data-sort-value="1963" | 1963-06-29 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1848 | [[Íomhá:Michael Darragh MacAuley.jpg|center|128px]] | [[Michael Darragh MacAuley]] | data-sort-value="1986" | 1986-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1849 | [[Íomhá:Mick Devine.jpg|center|128px]] | [[Michael Devine]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-19 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1850 | | [[Micheál Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-28 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1851 | | [[Micheál Mac Síomóin]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1852 | [[Íomhá:Michael Healy-Rae 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Healy-Rae]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-11 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 1853 | | [[Michael Hennessy]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1854 | | [[Mícheál Caomhánach]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-06 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 1855 | | [[Michael McCarthy]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-15 | | [[Dún Mánmhaí]] |- | style='text-align:right'| 1856 | | [[Michael McGlynn]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1857 | [[Íomhá:Michael McGrath 2014 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Michael McGrath (Corcaigh Theas-Láir)|Michael McGrath]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-23 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1858 | [[Íomhá:1718895518772 20240620 MCNAMARA Michael IE 004.jpg|center|128px]] | [[Michael McNamara]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-01 | | [[An Scairbh]] |- | style='text-align:right'| 1859 | | [[Michael Meehan]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1860 | | [[Michael Mullins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1861 | [[Íomhá:Michael D'Arcy 2014.jpg|center|128px]] | [[Michael W. D'Arcy]] | data-sort-value="1970" | 1970-02-26 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 1862 | | [[Mícheál Breathnach (Port Láirge)|Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-23 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1863 | | [[Michelle Mulherin]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-20 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1864 | [[Íomhá:Michelle O'Neill, Feb 2024 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michelle O'Neill]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-10 | | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 1865 | [[Íomhá:Member of the European Parliament Michael Wallace.jpg|center|128px]] | [[Mick Wallace]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1866 | | [[Mickey Kearns]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-18 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1867 | | [[Mike Denver]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-15 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1868 | | [[Mike Frank Russell]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 1869 | [[Íomhá:Miriam O'Callaghan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Miriam O'Callaghan]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-06 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1870 | [[Íomhá:Niall Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Níall de Búrca]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1871 | [[Íomhá:Niall Collins.jpg|center|128px]] | [[Niall Collins]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-30 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 1872 | | [[Nioclás Inglis]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-20 | | [[Cuilleann, Contae Thiobraid Árann|Cuilleann]] |- | style='text-align:right'| 1873 | | [[Nollaig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-12 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1874 | | [[Nollaig Mac Craith]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-17 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 1875 | | [[Nollaig Ó Muraíle]] | | | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 1876 | [[Íomhá:Oliver Callan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Oliver Callan]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-27 | | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 1877 | | [[Ollie Cahill]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1878 | | [[Orla Guerin]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1879 | | [[P.S. Ó Riain]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-15 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1880 | | [[Pádraig Mac Aindriú]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1881 | | [[Pádraig de Priondragás]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1882 | [[Íomhá:Panti Bliss (20922291612).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Neill]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-16 | | [[Baile an Róba]] |- | style='text-align:right'| 1883 | | [[Paschal Mooney]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1884 | [[Íomhá:Pat Deering 2016.png|center|128px]] | [[Pat Deering]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-02 | | [[Ráth Bhile]] |- | style='text-align:right'| 1885 | | [[Pádraig Ó Dónalláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-19 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1886 | | [[Pat Gilroy]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1887 | | [[Pat O'Neill]] | data-sort-value="1958" | 1958-11-14 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1888 | [[Íomhá:Patrick Horgan.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hOrgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-05 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1889 | | [[Patrick Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-12 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1890 | | [[Patrick Norton]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1891 | | [[Patrick Nulty]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1892 | | [[Pádraig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-06 | | ''[[:d:Q7850732|An Tobar]]'' |- | style='text-align:right'| 1893 | [[Íomhá:Patrick O'Donovan - 2018.jpg|center|128px]] | [[Patrick O'Donovan]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-21 | | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1894 | [[Íomhá:Paudie Coffey.jpg|center|128px]] | [[Paudie Coffey]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-15 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1895 | | [[Paudie O'Sullivan]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1896 | | [[Paul Casey]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1897 | | [[Paul (Óg) Connaughton]] | data-sort-value="1982" | 1982-01 | | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 1898 | | [[Paul Griffin]] | | | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1899 | | [[Paul O'Connor]] | | | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 1900 | [[Íomhá:Paul Ryan (hurler).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1901 | | [[Pádraic Ó Mathúna|Pauric Mahony]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1902 | [[Íomhá:Peadar Tóibín 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Peadar Tóibín]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1903 | [[Íomhá:Peter Fitzpatrick.jpg|center|128px]] | [[Peter Fitzpatrick]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-11 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1904 | | [[Pilib Ó Mathúna]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1905 | | [[Pilib Mac Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1906 | | [[Pádhraic Ó Comáin]] | | | ''[[:d:Q4253241|Leacach]]'' |- | style='text-align:right'| 1907 | [[Íomhá:Pádraic Maher(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1908 | | [[Pádraig Ó Baoill]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1909 | | [[Pádraig Reidy]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1910 | | [[Páidí Ó Lionáird]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-17 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1911 | [[Íomhá:Rachel Allen at MAD Symposium.jpg|center|128px]] | [[Rachel Allen]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1912 | [[Íomhá:Ray Butler.jpg|center|128px]] | [[Ray Butler (polaiteoir)|Ray Butler]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-30 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1913 | [[Íomhá:RTE's WINTER SEASON LAUNCH (SMOCK ALLEY THEATRE) REF-107022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray D'Arcy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-01 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1914 | | [[Ray Kennedy (iriseoir)|Ray Kennedy]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1915 | [[Íomhá:Becky Lynch July 2019.jpg|center|128px]] | [[Becky Lynch]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-30 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1916 | [[Íomhá:Regina Doherty, 2017.jpg|center|128px]] | [[Regina Doherty|Ríona Uí Dhochartaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1917 | [[Íomhá:Richie Hogan from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[Risteard Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-08 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 1918 | | [[Risteárd Cooper]] | data-sort-value="1969" | 1969-02 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1919 | | [[Rita Ann Higgins]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1920 | [[Íomhá:Robert Ballagh 2014.jpg|center|128px]] | [[Robert Ballagh]] | data-sort-value="1943" | 1943-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1921 | | [[Robert Dowds]] | data-sort-value="1953" | 1953-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1922 | | [[Roger Garland]] | data-sort-value="1933" | 1933-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1923 | | [[Roibeard Ó Maolalaigh]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1924 | | [[Ronan Collins]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1925 | | [[Rónán Ó Corráin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-26 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1926 | | [[Ross McConnell]] | | | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 1927 | | [[Ross O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1928 | | [[Ryan Ó Dubhuir]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-23 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1929 | [[Íomhá:Ryan O'Shaughnessy (2) 20180508 EuroVisionary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan O'Shaughnessy]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-27 | | [[Na Sceirí]] |- | style='text-align:right'| 1930 | [[Íomhá:Ryan Tubridy, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan Tubridy]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1931 | [[Íomhá:Róisín O On Stage With Mary Black Her Mother At The Stand For The Truth Event --stand4truth--143406 (29372207157).jpg|center|128px]] | [[Róisín O]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1932 | | [[Rónán Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-02 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1933 | [[Íomhá:Rónán Mullen - 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rónán Mullen]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-13 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1934 | | [[Rónán Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1935 | [[Íomhá:Sandra McLellan TD, Cork East (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sandra McLellan]] | data-sort-value="1961" | 1961-05 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1936 | | [[Shane Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-19 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 1937 | | [[Shane O'Neill]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-01 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1938 | | [[Shane Ryan]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1939 | | [[Sharon Ní Bheoláin]] | data-sort-value="1966" | 1966-02-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1940 | [[Íomhá:Simon Harris at the Special European Council - 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Simon Harris|Síomón Ó hEarchaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-10-17 | | [[Na Clocha Liatha]] |- | style='text-align:right'| 1941 | | [[Siún Nic Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-14 | | [[An Fheothanach]] |- | style='text-align:right'| 1942 | [[Íomhá:Stephanie Roche.jpg|center|128px]] | [[Stephanie Zambra|Stephanie Roche]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1943 | [[Íomhá:Stephen Cluxton kick out 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Stiofán Cluxton]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1944 | [[Íomhá:Stephen McDonnell.jpg|center|128px]] | [[Stephen McDonnell (iománaí)|Stephen McDonnell]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1945 | | [[Stiofán Ó Cuív]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-29 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1946 | | [[Seamus Moore]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-18 | | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 1947 | | [[Séamas Ó Muíneacháin]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-22 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1948 | [[Íomhá:Sean Barrett 2014.png|center|128px]] | [[Sean Barrett (eacnamaí)|Sean Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1949 | [[Íomhá:Sean O'Rourke crop.jpg|center|128px]] | [[Sean O'Rourke]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1950 | | [[Seán Bán Breathnach]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1951 | [[Íomhá:Seán Crowe 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Crowe]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1952 | | [[Seán Ó Curraoin (iománaí)|Seán Ó Curraoin]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-11 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1953 | [[Íomhá:Seán Kyne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cadhain (polaiteoir)|Seán Ó Cadhain]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-07 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1954 | [[Íomhá:Sean-osullivan.png|center|128px]] | [[Seán O'Sullivan]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1955 | [[Íomhá:Sean Sherlock Portrait 2020.jpeg|center|128px]] | [[Seán Sherlock]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-06 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1956 | [[Íomhá:Seán Ó Fearghaíl 2016.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Fearghaíl]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-17 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1957 | | [[Mike Murphy]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1958 | | [[Seán Ó Dulaoích]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-26 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1959 | | [[Shane Mac Dhuarcáin]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1960 | [[Íomhá:Stephen Rice (footballer).jpg|center|128px]] | [[Stephen Rice]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1961 | [[Íomhá:Susan Denham 2014.jpg|center|128px]] | [[Susan Denham]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1962 | [[Íomhá:Susan O'Keeffe 2014.png|center|128px]] | [[Susan O'Keeffe]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1963 | | [[Séadna Ó Móra]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-09 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1964 | [[Íomhá:Séamus Callanan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamas Ó Callanáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-15 | | [[An Drom]] |- | style='text-align:right'| 1965 | [[Íomhá:Seamus Healy, Dec 2024 - (54192713966) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Healy]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1966 | | [[Seán Ó Loirgneáin]] | | | ''[[:d:Q104328324|An Pháirc Gharbh]]'' |- | style='text-align:right'| 1967 | | [[Síle Ní Bhraonáin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1968 | | [[Síle Seoige]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-13 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1969 | [[Íomhá:TJ Reid from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[T. S. Ó Maoildeirg]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-16 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1970 | | [[Tommy Tiernan]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1971 | [[Íomhá:Thomas Byrne.jpg|center|128px]] | [[Thomas Byrne (An Mhí Thoir)|Thomas Byrne]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-01 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1972 | | [[Thomas J. Fitzpatrick (Baile Átha Cliath)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1973 | [[Íomhá:Thomas Pringle politician.jpg|center|128px]] | [[Thomas Pringle]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1974 | [[Íomhá:Thomas Ryan.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Riain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-19 | | [[Tulach an Iarainn]] |- | style='text-align:right'| 1975 | | [[Timmy McCarthy]] | data-sort-value="1977" | 1977-09-07 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1976 | [[Íomhá:Toiréasa Ferris 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Toiréasa Ferris]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-24 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1977 | | [[Tom Barry (T.D., Fine Gael)|Tom Barry]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1978 | | [[Tom Condon]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-09 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1979 | | [[Tom Fleming]] | data-sort-value="1951" | 1951-02 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1980 | | [[Tomás Ó Doinn]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-21 | | [[Tuaim Uí Mheára]] |- | style='text-align:right'| 1981 | | [[Tommy Griffin]] | data-sort-value="1978" | 1978-04-12 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1982 | [[Íomhá:Tommy Walsh.jpg|center|128px]] | [[Tomás Breathnach (peileadóir)|Tomás Breathnach]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-26 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1983 | | [[Tomás Mac Eoin]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1984 | | [[Tomás Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1985 | | [[Antóin de Brún]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1986 | | [[Antoine Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1987 | | [[Tónaí Mac Taidhg]] | data-sort-value="1946" | 1946-01 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1988 | | [[Tony Mulcahy]] | data-sort-value="1959" | 1959-04-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1989 | | [[Treasa Ní Cheannabháin]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 1990 | | [[Trevor Mac Goill]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[An Scrín, Contae na Mí|An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 1991 | [[Íomhá:Bishop Trevor Williams.jpg|center|128px]] | [[Trevor Williams (easpag)|Trevor Williams]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1992 | | [[Vincent Woods]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 1993 | [[Íomhá:Walter Walsh (hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[Ualtar Breathnach]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-25 | | [[Ros Bearrcon]] |- | style='text-align:right'| 1994 | | [[Willie O'Dwyer]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-04 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 1995 | | [[Áine Collins]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-01 | | [[Bántír]] |- | style='text-align:right'| 1996 | | [[Éanna Ní Lamhna]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Baile an Ghearlánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1997 | | [[Éilís Ní Dhuibhne]] | data-sort-value="1954" | 1954-02-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1998 | [[Íomhá:UnaOHagan-1Web.jpg|center|128px]] | [[Úna O'Hagan]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1999 | [[Íomhá:2018 Helen McEntee (39947643565) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Helen McEntee|Eiléana Nic an tSaoi]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-08 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2000 | | [[Paul Doolin]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2001 | | [[Kieran Cremin]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 2002 | | [[Hector Ó hEochagáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-17 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2003 | | [[Nollaig Ó hÍcí]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-12 | | ''[[:d:Q5315564|Dún Iomagáin]]'' |- | style='text-align:right'| 2004 | | [[Noel Harrington]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 2005 | | [[Gearóid Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-30 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2006 | | [[Ronan Hussey]] | | | [[An tSnaidhm]] |- | style='text-align:right'| 2007 | [[Íomhá:Terry Cavanagh (developer) picture.jpg|center|128px]] | [[Terry Cavanagh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Tigh Damhnata]] |- | style='text-align:right'| 2008 | | [[Beairtle Ó Conaire]] | | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 2009 | [[Íomhá:BiddyJenkinson.jpg|center|128px]] | [[Biddy Jenkinson]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2010 | | [[Brian Walsh]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2011 | [[Íomhá:Brendan Griffin, T.D. Fine Gael (cropped).JPG|center|128px]] | [[Brendan Griffin]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2012 | | [[Colm Mac Séalaigh]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2013 | [[Íomhá:Davy-fitzgerald-sf.jpg|center|128px]] | [[Daithí Mac Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-02 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2014 | | [[Dymphna Lonergan]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2015 | | [[Dáithí Mac Cárthaigh]] | | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2016 | | [[Déaglán Collinge]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2017 | | [[Eilís Ní Dheá]] | | | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 2018 | | [[Jackie Mac Donncha]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 2019 | | [[Jimmy O'Brien Moran]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2020 | | [[Liam Mac Amhlaigh]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2021 | | [[Mairéad Mhic Dhonncha]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q104310021|Baile Reo]]'' |- | style='text-align:right'| 2022 | | [[Mark Geary]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2023 | [[Íomhá:Maureen O'Sullivan (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-10 | | [[An Port Thoir]] |- | style='text-align:right'| 2024 | | [[Micheál Ó Cuaig]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2025 | | [[Máirtín Óg Mac Donncha]] | | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 2026 | | [[Mícheál de Barra]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2027 | | [[Mícheál W. Ó Murchú]] | | | [[Ráth Chormaic]] |- | style='text-align:right'| 2028 | | [[Niall Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2029 | [[Íomhá:Nell Ní Chróinín 2014.jpg|center|128px]] | [[Nell Ní Chróinín]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2030 | | [[Niall Ó Cárthaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-01 | | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 2031 | | [[Paddy Bushe]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2032 | | [[Peadar Ó hUallaigh]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2033 | | [[Paul Seevers]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2034 | | [[Páraic Breathnach]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q65391591|Carna]]'' |- | style='text-align:right'| 2035 | | [[Pádraig Standún]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | ''[[:d:Q62035956|Baile Dhabhac]]'' |- | style='text-align:right'| 2036 | | [[Pádraig Ó Cíobháin]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-12 | | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 2037 | | [[Seosamh Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2038 | | [[Seán Ó Curraoin]] | | | [[Bearna]] |- | style='text-align:right'| 2039 | [[Íomhá:Stephen Donnelly 2016.jpg|center|128px]] | [[Stephen Donnelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-14 | | [[Deilgne]] |- | style='text-align:right'| 2040 | | [[Séamas Mac Annaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2041 | [[Íomhá:Tony McLoughlin.jpg|center|128px]] | [[Tony McLoughlin]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-19 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2042 | | [[Tomás Ó Neachtain]] | | | ''[[:d:Q104321837|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2043 | | [[Torlach Mac Con Midhe]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2044 | | [[Neasa Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2045 | | [[Seán Ó Conghaile]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-14 | | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 2046 | [[Íomhá:Michael Colreavy 2011.jpg|center|128px]] | [[Michael Colreavy]] | data-sort-value="1948" | 1948-09 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2047 | | [[Neil Ronan]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-01 | | [[Bealach Átha]] |- | style='text-align:right'| 2048 | [[Íomhá:Paul Flynn cropped.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Floinn]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2049 | [[Íomhá:Doireann Ní Ghríofa, 2023.jpg|center|128px]] | [[Doireann Ní Ghríofa]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-29 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2050 | [[Íomhá:Tom O'Sullivan (2009).jpg|center|128px]] | [[Tom O'Sullivan]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-15 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 2051 | | [[Keith Hanley]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2052 | | [[Jim Corr (polaiteoir)|Jim Corr]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-25 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2053 | | [[Patrick Gallagher]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2054 | | [[Henry Abbott]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-18 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2055 | [[Íomhá:Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|center|128px]] | [[Yvonne Farrell]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2056 | [[Íomhá:Lorraine Higgins, Feb 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lorraine Higgins]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-03 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2057 | | [[John Kelly]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | | [[Baile an Tobair, Contae Ros Comáin|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 2058 | | [[Mary Mooney]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2059 | | [[Thomas Nagle]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2060 | | [[Seosamh Ó Cuana]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-17 | | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 2061 | | [[John Fitzgibbon]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-06 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2062 | | [[Imelda Henry]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-05 | | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 2063 | | [[Paul Brogan]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2064 | | [[Cathal Barrett]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-21 | | ''[[:d:Q4499047|Mainistir na Croiche]]'' |- | style='text-align:right'| 2065 | | [[Michael Cahill (iománaí)|Mícheál Ó Cathail]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-03 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2066 | [[Íomhá:Johnny Coen (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Comdhain]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-19 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2067 | | [[Jake Ó Diolúin]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2068 | | [[Shay Byrne]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2069 | | [[Marc Eilís]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-26 | | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2070 | | [[Iásón Mac Giollarnáth]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-22 | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2071 | | [[Séamus Ó hAirtnéada]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2072 | | [[Peter Duggan]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q15964429|Cluaine]]'' |- | style='text-align:right'| 2073 | | [[Daithí Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-07 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2074 | | [[Lorcán Mac Lochlainn]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-14 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 2075 | [[Íomhá:Paul Murphy (hurler) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Murchú]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-01 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 2076 | | [[Seán Ó Dónaill]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2077 | [[Íomhá:John O'Dwyer (2014).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Duibhir]] | data-sort-value="1991" | 1991-09-17 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2078 | [[Íomhá:Luke O'Farrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lúcás Ó Fearghaill]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-25 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2079 | | [[Roibeard Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-20 | | [[Carraig Uí Leighin]] |- | style='text-align:right'| 2080 | | [[Nioclás Mac Uaid]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-12 | | [[Eifinn]] |- | style='text-align:right'| 2081 | | [[Shane Ó Carthaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2082 | [[Íomhá:Hozier Troubadour West Hollywood.jpg|center|128px]] | [[Hozier]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-17 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2083 | | [[James O'Donoghue]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-19 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2084 | | [[Pádraig Breathnach]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-12 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2085 | | [[Pól Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2086 | | [[Róisín Elsafty]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2087 | | [[Eímear Noone]] | data-sort-value="1978" | 1970s | | [[Cill Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2088 | [[Íomhá:Sean-canney-3.jpg|center|128px]] | [[Seán Canney]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-06 | | ''[[:d:Q4882077|Béal Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2089 | [[Íomhá:Dublin footballer Jonny Cooper at the RDS Arena cropped.jpg|center|128px]] | [[Seán Cúipéir]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2090 | | [[John Kennedy (peileadóir)]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | ''[[:d:Q55437286|Eas Daoi]]'' |- | style='text-align:right'| 2091 | [[Íomhá:Jack McCaffrey (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gafraidh (peileadóir)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2092 | | [[Conor McManus]] | | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2093 | [[Íomhá:Brendan McCahey live performance 2014-07-14 20-23.jpg|center|128px]] | [[Brendan McCahey]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | ''[[:d:Q4319146|Machaire Cluana]]'' |- | style='text-align:right'| 2094 | | [[Séamus de Barra]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2095 | [[Íomhá:Grace O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Grace O'Sullivan|Grace O’Sullivan]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-08 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2096 | | [[Déin Mac Concharraige]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2097 | | [[Stephen Walsh]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2098 | | [[Ailéin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-17 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2099 | [[Íomhá:Lynn Boylan (Lynn Ní Bhaoigheallain).jpg|center|128px]] | [[Lynn Ní Bhaoighealláin|Lynn Boylan]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2100 | [[Íomhá:Damien Cahalane cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Cahalane]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2101 | [[Íomhá:Ruth Coppinger.jpg|center|128px]] | [[Ruth Coppinger]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2102 | | [[Áistín Ó Gliasáin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2103 | [[Íomhá:Gabrielle McFadden.jpg|center|128px]] | [[Gabrielle McFadden]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2104 | [[Íomhá:Liadh Ní Riada MLA Oct 2018 (close cropped).jpg|center|128px]] | [[Liadh Ní Riada]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2105 | [[Íomhá:Roderic O'Gorman.jpg|center|128px]] | [[Roderic O’Gorman]] | data-sort-value="1982" | 1982-12-12 | | [[Mullach Eadrad]] |- | style='text-align:right'| 2106 | | [[Seán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2107 | [[Íomhá:Donall o healai 2020 1.jpg|center|128px]] | [[Dónall Ó Héalaí]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2108 | | [[Killian Burke]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-09 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2109 | | [[Lee Chin]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2110 | [[Íomhá:Brian Lawton (hurler).jpg|center|128px]] | [[Brian Ó Lachtnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-09 | | [[Baile na Martra]] |- | style='text-align:right'| 2111 | | [[Rónán Ó Meachair]] | data-sort-value="1995" | 1995-11-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2112 | [[Íomhá:Sarah Greene at Abbey Theatre Noble Call.jpg|center|128px]] | [[Sarah Greene]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2113 | | [[Peter Charleton]] | data-sort-value="1956" | 1956-03-27 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 2114 | | [[Seosamh Ó hOldáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-02 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 2115 | [[Íomhá:2022-08-18 European Championships 2022 – Men's 400 Metres Hurdles by Sandro Halank–014.jpg|center|128px]] | [[Thomas Barr]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2116 | | [[Christina Noble]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2117 | | [[Seán Breathnach]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2118 | [[Íomhá:Paul O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Donovan]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | ''[[:d:Q104297150|An Lisín]]'' |- | style='text-align:right'| 2119 | [[Íomhá:Bregenz- Subsidiarityconference-Gerard P Craughwell-01a.jpg|center|128px]] | [[Gerard Craughwell]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2120 | [[Íomhá:Michael Fitzmaurice.jpg|center|128px]] | [[Michael Fitzmaurice]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-18 | | [[Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)|Glinsce]] |- | style='text-align:right'| 2121 | | [[Sara Berkeley]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2122 | [[Íomhá:Nóirín O'Sullivan, Dublin, 2023.jpg|center|128px]] | [[Nóirín O'Sullivan]] | data-sort-value="1960" | 1960-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2123 | [[Íomhá:20150513 ESC 2015 Molly Sterling 5070.jpg|center|128px]] | [[Molly Sterling]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | | [[Pocán]] |- | style='text-align:right'| 2124 | [[Íomhá:Gavin Duffy.jpg|center|128px]] | [[Gavin Duffy]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-29 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2125 | | [[Seán Mac Craith]] | data-sort-value="1994" | 1994-07-28 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 2126 | [[Íomhá:Gavin James Piknik i Parken 2017 (164342).jpg|center|128px]] | [[Gavin James]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2127 | [[Íomhá:Bríd Smith.jpg|center|128px]] | [[Bríd Smith]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-18 | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2128 | [[Íomhá:Áine Ní Ghlinn.jpg|center|128px]] | [[Áine Ní Ghlinn]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2129 | | [[Lucy O'Byrne]] | data-sort-value="1991" | 1991<br/>1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2130 | [[Íomhá:Gerard Barrett at DIFF 2015.jpg|center|128px]] | [[Gerard Barrett]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-05 | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2131 | | [[Barra Ó hAonghusa|Barry Hennessy]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-14 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2132 | [[Íomhá:Jacksepticeye by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Jacksepticeye]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-07 | | [[An Clochán (Contae Uíbh Fhailí)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 2133 | | [[Cian Ó Loingsigh|Cian Lynch]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2134 | | [[Daithí Mac Braoin]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2135 | | [[Daithí Ó Riada (Luimneach)|David Reidy]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An tÁth Leacach]] |- | style='text-align:right'| 2136 | | [[Déaglán hAnnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2137 | | [[Gréacháin Ó Maolchathaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-02 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2138 | | [[Kim Hayden]] | | | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 2139 | | [[Nollaig Ní Laoire]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Ráth Chairn]] |- | style='text-align:right'| 2140 | | [[Páidí Ó Briain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-05 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2141 | | [[Pól de Brún]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2142 | | [[Risteard Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2143 | | [[Séamus Ó hÍcí]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2144 | | [[Séamus Ó Riain]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-07 | | [[Garraí Uí Spealáin]] |- | style='text-align:right'| 2145 | | [[Uáin Mac Conmara]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2146 | | [[Patrick Donoghue]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2147 | [[Íomhá:Claire Hanna.JPG|center|128px]] | [[Claire Hanna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-19 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2148 | [[Íomhá:Susan McKenna-Lawlor Suggested That We In Ireland Should Build Our Own Rocket (Inspirefest 2015)---105769 (18976188652) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Susan McKenna-Lawlor]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2149 | | [[Conchúir Mac Domhnall]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-22 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2150 | | [[Cormac Ó Murchú]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-21 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2151 | | [[Seán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-05 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2152 | | [[Stiofán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-08 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2153 | | [[Pádraig Ó Corráin|Padraig Ó Corráin]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-02 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2154 | [[Íomhá:Noel Rock.jpg|center|128px]] | [[Noel Rock]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-11 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 2155 | [[Íomhá:Shelly mcnamara 2013.jpg|center|128px]] | [[Shelley McNamara]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 2156 | | [[Pádraic Breathnach]] | data-sort-value="1942" | 1942-07-12 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2157 | [[Íomhá:Cllr Cormac Devlin Hi Res.jpg|center|128px]] | [[Cormac Devlin]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2158 | [[Íomhá:Sportsfile (Web Summit) (22554473410) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cosgrave]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-19 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2159 | [[Íomhá:Katie McCabe Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie McCabe]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2160 | | [[Gerard Hogan]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-23<br/>1958 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2161 | [[Íomhá:Paul-Photograph-jpg2.jpg|center|128px]] | [[Paul Mercier]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2162 | [[Íomhá:Catherine Martin TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Martin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-30 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2163 | [[Íomhá:Gino Kenny.jpg|center|128px]] | [[Gino Kenny]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-25 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2164 | [[Íomhá:Imelda Munster 2015.jpg|center|128px]] | [[Imelda Munster]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-24 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2165 | [[Íomhá:Michael Harty.jpg|center|128px]] | [[Michael Harty]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2166 | [[Íomhá:Shane Cassells (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Cassells]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-26 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2167 | [[Íomhá:Kathleen Funchion 2015.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Funchion]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-22 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2168 | [[Íomhá:Frank O'Rourke.jpg|center|128px]] | [[Frank O'Rourke]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-11 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2169 | [[Íomhá:John Brady 2015.jpg|center|128px]] | [[John Brady]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-28 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2170 | [[Íomhá:John Brassil.jpg|center|128px]] | [[John Brassil]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2171 | [[Íomhá:Maria Bailey TD.jpg|center|128px]] | [[Maria Bailey]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-10 | | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 2172 | [[Íomhá:Colm Brophy 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Brophy]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2173 | [[Íomhá:James Browne politician.jpg|center|128px]] | [[James Browne]] | data-sort-value="1975" | 1975-10-15 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2174 | [[Íomhá:Declan Breathnach 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Declan Breathnach]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Droichead an Chnoic]] |- | style='text-align:right'| 2175 | [[Íomhá:Mary Butler.jpg|center|128px]] | [[Mary Butler]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2176 | [[Íomhá:Jackie Cahill.jpg|center|128px]] | [[Jackie Cahill]] | data-sort-value="1957" | 1957-08-05 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2177 | [[Íomhá:Pat Buckley 2016.jpg|center|128px]] | [[Pat Buckley]] | data-sort-value="1968" | 1968-07-13 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2178 | [[Íomhá:Peter Burke 2025 South Boston St. Patrick's Day Breakfast 54397908242 1.jpg|center|128px]] | [[Peter Burke]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-22 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2179 | [[Íomhá:Jack Chambers (polaiteoir).jpg|center|128px]] | [[Jack Chambers]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2180 | [[Íomhá:Michael Collins politician.jpg|center|128px]] | [[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-15 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2181 | [[Íomhá:Pat Casey.jpg|center|128px]] | [[Pat Casey]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-11 | | [[An Láithreach]] |- | style='text-align:right'| 2182 | [[Íomhá:Lisa Chambers (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Lisa Chambers]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2183 | [[Íomhá:John Lahart.jpg|center|128px]] | [[John Lahart]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-08 | | [[Baile Uí Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2184 | [[Íomhá:James Lawless TD.jpg|center|128px]] | [[James Lawless]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-19 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2185 | [[Íomhá:Danny Healy-Rae.jpg|center|128px]] | [[Danny Healy-Rae]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-16 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 2186 | [[Íomhá:Martin Kenny 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-01 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2187 | [[Íomhá:Kevin Boxer Moran.jpg|center|128px]] | [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-12 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2188 | [[Íomhá:Aindrias Moynihan.jpg|center|128px]] | [[Aindrias Moynihan]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-17 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2189 | [[Íomhá:Josepha Madigan.jpg|center|128px]] | [[Josepha Madigan]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-21 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2190 | [[Íomhá:Denise Mitchell 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise Mitchell]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-22 | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2191 | [[Íomhá:Tom Neville 2016.png|center|128px]] | [[Tom Neville (polaiteoir)|Tom Neville]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2192 | [[Íomhá:Margaret Murphy O'Mahony 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margaret Murphy O'Mahony]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-07 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2193 | [[Íomhá:Eugene Murphy.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murphy]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-26 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 2194 | [[Íomhá:Kate O'Connell in 2014.jpg|center|128px]] | [[Kate O'Connell]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-03 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2195 | [[Íomhá:Kevin O'Keeffe.jpg|center|128px]] | [[Kevin O'Keeffe]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-09 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2196 | [[Íomhá:Carol Nolan 2015.jpg|center|128px]] | [[Carol Nolan]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-23 | | [[Baile Mhic Ádaim]] |- | style='text-align:right'| 2197 | [[Íomhá:Jim O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Jim O'Callaghan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-05 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2198 | [[Íomhá:Louise O'Reilly TD (32890052618) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Louise O'Reilly]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-27 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2199 | [[Íomhá:Anne Rabbitte.jpg|center|128px]] | [[Anne Rabbitte]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 2200 | [[Íomhá:Donnchadh Ó Laoghaire 2014.jpg|center|128px]] | [[Donnchadh Ó Laoghaire (polaiteoir)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-14 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2201 | [[Íomhá:Fiona O Loughlin 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona O'Loughlin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-08 | | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 2202 | [[Íomhá:Niamh Smyth (portrait).jpg|center|128px]] | [[Niamh Smyth]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-19 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 2203 | [[Íomhá:Sabina Higgins.jpg|center|128px]] | [[Sabina Higgins]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-07 | | [[Baile an Daighin, Contae Mhaigh Eo|Baile an Daighin]] |- | style='text-align:right'| 2204 | [[Íomhá:Cian O'Callaghan 2020.jpg|center|128px]] | [[Cian O’Callaghan]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-10<br/>1979-05-07 | | [[Cill Fhionntain]] |- | style='text-align:right'| 2205 | | [[Seán Mac Giobúin]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-21 | | [[Áth Dara]] |- | style='text-align:right'| 2206 | [[Íomhá:Lynn Ruane TD.jpg|center|128px]] | [[Lynn Ruane]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-20 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2207 | [[Íomhá:Dee Forbes 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dee Forbes]] | data-sort-value="1967" | 1967-02 | | [[Drom Dhá Liag]] |- | style='text-align:right'| 2208 | [[Íomhá:Alice-Mary Higgins.jpg|center|128px]] | [[Alice Mary Higgins]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2209 | | [[Michael Lawson]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cúil Darach]] |- | style='text-align:right'| 2210 | [[Íomhá:Fintan Warfield 2015.jpg|center|128px]] | [[Fintan Warfield]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-16 | | [[Crois Araild]] |- | style='text-align:right'| 2211 | [[Íomhá:Tim Lombard.jpg|center|128px]] | [[Tim Lombard]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2212 | [[Íomhá:Jennifer Murnane O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Murnane-O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-24 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2213 | [[Íomhá:Aidan Davitt.jpg|center|128px]] | [[Aidan Davitt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2214 | [[Íomhá:Gerry Horkan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Horkan]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2215 | [[Íomhá:Maura Hopkins.jpg|center|128px]] | [[Maura Hopkins]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-25 | | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 2216 | [[Íomhá:Conor cleary.jpg|center|128px]] | [[Conor Cleary]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 2217 | [[Íomhá:Gary O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Gary O'Donovan]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-30 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2218 | | [[Aron Ó Seanachair]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 2219 | [[Íomhá:Rose Conway-Walsh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rose Conway-Walsh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-13 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2220 | [[Íomhá:Victor Boyhan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Victor Boyhan]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-30 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 2221 | [[Íomhá:Máire Devine 2015.jpg|center|128px]] | [[Máire Devine]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-07 | | [[Na Saoirsí]] |- | style='text-align:right'| 2222 | [[Íomhá:Paul Gavan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul Gavan]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2223 | [[Íomhá:Maria Byrne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maria Byrne]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-27 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2224 | [[Íomhá:Lorraine Clifford-Lee.jpg|center|128px]] | [[Lorraine Clifford-Lee]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2225 | [[Íomhá:Catherine Ardagh.jpg|center|128px]] | [[Catherine Ardagh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-20 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2226 | [[Íomhá:Keith Swanick.jpg|center|128px]] | [[Keith Swanick]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-12 | | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 2227 | [[Íomhá:Neale Richmond 2016.jpg|center|128px]] | [[Neale Richmond]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-15 | | [[Baile an tSaoir]] |- | style='text-align:right'| 2228 | [[Íomhá:Colette Kelleher.jpg|center|128px]] | [[Colette Kelleher]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-09 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2229 | [[Íomhá:Pádraig Ó Céidigh.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Céidigh]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-02 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2230 | | [[Seán de Brún]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2231 | [[Íomhá:Anne Maria Waters.jpg|center|128px]] | [[Anne Marie Waters]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2232 | | [[Daithí Ó Riada (An Clár)]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2233 | | [[Diarmaid Ó Broin]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2234 | | [[James Toher]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 2235 | [[Íomhá:Paul Daly.jpg|center|128px]] | [[Paul Daly]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-19 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2236 | [[Íomhá:John Dolan politician.jpg|center|128px]] | [[John Dolan]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-13 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2237 | [[Íomhá:JoanFreemanPetaHousePressPack.jpg|center|128px]] | [[Joan Freeman]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2238 | | [[Dónall Mac Cormaic]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-28 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2239 | | [[Barra de Nais|Barry Nash]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2240 | | [[Seán Mac Clochaire]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2241 | | [[Liam de Bluinsín]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2242 | | [[Damien Ó Ciaragáin]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-11 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2243 | [[Íomhá:Adrian Tuohy (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adrian Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2244 | | [[Siobhán McSweeney]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2245 | | [[Jamie Barron]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2246 | | [[Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-26 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2247 | | [[Rónán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2248 | [[Íomhá:Cathal Mannion (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Mainnín]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2249 | | [[Tomás Ó Muireasa|Tom Morrissey]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2250 | | [[Tadhg de Búrca]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | | [[Clais Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2251 | | [[Ré Ó Laighléis]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2252 | [[Íomhá:Gearóid McInerney (2014).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Mac an Airchinnigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-24 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 2253 | [[Íomhá:2019 London Marathon IMG 9029 (32788526567).jpg|center|128px]] | [[Sinéad Diver]] | data-sort-value="1977" | 1977-02-17 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2254 | [[Íomhá:Daithí Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Daithí de Búrca]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2255 | | [[Brían Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2256 | | [[Seán Ó Caoilte]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2257 | [[Íomhá:Conor Whelan cropped.jpg|center|128px]] | [[Conchúir Ó Faoláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-31 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2258 | | [[Roibeard Ó Leannáin]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2259 | [[Íomhá:John Hanbury and Jonjo Farrell.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hAnmhuire]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2260 | [[Íomhá:Jason Flynn (2015).jpg|center|128px]] | [[Iasón Ó Floinn]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2261 | [[Íomhá:Pádraic Mannion(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2262 | | [[Louise O'Neill]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2263 | [[Íomhá:Enda O'Coineen (5).jpg|center|128px]] | [[Enda Ó Coinnín]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2264 | [[Íomhá:Brendan Murray Kyiv 2017.jpg|center|128px]] | [[Brendan Murray]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2265 | | [[David Byrne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2266 | | [[Gearóid Ó hÉigeartaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2267 | [[Íomhá:Máirín Ní Dhonnchadha (NUI Galway) XIV International Congress of Celtic Studies Maynooth 2011.jpg|center|128px]] | [[Máirín Ní Dhonnchadha]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2268 | | [[Lúcás Miach]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-29 | | [[Baile Níos]] |- | style='text-align:right'| 2269 | | [[Aisling Ní Dhonnchadha]] | | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2270 | | [[Rory Keenan]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2271 | | [[Matthew Hussey]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|An Chathair]] |- | style='text-align:right'| 2272 | | [[Michael English]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 2273 | | [[Colm Ó Spealáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-01 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 2274 | | [[Darragh Mac Giobúin]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-01 | | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 2275 | | [[Mícheál Ó Cathaláin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-17 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2276 | | [[Seán Mac Erlaine]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2277 | | [[Marc Ó Colmáin]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-23 | | [[An Bhlarna]] |- | style='text-align:right'| 2278 | | [[Déin Ó Brosnacháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-24 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2279 | | [[Roibeard Ó Floinn]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-07 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 2280 | [[Íomhá:Hayley Nolan Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-235 (50944207431) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hayley Nolan]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2281 | | [[Barra Ó Cochláin]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Gunnair]] |- | style='text-align:right'| 2282 | | [[Darragh Ó Liatháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2283 | [[Íomhá:Caitriona Perry.jpg|center|128px]] | [[Caitríona Perry]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-15 | | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 2284 | | [[Mac Shile Ó hAodha]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Cill Díoma]] |- | style='text-align:right'| 2285 | | [[Seán Ó Finn]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-24 | | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 2286 | | [[Aron Ó Giolláin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2287 | [[Íomhá:Nicola Coughlan in 2024.png|center|128px]] | [[Nicola Coughlan]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-09 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2288 | | [[Conn Ó Ceallacháin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2289 | | [[Eiric na Leamhna]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2290 | [[Íomhá:Mícheál Mac Donncha 2015.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Mac Donncha]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2291 | [[Íomhá:Aaron Connolly 26072025 (1).jpg|center|128px]] | [[Aaron Connolly]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2292 | | [[Teresa Mannion]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | ''[[:d:Q20855530|Baile Gall]]'' |- | style='text-align:right'| 2293 | | [[Seána Kerslake]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2294 | [[Íomhá:Evanne Ní Chuilinn, Feb 2025 - 54319343593 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Evanne Ní Chuilinn]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2295 | | [[Seán Ó Donnchú]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-25 | | [[Inis Cara]] |- | style='text-align:right'| 2296 | | [[Tadhg Ó Mathúna]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-13 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 2297 | | [[Denise McCormack]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2298 | [[Íomhá:Kerry minor Capt, Fellow Fossa Man David Clifford.jpg|center|128px]] | [[David Clifford]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-22 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2299 | | [[Níall Ó Scolaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2300 | | [[Colm Basquel]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2301 | | [[Evan Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2302 | [[Íomhá:Tara Flynn.jpg|center|128px]] | [[Tara Flynn]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2303 | | [[Lúc Ó Scannláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-02 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2304 | | [[Risteard Ó Laocha]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-13 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2305 | | [[Máirtín Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-09 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2306 | | [[Darren Ó Braonáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-13 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 2307 | | [[Pádraig Ó Loinn]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-02 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2308 | | [[Pádraig Ó Duíginn]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-23 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2309 | | [[Catherine Corless]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 2310 | | [[Darach Ó Séaghdha]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2311 | | [[Osgur Ó Ciardha]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2312 | [[Íomhá:Harriet Scott (footballer) Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-595 (52303311389).jpg|center|128px]] | [[Harriet Scott]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-10 | | [[Baile Coimín]]<br/>[[Reading, Berkshire|Reading]] |- | style='text-align:right'| 2313 | | [[Georgia Drummy]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2314 | [[Íomhá:Sally Rooney.png|center|128px]] | [[Sally Rooney]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-20 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2315 | [[Íomhá:Rhasidat Adeleke at 400m women Final Budapest 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rhasidat Adeleke]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2316 | | [[Adrian Breen]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-28 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2317 | | [[Brian Ó hÓgáin (Tiobraid Árann)|Brian Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-07-09 | | [[Lothra]] |- | style='text-align:right'| 2318 | | [[Seán Ó Conchúir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-01 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 2319 | [[Íomhá:Leanne Kiernan Lewes FC Women 0 West Ham Utd Women 5 pre season 12 08 2018-758 (43300204544) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leanne Kiernan]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-27 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 2320 | | [[Risteard Inglis]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2321 | | [[Séamus Ó Flanagáin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | ''[[:d:Q4494222|An Fheothanach]]'' |- | style='text-align:right'| 2322 | | [[Darragh Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | ''[[:d:Q59726393|Úlla]]'' |- | style='text-align:right'| 2323 | | [[Grace O'Flanagan]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2324 | | [[Yvonne O'Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2325 | | [[Nicola Evans]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-17 | | [[Cluain Sceach]] |- | style='text-align:right'| 2326 | | [[Roisin Upton|Róisín Upton]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2327 | | [[Nicola Daly]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2328 | | [[Aifric Mac Aodha]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2329 | | [[Caitríona Ní Chléirchín]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Scairbh na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 2330 | | [[Éanna Ó Muireasa]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2331 | | [[Dónall Ó Muireasa]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-20 | | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2332 | | [[Pádraig Ó Riain (iománaí)|Pádraig Ó Riain]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2333 | | [[Clíodhna Ní Lionáin]] | | | [[Cúil Ghréine]] |- | style='text-align:right'| 2334 | | [[Bríd Ní Mhóráin]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 2335 | | [[Claire O'Riordan]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2336 | | [[Rory Ó Beagáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-11 | | [[An Bhoth|Baile an Scotaigh]] |- | style='text-align:right'| 2337 | [[Íomhá:Pódio Olímpico (boxe, feminino) (cropped - Harrington).jpg|center|128px]] | [[Kellie Harrington]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2338 | [[Íomhá:Jane Ni Dhulchaointigh.jpeg|center|128px]] | [[Jane Ní Dhulchaointigh]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2339 | | [[Brian Ó hEadhra]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2340 | | [[Niall Déiseach]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2341 | | [[Karen Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-30 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 2342 | | [[Marc Mac Eochaidh]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-09 | | [[Cill Síoláin]] |- | style='text-align:right'| 2343 | | [[John Nolan (damhsóir)|John Nolan]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-07 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2344 | | [[Vincent Lambe]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2345 | | [[Máire Treasa Ní Dhubhghaill]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2346 | | [[Alan Dempsey]] | | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 2347 | | [[Ben Troy]] | | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 2348 | [[Íomhá:Bryan Dobson (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Dobson]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-10 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 2349 | | [[Seán Tadhg Ó Gairbhí]] | | | [[Ráth Caola]] |- | style='text-align:right'| 2350 | [[Íomhá:Ógie Ó Céilleachair.jpg|center|128px]] | [[Ógie Ó Céilleachair]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2351 | | [[Heather Payne]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-26 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2352 | | [[Fintan McCarthy (rámhaí)|Fintan McCarthy]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-23 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2353 | [[Íomhá:Dermot Kennedy performing at 2019 Lowlands Festival.png|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Cinnéide|Dermot Kennedy]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-13 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 2354 | | [[Naoise Dolan]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2355 | | [[John Farrelly]] | data-sort-value="2000" | 2000-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2356 | | [[Seán Mac An Ultaigh|Seán Mac an Ultaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2357 | [[Íomhá:Emma Dabiri, November 2021.png|center|128px]] | [[Emma Dabiri]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2358 | | [[Alice Little]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-03 | | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 2359 | [[Íomhá:Styopa Mkrtchyan, Adam Idah, Benoit Bastien YantsImages - Asatur Yesayants 688 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adam Idah]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2360 | | [[Ciara Ní É]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2361 | [[Íomhá:2019-06-29 1st FIG Artistic Gymnastics JWCH Women's Apparatus finals Vault Victory ceremony (Martin Rulsch) 23.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Gadirova]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2362 | [[Íomhá:Caoilinn hughes 8315752.jpg|center|128px]] | [[Caoilinn Hughes]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2363 | [[Íomhá:Izzy Atkinson.jpg|center|128px]] | [[Isibeal Atkinson]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-17 | | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] |- | style='text-align:right'| 2364 | | [[Jessica Ziu]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2365 | | [[Sinéad Ní Uallacháin]] | | | ''[[:d:Q67050365|Baile an Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 2366 | [[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|center|128px]] | [[Troy Parrott]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2367 | | [[Emilie Pine]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2368 | | [[Dáirine Ní Mheadhra]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2369 | [[Íomhá:Cathal Berry 2020.jpg|center|128px]] | [[Cathal Berry]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2370 | [[Íomhá:Gavin Bazunu and Alex McCarthy 22112025 (2) (Gavin Bazunu).jpg|center|128px]] | [[Gavin Bazunu]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2371 | [[Íomhá:EugeneMurtagh1234.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murtagh]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Dún an Rí]] |- | style='text-align:right'| 2372 | [[Íomhá:Paul Mescal at the Toronto International Film Festival in 2025 2 (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Paul Mescal]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-02 | | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 2373 | [[Íomhá:Mark Ward Sinn Féin.jpg|center|128px]] | [[Mark Ward (polaiteoir)]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2374 | [[Íomhá:Louisa harland diff 2021 1.jpg|center|128px]] | [[Louisa Harland]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-31<br/>1994-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2375 | | [[Caitlín Ní Chualáin]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2376 | | [[Peadar Ó Riada]] | data-sort-value="1954" | 1954-12 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 2377 | | [[Séamus Ó Coileáin (aistritheoir)|Séamus Ó Coileáin]] | | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2378 | [[Íomhá:Hazel Chu 2021 - 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hazel Chu]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2379 | | [[Maura Higgins]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-25<br/>1990-10-25 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2380 | | [[Áine Hensey]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2381 | | [[John Beag Ó Flatharta]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 2382 | | [[Mícheál de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2383 | [[Íomhá:Holly Cairns, April 2023 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Holly Cairns]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2384 | [[Íomhá:Ruairí Ó Murchú 2020.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Murchú]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-03 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2385 | [[Íomhá:Sorca Clarke 2020.jpg|center|128px]] | [[Sorca Clarke]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2386 | [[Íomhá:Violet-Anne Wynne 2020.jpg|center|128px]] | [[Violet-Anne Wynne]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cill Rois]] |- | style='text-align:right'| 2387 | [[Íomhá:Mairéad Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Mairéad Farrell (polaiteoir)|Mairéad Farrell]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-06 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2388 | [[Íomhá:Pa Daly 2014.jpg|center|128px]] | [[Pa Daly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2389 | [[Íomhá:Jennifer Carroll MacNeill 2020.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Carroll MacNeill]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2390 | [[Íomhá:Marc Ó Cathasaigh 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2391 | [[Íomhá:Christopher O'Sullivan 2020.jpg|center|128px]] | [[Christopher O’Sullivan|Christopher O'Sullivan]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2392 | [[Íomhá:Brian Leddin.jpg|center|128px]] | [[Brian Leddin]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2393 | [[Íomhá:Malcolm Noonan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Malcolm Noonan]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2394 | [[Íomhá:Claire Kerrane 2015.jpg|center|128px]] | [[Claire Kerrane]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-24 | | [[Dún Gar]] |- | style='text-align:right'| 2395 | [[Íomhá:Pauline Tully 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pauline Tully]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cill na Leice]] |- | style='text-align:right'| 2396 | [[Íomhá:Patrick Costello 2020.jpg|center|128px]] | [[Patrick Costello]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2397 | [[Íomhá:Norma Foley.jpeg|center|128px]] | [[Norma Foley]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2398 | [[Íomhá:Verona Murphy at the Sitting of the 34th Dáil on 18 December 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Verona Murphy]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | ''[[:d:Q104271796|An Ghráinseach]]'' |- | style='text-align:right'| 2399 | [[Íomhá:Jennifer Whitmore 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jennifer Whitmore]] | data-sort-value="1974" | 1974-06 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2400 | [[Íomhá:Emer Higgins, 2022.jpg|center|128px]] | [[Emer Higgins]] | data-sort-value="1983" | 1980s | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2401 | [[Íomhá:Joe Flaherty (politician).jpeg|center|128px]] | [[Joe Flaherty (polaiteoir)|Joe Flaherty]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2402 | [[Íomhá:Steven Matthews 2020.jpg|center|128px]] | [[Steven Matthews]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2403 | [[Íomhá:Valkyrie, January 2018 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lyra Valkyria]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2404 | [[Íomhá:Patricia Ryan 2020.jpg|center|128px]] | [[Patricia Ryan (polaiteoir)]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-03 | | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 2405 | [[Íomhá:Duncan Smith 2020.jpg|center|128px]] | [[Duncan Smith (polaiteoir)|Duncan Smith]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2406 | [[Íomhá:Paul Donnelly 2012.jpg|center|128px]] | [[Paul Donnelly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2407 | | [[Tony Holohan]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2408 | [[Íomhá:Michael Ryan ESCAIDE 2019 (49198471961) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mike Ryan]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2409 | | [[Sorcha Richardson]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2410 | [[Íomhá:Orla Comerford at the 2024 Summer Paralympics (cropped).jpg|center|128px]] | [[Orla Comerford]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2411 | | [[Nan Tom Teaimín]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2412 | | [[Máire Ní Chéileachair]] | | | ''[[:d:Q4481305|An Fearann]]'' |- | style='text-align:right'| 2413 | [[Íomhá:Richie Conroy at DIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Richie Conroy]] | | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2414 | [[Íomhá:John Cummins (Irish politician).jpg|center|128px]] | [[John Cummins]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2415 | | [[Lyra (amhránaí)|Lyra]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-19 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2416 | | [[Sibéal Davitt]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2417 | [[Íomhá:CMAT, Brooklyn, March 2022 2 (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] | [[CMAT]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2418 | [[Íomhá:Jamie Finn Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-717 (52303039536) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jamie Finn]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2419 | | [[Niamh Farrelly]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2420 | | [[Áine Ní Chíobháin]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2421 | | [[Breandán 'ac Gearailt]] | | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2422 | | [[Maud Cotter]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2423 | [[Íomhá:Rachael Blackmore on Aione 23 January 2020 at Gowran Park.jpg|center|128px]] | [[Rachael Blackmore]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-11 | | ''[[:d:Q60555085|Cill Náile]]'' |- | style='text-align:right'| 2424 | [[Íomhá:Saoirse Noonan Durham 2023 (sq cropped).jpg|center|128px]] | [[Saoirse Noonan]] | data-sort-value="1999" | 1999-07-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2425 | | [[SON]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2426 | | [[Bernadette Nic an tSaoir]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2427 | [[Íomhá:Éanna Hardwick at TIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Éanna Hardwicke]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2428 | [[Íomhá:Katie McGreal.jpg|center|128px]] | [[Katie McGreal]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2429 | [[Íomhá:Colm Bairéad DIFF Panel 1.png|center|128px]] | [[Colm Bairéad]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2430 | | [[Diarmuid de Faoite]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2431 | | [[Pádraig Ó Macháin]] | | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 2432 | | [[Siún Ní Dhuinn]] | | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2433 | | [[Abbie Larkin]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2434 | | [[Carol Cronin]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2435 | | [[Tadhg Ó Dúshláine]] | data-sort-value="1951" | 1951-06-06 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2436 | | [[Séamas Ó hInnéirghe]] | data-sort-value="1918" | 1918 | | ''[[:d:Q104336077|Dumha Thuama]]'' |- | style='text-align:right'| 2437 | | [[Isobel Ní Riain]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2438 | | [[Eoin Ó Catháin]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2439 | | [[Dáithí de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2440 | | [[Paddy Mhéime Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | ''[[:d:Q81084492|Loch Conaortha]]'' |- | style='text-align:right'| 2441 | | [[Mairéad Ní Fhlatharta]] | | | ''[[:d:Q124513045|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2442 | | [[Niamh Ní Chróinín]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2443 | | [[Aodán Ó Ceallaigh]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2444 | | [[Sorcha O'Raghallaigh]] | | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 2445 | | [[Simon Ó Faoláin]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2446 | [[Íomhá:Gavan Reilly, 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gavan Reilly]] | | | ''[[:d:Q59721533|Ráth Moliain]]'' |- | style='text-align:right'| 2447 | | [[Joan Mallon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2448 | [[Íomhá:Deirdre Brennan poet.jpg|center|128px]] | [[Deirdre Brennan]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2449 | | [[Jazzy (amhránaí)|Jazzy]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-19 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2450 | | [[Olan Monk]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2451 | | [[Louisa Ní Éideáin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Léim an Bhradáin]] |- | style='text-align:right'| 2452 | | [[Stephen O'Hanlon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2453 | | [[Roibeard Ó Cathasaigh]] | | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 2454 | | [[Cormac Mac Gearailt]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2455 | | [[Iarla Ó Muirthile]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2456 | [[Íomhá:Anne Marie McMahon.png|center|128px]] | [[Anne Marie McMahon]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2457 | | [[Síomha Ní Ruairc]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 2458 | | [[Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Leitreach Ard]] |- | style='text-align:right'| 2459 | | [[John Sheáin Dharach Seoige]] | | | ''[[:d:Q104321603|Ros Muc]]'' |- | style='text-align:right'| 2460 | [[Íomhá:Bambie Thug Eurovision Song Contest 2024 Dress rehearsal Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bambie Thug]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2461 | | [[Maidhc Cheannabháin]] | | | ''[[:d:Q104324152|An tÁth Buí]]'' |- | style='text-align:right'| 2462 | | [[Stiofán Ó Cualáin (amhránaí)|Stiofán Ó Cualáin]] | | | ''[[:d:Q124414504|Baile na Cille]]'' |- | style='text-align:right'| 2463 | | [[Conchubhar Ó Luasa]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | ''[[:d:Q104298344|Screathan na nGabhann]]'' |- | style='text-align:right'| 2464 | | [[Sonaí Choilm Learaí Ó Conghaile]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q124447379|Cora Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 2465 | | [[Róisín Chambers]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2466 | | [[Edwina Guckian]] | | | [[Droim ar Snámh]] |- | style='text-align:right'| 2467 | [[Íomhá:Róisín Seoighe -Cath na ceathrú rua.jpg|center|128px]] | [[Róisín Seoighe]] | | | [[Ros an Mhíl]] |- | style='text-align:right'| 2468 | | [[Shauna Bannon]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2469 | | [[Seamas Ó hAoláin]] | | | [[An Baile Dubh, Contae Phort Láirge|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2470 | | [[Ciarán Ó hÓgartaigh]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2471 | | [[Tadhg Hickey]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2472 | | [[Síle Denvir]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2473 | | [[Joni Crone]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2474 | | [[Tara Howley]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2475 | | [[Pádraig Rynne]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2476 | | [[Marina Ní Dhubháin]] | | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 2477 | [[Íomhá:Nicholas Carolan-Irish Traditional Music Archive-364-0045-hinnerk-ruemenapf.jpg|center|128px]] | [[Nicholas Carolan]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2478 | | [[Hilary Bowen-Walsh]] | | | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 2479 | | [[Séaghan Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 2480 | [[Íomhá:Albert Dolan 2024.jpg|center|128px]] | [[Albert Dolan]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2481 | [[Íomhá:Eoin Hayes, Dec 2024 (54195237786) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hayes]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2482 | | [[Mike Mac Domhnaill]] | | | ''[[:d:Q104311662|Cluain Cath]]'' |- | style='text-align:right'| 2483 | [[Íomhá:Barry Heneghan, Dec 2024 (54179143031) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barra Ó hÉanacháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2484 | | [[Tomás Ó Coileáin]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2485 | | [[Doireann Ní Ghlacáin]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2486 | | [[Muireann Ní Chíobháin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2487 | | [[Cúán de Búrca]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2488 | | [[Marie-Louise Nicholson]] | | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 2489 | | [[John Prendergast]] | | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2490 | | [[Seoirsín Bashford]] | | | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 2491 | | [[Seán Collins (amhránaí)|Seán Collins]] | | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 2492 | | [[Cormac Ó Beaglaoich]] | | | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 2493 | | [[Majella Ní Dhomhnaill]] | | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2494 | | [[Siobhán Peoples]] | | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2495 | | [[Colm Broderick]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2496 | | [[Izzy Kamikaze]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2497 | | [[David Dunne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2498 | | [[Áine de Baróid]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2499 | | [[Colm Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2500 | | [[Rob Fell]] | | | [[Na Foidhrí]] |- | style='text-align:right'| 2501 | | [[Labhrás Ó Finneadha]] | | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 2502 | | [[Kathleen Loughnane]] | | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2503 | | [[Breda Hegarty]] | | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 2504 | | [[Máirín Uí Chonchubhair]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2505 | | [[Seán Ó Maoilchiaráin]] | | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 2506 | [[Íomhá:Íte Ní Chionnaith.jpg|center|128px]] | [[Íte Ní Chionnaith]] | | | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 2507 | | [[Laura J. Pakenham]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2508 | | [[Éadaoin Fitzmaurice]] | | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 2509 | | [[Síomha Hennessy]] | | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2510 | | [[Róisín O'Donovan]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2511 | | [[Molly Daly]] | data-sort-value="2008" | 2008-03-26 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2512 | | [[Síofra Ní Mhóráin]] | | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2513 | [[Íomhá:Trevor Sargent.jpg|center|128px]] | [[Trevor Sargent]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-26 | | [[Cill Dhéagláin]] |- | style='text-align:right'| 2514 | [[Íomhá:GrahamNorton-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Graham Norton]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2515 | [[Íomhá:2016-02-01 Rosanna Davison.jpg|center|128px]] | [[Rosanna Davison]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2516 | [[Íomhá:Primordial Party.San 2016 16.jpg|center|128px]] | [[Alan Averill]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2517 | [[Íomhá:2022 Michael D. Higgins (51988246304) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál D. Ó hUigínn|Mícheál D. Ó hUiginn]] | data-sort-value="1941" | 1941-04-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2518 | [[Íomhá:Enda Kenny (2012) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Enda Kenny|Éanna Ó Coinnigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 48 | [[Íomhá:Godfried Maes - The beheading of Saint Dymphna.jpg|center|128px]] | [[Naomh Damhnait]] | data-sort-value="700" | 7th century | data-sort-value="700" | 7th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1233 | [[Íomhá:Jedward do LA Marathon in Style - Los Angeles 2012 (6851710622).jpg|center|128px]] | [[Jedward]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1421 | [[Íomhá:Dustin.jpg|center|128px]] | [[Dustin Turcaí]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |} {{Wikidata list end}} {{Cómhaoin|Category:People of Ireland|Muintir na hÉireann}} {{síol-ie}} [[Catagóir:Daoine Éireannacha| ]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha i dTuaisceart Éireann]] bsv4obregi92zqr3qlt3bvr9cmswl4p 0 22014 1315463 1306281 2026-05-26T10:08:03Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315463 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] a09k4u5qnhmv5uuqnpgtcoh4qibbodt 1315464 1315463 2026-05-26T10:08:08Z PieWriter 71311 Undid edits by [[Special:Contribs/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|talk]]) to last version by Saighneánach 1315464 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 0 22015 1315490 1302965 2026-05-26T10:15:25Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315490 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=26 October 2020 |retrieve-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] cok3365pdiykavg6bcpeiz7xs8qrgu8 1315495 1315490 2026-05-26T10:16:57Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 1315495 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=26 October 2020 |retrieve-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] f5y7edpl03kpz3rrb2yomjz7mmp3cx1 1315580 1315495 2026-05-26T11:14:34Z Bogger 4531 tidied refs 1315580 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 22017 1315527 1311593 2026-05-26T10:26:35Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315527 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] janv250vx1qanqjgo2rngqatzl4fuvu 1315549 1315527 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Ériugena|Ériugena]] 1311593 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 0 34260 1315431 1304373 2026-05-25T23:20:37Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315431 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is nuachtán [[Béarla]] mórbhileoige ollscoile é '''''[[University Observer|The University Observer]]''''' a fhoilsítear gach coicís sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]]. Bíonn ailt rialta i n[[Gaeilge]] ann. Nuachtán é a fhaigheann bunmhaoiniú ón táille clárúcháin coláiste, mar sin tá dualgas áirithe orthu éilimh na mac léinn a chomhlíonadh. {{síol-nuachtán}} {{Meáin mac léinn in Éirinn}} {{Nuachtáin in Éirinn}} [[Catagóir:Meáin na mac léinn]] [[Catagóir:Nuachtáin ollscoile in Éirinn]] [[Catagóir:An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Míosacháin]] [[Catagóir:Saoracháin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1994]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1990í]] mp3xxhkiri9567n7j0vmi422h6cq1jq 0 34261 1315430 1304372 2026-05-25T23:20:28Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315430 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} {{Teideal iodálach}} {{glanadh-mar|Tagairtí, srl}} [[Íomhá:UCDCOLLEGETRIBUNEAPRIL2011.jpg|thumb|upright|Eagrán Aibreán 2011]] Is nuachtán [[Béarla]] tablóide é an '''''College Tribune''''' a fhoilsítear gach coicís sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]]. Bhunaigh an t-iriseoir [[Vincent Browne]] an chéad nuachtán sa choláiste chomh fada siar le [[1986]], agus fós, tá ''The College Tribune'' ar an bhfód. Ní fhaigheann an nuachtán aon airgead ón gColáiste agus dá bharr sin tá sé go hiomlán neamhspleách, agus bíonn sé i gcónaí ag brath ar urraíocht ó chomhlachtaí i gCOBÁC agus taobh amuigh di. Le déanaí, tá an Tribune tar éis forbairt a dhéanamh ar líne leis an suíomh idirlín www.collegetribune.ie agus tar éis sé mhí (Meitheamh 2011), tá thart ar 40,000 cuairteoirí tar éis cuairt a thabhairt air.{{fíoras}} Bíonn leathanach Gaeilge ann gach coicís agus forlíonadh do [[Seachtain na Gaeilge|Sheachtain na Gaeilge]]. Rinne an Tribune ceiliúradh ar 25 bliain de bheith ar an bhfód sa bhliain [[2011]]. {{Meáin mac léinn in Éirinn}} {{Nuachtáin in Éirinn}} [[Catagóir:Nuachtáin Ollscoile in Éirinn]] [[Catagóir:Meáin na mac léinn]] [[Catagóir:An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Coicíseáin]] [[Catagóir:Saoracháin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1989]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1980í]] jxa8lrg2hlwk87su5zzu3z8xxgl6122 0 34806 1315576 1283060 2026-05-26T10:47:13Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:President_Bill_Clinton_at_a_movie_screening_outside_the_Family_Theatre_of_the_White_House_(07).jpg|President_Bill_Clinton_at_a_movie_screening_outside_the_Family_Theatre_of_the_White_House_(07).jpg]] amach, agus ag chur [[:Íomhá:WHPO-P82 1315576 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir Meiriceánach agus gobharnóir [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] is ea '''Andrew Mario Cuomo''' (a rugadh ar [[6 Eanáir]] [[1957]] in [[Queens]], Nua-Eabhrac). [[Íomhá:Andrew Cuomo (48591892781).jpg|clé|mion|1998]] [[Íomhá:WHPO-P82943 - DPLA - 4cf0e3101b0c5b8429da57bd26daff13 (page 7).jpg|clé|mion|Bill Clinton, Kerry Kennedy Cuomo agus Andrew Cuomo, 2020]] == Saol == Is é Andrew Cuomo an mac is sine ag Mario Cuomo (a rugadh sa bhliain 1932), a bhí ina ghobharnóir ar Stát Nua-Eabhrac freisin, agus ag Matilda Raffa. Tá deartháir, Chris, ag Andrew chomh maith le deirfiúr, Maria. D'fhreastail sé ar Archbishop Molloy High School (1975) agus bhain céimeanna amach ó Ollscoil Fordham (1979) agus ó Scoil Dlí Albany (1982). Ón bhliain 1991 go dtí an bhliain 2003 bhí Cuomo pósta le Kerry Kennedy, iníon le [[Robert Kennedy]] agus [[Ethel Kennedy]]. Fuair Cuomo agus Kennedy colscaradh. Tá triúr iníonacha acu: Mariah Matilda Kennedy Cuomo (a rugadh sa bhliain 1995), Cara Ethel Kennedy Cuomo (1995) agus Michaela Andrea Cuomo (1997). Aturnae Ginearálta Stát Nua-Eabhrac a bhí in Andrew Cuomo idir na blianta 2006 agus 2010. Tá saineolas aige ar chúrsaí lóistín agus tithíochta, agus d’oibrigh sé i gcoinne an truaillithe pholaitiúil. D’oibrigh sé ar feadh roinnt blianta i rialtas an Uachtarán [[Bill Clinton]] mar rúnaí stáit ar son tithíochta. Tá sé mór le Bill Clinton go fóill. Toghadh Cuomo mar ghóbhanóir ar Stát Nua-Eabhrac sa bhliain 2010 i gcomharbas ar David Paterson, a bhí sa phost úd i ndiaidh d'Elliot Spitzer, an ghobharnóir roimhe sin, éirí as an phost mar gheall ar scannal faoi striapacha. Ba bhaill den [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathach]] iad Paterson agus Spitzer, mar i gcéanna le Andrew Cuomo. === Scannal === Sa bhliain 2021, d'éirigh Cuomo as a ról mar ghobharnóir ar Nua-Eabhrac mar thoradh ar fhiosrúchán ag Ard-Aighne an Stáit sin a chruthaigh go raibh bunús le líomhaintí go mbíodh ciapadh agus bulaíocht ar bun aige ar mhná a bhíodh ag obair leis. Go drogallach a ghlac sé leis an mbreithiúnas ina aghaidh agus chuir sé cuid den mhilleán ar na hathruithe i ngnásanna iompair phoiblí le blianta anuas ([[Gluaiseacht MeToo]]). == Féach freisin == * Gluaiseacht MeToo == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.governor.ny.gov/ Suíomh oifigiúil an Ghobharnóir Andrew M. Cuomo] * [http://www.nga.org/cms/home/governors/current-governors/col2-content/main-content-list/andrew-cuomo.html Beathaisnéis ag suíomh an National Governors Association] {{DEFAULTSORT:Cuomo, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Síónaigh]] oebuyh5xggk8g05h664g1i0pndc5ik4 0 47128 1315570 1214657 2026-05-26T10:33:53Z K7yz3 73890 image 1315570 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Albam|image=Off the Wall.png}} Is é '''''Off the Wall''''' an chúigiú halbam ó [[Michael Jackson]]. Scaoileadh é ar an 10 Lúnasa, 1979. == Clár == Is iad seo na hamhráin: # "Don't Stop 'til You Get Enough" # "Rock with You" # "Workin' Day and Night" # "Get on the Floor" # "Off the Wall" # "Girlfriend" # "She's Out of My Life" # "I Can't Help It" # "It's the Falling in Love" (le Patti Austin) # "Burn This Disco Out" == Cairteacha == {| class="wikitable centre" ! scope=col | Tír ! scope=col | Uimhir |- |{{bratach|Australia}} [[An Astráil]] | align=center|17 |- |{{Bratach|Switzerland}} [[An Eilvéis]] |align="center"|27 |- |{{Bratach|Italy}} [[An Iodáil]] |align="center"|9 |- |{{Bratach|Norway}} [[An Iorua]] | align=center|4 |- |{{Bratach|Mexico}} [[Meicsiceo]] | align=center|49 |- |{{bratach|New Zealand}} [[An Nua-Shéalainn]] |align=center|2 |- |{{bratach|United Kingdom}} [[An Ríocht Aontaithe]] |align=center|3 |- |{{Bratach|Spain}} [[An Spáinn]] |align=center|11 |- |{{bratach|United States}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] |align=center|3 |- |{{bratach|Sweden}} [[An tSualainn]] |align=center|26 |} == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} [[Catagóir:Michael Jackson]] [[Catagóir:Albaim a eisíodh in 1979]] 9gp2pxynv47jhld7sp2jvldogkqwen8 0 59053 1315380 1267588 2026-05-25T16:39:07Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1315380 wikitext text/x-wiki {{NMI list header}} {{NMI list item | number = 56 | ainm = Teampall Eanaigh | name = [[w:Annagh Church|Annagh]] | description = Eaglais | image = Annagh Church (IMGP5424) looking Northeast.JPG | baile = | townland = Annagh, County Kerry|Annagh | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.248522 | lon = -9.754818 }} {{NMI list item | number = 430 | ainm = [[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] | name = [[w:Ardcanaght Stones]] | description = Clocha Oghaim | image = | baile = | townland = Ardcannaght | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.169473 | lon =-9.726435 }} {{NMI list item | number = 54 | ainm = [[Ardeaglais Ard Fhearta]] | name = [[w:Ardfert Cathedral]] | description = Teampall Mór agus 2 Eaglais | image = Ardfert cathedral.jpg | baile = [[Ard Fhearta]] | townland = Ardfert | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.328801 | lon = -9.781773 }} {{NMI list item | number = 358 | ainm = [[Mainistir Ard Fhearta]] | name = [[w:Ardfert Abbey]] | description = Mainistir (Proinsiasach) | image = Ardfert Friary 2012 09 11.jpg | baile = [[Ard Fhearta]] | townland = Ardfert | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.330294 | lon = -9.773911 }} {{NMI list item | number = 221.01 | ainm = [[Cloch Oghaim Airghleanna]] | name = [[w:Arraglen Ogham Stone]] | description = Cloch Oghaim | image = Ogham Stone (geograph 2391021).jpg | baile = | townland = Arraglen (Corkaguiney Barony) | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.186673 | lon = -10.341102 }} {{NMI list item | number = 355 | ainm = | name = [[w:Gallaunmore]] | description = Gallán | image = | baile = | townland = Ballineetig | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.139254 | lon = -10.222848 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Baile an Chnocáin]] | name = [[w:Ballinknockane]] | description = Reilig agus Eaglais (féideartha) | image = | baile = [[Baile an Chnocáin]] | townland = Ballinknockane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.233438 | lon =-10.298012 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Baile an Chnocáin]] | name = [[w:Ballinknockane]] | description = Láthair Botháin | image = | baile = [[Baile an Chnocáin]] | townland = Ballinknockane (ED Kilquane) | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.233438 | lon =-10.298012 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Baile an Chnocáin]] | name = [[w:Ballinknockane]] | description = Láthair Botháin agus Uaimh Thalún | image = | baile = [[Baile an Chnocáin]] | townland = Ballinknockane (ED Kilquane) | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.234288 | lon =-10.291654 }} {{NMI list item | number = 168 | ainm = [[Prióireacht Bhaile an Sceilg]] | name = [[w:Ballinskelligs Abbey]] | description = Prióireacht (Agaistíneach) | image = Ballinskelligs St Michael 1996 08 16.jpg | baile = [[Baile an Sceilg]] | townland = Ballinskelligs | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.815318 | lon = -10.271774 }} {{NMI list item | number = 64 | ainm = [[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] | name = [[w:Ballintaggart Ogham Stones]] | description = Clocha Oghaim | image = CIIC 156 (Richard Brash, 1879).png | baile = | townland = Ballintaggart | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] | name = [[w:Ballybowler North Ogham Stone]] | description = Cloch Oghaim | image = | baile = | townland = Ballybowler North | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.176767 | lon = -10.222615 }} {{NMI list item | number = 364 | ainm = [[Caisleán Bhéal Átha Málais]] | name = [[w:Ballymalis Castle]] | description = Caisleán | image = Castles of Munster, Ballymalis, Kerry (3) - geograph.org.uk - 1392760.jpg | baile = | townland = Ballymalis | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 62 | ainm = [[Teampall Mhanachain]] ''afm'' An Teampall Geal | name = [[w:St. Manchan's Oratory]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) agus Cloch Oghaim | image = | baile = | townland = Ballymorereagh | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.154529 | lon = -10.331290 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Bhaile na bhFionnúrach]] | name = [[w:Ballynavenooragh]] | description = Caiseal, Botháin agus Uaimh Thalún | image = | baile = | townland = Ballynavenooragh | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Bhaile na bhFionnúrach]] | name = [[w:Ballynavenooragh]] | description = Caiseal agus Bothán | image = | baile = | townland = Ballynavenooragh | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Baile Uí Bhaoithín]] | name = [[w:Cathair na gCat]] | description = Caiseal agus Cloch Oghaim | image = Ancient Christian site (Lathair Luathre Chriostai) - geograph.org.uk - 219843.jpg | baile = | townland = Ballywiheen | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.158792 | lon = -10.40702 }} {{NMI list item | number = 221.2425 | ainm = [[Baile Uí Bhaoithín]] | name = [[w:Ballywiheen]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Ruined church and burial ground at Ballywiheen - geograph.org.uk - 220017.jpg | baile = | townland = Ballywiheen | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.158792 | lon = -10.40702 }} {{NMI list item | number = 380, 492 | ainm = | name = [[w:Beenbane]] | description = Calluragh, Láthair Bothán, Crosleac, Imfhálú, Uaimh Thalún, Cros, Galláin | image = | baile = | townland = Beenbane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 500 | ainm = Teachín Bheiginse | name = [[w:Beginish house]] | description = Teach déanta as cloch | image = | baile = | townland = Beginish | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =51.938991 | lon =-10.289963 }} {{NMI list item | number = 184 | ainm = [[Cathair Conraoi]] | name = [[w:Caherconree Fort]] | description = Dún Ceann Tíre (Intíre) | image = Caherconree Fort.JPG | baile = [[Cathair Conraoi]] | townland = Caherconree | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.197367 | lon = -9.863012 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Cathair Deargáin Thuaidh]] | name = [[w:Caherdorgan North]] | description = Caiseal | image = County Kerry - Caherdorgan Fort - 20130404105952.jpg | baile = | townland = Caherdorgan North | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.181803 | lon =-10.338227 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Cathair Deargáin Thuaidh#Teach an tSeansailéara|Cathair Deargáin Thuaidh]] | name = [[w:Caherdorgan North]] | description = Foirgneamh - meánaoiseach | image = | baile = | townland = Caherdorgan North | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 238 | ainm = [[Caladh na Feirse]] | name = [[w:Callanafersy]] | description = Lios | image = | baile = | townland = Callanafersy West | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.136969 | lon =-9.774545 }} {{NMI list item | number = 249 | ainm = [[Caisleán Charraig an Phoill]] | name = [[w:Carrigafoyle Castle]] | description = Caisleán | image = Carrigafoyle Castle Ireland.jpg | baile = [[Béal Átha Longfoirt]] | townland = Ballylongford | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.570048 | lon = -9.494181 }} {{NMI list item | number = 59 | ainm = [[Oileán an Teampaill (Cuan Dairbhre)]] | name = [[w:Church Island (Valentia Harbour)]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Church_Island_-_geograph.org.uk_-_530209.jpg | baile = | townland = Valentia Harbour | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.937757 | lon = -10.282833 }} {{NMI list item | number = 60 | ainm = [[Oileán an Teampaill (Loch Luíoch)]] | name = [[w:Church Island (Lough Currane)]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = ChurchIslandMonasticSite LoughCurrane StFinianChapel.jpg | baile = [[Loch Luíoch]] | townland = Lough Currane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.83516 | lon = -10.1304 }} {{NMI list item | number = 228 | ainm = [[Clochán Cárthainn]] | name = [[w:Cloghanecarhan]] | description = Lios agus Cloch Oghaim | image = | baile = | townland = Cloghanecarhan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.888436 | lon = -10.184025 }} {{NMI list item | number = 385 | ainm = [[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] | name = [[w:Dunloe Ogham Stones]] | description = Clocha Oghaim | image = Dunloe (Ogham Stones).jpg | baile = | townland = Coolmagort | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.059967 | lon = -9.634751 }} {{NMI list item | number = 346 | ainm = [[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] | name = [[w:Darrynane Beg Ogham Stone]] | description = Cloch Oghaim | image = | baile = | townland = Derrynane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.764126 | lon = -10.121925 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[An Dún Mór, Contae Chiarraí (An Daingean)]] | name = [[w:Doonmore]] | description = Dún Ceann Tíre | image = Doonsheane Promontory Fort - geograph.org.uk - 276380.jpg | baile = | townland = Doonsheane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.118696 | lon =-10.221967 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Caiseal Imileá an Bhóthair]] | name = [[w:Emlagh East Cashel]] | description = Cloch Oghaim | image = | baile = | townland = Emlagh East | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.132803 | lon = -10.225341 }} {{NMI list item | number = 391 | ainm = [[Caiseal Imileá an Bhóthair]] | name = [[w:Emlagh East Cashel]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Emlagh East | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.132803 | lon = -10.225341 }} {{NMI list item | number = 177 | ainm = [[An Dún Beag]] | name = [[w:Dunbeg Fort]] | description = Dún Ceann Tíre | image = DunbegDingleDet.jpg | baile = | townland = Fahan, County Kerry|Fahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.103408 | lon = -10.408541 }} {{NMI list item | number = 65 | ainm = [[Caisleán Ghallarais]] | name = [[w:Gallarus Castle]] | description = Caisleán | image = GallarusCastle.jpg | baile = [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] | townland = Ballynagall|Baile na nGall | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.175824 | lon = -10.355942 }} {{NMI list item | number = 66 | ainm = [[Aireagal Ghallarais]] | name = [[w:Gallarus Oratory]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Gallarusoratory.jpg | baile = [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] | townland = Ballynagall|Baile na nGall | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.172695 | lon = -10.349936 }} {{NMI list item | number = 64 | ainm = | name = [[w:Garfinny Church]] | description = Reilig | image = | baile = | townland = Garfinny | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.147965 | lon = -10.234200 }} {{NMI list item | number = 612 | ainm = [[Droichead na Gairfeanaí]] | name = [[w:Garfinny Bridge]] | description = Droichead | image = Garfinny Bridge - geograph.org.uk - 912699.jpg | baile = | townland = Garfinny and Flemingstown | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.149802 | lon =-10.227109 }} {{NMI list item | number = 156 | ainm = | name = [[w:Cathair Sayer]] | description = Clochán | image = | baile = | townland = Glanfahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 156 | ainm = | name = [[w:Cathair Martin]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Glanfahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.143812 | lon = -10.358648 }} {{NMI list item | number = 156 | ainm = | name = [[w:Cathair Murphy]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Glanfahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 156 | ainm = | name = [[w:Cathair Sileoid]] | description = Clochán | image = | baile = | townland = Glanfahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 156 | ainm = Cathair na gConchuireach | name = [[w:Cathair Conor]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Glanfahan | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.101705 | lon = -10.421369 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Na Gleannta Thuaidh]] | name = [[w:Glin North]] | description = Clochán agus Caiseal | image = | baile = | townland = Glin North | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Na Gleannta Thuaidh]] | name = [[w:Glin North]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Glin North | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.180344 | lon = -10.285700 }} {{NMI list item | number = 63 | ainm = [[Rinn an Chaisleáin]] | name = [[w:Rinn an Chaisleain]] | description = Láthair Eaglaise | image = Dingle-Great-Blasket-Village-2012.JPG | baile = [[An Blascaod Mór]] | townland = Great Blasket | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.105299 | lon =-10.511022 }} {{NMI list item | number = 61 | ainm = [[Sceilg Mhichíl]] | name = [[w:Skellig Michael]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Klosteranlage Skellig Michael.jpg | baile = [[Na Sceilg]] | townland = Great Skellig | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.772187 | lon = -10.538701 }} {{NMI list item | number = 67 | ainm = | name = [[w:Illauntannig]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = | baile = | townland = Illauntannig | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.326209 | lon = -10.019893 }} {{NMI list item | number = 63 | ainm = [[Inis Tuaisceart]] | name = [[w:Inishtooskert]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Tooskert.jpg | baile = [[Inis Tuaisceart]] | townland = Inishtooskert | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.082043 | lon = -10.568069 }} {{NMI list item | number = 63 | ainm = [[Inis Mhic Aoibhleáin]] | name = [[w:Inishvickillane]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = | baile = [[Inis Mhic Aoibhleáin]] | townland = Inishvickillane | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.044036 | lon = -10.608539 }} {{NMI list item | number = 183 | ainm = [[Inis Faithlinn]] | name = [[w:Innisfallen Abbey]] | description = Eaglais, Aireagal agus Mainistir (Beinidicteach) | image = Innisfallen.jpg | baile = | townland = Innisfallen Island | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.046577 | lon = -9.554222 }} {{NMI list item | number = 329 | ainm = [[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] | name = [[w:Kilcoolaght East ogham stones]] | description = Clocha Oghaim | image = Kilcoolaght East ogham stones 6.jpg | baile = | townland = Kilcoolaght East | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.073977 | lon =-9.745985 }} {{NMI list item | number = 593 | ainm = [[Cill Eiltín]] | name = [[w:Killelton Church]] | description = Eaglais | image = Killelton Church west elevation exterior.JPG | baile = | townland = Killelton | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.228188 | lon = -9.873757 }} {{NMI list item | number = 65 | ainm = [[Cill Maoilchéadair]] | name = [[w:Kilmalkedar]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Kilmalkeader Church north west view.JPG | baile = [[Cill Maoilchéadair]] | townland = Kilmalkedar | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.184798 | lon =-10.336304 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = | name = [[w:Keelers' Stone]] | description = Ballán | image = | baile = [[Cill Maoilchéadair]] | townland = Kilmalkedar | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.185523 | lon =-10.338254 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = | name = [[w:St. Brendan's Oratory]] | description = Eaglais | image = | baile = [[Cill Maoilchéadair]] | townland = Kilmalkedar | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 227 | ainm = [[An Chathair Gheal]] | name = [[w:Cahergall]] | description = Caiseal | image = Cahergall Cashel interior.JPG | baile = | townland = Kimego West | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.955903 | lon = -10.257801 }} {{NMI list item | number = 414 | ainm = [[Leaca na Buaile]] | name = [[w:Leacanabuaile]] | description = Caiseal | image = | baile = | townland = Kimego West | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 258 | ainm = Mainistir Lios Laichtín | name = [[w:Lislaughtin Abbey]] | description = Mainistir (Proinsiasach) | image = Lislaughtin Abbey.JPG | baile = | townland = Lislaughtin | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.557472 | lon = -9.470057 }} {{NMI list item | number = 260 | ainm = [[Caisleán Lios Tuathail]] | name = [[w:Listowel Castle]] | description = Caisleán | image = Listowel Castle.JPEG | baile = [[Lios Tuathail]] | townland = Listowel | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.442473 | lon = -9.64999 }} {{NMI list item | number = 611 | ainm = [[Cathair an Lóthair]] | name = [[w:Loher Cashel]] | description = Caiseal | image = Loher Cashel.JPG | baile = | townland = Loher | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.78604 | lon = -10.16558 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Mám an Óraigh]] | name = [[w:Maumanorig]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = | baile = | townland = Maumanorig | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 311 | ainm = [[Mainistir Mhucrois]] | name = [[w:Muckross Abbey]] | description = Mainistir (Proinsiasach) | image = MuckrossAbbey.jpg | baile = [[Cill Áirne]] | townland = Killarney National Park | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.026206 | lon = -9.494901 }} {{NMI list item | number = 53 | ainm = | name = [[w:Aghadoe]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Aghadoe Outside round tower.jpg | baile = | townland = Parkavonear | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.076745 | lon = -9.554511 }} {{NMI list item | number = 236 | ainm = | name = [[w:Parkavonear Castle]] | description = Caisleán | image = Parkavonear Castle keep Aghadoe.JPG | baile = | townland = Parkavonear | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 10001 | ainm = | name = [[w:Illaunloughan]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = | baile = [[Caladh, An]] | townland = Portmagee | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.886476 | lon = -10.373579 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Caisleán Ráthanáin]] | name = [[w:Rahinnane Castle]] | description = Caisleán, Lios agus Uaimh Thalún | image = Rahinnane Castle - geograph.org.uk - 257388.jpg | baile = [[Ceann Trá]] | townland = Ventry | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 57 | ainm = [[Teampall Ráth Teas]] | name = [[w:Ratass Church]] | description = Eaglais agus Cloch Oghaim | image = Rathass Church Tralee Kerry.jpg | baile = | townland = Ratass | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.267011 | lon = -9.681834 }} {{NMI list item | number = 55 | ainm = | name = [[w:Rattoo]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Irl RattooTower.jpg | baile = | townland = Rattoo | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.442473 | lon = -9.64999 }} {{NMI list item | number = 519 | ainm = [[Mainistir Riaisc ‎]] | name = [[w:Reask]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = Reask Stone.jpg | baile = | townland = Reask | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.167374 | lon = -10.387698 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = [[Rinn Chonaill]] | name = [[w:Reenconnell]] | description = Láthair Eaglasta (Luath-Meánaoiseach) | image = | baile = | townland = Reenconnell | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 534 | ainm = [[Caisleán an Rois]] | name = [[w:Ross Castle]] | description = Caisleán | image = Ross Castle.jpg | baile = [[Cill Áirne]] | townland = Ross Island, Killarney|Ross Island | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.041345 | lon = -9.531683 }} {{NMI list item | number = 221 | ainm = | name = [[w:Dun an oir]] | description = Dún Ceann Tíre | image = Smerwick Harbour - geograph.org.uk - 504665.jpg | baile = | townland = Smerwick | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = | lon = }} {{NMI list item | number = 143 | ainm = [[Cathair na Stéige]] | name = [[w:Staigue stone fort]] | description = Caiseal | image = Staigue Fort.jpg | baile = [[tSnaidhm, An]] | townland = Sneem | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 51.805033 | lon = -10.015565 }} {{NMI list item | number = 303 | ainm = [[Crois Thóin an Chnoic]] | name = [[w:Tonaknock Cross]] | description = Cros | image = Tonaknock Cross.jpg | baile = | townland = Tonaknock | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat =52.383012 | lon = -9.698287 }} {{NMI list item | number = 295 | ainm = [[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] | name = [[w:Tullygarran ogham stones]] | description = Dhá Chloch Oghaim | image = Tullygarran Ogham Stones.jpg | baile = | townland = Tullygarran | county = [[Ciarraí]] | region-iso = IE-KY | lat = 52.275836 | lon = -9.643068 }} [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] d9d0h9gb4dh08ukjm5i5odn1qq97rtj 14 65676 1315465 791818 2026-05-26T10:09:23Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315465 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k [[Catagóir:Daoine]] sscqxkfkcypr66k0xyhf3puhl422z1t 1315479 1315465 2026-05-26T10:12:39Z PieWriter 71311 Reverted edits by Bubble Marin2r 1315479 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 73363 1315391 1232382 2026-05-25T18:15:03Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1315391 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach agus gníomhaí Poblachtánach ab ea '''Caitlín Bean Uí Chléirigh''' nó '''Kathleen Clarke''' ([[11 Aibreán]] [[1878]] - [[29 Meán Fómhair]] [[1972]]), a bhí ina leasuachtarán ar [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]] sna 1910idí. Bhí sí ina ball de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Fianna Fáil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/clarke-kathleen-caitlin-bean-ui-chleirigh-a1707|teideal=Clarke, Kathleen (Caitlín Bean Uí Chléirigh) {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-07-23}}</ref> [[File:Kathleen Clarke 1900.jpg|clé|mion|Kathleen Clarke, 1900]] === Beatha === [[Íomhá:Kathleen Clarke, 1924.jpg|clé|mion|1923]] Éadaitheoir agus bean gnó i Luimneach, lean Kathleen Daly a fiancé, [[Tom Clarke]], go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1901. Phós siad ar 16 Iúil 1901 i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac]] Ar ais in Éirinn, cuireadh sa phríosún í i ndiaidh [[Éirí Amach 1916]] agus cuireadh chun báis a fear céile agus a deartháir Edward Daly.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/minority-voices-major-changes|teideal=Seanad100 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-09-22|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-23}}</ref> Toghadh chun na Dála í sa bhliain 1921, áit ar chaith sí vóta in aghaidh an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]]. Ainmníodh í chuig an gCéad [[Seanad Éireann (1922-1936)|Seanad]] sa bhliain 1928 mar bhall d’Fhianna Fáil, agus chuir sí in aghaidh alt sa Bhille um Choinníollacha Fostaíochta 1935 a chuir cosc ar mhná post a ghlacadh i dtionscail áirithe. Dhiúltaigh Clarke glacadh leis an gcomhaontú go dtiocfadh laghdú ar phá na bhfear de bharr “pá comhionann as obair chomhionann”. Sa bhliain 1939, bhí sí ar an gcéad bhean chun bheith ina h[[Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath|Ard-Mhéara ar Bhaile Átha Cliath]].<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tom Clarke]] * [[Seanad Éireann (1922-1936)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Uí Chléirigh, Caitlín Bean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1878]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Cumann na mBan]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghráinseach an Déin]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Éadaitheoirí]] [[Catagóir:Méaraí mná]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] b3cmygbpbux48bk2vvakowdwpvu0nyl 1315392 1315391 2026-05-25T18:17:26Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1315392 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach agus gníomhaí Poblachtánach ab ea '''Caitlín Bean Uí Chléirigh''' nó '''Kathleen Clarke''' ([[11 Aibreán]] [[1878]] - [[29 Meán Fómhair]] [[1972]]), a bhí ina leasuachtarán ar [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]] sna 1910idí. Bhí sí ina ball de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Fianna Fáil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/clarke-kathleen-caitlin-bean-ui-chleirigh-a1707|teideal=Clarke, Kathleen (Caitlín Bean Uí Chléirigh) {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-07-23}}</ref> [[File:Kathleen Clarke 1900.jpg|clé|mion|Kathleen Clarke, 1900]] === Beatha === [[Íomhá:Kathleen Clarke, 1924.jpg|clé|mion|1923]] Éadaitheoir agus bean gnó i Luimneach, lean Kathleen Daly a fiancé, [[Tom Clarke]], go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1901. Phós siad ar 16 Iúil 1901 i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac]] Ar ais in Éirinn, cuireadh sa phríosún í i ndiaidh [[Éirí Amach 1916]] agus cuireadh chun báis a fear céile agus a deartháir Edward Daly.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/minority-voices-major-changes|teideal=Seanad100 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-09-22|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-23}}</ref> Toghadh chun na Dála í sa bhliain 1921, áit ar chaith sí vóta in aghaidh an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]]. Ainmníodh í chuig an gCéad [[Seanad Éireann (1922-1936)|Seanad]] sa bhliain 1928 mar bhall d’Fhianna Fáil, agus chuir sí in aghaidh alt sa Bhille um Choinníollacha Fostaíochta 1935 a chuir cosc ar mhná post a ghlacadh i dtionscail áirithe. Dhiúltaigh Clarke glacadh leis an gcomhaontú go dtiocfadh laghdú ar phá na bhfear de bharr “pá comhionann as obair chomhionann”. Sa bhliain 1939, bhí sí ar an gcéad bhean chun bheith ina h[[Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath|Ard-Mhéara ar Bhaile Átha Cliath]].<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tom Clarke]] * [[Seanad Éireann (1922-1936)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Uí Chléirigh, Caitlín Bean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1878]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Cumann na mBan]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghráinseach an Déin]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Éadaitheoirí]] [[Catagóir:Méaraí mná]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] 9tn2yjgf47sigylerihoorhbfrjhpg2 0 74310 1315393 1200228 2026-05-25T18:20:04Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1315393 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Art Ó Cléirigh''' ({{lang-en|Arthur Clery}}; 25 Deireadh Fómhair 1879 – 20 Samhain 1932).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=703|title=Ó CLÉIRIGH, Art (1879–1932) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> Bhí sé ina pholaiteoir neamhspleách. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ó Cléirigh, Art}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1879]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] fhwt5c2lc2nyih3oletdoh2n1i87d36 0 79830 1315388 1310616 2026-05-25T18:00:29Z Seachránaí 53315 Catagóir:Manaigh 1315388 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] is ea '''Bede,''' a rugadh i [[673]] i d[[Tyne and Wear]] agus a fuair bás ar [[26 Bealtaine]] [[735]], i [[Jarrow]], Ríocht Northumbria. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-creid}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Bede}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 673]] [[Catagóir:Básanna i 735]] [[Catagóir:Beinidictigh]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Manaigh]] [[Catagóir:Naoimh Sasanacha]] n9n4n4dr0ywpwtfy91vte6yyqe348n8 1315389 1315388 2026-05-25T18:04:42Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1315389 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] is ea '''Bede,''' a rugadh i [[673]] i d[[Tyne and Wear]] agus a fuair bás ar [[26 Bealtaine]] [[735]], i [[Jarrow]], Ríocht Northumbria. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-creid}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Bede}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 673]] [[Catagóir:Básanna i 735]] [[Catagóir:Aistritheoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Beinidictigh]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Manaigh]] [[Catagóir:Naoimh Sasanacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Sasanacha]] [[Catagóir:Staraithe Sasanacha]] sfaf5qpc0ttg5tyfnp3uaxxvrywfg91 0 82345 1315562 1314870 2026-05-26T10:30:41Z Conradder 34685 /* 1990idí */ 1315562 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''An Bhanna Uachtarach'''. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. I mí na Nollag 2019, bhí [[Carla Lockhart]] ([[Páirtí Aontachtach Daonlathach|PAD]]) tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An Bhanna Uachtarach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tromlach glan ag na Tóraithe - bua rábach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1212/1098828-beo-toradh-olltoghchan-na-breataine-baruil-mhaith-ag-10-a-chlog/|date=2019-12-12|language=ga|author=Ciarán Lenoach}}</ref> Toghadh í arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Feisirí de Pharlaimint == {| class="wikitable sortable";" |- ! colspan="2" | Toghchán !! Portráid ||Feisire || Páirtí |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | 1983 | |[[Harold McCusker]] |[[Páirtí Aontachtach Uladh]] |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | Fothoghchán 1990 | [[File:David Trimble (3x4 crop).jpg|100px]] |[[David Trimble]] |[[Páirtí Aontachtach Uladh]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | 2005 | [[File:David Simpson MP.jpg|100px]] | [[David Simpson]] | [[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | 2019 | [[File:Official portrait of Carla Lockhart MP crop 2.jpg|100px]] | [[Carla Lockhart]] | [[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] |} ==Toghcháin== === 2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000017|teideal=Upper Bann - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-05-21}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[Carla Lockhart]]''' | '''21,642''' | '''45.7''' | '''+4.9''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Catherine Nelson]] | 14,236 | 30.1 | +5.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | [[Eóin Tennyson]] | 6,322 | 13.3 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Kate Evans | 3,662 | 7.7 | -4.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 1,496 | 3.2 | -6.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 7,406 | 15.6 | -0.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,358 | 58.3 | -0.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 81,249 | | |} === 2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[Carla Lockhart]]''' | '''20,501''' | '''41.0''' | '''-2.5''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 12,291 | 24.6 | −3.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | [[Eóin Tennyson]] | 6,433 | 12.9 | +8.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Doug Beattie]] | 6,197 | 12.4 | −3.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 4,623 | 9.2 | +0.6 |- ! colspan="3" |Tromlach | 8,210 | 16.4 | +0.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 50,045 | 60.4 | -3.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 82,856 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''22,317''' | '''43.5''' | '''+10.8''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 14,325 | 27.9 | +3.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Doug Beattie]] | 7,900 | 15.4 | -12.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Declan McAlinden | 4,397 | 8.6 | −0.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Tara Doyle | 2,319 | 4.5 | +0.7 |- ! colspan="3" |Tromlach | 7,992 | 15.6 | +11.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 51,258 | 63.9 | +4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 80,168 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''15,430''' | '''32.7''' | '''-1.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Jo-Anne Dobson]] | 13,166 | 27.9 | +2.2 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Catherine Seeley]] | 11,593 | 24.6 | -0.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 4,238 | 9.0 | -3.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Peter Lavery | 1,780 | 3.8 | +0.8 |- |scope="row" style="background:{{CISTA/meta/color}};"| |[[CISTA]] |Martin Kelly |460 |1.0 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Damien Harte |351 |0.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Amandeep Singh Bhogal | 201 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 2,264 | 4.8 | -3.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,219 | 59.0 | +3.7 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 80,060 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''14,000''' | '''33.8''' | '''-3.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |Harry Hamilton | 10,639 | 25.7 | +0.2 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 10,237 | 24.7 | +3.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 5,276 | 12.8 | -0.2 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Brendan Heading | 1,231 | 3.0 | +0.8 |- ! colspan="3" |Tromlach | 3,361 | 8.1 | -4.0 |- ! colspan="3" |Ballóid | 41,383 | 55.3 | -5.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,732 | | |} ===2000idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2005|Olltoghchán, 2005]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''16,679''' | '''37.6''' | '''+8.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[David Trimble]] | 11,281 | 25.5 | −8.0 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 9,305 | 21.0 | −0.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Dolores Kelly]] | 5,747 | 13.0 | −1.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Alan Castle | 955 | 2.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |355 |0.8 | −0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 5,398 | 12.1 | - |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,322 | 61.2 | −9.1 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 71,645 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2001|Olltoghchán, 2001]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''17,095''' | '''33.5''' | '''−10.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[David Simpson]] | 15,037 | 29.5 | +18.0 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Dara O'Hagan]] | 10,771 | 21.1 | +9.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Dolores Kelly]] | 7,607 | 14.9 | −9.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |527 |1.0 | −0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 2,058 | 4.0 | -15.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 51,037 | 70.3 | +2.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 72,574 | | |} ===1990idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1997|Olltoghchán, 1997]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''20,836 ''' | '''43.6''' | '''−15.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 11,584 | 24.2 | +0.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Bernadette O'Hagan | 5,773 | 12.1 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Mervyn Carrick]] | 5,482 | 11.5 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |3,017 | 6.3 | +0.7 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |554 |1.2 | −1.3 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Brian Price | 433 | 0.9 | −2.5 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |Jack Lyons |108 |0.2 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,252 | 19.4 | -16.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,787 | 67.8 | +0.4 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,503 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1992|Olltoghchán, 1992]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''26,824''' | '''59.0''' | '''−2.5''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 10,661 | 23.4 | +2.9 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Brendan Curran | 2,777 | 6.1 | −1.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |2,541 | 5.6 | -0.3 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Collette Jones | 1,556 | 3.4 | ''N/B'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |1,120 |2.5 | −2.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 16,163 | 35.6 | -5.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,479 | 67.4 | +1.4 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 67,446 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" | Fothoghchán 1990 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''20,547''' | '''58.0''' | '''−3.5''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 6,698 | 18.9 | -1.6 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Sheena Campbell | 2,033 | 5.7 | −1.7 |- |style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |[[Ulster Independence|Neamhspleáchas Uladh]] |[[Hugh Ross]] | 1,534 | 4.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |2,541 | 5.6 | -0.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |1,083 |3.1 | −1.6 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Collette Jones | 1,038 | 3.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay | 948 | 2.7 | −3.2 |- | style="background:{{Páirtí Daonlathach Uladh/meta/color}};"| |[[Páirtí Daonlathach Uladh|PDU]] | [[Gary McMichael]] | 600 | 1.7 | ''Nua'' |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};"| |[[Páirtí Glas (RA)|Páirtí Glas]] | Peter Doran | 576 | 1.6 | ''Nua'' |- | style="background:{{Labour Coalition/meta/color}};"| |Lucht oibre Neamhspleách | [[Erskine Holmes]] | 235 | 0.6 | ''Nua'' |- | style="background:#590346;"| | [[Páirtí Daonlathach Sóisialta (RA)|PDS]] | Alistair Dunn | 154 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,849 | 39.1 | -1.9 |- ! colspan="3" |Ballóid | 35,446 | 53.4 | -12.6 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 66,377 | | |} ===1980idí=== == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] kvcdbspz4tz3go3omrdrks0n3kgv5b9 1315577 1315562 2026-05-26T10:48:43Z Conradder 34685 /* 1980idí */ 1315577 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''An Bhanna Uachtarach'''. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. I mí na Nollag 2019, bhí [[Carla Lockhart]] ([[Páirtí Aontachtach Daonlathach|PAD]]) tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An Bhanna Uachtarach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tromlach glan ag na Tóraithe - bua rábach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1212/1098828-beo-toradh-olltoghchan-na-breataine-baruil-mhaith-ag-10-a-chlog/|date=2019-12-12|language=ga|author=Ciarán Lenoach}}</ref> Toghadh í arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Feisirí de Pharlaimint == {| class="wikitable sortable";" |- ! colspan="2" | Toghchán !! Portráid ||Feisire || Páirtí |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | 1983 | |[[Harold McCusker]] |[[Páirtí Aontachtach Uladh]] |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | Fothoghchán 1990 | [[File:David Trimble (3x4 crop).jpg|100px]] |[[David Trimble]] |[[Páirtí Aontachtach Uladh]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | 2005 | [[File:David Simpson MP.jpg|100px]] | [[David Simpson]] | [[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | 2019 | [[File:Official portrait of Carla Lockhart MP crop 2.jpg|100px]] | [[Carla Lockhart]] | [[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] |} ==Toghcháin== === 2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000017|teideal=Upper Bann - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-05-21}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[Carla Lockhart]]''' | '''21,642''' | '''45.7''' | '''+4.9''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Catherine Nelson]] | 14,236 | 30.1 | +5.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | [[Eóin Tennyson]] | 6,322 | 13.3 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Kate Evans | 3,662 | 7.7 | -4.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 1,496 | 3.2 | -6.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 7,406 | 15.6 | -0.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,358 | 58.3 | -0.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 81,249 | | |} === 2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[Carla Lockhart]]''' | '''20,501''' | '''41.0''' | '''-2.5''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 12,291 | 24.6 | −3.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | [[Eóin Tennyson]] | 6,433 | 12.9 | +8.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Doug Beattie]] | 6,197 | 12.4 | −3.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 4,623 | 9.2 | +0.6 |- ! colspan="3" |Tromlach | 8,210 | 16.4 | +0.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 50,045 | 60.4 | -3.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 82,856 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''22,317''' | '''43.5''' | '''+10.8''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 14,325 | 27.9 | +3.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Doug Beattie]] | 7,900 | 15.4 | -12.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Declan McAlinden | 4,397 | 8.6 | −0.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Tara Doyle | 2,319 | 4.5 | +0.7 |- ! colspan="3" |Tromlach | 7,992 | 15.6 | +11.8 |- ! colspan="3" |Ballóid | 51,258 | 63.9 | +4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 80,168 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''15,430''' | '''32.7''' | '''-1.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Jo-Anne Dobson]] | 13,166 | 27.9 | +2.2 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Catherine Seeley]] | 11,593 | 24.6 | -0.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 4,238 | 9.0 | -3.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Peter Lavery | 1,780 | 3.8 | +0.8 |- |scope="row" style="background:{{CISTA/meta/color}};"| |[[CISTA]] |Martin Kelly |460 |1.0 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Damien Harte |351 |0.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Amandeep Singh Bhogal | 201 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 2,264 | 4.8 | -3.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,219 | 59.0 | +3.7 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 80,060 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''14,000''' | '''33.8''' | '''-3.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |Harry Hamilton | 10,639 | 25.7 | +0.2 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 10,237 | 24.7 | +3.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Dolores Kelly]] | 5,276 | 12.8 | -0.2 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Brendan Heading | 1,231 | 3.0 | +0.8 |- ! colspan="3" |Tromlach | 3,361 | 8.1 | -4.0 |- ! colspan="3" |Ballóid | 41,383 | 55.3 | -5.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,732 | | |} ===2000idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2005|Olltoghchán, 2005]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[David Simpson]]''' | '''16,679''' | '''37.6''' | '''+8.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[David Trimble]] | 11,281 | 25.5 | −8.0 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[John O'Dowd]] | 9,305 | 21.0 | −0.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Dolores Kelly]] | 5,747 | 13.0 | −1.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Alan Castle | 955 | 2.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |355 |0.8 | −0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 5,398 | 12.1 | - |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,322 | 61.2 | −9.1 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 71,645 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2001|Olltoghchán, 2001]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''17,095''' | '''33.5''' | '''−10.1''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[David Simpson]] | 15,037 | 29.5 | +18.0 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Dara O'Hagan]] | 10,771 | 21.1 | +9.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Dolores Kelly]] | 7,607 | 14.9 | −9.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |527 |1.0 | −0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 2,058 | 4.0 | -15.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 51,037 | 70.3 | +2.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 72,574 | | |} ===1990idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1997|Olltoghchán, 1997]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''20,836 ''' | '''43.6''' | '''−15.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 11,584 | 24.2 | +0.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Bernadette O'Hagan | 5,773 | 12.1 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Mervyn Carrick]] | 5,482 | 11.5 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |3,017 | 6.3 | +0.7 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |554 |1.2 | −1.3 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Brian Price | 433 | 0.9 | −2.5 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |Jack Lyons |108 |0.2 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,252 | 19.4 | -16.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 47,787 | 67.8 | +0.4 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,503 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1992|Olltoghchán, 1992]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''26,824''' | '''59.0''' | '''−2.5''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 10,661 | 23.4 | +2.9 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Brendan Curran | 2,777 | 6.1 | −1.3 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |2,541 | 5.6 | -0.3 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Collette Jones | 1,556 | 3.4 | ''N/B'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |1,120 |2.5 | −2.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 16,163 | 35.6 | -5.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,479 | 67.4 | +1.4 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 67,446 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" | Fothoghchán 1990 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[David Trimble]]''' | '''20,547''' | '''58.0''' | '''−3.5''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 6,698 | 18.9 | -1.6 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Sheena Campbell | 2,033 | 5.7 | −1.7 |- |style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |[[Ulster Independence|Neamhspleáchas Uladh]] |[[Hugh Ross]] | 1,534 | 4.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay |2,541 | 5.6 | -0.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |1,083 |3.1 | −1.6 |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Páirtí Coimeádach (TÉ)]] | Collette Jones | 1,038 | 3.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | William Ramsay | 948 | 2.7 | −3.2 |- | style="background:{{Páirtí Daonlathach Uladh/meta/color}};"| |[[Páirtí Daonlathach Uladh|PDU]] | [[Gary McMichael]] | 600 | 1.7 | ''Nua'' |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};"| |[[Páirtí Glas (RA)|Páirtí Glas]] | Peter Doran | 576 | 1.6 | ''Nua'' |- | style="background:{{Labour Coalition/meta/color}};"| |Lucht oibre Neamhspleách | [[Erskine Holmes]] | 235 | 0.6 | ''Nua'' |- | style="background:#590346;"| | [[Páirtí Daonlathach Sóisialta (RA)|PDS]] | Alistair Dunn | 154 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,849 | 39.1 | -1.9 |- ! colspan="3" |Ballóid | 35,446 | 53.4 | -12.6 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 66,377 | | |} ===1980idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1987|Olltoghchán, 1987]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[Harold McCusker]]''' | '''25,137 ''' | '''61.5 ''' | '''+4.6''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Bríd Rodgers]] | 8,676 | 20.5 | +3.6 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Brendan Curran | 3,126 | 7.4 | −2.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Mary Cook |2,487 | 5.9 | ''Nua''' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |2,004 |4.7 | −0.8 |- ! colspan="3" |Tromlach | 17,361 |41.0 | ±0.0 |- ! colspan="3" |Ballóid | 41,430 | 66.0 | −6.0 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 64,540 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Fothoghcháin Thuaisceart Éireann, 1986|Fothoghcháin 1986]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[Harold McCusker]]''' | '''29,311 ''' |''' 80.8''' |'''+23.9''' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] | 22,333 | 61.4 | +20.4 |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,136 | 46.3 | +20.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 36,861 | 57.2 | −14.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 63,484 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1983|Olltoghchán, 1983]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |'''[[PAU]]''' |'''[[Harold McCusker]]''' | '''24,888 ''' | '''56.9''' | align="center" | ''' - ''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[James McDonald]] | 7,807 | 17.9 | align="center" | - |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Jim Wells]] | 4,547 | 10.4 | align="center" | - |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Brendan Curran |4,110 | 9.4 | align="center" | - |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] | [[Tom French]] |2,392 |5.5 | align="center" | - |- ! colspan="3" |Tromlach | 17,081 |41.0 | align="center" | - |- ! colspan="3" |Ballóid | 41,644 |72.0 | align="center" | - |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 60,734 | | |} == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] l4k42zxrkj308z8o98g67xwrn7ikdnx 0 82757 1315390 1313848 2026-05-25T18:08:06Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1315390 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An séú bean chéile [[Anraí VIII Shasana]] ab ea '''Catherine Parr''' a rugadh ar an [[1512]] agus a fuair bás ar an [[7 Meán Fómhair]] [[1548]]. {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Parr, Catherine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1512]] [[Catagóir:Básanna i 1548]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na Sasana]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] nypcgdqrvtciagew688iml6c10xsucr 0 83170 1315566 1178500 2026-05-26T10:31:44Z Saighneánach 72809 Typo 1315566 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:First Aid Nursing Yeomanry on the Western Front, 1914-1918 Q4673.jpg|mion|Mná i g[[Calais]], Eanáir 1917: thiomáin siad [[Otharcharr|otharchairr]] sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] i rith an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogaidh Dhomhanda]] ]] Ba í '''Averil Deverell''' ([[2 Eanáir]] [[1893]] – [[11 Feabhra]] [[1979]]) an chéad bhean riamh a glaodh chun Barra na hÉireann sa bhliain 1921 (in éineacht le [[Frances Kyle|Frances "Fay" Kyle)]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=SHwFOXAhIe8C&lpg=PA72&dq=averil%20deverell&pg=PA72#v=onepage&q=averil%20deverell&f=false|title=Have Women Made a Difference?: Women in Irish Universities, 1850-2010|last=Harford|first=Judith|last2=Rush|first2=Claire|date=2010|publisher=Peter Lang|isbn=9783034301169|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Women in law|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Women_in_law&oldid=976484780|journal=Wikipedia|date=2020-09-03|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lawlibrary.ie/news/campaigns/trailblazers-100-years-of-women-at-the-bar.aspx|teideal=Chun céad bliain an Achta um Dhícháiliú Gnéis (Díchur), 1919) a comóradh, chruthaigh Barra na hÉireann taispeántas ar líne mar dhoiciméadú den chéad 100 bean a glaodh|údar=lawlibrary.ie|dáta=2019|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101132047/https://www.lawlibrary.ie/news/campaigns/trailblazers-100-years-of-women-at-the-bar.aspx}}</ref> == Saol == Tháinig Deverell as [[na Clocha Liatha]]. Bhí a athair mar Chléireach Cúirte i g[[Contae Chill Mhantáin]]. Rinne sí staidéar ar an dlí ar ollscoil I rith an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogaidh Dhomhanda]], thiomáin Deverell [[Otharcharr|otharchairr]] sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Tháinig athrú ar an dlí i 1919 chun ligean do mhná a bheith ina n-abhcóidí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/trove-belonging-to-averil-deverell-ireland-s-first-female-barrister-is-saved-1.3371291|teideal=Trove belonging to Averil Deverell, Ireland’s first female barrister, is saved|údar=Colum Kenny|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-11-01}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Deverell, Averil}} [[Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1893]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Banreachtóirí in Éirinn]] f64g98034ulx91mdcwl45j24pyw61bb 0 86223 1315503 1297989 2026-05-26T10:17:33Z Saighneánach 72809 Fix 1315503 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Staraí liteartha Ungárach as [[Šamorín]], [[An tSeicslóvaic]] í '''Mária Szabó''' (san [[An Ungáiris|Ungáiris]]: [ˈmaːriɒ 'sɒboː]) (a rugadh ar an [[17 Bealtaine]], [[1945]]). == A Saol == Rugadh Szabó i [[Šamorín]] sa [[An tSeicslóvaic|tSeicslóvaic]] (anois [[An tSlóvaic]]) sa bhliain [[1945]].<ref>{{Lua idirlín |url=https://opac-nevter.pim.hu/record/-/record/PIM122711|teideal=Szabó Mária Ilona|údar=|dátarochtana=11 Samhain 2018 |foilsitheoir=Petőfi Irodalmi Múzeum|dáta=}} (san Ungáiris)</ref> Bhain sí [[céim máistreachta]] amach i staidéar [[Sasana|Shasana]] ó Ollscoil Eötvös Loránd i m[[Búdaipeist]] agus fuair sí a dhochtúireacht sa stair liteartha ón Acadamh na hUngáie um Eolaíocht sa bhliain [[1989]]. == Tagairtí == {{reflist}} == Oibreacha == *Szabó, Mária Ilona: Charles Langbridge Morgan (1894–1958). Király István, Szerdahelyi István (főszerk.): ''Világirodalmi lexikon'', 8., Akadémiai Kiadó, Budapest. 603. o., 1982. (san Ungáiris) == Naisc sheachtracha == * {{Lua idirlín |url=https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=10863|teideal=Szabó Mária Ilona|údar=|dátarochtana=11 Samhain 2018 |foilsitheoir=[[Acadamh um Eolaíocht na hUngáire]]|dáta=}} (san Ungáiris) * {{Lua idirlín |url=https://mandadb.hu/common/file-servlet/document/363511/default/doc_url/Miskolci_Blcssz_Egyeslet.pdf|teideal=Miskolci Bölcsész Egyesület|údar=Gyárfás, Ágnes|dátarochtana=11 Samhain 2018 |foilsitheoir=Miskolci Bölcsész Egyesület|dáta=}} (san Ungáiris) {{síol-beath-hu}} {{DEFAULTSORT:Szabo, Maria}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1945]] [[Catagóir:Teangeolaithe Ungáracha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Mná]] eocqfsgfmh6ni2dno94ilb6s07n8oc0 2 90239 1315373 1315181 2026-05-25T12:48:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Ogham, Aibítir */ 1315373 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]], [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]], [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]], [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]], [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]], [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]], [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]], [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]], [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]], [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]], [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]], [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]], [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]], [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]], [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]], [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]], [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]], [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]], [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]], [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]], [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]], [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]], CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]], CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]], [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]], CIIC iii=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]], CIIC iii=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]], CIIC iii<<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] ftxkg5398irk53pgep4xlm806jj5alh 1315383 1315373 2026-05-25T17:00:27Z Marcas.oduinn 33120 1315383 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]], [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * CIIC iii=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * CIIC iii=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * CIIC iii<<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] 9zlkccg4cfao8ecoupr0nmvpr64d9st 1315400 1315383 2026-05-25T22:24:39Z Marcas.oduinn 33120 /* Ogham, Aibítir */ 1315400 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 172]]=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]], [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * CIIC iii=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * CIIC iii<<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] 3aui64u72zeuezcpp1c7fe6wwltmibu 1315402 1315400 2026-05-25T22:33:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Ogham, Aibítir */ 1315402 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 152]]-153=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 172]]=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]], [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * CIIC iii<<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] kwanchlht3jtdw61hfexko3x6xpadb4 1315403 1315402 2026-05-25T22:34:00Z Marcas.oduinn 33120 /* Ogham, Aibítir */ 1315403 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 152]]-153=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 172]]=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]] * CIIC iii<<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] rmp0spe61khjdkqd3es02qyflayhi3f 0 91180 1315369 1315350 2026-05-25T12:13:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Éire */ 1315369 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic chlainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/ Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php Silchester Roman Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105215/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php |date=2019-07-27 }}, [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php The Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105200/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php |date=2019-07-27 }} ar University of Reading ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] 9c2laz5aitnwqvl8r7iiszvgahsbc3v 1315370 1315369 2026-05-25T12:28:41Z Marcas.oduinn 33120 /* Éire */ 1315370 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín url=http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = TITUS-Ogamica 180 | work=titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ | Bruscais mhic Cailifh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/ Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php Silchester Roman Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105215/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php |date=2019-07-27 }}, [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php The Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105200/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php |date=2019-07-27 }} ar University of Reading ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] hqg7vi7syi00kl7nkqfc66n9pke56f7 1315372 1315370 2026-05-25T12:40:59Z Marcas.oduinn 33120 /* Éire */ Nasc 1315372 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 50|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín url=http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = TITUS-Ogamica 180 | work=titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ | Bruscais mhic Cailifh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/ Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php Silchester Roman Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105215/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php |date=2019-07-27 }}, [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php The Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105200/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php |date=2019-07-27 }} ar University of Reading ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] sk96hqlz4lpue81uxib96qjupasqw8n 1315381 1315372 2026-05-25T16:47:41Z Marcas.oduinn 33120 /* Éire */ Tagairt 1315381 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 50|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín | url = http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = CIIC no. 180, Emlagh East | work = titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ | Bruscais mhic Cailifh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/ Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php Silchester Roman Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105215/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php |date=2019-07-27 }}, [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php The Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105200/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php |date=2019-07-27 }} ar University of Reading ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] r37c9gettav9v7quu6tav64mknitkeu 1315386 1315381 2026-05-25T17:14:01Z Marcas.oduinn 33120 /* Éire */ Typos 1315386 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 50|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín | url = http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = CIIC no. 180, Emlagh East | work = titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACI | Bruscais mhic Cailigh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/ Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php Silchester Roman Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105215/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_home.php |date=2019-07-27 }}, [https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php The Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727105200/https://www.reading.ac.uk/silchester/i3/victorians/vic_ogham.php |date=2019-07-27 }} ar University of Reading ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] ivztm2tqnszdm9zywtu6b452fuxpaq1 1315396 1315386 2026-05-25T20:44:01Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Naisc 1315396 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 50|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín | url = http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = CIIC no. 180, Emlagh East | work = titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACI | Bruscais mhic Cailigh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní Scholaíocha== Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]], ''Corpus Inscription Insularum Celticarum'', [https://www.irishmanuscripts.ie/digital/CorpusInscriptionInsularumCelticarumVolI/Corpus%20Inscription%20Insularum%20Celticarum%20Vol%20I.pdf?x80640 Iml. 1] agus [https://www.irishmanuscripts.ie/digital/CorpusInscriptionInsularumCelticarumVolII/Corpus%20Inscription%20Insularum%20Celticarum%20Vol%20II.pdf?x80640 2] * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [https://www.ucl.ac.uk/social-historical-sciences/archaeology/research/research-directory/material-worlds/celtic-inscribed-stones-project Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * Silchester Roman Town, [https://research.reading.ac.uk/silchester/the-ogham-stone/ Ogham Stone], Reading University ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] 8fmzcsurmf5vrhydu7dyjgv0rysrlk5 1315397 1315396 2026-05-25T20:52:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Inscríbhinní scolaíocha */ scolaíoch 1315397 wikitext text/x-wiki Feictear '''inscríbhinní [[ogham|oghaim]]''' ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]] &mdash; oirdheisceart na hÉireann, [[Corn na Breataine]], [[an Bhreatain Bheag]] agus [[Oileán Mhanann]]. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as [[Gaeilge Chianach]] a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní [[Cruithnis]]e orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta. [[Íomhá:CIIC 504.gif|mion|150px|Cloch Oghaim [[CIIC 504]] ó Oileán Mhanann, leis an ''droim'' sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ''Bivaidonas'' (beo-mar-thine) mhic chlainne ''Cunava[li]'']] Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná '''Corpus inscriptionum insularum Celticarum''' (CIIC), bunaithe ar saothar [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]]. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea '''Celtic Inscribed Stones Project''' (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann [[CIIC 1]] agus CISP INCHA/1.<!--cé: Ziegler lists 344 Gaelic ogham inscriptions known to Macalister (Éire agus [[Oileán Mhanann]]), and seven additional inscriptions discovered later.--> Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]], agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]] suas go dtí na linne seo.<!--[[Corca Dhuibhne]] [[Dyfed]]--> ==Inscríbhinní ortadocsacha== {{Litreacha Oghaim}} In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá. Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart: * [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] 130 * [[Contae Chorcaí|Corcaigh]] 84 * [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] 48 * [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] 14 * [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] 9 * [[Contae Chill Dara|Cill Dara]] 8 * [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] 5 * [[Contae na Mí|An Mhí]] 5 * [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] 4 * [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] 3 * [[Contae Luimnigh|Luimneach]] 3 * [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] 3 * [[Contae Aontroma|Aontroim]] 2 * [[Contae an Chabháin|An Cabhán]] 2 * [[Contae Lú|Lú]] 2 * [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] 2 * [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] 1 * [[Contae Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]] 1 * [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] 1 * [[Contae Liatroma|Liatroim]] 1 * [[Contae Dhoire|Doire]] 1 * [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] 1 Feictear samplaí eile sa Bhreatain mar a leanas: * [[Breatain Bheag]] ca. 40 ** [[Pembrokeshire]] 16 ** [[Breconshire]] 7 ** [[Carmarthenshire]] 7 ** [[Glamorgan]] 4 ** [[Ceredigion]] 3 ** [[Denbighshire]] 2 ** [[Powys]] 1 ** [[Caernarvonshire]] 1 * Sasana ** [[Corn na Breataine]] 5 ** [[Devon]] 2 ** áiteanna eile 1 * [[Oileán Mhanann]] 5 * roinnt samplaí amhrasacha in [[Albain]] 3? ===Nathanna struchtúrtha=== Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist. Is iad a leanas na focail ghaoil: * [[:en:wikt:ᚋᚐᚊᚔ|ᚋᚐᚊᚔ]] MAQI mic * [[:en:wikt:ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ|ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ]] INIGENA iníne * [[:en:wikt:ᚋᚒᚉᚑᚔ|ᚋᚒᚉᚑᚔ]] MUCOI treibhe, clainne * [[:en:wikt:ᚐᚃᚔ|ᚐᚃᚔ]] AVI uí * [[:en:wikt:ᚉᚓᚂᚔ|ᚉᚓᚂᚔ]] CELI céile * [[:en:wikt:ᚅᚓᚈᚐ|ᚅᚓᚈᚐ]], [[:en:wikt:ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ|ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ]] NETA, NIOTTA nia, curaidh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/nia nia²], laoch, curadh, ar teanglann.ie FGB</ref> Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe: * [[:en:wikt:ᚂᚔᚓ|ᚂᚔᚓ]] LIE lia (féach [[CIIC 1]]) * [[:en:wikt:ᚐᚅᚋ|ᚐᚅᚋ]] ANM ainm Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus ''Hic Iacit'' as Laidin: * [[:en:wikt:ᚕᚑᚔ|ᚕᚑᚔ]] KOI seo é Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', ''[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]''. In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas: * X MAQI Y * X MAQI MUCOI Y * X MAQI Y MUCOI Z * X KOI MAQI MUCOI Y * X MUCOI Y * X MAQI Y MAQI MUCOI Z * Ainm lom gan focal ''formula * ANM X MAQI Y * ANM X * X AVI Y * X MAQI Y AVI Z * X CELI Y * NETA X * INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]]) ===Ainmneacha=== Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná: * [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]] *: CUNA *: cú * [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]] *: CATTU *: cath Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is: * CIIC 300 *: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ *: CUNANETAS *: Nia/curadh cúnna * (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ *: CUNAMAGLI *: Flaith cúnna * (107) *: CUNAGUSSOS *: tréan le cú * (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ *: CATTUVVIRR *: fear catha * (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ *: CATABAR *: barr sa chath * ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ *: IVACATTOS *: iúr an chatha I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear: * (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ *: BRANOGENI *: Branghinte<ref>[http://dil.ie/6537 1 bran], fiach, ar eDIL</ref> * (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ *: TRENAGUSU *: tréan-ghus * (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ *: BIVAIDONAS<ref>[http://dil.ie/5991 biu], beo, ar eDIL</ref> *: beo mar thine Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is: * (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ *: VENDUBARI *: barr/ceann fionn * (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ *: CASONI *: ceann catach * (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ *: DALAGNI *: dall-ghinte * (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ *: DERCMASOCA<ref>[http://dil.ie/31660 2 mass], maise, ar eDIL</ref> *: dearc/súil mhaiseach * (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ *: MAILAGNI *: maol-ghinte * (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ *: GATTAGLAN *: eagnaí glan Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is: * (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON * (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA * (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA Feictear an t-ainm díoga ERC,<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc], neamh; ach féach freisin [http://dil.ie/search?q=Erc&search_in=headword 2-7 erc]; ar eDIL </ref> neamh, i n-ainmneacha amhail is: * (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA * (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as: * (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ '' DOVVINIAS, as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil) * (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann ''Altraige'' i dtuaisceart Ciarraí * (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den ''Dál Coirpri'' as [[Contae Chorcaí]]. Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha: * (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ *: MAQI-CARATTINN *: Mac Caorthainn * (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ *: MAQVI QOLI *: Mac Coill * (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ *: IVOGENI *: Iúr-ghinte ===Léirmheas=== Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is: * (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN, áit arb iasacht é QRIMITIR as ''presbyter'' (sagart) na Laidine. Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd. ===Éire=== Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i g[[Coláiste na hOllscoile Corcaigh]] (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh [[Abraham Abell]] ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don ''Cork Institution'' sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den [[Cuvierian Society]] Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc [[John Windele]], Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i n[[Dún Lóich]], gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]] i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad. {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 1 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html INCHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204432/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/incha_1.html |date=2012-02-04 }} | ᚛ᚂᚔᚓ ᚂᚒᚌᚅᚐᚓᚇᚑᚅ ᚋᚐᚉᚉᚔ ᚋᚓᚅᚒᚓᚆ᚜<br>LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH | Lia ''Lugnaedon'' mhic ''Menueh''. | [[Inis an Ghaill]], Co. na Gaillimhe |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 2|2]] |[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/cloom_1.html CLOOM/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚊᚓᚅᚒᚃᚓᚅᚇᚔ᚜<br> QENUVEN[DI] | "ceann fionn", gaolta leis na ainmneacha ''Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn''<ref>{{ lua idirlín | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/h/og002.htm | teideal = TITUS-Ogamica 002 | suíomh = Titus.fkidg1.uni-frankfurt.de | dátarochtana = 2017-03-08 }}</ref> | [[Cluain Muirís]], [[Barr na Cúile]], Co. Liatroma |- style="vertical-align: top" | 3 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/islan_1.html ISLAN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚂᚓᚌᚔ ᚐᚃᚔ ᚊᚒᚅᚐᚉᚐᚅᚑᚄ᚜ <br> CUNALEGI AVI QUNACANOS | ''Cunalegi'' Uí ''Qunacanos'' | An tOileán, [[Coistealaigh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 4 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html KILMA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051625/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kilma_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚂᚒᚌᚐᚇᚇᚑᚅ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉ᚜<br> ᚛ᚇᚇᚔᚄᚔ ᚋᚑ[--]ᚉᚊᚒᚄᚓᚂ᚜<br> LUGADDON MA[QI] L[U]GUDEC<br>DDISI MO[--]CQU SEL | ''Lugáed'' mhic ''Luguid'' | [[Cill Mhainín]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 5 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html RUSHE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513215328/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushe_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚐᚂᚐᚈᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚏ᚜<br> ALATTOS MAQI BR | ''Alattos'' mhic Br... | [[An Roisín Thoir]], [[Cill Mobhí]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 6 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html TULLA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113443/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tulla_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊᚐᚄᚔᚌᚔᚅᚔᚋᚐᚊᚔ᚜<br>QASIGN[I]MAQ[I] | ''Qasignias'' mhic ... | [[An Tulachán]], Coistealaigh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 7 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html CORRO/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101917/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/corro_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚓᚏᚐᚅᚔ ᚐᚃᚔ ᚐᚈᚆᚓᚉᚓᚈᚐᚔᚋᚔᚅ᚜<br> MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN | Mac Ciaráin Uí Riaghan | [[Corr Odhar]], [[Gaileanga]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 8 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html DOOGH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513211725/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/doogh_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚉᚑᚏᚁᚐᚌᚅᚔ ᚌᚂᚐᚄᚔᚉᚑᚅᚐᚄ᚜<br> MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS | Mhic clainne ''Corbagnus Glasiconas'' | [[Dumhach Mhic Eoghain]], Muraisc, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | 9 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html AGHAL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020032/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghal_1.html |date=2021-05-10 }} | ᚛ᚋᚐᚊᚐᚉᚈᚑᚋᚐᚊᚌᚐᚏ᚜<br> MAQACTOMAQGAR | Mac ''Acto'', Mac ''Gar'' | [[Achadh Liag]], [[Tír Amhlaidh]], Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 10|10]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html BREAS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070214/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breas_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ / ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜<br> L[E]GG[--]SD[--] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT | ''Legwescad'' mac ''Corrbrias'' mac ''Ammllogwitt'' | [[Bréisteach]], Tír Amhlaidh, Co. Mhaigh Eo |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 38|38]] | <ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Ballyboodan&stone=38._Ballyboodan&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Ballyboodan / 38. Ballyboodan | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2015-07-21 | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜<br> CORBI KOI MAQI LABRID | Seo é Corb mhic ''Labraid'' | [[Baile Mhuadáin]], [[Cnoc an Tóchair]], Co. Chill Chainnigh |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 47|47]] | <ref>{{ cite web | url = http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/ogam/ogquery.asp?ciic1=047 | teideal = Titus Database Ogamica: CIIC No. 047 | website = Titus.fkidgl.uni-frankfurt.de | accessdate = 2017-03-08 }}</ref> | ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜<br> NETACARI NETA CAGI | ''Netacari'' nia ''Cagi'' | [[Cáisleán tSíomoin]], [[Cuan an Bhriotáis]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 50|50]] | <ref>{{cite web | last = Marsh | first = Richard | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath | teideal = Crossoona Rath &#124; BALTINGLASS &#124; Places | publisher = County Wicklow Heritage | accessdate = 2017-03-08 | dátarochtana = 2019-11-30 | archivedate = 2019-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191126044812/http://www.countywicklowheritage.org/page/crossoona_rath }}</ref> | ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜<br> VOTI | ''Votais'' | [[Buaile an Charraigín]], [[Cill Rannaileach]], Co. Chill Mhantáin |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 180|180]] | <ref>{{lua idirlín | url = http://titus.uni-frankfurt.de/ogam/h/og180.htm | teideal = CIIC no. 180, Emlagh East | work = titus.uni-frankfurt.de}}</ref> | ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜<br> BRUSCCOS MAQQI CALIACI | Bruscais mhic Cailigh | [[Imileá an Bhóthair]], [[An Daingean]], Co. Ciarraí |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 193|193]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html MAUIG/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070822/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/mauig_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜<br> ANM COLMAN AILITHIR<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir], oilithreach, ar eDIL</ref> | "[scríofa in] ainm Colmáin, oilithreach" | [[Mám an Óraigh]], [[Corca Dhuibhne]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 200 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/coolm_4.html COOLM/4]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚋᚐᚊᚔ ᚈᚈᚐᚂ ᚋᚐᚊᚔ ᚃᚑᚏᚌᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔᚉᚐᚉ᚜<br> MAQI-TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC | mhic ''Dal'' mhic ''Vergos'' (Fearghas) mhic clainne Toiceach | [[Cúil Má Ghort]], [[Dún Ciaráin Thuaidh]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 300 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html OLDIS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070947/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/oldis_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚅᚓᚈᚐᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚌᚒᚉᚑᚔ ᚅᚓᚈᚐ ᚄᚓᚌᚐᚋᚑᚅᚐᚄ᚜<br> CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA-SEGAMONAS | ''Cunnetas'', nia ''Segamonas'' | An tOileán, [[Na Déise lasmuigh den Drom]], Co. Phort Láirge |- style="vertical-align: top" | 317<ref>final Irish inscription in Macalister 1945</ref> | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aghas_1.html AGHAS/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚈᚓᚈᚈᚑ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚐᚌᚂᚐᚅᚔ᚜<br> DOTETTO MAQ[I MAGLANI] | ''Dotetto'' mhic ''Maglani(?)'' | [[Achadh Scriobach]], [[An Srath Bán Uachtarach]], Co. Thír Eoghain |- style="vertical-align: top" | 1082 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html BALBR/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826101955/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balbr_1.html |date=2020-08-26 }} | ᚛ᚌᚂᚐᚅᚅᚐᚅᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚁᚁᚏᚐᚅᚅᚐᚇ᚜<br> GLANNANI MAQI BBRANNAD | ''Glannani'' mhic ''Brannad'' | [[Baile Bhromáin]], [[Clann Mhuiris]], Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | 1083 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html RTHKE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070836/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rthke_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚉᚑᚋᚋᚐᚌᚌᚐᚌᚅᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ ᚄᚐᚋᚋᚅᚅ᚜<br> COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN | ''Commaggagmi'' clainne ''Sammnn'' | ''Rathkenny, Ardfert'', Corca Dhuibhne, Co. Chiarraí |- style="vertical-align: top" | — | RATAS/1<ref>Discovered in 1975. Thomas Fanning and Donncha Ó Corráin, "An Ogham stone and cross-slab from Ratass Church, Tralee", JKAHS 10 (1977), ll. 14–18. </ref> | ᚛ᚐᚅᚋ  ᚋᚐᚊ ᚃᚐᚈᚈᚔᚂᚂᚑᚌᚌ᚜<br> [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG | [scríofa in] ainm ''Sillann'' mhic ''Fattillogg'' | Eaglais [[Ráth Teas]], Trá Laoi, Co. Chiarraí |} ===An Bhreatain Bheag=== Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus [[Briotainic]] (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá: * (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ *: MAGLOCUNI *: Breatnais ''Maelgwn'' * (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ *: CUNOTAMI *: Breatnais ''Cyndaf'' Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch [[Vortiporius]], rí [[Dyfed]] den a 6ú haois.<ref>{{ cite book | last = Davies | first = John | title = The Welsh Academy Encyclopedia of Wales | url = https://archive.org/details/welshacademyency0000unse | publisher = [[University of Wales Press]] | location = Cardiff | year = 2008 | isbn = 0-7083-1953-X }}</ref> Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag [[Eglwys Cymmin]] (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: * ([[CIIC 362|362]]) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI *: iníne '''Avitoriges'' ''Cunigni''. Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí. Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409). [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]] Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin. {{clear}} {| class="wikitable" |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh |- style="vertical-align: top" | 423 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html BRAW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829113504/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/braw1_1.html |date=2020-08-29 }} | ᚛ᚊ[--]ᚊᚐ[--]ᚌᚈᚓ᚜<br> Q[--]QA[--]GTE | | Castle Villa, Brawdy, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 426 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html BRIDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070436/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bridl_1.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚅᚓᚈᚈᚐᚄᚐᚌᚏᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚓ ᚁᚏᚔᚐᚉᚔ᚜<br> NETTASAGRI MAQI MUCOE BRIACI | Nettasagri, Briaci | Bridell, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 427 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html CALDY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124135/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/caldy_1.html |date=2018-12-22 }} | ᚛ᚋᚐᚌᚂᚔᚇᚒᚁᚐᚏ[--]ᚊᚔ᚜<br> MAGL[I]DUBAR [--]QI | Magl[ia], Dubr[acunas] | Caldey Island, Penally, Pembrokeshire |- style="vertical-align: top" | 456 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html STNTN/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117151956/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stntn_1.html |date=2019-01-17 }} | ᚛ᚌᚓᚅᚇᚔᚂᚔ᚜<br> GENDILI | | Steynton, Pembrokeshire |} ===Sasana, Alba, Oileán Mhanann=== Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair. Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos). Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire: * (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜ *: DOVAIDONA MAQI DROATA *: ''Dovaidona'' mhic an draoi [[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]] {{clear}} {| class=wikitable |- ! CIIC ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | 466 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html LWNCK/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051435/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚌᚓᚅᚐᚃᚔ ᚋᚓᚋᚑᚏ᚜<br> IGENAVI MEMOR | | [[Lewannick]], Corn na Breataine | "INGENVI MEMORIA" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 467 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html LWNCK/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226230831/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/lwnck_2.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚒᚂᚉᚐᚌᚅᚔ᚜<br> U[L]CAG[.I] / [.L]CAG[.]I | Ulcagni | Lewannick, Corn na Breataine | "[HI]C IACIT VLCAGNI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 470 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html WVALE/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513224307/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/wvale_1.html |date=2021-05-13 }} | ᚛ᚂᚐᚈᚔᚅᚔ᚜<br> LA[TI]NI | | Worthyvale, Slaughterbridge, Minster, Corn na Breataine | "LATINI IC IACIT FILIUS MACARI" as Laidin |- style="vertical-align: top" | 484 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html STKEW/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051536/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/stkew_1.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚔᚒᚄᚈᚔ᚜<br> [I]USTI | | [[St. Kew]], Corn na Breataine | Leac eibhir, Laidin "IVSTI" i ndearadh cartouche |- style="vertical-align: top" | 489 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html FARDL/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226231642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/fardl_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚄᚃᚐᚊᚊᚒᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚊᚔᚉᚔ᚜<br> SVAQQUCI MAQI QICI | "[Cloch] ''Safaqqucus'' nhic ''Qicus''" | [[Fardel Manor]], gar do Ivybridge, Devon | |- style="vertical-align: top" | 488 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html TVST3/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204813/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/tvst3_1.html |date=2018-12-26 }} | ᚛ᚓᚅᚐᚁᚐᚏᚏ᚜<br> ENABARR | Ainm chapall [[Manannán mac Lir|Mhanannáin mhic Lir]]<ref>J. A. MacCulloch, The Religion of the Ancient Celts</ref> | Roborough Down, Buckland Monachorum, Devon | |- style="vertical-align: top" | 496 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html SILCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827114820/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/silch_1.html |date=2020-08-27 }} | ᚛ᚓᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚒᚉᚑᚔ᚜<br> EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ | | Silchester, Hampshire | Tochailte sa bhliain 1893 |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 500|500]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html ANDRS/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070205/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/andrs_1.html |date=2020-08-31 }} | AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT<br> ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜<br> [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s | "Ammecatus son of Rocatus lies here"<br> "[Am]bicatos son of Rocatos" | Knoc y Doonee, Kirk Andreas | Laidin agus Ogham le chéile |- style="vertical-align: top" | 501 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html ARBRY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730220638/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_1.html |date=2018-07-30 }} | ᚛ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ ᚋᚐᚉ᚜<br> CUNAMAGLI MAC[ | | | |- style="vertical-align: top" | 502 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html ARBRY/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901051551/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/arbry_2.html |date=2020-09-01 }} | ᚛ᚋᚐᚊ ᚂᚓᚑᚌ᚜<br> MAQ LEOG | | | |- style="vertical-align: top" | 503 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_1.html RUSHN/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜<br> DOVAIDONA MAQI DROATA | "Dovaido'' mac an Draoi | Ballaqueeney, Port St. Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | [[CIIC 504|504]] | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html RUSHN/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831070351/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/rushn_2.html |date=2020-08-31 }} | ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜<br> BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] | "Of Bivaidonas, son of the tribe Cunava[li]" | Ballaqueeney, Port St Mary, Rushen | |- style="vertical-align: top" | 506 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html GIGHA/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150827/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/gigha_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚃᚔᚉᚒᚂᚐ ᚋᚐᚊ ᚉᚒᚌᚔᚅᚔ᚜<br> VICULA MAQ CUGINI | Vicula, Cugini | Gigha, Argyll | |- style="vertical-align: top" | 507 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html POLCH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040717/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/polch_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚉᚏᚑᚅ[-]ᚅ᚜<br> CRON[-][N][ | | Poltaloch, Kilmartin, Argyll | Blúirín, aitheanta sa bhliain 1931 |- style="vertical-align: top" | 1068 | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bride_1.html BRIDE/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ᚛ᚂᚒᚌᚅᚔ᚜<br> LUGNI | | Ballavarkish, Bride | Aitheanta sa bhliain 1911; croiseanna agus ainmhithe animals, 8ú nó 9ú haois |}séimhithe ==Inscríbhinní scolaíocha== Glaoitear 'scolaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]]. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu. ===Alba=== {| class="wikitable" |- ! CISP ! Ogham ! Gaeilge ! Suíomh ! Notes |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html BRATT/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102040642/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/bratt_1.html |date=2019-01-02 }} | ᚛ᚔᚏᚐᚈᚐᚇᚇᚑᚐᚏᚓᚅᚄ᚜<br> IRATADDOARENS[ | Addoaren ([[Saint Ethernan]]?) | Brandsbutt, [[Inverurie]], Aberdeenshire | Cruitnise(?), ón 6ú-8ú haois |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html BREAY/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023020131/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/breay_1.html |date=2013-10-23 }} | ᚛ᚉᚏᚏᚑᚄᚄᚉᚉ᚜ : ᚛ᚅᚐᚆᚆᚈᚃᚃᚇᚇᚐᚇᚇᚄ᚜ : ᚛ᚇᚐᚈᚈᚏᚏ᚜ : ᚛ᚐᚅᚅ[--]ᚁᚓᚅᚔᚄᚓᚄ ᚋᚓᚊᚊ ᚇᚇᚏᚑᚐᚅᚅ[--]᚜<br> CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[--] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[-- | Nahhtvdd[add]s, Benises, Dr[o]ann | [[Bressay]], Sealtainn | Ioruais nó Gaeilge, le cúig ''fhorfid'' |- style="vertical-align: top" | ? | ᚛ᚁᚓᚅᚇᚇᚐᚉᚈᚐᚅᚔᚋᚂ᚜<br> [B]ENDDACTANIM[L] | a blessing ar anam of L. | [[Birsay]], Orkney | Tochailte sa bhliain 1970.<ref>{{ cite journal | last = Forsyth | first = Katherine | authorlink = Katherine Forsyth | title = The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney? | journal = [[Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland]] | volume = 125 | pages = 677–696 | year = 1995 | issn = 0081-1564 }}</ref> Féach [[Buckquoy spindle-whorl]] |- style="vertical-align: top" | [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html AUQUH/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819150722/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/auquh_1.html |date=2018-08-19 }} | ᚛ᚐᚃᚒᚑᚐᚅᚅᚒᚅᚐᚑᚒᚐᚈᚓᚇᚑᚃᚓᚅᚔ᚜<br> AVUOANNUNAOUATEDOVENI | Avuo Anuano soothsayer of the Doveni | Auquhollie, gar do [[Stonehaven]] | |- style="vertical-align: top" | [[Newton Stone]] | ᚐᚔᚇᚇᚐᚏᚉᚒᚅ ᚃᚓᚐᚅ ᚃᚑᚁᚏᚓᚅᚅᚔ ᚁᚐᚂᚄ[ᚁᚐᚉᚄ] ᚔᚑᚄᚄᚐᚏ<br> AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L or K)S IOSSAR<ref>{{ cite journal | last = Brash | first = Richard Rolt | title = On the Inscriptions Found on the Ancient Pillar Stone at Newton | journal = Proceedings of the [[Society of Antiquaries of Scotland]] | date = 10 Mí Márta 1873 | page = 139 | url = https://www.jstor.org/stable/20520279?seq=1 }}</ref> | ? | Shevock, Aberdeenshire | Tá ann 2(?) líne Oghaim agus fo- inscríbhinn neamhscaoileadh<ref>{{cite web | teideal = Site Record for Newton House, The Newton Stone Newton in the Garioch | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/18086/details/newton+house+the+newton+stone/ | work = RCAHMS | accessdate = 3 Mí Márta 2013 }}{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===Oileán Mhanann=== * CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1]{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann: *: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ *: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜ *: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭ *: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭ *: Trascríbhinn: *:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei *:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC *:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN + *: Aistriúchán: *:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir *:: "Mucomael uí Mhaelguc" *:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í," *:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac" *:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.) ===Éire=== * Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969) *: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜ *: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh *: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh" ==Lámhscríbhinní== * Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c) *: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜ *: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span> *: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.'' *: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine" * Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas: *: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜ *: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜ *: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜ *: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do <ref>[http://dil.ie/24589 fúacair, fo-úacair, fócair], fógair, ar eDIL</ref>fhuacra.'' *: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt." ==Foinsí== * Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879). * J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001). * [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950). * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937 * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945). * &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum''' Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949). *McManus, D, ''A Guide to Ogam'', An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991) * [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Archaisms in the Ogham Inscriptions'', Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath * Ziegler, S., ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften'', Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994). ==Naisc sheachtracha== * [[R. A. Stewart Macalister|R. A. S. Macalister]], ''Corpus Inscription Insularum Celticarum'', [https://www.irishmanuscripts.ie/digital/CorpusInscriptionInsularumCelticarumVolI/Corpus%20Inscription%20Insularum%20Celticarum%20Vol%20I.pdf?x80640 Iml. 1] agus [https://www.irishmanuscripts.ie/digital/CorpusInscriptionInsularumCelticarumVolII/Corpus%20Inscription%20Insularum%20Celticarum%20Vol%20II.pdf?x80640 2] * [https://ogham.celt.dias.ie/menu.php?lang=ga Ogham in 3D], [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. * [https://www.ucl.ac.uk/social-historical-sciences/archaeology/research/research-directory/material-worlds/celtic-inscribed-stones-project Celtic Inscribed Stones Project] (CISP), University College London * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ogam/index.htm TITUS Ogamica], Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main * [http://www.megalithicireland.com/Ogham%20Stones%20Page%201.htm Irish Ogham stones], ar [http://www.megalithicireland.com/ Megalithic Ireland] * Silchester Roman Town, [https://research.reading.ac.uk/silchester/the-ogham-stone/ Ogham Stone], Reading University ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Inscribhinni Oghaim}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim| ]] ql3uapuu1sux4sh12kx3zn9r4cti0gt 0 91235 1315384 950949 2026-05-25T17:05:51Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1315384 wikitext text/x-wiki {{scrios|Ní 'Chlocha...' riamh!}} <!--#redirect [[Clocha Oghaim Aird Chánachta]]--> r6ua5qxl6t75doinm174d1i18v4pbii 0 91285 1315401 1270251 2026-05-25T22:30:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Suíomh */ Typos 1315401 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Ciarraí)|295]]<ref name="archaeology">{{cite web | url = https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf | date = k4ú Márta 2009 | teideal = National Monuments in State Care: Ownership & Guardianship | format = pdf accessdate = 2017-08-26 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2017-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171023212833/https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf }}</ref>) is ea '''Clocha Oghaim Tulaigh Garráin''', dhá chloch suite i g[[Contae Chiarraí]], [[Éire]].<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=CefHAAAAMAAJ&q=chute+hall+ogham&dq=chute+hall+ogham&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBt5T9hpnWAhWLKcAKHcMsAdwQ6AEIJTAA | teideal = Studies in Irish Epigraphy: The Ogham inscriptions of the barony of Corkaguiney and the counties of Mayo, Wicklow, and Kildare | first = Robert Alexander Stewart | last = Macalister | date = 9 September 1897 | publisher = D. Nutt | via = Google Books }}</ref> ==Suíomh== Tá Clocha Oghaim Tulaigh Garráin suite 4.2 km soir ó [[Trá Lí|Thrá Lí]], gar do ''Chute Hall'',<ref>[http://www.megalithicireland.com/Tullygarran%20Ogham%20Stones%20Kerry.html Tullygarran Ogham Stones] ar megalithicireland.com</ref><ref>{{ cite web | url = http://landedestates.nuigalway.ie/LandedEstates/jsp/property-show.jsp?id=1918 | teideal = Chute Hall | work = landedestates.nuigalway.ie }}</ref> ag {{coord|52.275836|N|9.643068|W|display=inline|format=dms}}. As Béarla, glaoitear ''Chute Hall Ogham Stones''<ref>[http://www.kerrycoco.ie/en/allservices/planning/codevelopmentplan2009-2015/thefile,2484,en.pdf Kerry Co. Co.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910082455/http://www.kerrycoco.ie/en/allservices/planning/codevelopmentplan2009-2015/thefile,2484,en.pdf |date=2017-09-10 }} (PDF)</ref> orthu chomh maith. ==Stair== Greanadh na clocha idir ''c.'' AD 300 agus 800. D'aimsíodh na clocha sa bhliain 1848 tar éis do stoirm reilig ársa a nochtadh, le radharc thar Bhá [[Ard na Caithne]]. Bhog [[4ú Barún Fiontrá]] iad chuig a thigh i Chute Hall.<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=AMTUAAAAMAAJ&dq=Tullygarran+ogham&focus=searchwithinvolume&q=Tullygarran | teideal = The national monuments of the Irish Free State | date = 9ú Meán Fómhair 2017 | publisher = Oifig an tSoláthair | via = Google Books }}</ref> ==Cur síos== Léitear na hinscríbhinní: * Cloch 1 *: LUBBAIS MAQQI DUN....S *: ''Lubbais'' mhic ''Dun...s'' *: 0.96 m in airde<ref>{{cite web | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/KERRY/Tullygarran1_OghamStone.html | teideal = TULLYGARRAN 1 OGHAM STONE/MEGALITHIC MONUMENTS OF IRELAND.COM | first = PIP | last = 2012 | website = www.megalithicmonumentsofireland.com | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191209223706/http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/KERRY/Tullygarran1_OghamStone.html }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balig_5.html | teideal = CISP - BALIG/5 | website = www.ucl.ac.uk. | accessdate = 18ú Meán Fómhair 2017 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2020-09-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200901051123/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balig_5.html }}</ref> * Cloch 2 *: CCICAMINI MAQQ(I) C(A)TTINI *: ''Cíchmuine'' mhix ''Caitne'' *: 1.02 m in airde<ref>{{cite web | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/KERRY/Tullygarran2_OghamStone.html | teideal = TULLYGARRAN 2 OGHAM STONE/MEGALITHIC MONUMENTS OF IRELAND.COM | first = PIP | last = 2012 | website = www.megalithicmonumentsofireland.com | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-09-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190908232112/http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/KERRY/Tullygarran2_OghamStone.html }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/balig_6.html | teideal = CISP - BALIG/6 | website = www.ucl.ac.uk | accessdate = 18ú Meán Fómhair 2017 }}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] e17qmt4dwh7aip4lwrapclt46usqlac 0 91295 1315382 1267301 2026-05-25T16:53:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Cur síos */ Ogham 1315382 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha]] ársa is ea '''Cloch Oghaim Dhún gCoimín''', ar a ghlaoitear fosta Gallán [[Cluain Chaochmhaí|Chluain Chaochmhaí]], suite i g[[Contae an Chabháin]], [[Éire]]. [[Íomhá:Dungummin Ogham Stone.png|mion|Cloch Oghaim Dhún gCoimín]] ==Suíomh== Tá an chloch suite i ngort gar do chros sa bhóthar [[Bóthar R194|R194]], taobh ó dheas de [[Baile Shéamais Dhuibh|Bhaile Shéamais Dhuibh]], ag {{coord|53.808897777778|N|7.179821666667|W|display=inline|format=dms}} ==Stair== De réir [[Sabine Ziegler]], téann an chloch siar go dtí c.500 - 550 AD. ==Cur síos== Déanta as cloch gainimh is ea í, le tomhas 1.6m ar airde, 0.48m ar leithead agus 0.36m ar thrastomhas, ag éirí níos caoile beagnach go pointe ag a barr. Tá inscríbhinn ar an taobh thiar thuaidh, ainm pearsanta a léitear: : ᚑᚃᚑᚋᚐᚅᚔ : OVOMANI Tá dochar déanta don taobh thiar. Faightear ceithre chros in scríofa inti, dhá chros ar an taobh theas, ceann amháin ar na taobhanna thiar agus thuaidh araon. ==Féach freisin== * [[:en:Killycluggin Stone]] * [[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] == Leabhair == * Joseph B. Meehan: Cavan ogham stones: II, The Dungimmin Ogham, 1920 * [[Damien McManus]]: ''A Guide to Ogam.'' An Sagart, Maigh Nuad 1991, {{ISBN|1-870684-17-6}}. * Philip I. Powell: ''The Ogham Stones of Ireland: The Complete & Illustrated Index'', 2011 * [[Sabine Ziegler]]: ''Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1994, {{ISBN|3-525-26225-6}} ==Naisc sheachtracha== * ''[http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/CAVAN/Dungummin_OghamStone.html Dungummin Ogham Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211194212/http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/CAVAN/Dungummin_OghamStone.html |date=2019-12-11 }}'' ar megalithicmonumentsofireland.com ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] p6kg44mujvw19hcqw1626fu0ys0fps8 0 91311 1315387 1265562 2026-05-25T17:18:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Stair agus cur síos */ Ogham 1315387 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Ciarraí)|391, 221]]<ref>''[https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf Monuments in State Care, Kerry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023212833/https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf |date=2017-10-23 }}'' ar archaeology.ie (PDF)</ref><ref>''[http://cdp.kerrycoco.ie/wordpress/wp-content/uploads/2015/12/1_national_monuments.pdf National Monuments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116165544/http://cdp.kerrycoco.ie/wordpress/wp-content/uploads/2015/12/1_national_monuments.pdf |date=2017-11-16 }}'' ar kerrycoco.ie</ref>) is ea '''Caiseal Imileá an Bhóthair''', [[ráth]] (391) le cloch Oghaim (221) ann, suite i g[[Contae Chiarraí]], [[Éire]]. ==Suíomh== Tá Caiseal Imileá an Bhóthair suite 3.2 km siar siar ó thuaidh den [[An Daingean|Daingean]], ag {{coord|52.132803|N|10.225341|W|display=inline|format=dms}} ==Stair agus cur síos== Tógadh le cloch é Caiseal Imileá an Bhóthair, agus achar 0.25 ha aige. Ar an gcloch oghaim atá ann, feictear an inscríbhinn: : ᚛ᚁᚏᚒᚄᚉᚉᚑᚄᚋᚐᚊᚊᚔᚉᚐᚂᚔᚐᚉᚔ᚜ : BRUSCCOS MAQQI CALIACI : Bruscais mhic Cailigh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol-tír-ie}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] q9umtkqbb4xtjv5vqow3fbp95yr9p52 0 91312 1315385 950947 2026-05-25T17:07:14Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Scrios. 1315385 wikitext text/x-wiki {{scrios|Ní 'Bhaile...' riamh!}} <!--#redirect [[Baile Uí Bhaoithín]]--> aau863gm5na9m9qiuhb1g7mkey99hs1 0 91796 1315399 1174733 2026-05-25T22:11:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315399 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is sraith leabhar do pháistí leis an údar [[Sasana]]ch [[Philip Reeve]] é an '''Mortal Engines Quartet''' ('''''Hungry City Chronicles'''''<ref name="PhilipReeve1">{{lua idirlín |url=http://www.philip-reeve.com/predatorcities.html |teideal=The Mortal Engines Quartet… |website=Philip-Reeve.com |accessdate=17 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140601195319/http://www.philip-reeve.com/predatorcities.html |archivedate=1 June 2014 |df=dmy-all }}</ref>; '''''Predator Cities''''', '''''Predator Cities Quartet'''''<ref name="PhilipReeve2">{{lua idirlín|url=http://philipreeve.blogspot.co.uk/2012/05/mortal-engines-new-look-new-series.html|teideal=Mortal Engines: New Look, New Series Title.|last=Reeve|first=Philip|date=27 May 2012|work=The Curious World of Philip Reeve|accessdate=9 August 2012}}</ref>). == Liosta Leabhar== Tá ceithre leabhar sa tsraith: # [[Mortal Engines]] # [[Predator's Gold]] # [[Infernal Devices]] # [[A Darkling Plain]] == Scannáin == Scannánaigh an comhlacht úd Universal Pictures/MRC na leabhair ar fad faoi ''Mortal Engines'', dhá cheann faoin leabhar deireanach. == Naisc Sheachtracha == * [https://www.predatorcities.co.uk/ Suíomh oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206204957/http://www.predatorcities.co.uk/ |date=2019-12-06 }} * [https://www.philip-reeve.com/ Suíomh oifigiúil Philip Reeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200310163056/https://www.philip-reeve.com/ |date=2020-03-10 }} == Tagairtí == {{Reflist}} * {{cite book | last = Hahn | first = Daniel | title= The Oxford Companion to Children's Literature | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hahn |date = 1 June 2015 |publisher = Oxford University Press |page = [https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hahn/page/2 2] |isbn= 978-0199695140}} * {{cite book | last = Keazor | first = Henry | author-link = Henry Keazor | title = Techniknostalgie und Retrotechnologie | issue = Techniknostalgie und Retrotechnologie | editor1-last = Böhn | editor1-first = Andreas | editor2-last = Möser | editor2-first = Kurt | year = 2010 | pages = 129 - 147 |chapter='Mortal Engines' und 'Infernal Devices': Architektur- und Technologie-Nostalgie bei Philip Reeve}} {{Mortal Engines}} [[Catagóir:Predator Cities]] b09yo2cyoqt6ep975js19y7p00h4oqq 0 91797 1315398 1073600 2026-05-25T22:09:35Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315398 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is é '''''Mortal Engines''''' den [[Mortal Engines Quartet]], sraith leabhar faoi eachtraí draíodóra óig. [[Philip Reeve]] a scríobh. == Carachtair == * ''Hester Shaw'' * ''Tom Natsworthy'' ==Scannán== {{Príomhalt|Mortal Engines (scannán)}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.philip-reeve.com/ Suíomh oifigiúil Philip Reeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206221719/http://www.philip-reeve.com/ |date=2019-12-06 }} == Tagairtí == {{Reflist}} * {{cite book | last = Keazor | first = Henry | author-link = Henry Keazor | title = Techniknostalgie und Retrotechnologie | issue = Techniknostalgie und Retrotechnologie | editor1-last = Böhn | editor1-first = Andreas | editor2-last = Möser | editor2-first = Kurt | year = 2010 | pages = 129 - 147 |chapter='Mortal Engines' und 'Infernal Devices': Architektur- und Technologie-Nostalgie bei Philip Reeve}} {{Mortal Engines}} [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Predator Cities]] lp96sqygi12f0f801fzg42sr2cd94ym 0 91810 1315443 1073601 2026-05-26T02:44:16Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315443 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is é '''''Predator's Gold''''' den [[Mortal Engines Quartet]], sraith leabhar faoi eachtraí draíodóra óig. [[Philip Reeve]] a scríobh. == Carachtair == * ''Hester Shaw'' * ''Tom Natsworthy'' == Naisc sheachtracha == * [http://www.philip-reeve.com/ Suíomh oifigiúil Philip Reeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206221719/http://www.philip-reeve.com/ |date=2019-12-06 }} == Tagairtí == {{Reflist}} * {{cite book | last = Keazor | first = Henry | author-link = Henry Keazor | title = Techniknostalgie und Retrotechnologie | issue = Techniknostalgie und Retrotechnologie | editor1-last = Böhn | editor1-first = Andreas | editor2-last = Möser | editor2-first = Kurt | year = 2010 | pages = 129 - 147 |chapter='Mortal Engines' und 'Infernal Devices': Architektur- und Technologie-Nostalgie bei Philip Reeve}} {{Mortal Engines}} [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Predator Cities]] 4qjng1ijluhw7n42yvoou3345syvksm 0 93051 1315506 1072189 2026-05-26T10:18:56Z Saighneánach 72809 Typo 1315506 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ceiliúrtar '''Lá Domhanda na Sochaí Faisnéise''' ar [[17 Bealtaine]] gach bliain, urraithe ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]]. Roimh 2017, tugadh ar an ócáid, an "Lá Domhanda na Teileachumarsáide agus na Sochaí Faisnéise". * Téama i 2021 ná dlús a chur leis an gclaochlú digiteach in amanna dúshlánacha. *Téama i 2020: "Ceangail 2030: TFC-aí ar son na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe (SFI-anna)". *Téama i 2019 ná go laghdófaí an bhearna caighdeánaithe. *Téama i 2018 ná gur chóir a chur ar chumas gach duine úsáid dhearfach a bhaint as an intleacht shaorga. * Téama i 2017: "Olltiomsú Sonraí ar mhaithe le hOlltionchar". * Téama i 2016: 'Fiontraíocht TFC i gcomhair Tionchair Shóisialta' == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Faisnéis]] 8e48vybpp0wx01mi1pz3n23lpok0yxl 0 93684 1315531 1308217 2026-05-26T10:27:09Z Saighneánach 72809 Typo 1315531 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:The First Woman Jury in America 01.png|mion|clé|Scannán: "The First Woman Jury in America" (1912)]] Achtaíodh '''Acht na nGiúirithe, 1927''' ar [[26 Bealtaine]] [[1927]]. Ba é [[Caoimhín Ó hUiginn]], an t[[Aire Rialtas|Aire]] [[Dlí]] agus Cirt a bhí freagrach as Acht na nGiúirithe, 1927. Ar dtús, d'áitigh an Uiginneach go dian nár chóir cead a thabhairt do [[Bean|mhná]] seirbhís [[Giúiré|ghiúiré]] a dhéanamh ar chor ar bith:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The rights of women under the constitution of the Irish Free State|url=https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/5345|journal=Irish Jurist|date=2006-11|issn=0021-1273|pages=20–59|volume=41|language=en|author=Thomas Mohr|archive-date=2021-05-26|access-date=2020-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526085032/https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/5345|url-status=dead}}</ref> féach "CUID II. Daoine ata Saor ach a bheidh i dTeideal Fónamh ar a Iarraidh sin dóibh: Mná"<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.acts.ie/print/ga.act.1927.0023.1.html|teideal=ACHT NA nGIÚIRITHE, 1927|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|language=ga|work=www.acts.ie|dátarochtana=2020-07-08|archivedate=2022-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811033249/http://acts.ie/print/ga.act.1927.0023.1.html}}</ref> Bhí foráil ann a chuir deireadh leis an dualgas a bhí ag mná seirbhís ghiúiré a dhéanamh, ag baint díobh an deis a bheith ina ngiúróirí, go bunúsach, go dtí lár na [[1970idí]], tráth ar shocraigh an [[An Chúirt Uachtarach|Chúirt Uachtarach]] go raibh sé sin in aghaidh an [[Bunreacht na hÉireann|bhunreachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/1570792139611771|teideal=Acht na nGiúirithe, 1927|údar=UCD School of Law|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-07-08}}</ref> Achtaíodh an dlí nua ar 2 Márta, 1976.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.courts.ie/Courts.ie/library3.nsf/(WebFiles)/BE87E6C1EE0FCCEA802573B600547337/$FILE/Uimhir%204%20de%201976%20Acht%20na%20nGi%C3%BAir%C3%A9ithe.pdf|teideal=ACHT NA nGIÚIRÉITHE, 1976|údar=courts.ie|dáta=|dátarochtana=2 Márta 1976|archivedate=30 Bealtaine 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190530144903/http://www.courts.ie/Courts.ie/library3.nsf/(WebFiles)/BE87E6C1EE0FCCEA802573B600547337/$FILE/Uimhir%204%20de%201976%20Acht%20na%20nGi%C3%BAir%C3%A9ithe.pdf}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Acht na nGiúirithe, 1927}} [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Cúirteanna na hÉireann]] [[Catagóir:Cearta na mban]] iwc66aaztcbfdhan513jrz6qzuye6lk 0 94230 1315533 1223106 2026-05-26T10:28:05Z Saighneánach 72809 Typo 1315533 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:2003 Special Olympics Opening Crowd.JPG|mion|Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2003 i m[[Baile Átha Cliath]]]] Is éard is '''Cluichí Oilimpeacha Speisialta''' ann ná [[Cluiche|cluichí]] do [[Duine|dhaoine]] le [[míchumas intleachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2010-10-01.pdf|teideal=Dínit an Duine|údar=Gaelscéál|dáta=1 D.F. 2010|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804160611/https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2010-10-01.pdf}}</ref> Tá na Cluichí Oilimpeacha Speisialta tábhachtach do dhaoine le míchumas intleachta mar go dtugann sé seans dóibh páirt a ghlacadh sa phobal agus tugann sé misneach agus féinmhuinín dóibh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dcu.ie/sites/default/files/president/irish_ar_2013-14.pdf|teideal=Staidéar DCU ar Oilimpicí Speisialta (lch 15)|údar=lOllscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|dáta=2014|dátarochtana=2020}}</ref> Tá ról oideachasúil ag na na Cluichí chun tionchar a imirt ar mheon i leith daoine faoi mhíchumas in Éirinn agus chun tionchar díreach a imirt ar obair scoile agus taobh istigh den earnáil oideachais.<ref>{{Lua idirlín|url=http://nda.ie/nda-files/Tuarascail-Bhliantuil-2003.pdf|teideal=Údaráis Náisiúnta Míchumais, 2003|údar=NDA|dáta=2003|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201119205959/http://nda.ie/nda-files/Tuarascail-Bhliantuil-2003.pdf}}</ref> [[Íomhá:Women's weighlifting Special Olympics Dublin 2003.JPG|clé|mion|[[tógáil meáchan]] i mBÁC i 2003]] == Stair == Bunaíodh eagraíocht na gCluichí Oilimpeacha Speisialta sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] sa bhliain 1968, le cúnamh ó [[Eunice Kennedy Shriver]].[[Íomhá:Korea Special Olympics Opening 42 (8444438612).jpg|clé|mion|2013 PyeongChang: Comórtas Domhanda Geimhridh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta - searmanas oscailte]] == Cluichí Oilimpeacha Speisialta Éireann == Tá eolas le fáil [https://www.specialolympics.ie/ anseo] faoi na gníomhaíochtaí tiomsaithe airgid atá acu agus cén chaoi gur féidir le duine tabhartas airgid a thabhairt. [[Íomhá:Shanghai 2007 Special Olympics Mascot.jpg|clé|mion|[[sonóg]] i [[Shang-hai|Shanghai]], 2007]] == Cluichí Oilimpeacha Speisialta Domhanda == [[Íomhá:Skating her Hart to the Olympics 121128-F-AH552-001.jpg|clé|mion|Bhí Erin Hart i i Pyeong Chang i 2013 agus [[uathachas]] uirthi]] === Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2003 i m[[Baile Átha Cliath]] === Reáchtáladh na Cluichí Samhraidh na nOilimpeacha Speisialta 2003 in Éirinn, an chéad uair riamh ar eagraíodh na cluichí taobh amuigh de na Stáit Aontaithe. Tharraing na Cluichí aird ar cheisteanna faoin míchumas i gcuid mhaith gnéithe den saol in Éirinn. === Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2015 i Los Angeles === D'éirigh leis an 88 lúthchleasaí as Éirinn 82 bonn ar fad a thabhairt abhaile leo as Los Angeles sna Stáit Aontaithe, 26 bonn óir, 28 bonn airgid agus 28 bonn cré umha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fáilte mhór abhaile roimh Team Ireland|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0804/719098-failte-mhor-abhaile-roimh-team-ireland/|date=2015-08-04|language=ga}}</ref> == Féach freisin == Cluichí Oilimpeacha Speisialta Éireann [https://www.specialolympics.ie/ anseo]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.specialolympics.ie/home|teideal=Leathanach Baile|údar=Cluichí Oilimpeacha Speisialta Éireann|dáta=2019-03-12|language=en|work=Special Olympics Ireland|dátarochtana=2020-08-03}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cluichí Oilimpeacha]] [[Catagóir:Míchumas intleachta]] ttomc4utsrksxhpcajbbro5aaba9jqc 2 94537 1315378 1312809 2026-05-25T14:41:11Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1315378 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?name WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 . ?item wdt:P171* wd:Q5113 . ?item wdt:P105 wd:Q7432 . #species only FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P141 wd:Q237350 } # not extinct ?articleURL schema:about ?item ; schema:name ?name ; schema:isPartOf <https://ga.wikipedia.org/> . #must have sitelink to cywiki } ORDER BY ?name OFFSET 0 LIMIT 1000 |links=local |section= |sort=label |columns=number:#,qid,label,p225:enw tacson,P373,P2067,P2050,P181,P7770,P141 }} {| class='wikitable sortable' ! # ! qid ! label ! enw tacson ! catagóir Commons ! mais ! réise sciathán ! léarscáil de raon an tacsóin ! tréimhse ghoir ! IUCN conservation status |- | style='text-align:right'| 1 | Q26147 | [[abhóiséad]] | Recurvirostra avosetta | [[:commons:Category:Recurvirostra avosetta|Recurvirostra avosetta]] | 31.7 gram | 78 ceintiméadar | [[Íomhá:Recurvirostra avosetta distr.png|center|128px]] | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 2 | Q202504 | [[amadán móinteach]] | Charadrius morinellus | [[:commons:Category:Charadrius morinellus|Charadrius morinellus]] | 17 gram | 60 ceintiméadar | [[Íomhá:Charadrius morinellus distr..png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 3 | Q1268205 | [[Súmaire gabhair ghlórach|Antrostomus vociferus]] | Antrostomus vociferus | [[:commons:Category:Antrostomus vociferus|Antrostomus vociferus]] | | | [[Íomhá:Antrostomus vociferus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | Q106447604 | [[Éigrit eallaigh|Ardea ibis]] | Ardea ibis | [[:commons:Category:Ardea ibis|Ardea ibis]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 5 | Q652266 | [[Argas mór|Argusianus argus]] | Argusianus argus | [[:commons:Category:Argusianus argus|Argusianus argus]] | | | | 24 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 6 | Q692192 | [[Póiseard ceannrua Meiriceánach|Aythya americana]] | Aythya americana | [[:commons:Category:Aythya americana|Aythya americana]] | 1.1 cileagram<br/>990 gram | 79.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Aythya americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 7 | Q26742 | [[Aythya ferina]] | Aythya ferina | [[:commons:Category:Aythya ferina|Aythya ferina]] | 66 gram | 0.77 méadar | [[Íomhá:AythyaFerinaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 25 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | Q170718 | [[Beachadóir Eorpach|beachadóir]] | Merops apiaster | [[:commons:Category:Merops apiaster|Merops apiaster]] | 6.5 gram | 0.47 méadar | [[Íomhá:Merops apiaster en.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 9 | Q1951359 | [[Beachadóir Peirseach|beachaire gormleicneach]] | Merops persicus | [[:commons:Category:Merops persicus|Merops persicus]] | 49.4 gram | | | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 10 | Q25450 | [[biorearrach]] | Anas acuta | [[:commons:Category:Anas acuta|Anas acuta]] | 1.025 cileagram<br/>866 gram | 0.9 méadar | [[Íomhá:AnasAcutaIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 11 | Q591831 | [[bobóilinc]] | Dolichonyx oryzivorus | [[:commons:Category:Dolichonyx oryzivorus|Dolichonyx oryzivorus]] | 2.75 gram | | [[Íomhá:Dolichonyx oryzivorus.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | Q25709 | [[Bonnán buí (éan)|bonnán]] | Botaurus stellaris | [[:commons:Category:Botaurus stellaris|Botaurus stellaris]] | 42 gram<br/>2.906 cileagram<br/>2.017 cileagram | 1.27 méadar | [[Íomhá:Botaurus stellaris map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 13 | Q26129 | [[bonnán beag]] | Botaurus minutus | [[:commons:Category:Ixobrychus minutus|Ixobrychus minutus]] | 13 gram<br/>147 gram | 49 ceintiméadar | [[Íomhá:IxobrychusMinutusIUCNvr2018 2.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 14 | Q204111 | [[Bonnán cainéaldathach|bonnán cainéil]] | Ixobrychus cinnamomeus | [[:commons:Category:Botaurus cinnamomeus|Botaurus cinnamomeus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 15 | Q743017 | [[Bonnán breicneach|bonnán Meiriceánach]] | Botaurus lentiginosus | [[:commons:Category:Botaurus lentiginosus|Botaurus lentiginosus]] | 36 gram | 115 ceintiméadar | [[Íomhá:Botaurus lentiginosus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 16 | Q469586 | [[Bonnán caol|bonnán seang]] | Ixobrychus exilis | [[:commons:Category:Botaurus exilis|Botaurus exilis]] | 10 gram<br/>80 gram | 43 ceintiméadar | [[Íomhá:Ixobrychus exilis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 17 | Q188877 | [[Breacán (éan)|breacán]] | Fringilla montifringilla | [[:commons:Category:Fringilla montifringilla|Fringilla montifringilla]] | 2.14 gram<br/>22 gram | 0.27 méadar | [[Íomhá:FringillaMontifringillaIUCN.svg|center|128px]] | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 18 | Q26650 | [[breacóg]] | Calidris alpina | [[:commons:Category:Calidris alpina|Calidris alpina]] | | 0.36 méadar | [[Íomhá:Calidris alpina migrations.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | Q25440 | [[broigheall]] | Phalacrocorax carbo | [[:commons:Category:Phalacrocorax carbo|Phalacrocorax carbo]] | 2.4 cileagram<br/>2 cileagram | 1.4 méadar | [[Íomhá:PhalacrocoraxCarbo.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 20 | Q244319 | [[Mionbhroigheall|broigheall bídeach]] | Microcarbo pygmaeus | [[:commons:Category:Microcarbo pygmaeus|Microcarbo pygmaeus]] | | 85 ceintiméadar | [[Íomhá:MicrocarboPygmaeusIUCN.svg|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 21 | Q18700 | [[bróg-ghob]] | Balaeniceps rex | [[:commons:Category:Balaeniceps rex|Balaeniceps rex]] | | | [[Íomhá:Balaeniceps rex distribution.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 22 | Q121221 | [[budragár]] | Melopsittacus undulatus | [[:commons:Category:Melopsittacus undulatus|Melopsittacus undulatus]] | 2.15 gram | | [[Íomhá:Budgerigar map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 23 | Q168677 | [[bultúr luaithriúíl]] | Aegypius monachus | [[:commons:Category:Aegypius monachus|Aegypius monachus]] | 243 gram | 2.5 méadar | [[Íomhá:AegypiusMonachusIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 24 | Q126167 | [[bultúr uan]] | Gypaetus barbatus | [[:commons:Category:Gypaetus barbatus|Gypaetus barbatus]] | 224 gram<br/>4.913 cileagram<br/>6.175 cileagram | 2.621 méadar | [[Íomhá:GypaetusBarbatusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 54 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 25 | Q33504 | [[bultúr Éigipteach]] | Neophron percnopterus | [[:commons:Category:Neophron percnopterus|Neophron percnopterus]] | 94 gram<br/>1.977 cileagram | 1.676 méadar | [[Íomhá:NeophronMap.svg|center|128px]] | 42 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 26 | Q188601 | [[bustard beag]] | Tetrax tetrax | [[:commons:Category:Tetrax tetrax|Tetrax tetrax]] | 41 gram | 110 ceintiméadar | [[Íomhá:TetraxTetraxIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 21 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 27 | Q290871 | [[bustard Houbara]] | Chlamydotis undulata | [[:commons:Category:Chlamydotis undulata|Chlamydotis undulata]] | 68 gram<br/>1.96 cileagram<br/>1.15 cileagram | | [[Íomhá:Houbara map.svg|center|128px]] | 24 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 28 | Q171655 | [[bustard mór]] | Otis tarda | [[:commons:Category:Otis tarda|Otis tarda]] | 143 gram | 235 ceintiméadar<br/>180 ceintiméadar | [[Íomhá:Otis tarda distribution.png|center|128px]] | 25 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 29 | Q26205 | [[buíóg]] | Emberiza citrinella | [[:commons:Category:Emberiza citrinella|Emberiza citrinella]] | 2.94 gram | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:Emberizacitronella3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 30 | Q908909 | [[búbúc Norfolk]] | Ninox novaeseelandiae | [[:commons:Category:Ninox novaeseelandiae|Ninox novaeseelandiae]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 31 | Q179959 | [[cacapó]] | Strigops habroptila | [[:commons:Category:Strigops habroptila|Strigops habroptila]] | | | [[Íomhá:Kakapohist.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 32 | Q27050 | [[cadhan]] | Branta bernicla | [[:commons:Category:Branta bernicla|Branta bernicla]] | | 1.01 méadar | [[Íomhá:Branta bernicla map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 33 | Q188446 | [[caipín dubh]] | Sylvia atricapilla | [[:commons:Category:Sylvia atricapilla|Sylvia atricapilla]] | 2.19 gram<br/>18.1 gram | 23 ceintiméadar | [[Íomhá:Sylviaatricapillamap2.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 34 | Q235057 | [[caislín aille]] | Monticola saxatilis | [[:commons:Category:Monticola saxatilis|Monticola saxatilis]] | 4.95 gram<br/>47 gram<br/>52.4 gram | | [[Íomhá:MonticolaSaxatilisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 35 | Q152144 | [[caislín aille gorm]] | Monticola solitarius | [[:commons:Category:Monticola solitarius|Monticola solitarius]] | 5.95 gram | | [[Íomhá:MonticolaSolitariusIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 36 | Q155869 | [[caislín aitinn]] | Saxicola rubetra | [[:commons:Category:Saxicola rubetra|Saxicola rubetra]] | 2.06 gram | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:Saxicola rubetra, IUCN.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 37 | Q1315689 | [[caislín cloch]] | Saxicola torquatus | [[:commons:Category:Saxicola torquatus|Saxicola torquatus]] | | | | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 38 | Q838665 | [[caislín cloch Eorpach]] | Saxicola rubicola | [[:commons:Category:Saxicola rubicola|Saxicola rubicola]] | | | | 15 lá | |- | style='text-align:right'| 39 | Q1589281 | [[caislín Sibéarach]] | Saxicola maurus | [[:commons:Category:Saxicola maurus|Saxicola maurus]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 40 | Q852622 | [[Cnagaire impiriúil|Campephilus imperialis]] | Campephilus imperialis | [[:commons:Category:Campephilus imperialis|Campephilus imperialis]] | | | [[Íomhá:Campephilus imperialis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 41 | Q284331 | [[Cnagaire Magellanach|Campephilus magellanicus]] | Campephilus magellanicus | [[:commons:Category:Campephilus magellanicus|Campephilus magellanicus]] | 260 gram | 0.6 méadar | [[Íomhá:Campephilus magellanicus distr.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 42 | Q208334 | [[Donnóg Alpach|cantaire Alpshléibhe]] | Prunella collaris | [[:commons:Category:Prunella collaris|Prunella collaris]] | | | [[Íomhá:PrunellaCollariusIUCN.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 43 | Q1049121 | [[Donnóg Radde|cantaire carraige]] | Prunella ocularis | [[:commons:Category:Prunella ocularis|Prunella ocularis]] | | | | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 44 | Q129059 | [[capall coille]] | Tetrao urogallus | [[:commons:Category:Tetrao urogallus|Tetrao urogallus]] | 3.8 cileagram<br/>1.97 cileagram<br/>53 gram | 106 ceintiméadar | [[Íomhá:Western Capercaillie Tetrao urogallus distribution map.png|center|128px]] | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 45 | Q26198 | [[caróg dhubh]] | Corvus corone | [[:commons:Category:Corvus corone|Corvus corone]] | | 0.91 méadar | [[Íomhá:Corvus corone map.png|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 46 | Q831597 | [[catéan liath]] | Dumetella carolinensis | [[:commons:Category:Dumetella carolinensis|Dumetella carolinensis]] | 3.8 gram<br/>35.7 gram<br/>39.6 gram | | [[Íomhá:Dumetella carolinensis-map.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 47 | Q25384 | [[ceann cait]] | Asio otus | [[:commons:Category:Asio otus|Asio otus]] | | 95 ceintiméadar | [[Íomhá:Asio otus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 48 | Q25376 | [[Cearc cheannann Eoráiseach|cearc cheannann]] | Fulica atra | [[:commons:Category:Fulica atra|Fulica atra]] | 36.5 gram<br/>835 gram<br/>715 gram | 75 ceintiméadar | [[Íomhá:Fulica atra distribution.png|center|128px]] | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 49 | Q470016 | [[cearc cheannann Mheiriceánach]] | Fulica americana | [[:commons:Category:Fulica americana|Fulica americana]] | | | [[Íomhá:Fulica americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 50 | Q901228 | [[cearc mhailí]] | Leipoa ocellata | [[:commons:Category:Leipoa ocellata|Leipoa ocellata]] | 2.4 cileagram<br/>175 gram<br/>1.8 cileagram | | | 63 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 51 | Q178702 | [[cearc shailí]] | Lagopus lagopus | [[:commons:Category:Lagopus lagopus|Lagopus lagopus]] | 720 gram<br/>580 gram | | [[Íomhá:Willow Ptarmigan Lagopus lagopus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 52 | Q18847 | [[cearc uisce]] | Gallinula chloropus | [[:commons:Category:Gallinula chloropus|Gallinula chloropus]] | 348 gram | 52 ceintiméadar | [[Íomhá:Gallinula chloropus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 53 | Q104867606 | [[Ceolaire barrach]] | Curruca nisoria | [[:commons:Category:Curruca nisoria|Curruca nisoria]] | 2.63 gram | 25 ceintiméadar | [[Íomhá:SylviaNisoriaIUCN.svg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 54 | Q312779 | [[ceolaire Blyth]] | Acrocephalus dumetorum | [[:commons:Category:Acrocephalus dumetorum|Acrocephalus dumetorum]] | 1.68 gram | | [[Íomhá:AcrocephalusDumetorumIUCN.svg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 55 | Q14753772 | [[ceolaire bánlíoch]] | Iduna pallida | [[:commons:Category:Iduna pallida|Iduna pallida]] | | | [[Íomhá:IdunaPallidaIUCN.svg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 56 | Q208710 | [[ceolaire casarnaí]] | Locustella naevia | [[:commons:Category:Locustella naevia|Locustella naevia]] | | 17 ceintiméadar | [[Íomhá:LocustellaNaeviaIUCN.svg|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 57 | Q650114 | [[ceolaire Cetti]] | Cettia cetti | [[:commons:Category:Cettia cetti|Cettia cetti]] | | 17 ceintiméadar | [[Íomhá:Cettia cetti distribution map.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 58 | Q27075477 | [[ceolaire coille]] | Phylloscopus sibilatrix | [[:commons:Category:Phylloscopus sibilatrix|Phylloscopus sibilatrix]] | 1.32 gram<br/>10 gram | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:Phylloscopus sibilatrix Range Map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 59 | Q210422 | [[ceolaire corraigh]] | Acrocephalus palustris | [[:commons:Category:Acrocephalus palustris|Acrocephalus palustris]] | 1.85 gram | 20 ceintiméadar | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 60 | Q757116 | [[ceolaire cuaráin]] | Iduna caligata | [[:commons:Category:Iduna caligata|Iduna caligata]] | | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 61 | Q27236 | [[ceolaire cíbe]] | Acrocephalus schoenobaenus | [[:commons:Category:Acrocephalus schoenobaenus|Acrocephalus schoenobaenus]] | 1.65 gram | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:AcrocephalusSchoenobaenusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 62 | Q1590574 | [[Ceolaire Upcher|ceolaire fann]] | Hippolais languida | [[:commons:Category:Hippolais languida|Hippolais languida]] | 1.79 gram | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 63 | Q210791 | [[ceolaire feanearrach]] | Cisticola juncidis | [[:commons:Category:Cisticola juncidis|Cisticola juncidis]] | | | [[Íomhá:CisticolaJuncidisIUCN.svg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 64 | Q110257524 | [[Ceolaire fraoigh]] | Curruca undata | [[:commons:Category:Curruca undata|Curruca undata]] | | 16 ceintiméadar | | 13 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 65 | Q110257494 | [[Ceolaire mion|Ceolaire fásaigh]] | Curruca nana | [[:commons:Category:Curruca nana|Curruca nana]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 66 | Q202478 | [[ceolaire garraí]] | Sylvia borin | [[:commons:Category:Sylvia borin|Sylvia borin]] | | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:Sylviaborinmap2.jpg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 67 | Q159080 | [[ceolaire giolcaí]] | Acrocephalus scirpaceus | [[:commons:Category:Acrocephalus scirpaceus|Acrocephalus scirpaceus]] | 12 gram | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:AcrocephalusScirpaceusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 68 | Q827657 | [[ceolaire goirt ríse]] | Acrocephalus agricola | [[:commons:Category:Acrocephalus agricola|Acrocephalus agricola]] | | | [[Íomhá:AcrocephalusAgricolaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 69 | Q27674 | [[ceolaire ictireach]] | Hippolais icterina | [[:commons:Category:Hippolais icterina|Hippolais icterina]] | 1.7 gram | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:HippolaisIcterinaIUCN.svg|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 70 | Q110257499 | [[Ceolaire tiubhghobach|Ceolaire Oirféach]] | Curruca crassirostris | [[:commons:Category:Curruca crassirostris|Curruca crassirostris]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 71 | Q27239 | [[ceolaire sailí]] | Phylloscopus trochilus | [[:commons:Category:Phylloscopus trochilus|Phylloscopus trochilus]] | | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:Phylloscopus trochilus Range Map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 72 | Q321272 | [[ceolaire Savi]] | Locustella luscinioides | [[:commons:Category:Locustella luscinioides|Locustella luscinioides]] | 2.08 gram | 20 ceintiméadar | [[Íomhá:LocustellaLuscinioidesIUCN.svg|center|128px]] | 10 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 73 | Q460229 | [[ceolaire scothghlas]] | Phylloscopus trochiloides | [[:commons:Category:Phylloscopus trochiloides|Phylloscopus trochiloides]] | | | [[Íomhá:Phylloscopus trochiloides distribution map.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 74 | Q110257505 | [[Ceolaire Ménétries|ceolaire screige]] | Curruca mystacea | [[:commons:Category:Curruca mystacea|Curruca mystacea]] | 1.5 gram | | | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 75 | Q26982 | [[circín starraiceach]] | Galerida cristata | [[:commons:Category:Galerida cristata|Galerida cristata]] | | | [[Íomhá:Galerida cristata distribution map.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 76 | Q148583 | [[cirlghealóg]] | Emberiza cirlus | [[:commons:Category:Emberiza cirlus|Emberiza cirlus]] | | 24 ceintiméadar | [[Íomhá:Emberiza cirlus distribution map.jpg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 77 | Q25385 | [[clamhán]] | Buteo buteo | [[:commons:Category:Buteo buteo|Buteo buteo]] | 0.925 cileagram<br/>60 gram<br/>790 gram<br/>966.5 gram | 1.24 méadar | [[Íomhá:Buteo buteo distribution map.png|center|128px]] | 34 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 78 | Q233684 | [[clamhán cosfhada]] | Buteo rufinus | [[:commons:Category:Buteo rufinus|Buteo rufinus]] | 73 gram | | [[Íomhá:ButeoRufinusIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 79 | Q26407 | [[clamhán lópach]] | Buteo lagopus | [[:commons:Category:Buteo lagopus|Buteo lagopus]] | 824.6 gram<br/>1.027 cileagram | 1.35 méadar | [[Íomhá:Buteo lagopus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 80 | Q170466 | [[clamhán riabhach]] | Pernis apivorus | [[:commons:Category:Pernis apivorus|Pernis apivorus]] | 49 gram | 1.26 méadar | [[Íomhá:PernisApivorusIUCN2018 2.png|center|128px]] | 32 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 81 | Q21090684 | [[Iolar breac mór|Clanga clanga]] | Clanga clanga | [[:commons:Category:Clanga clanga|Clanga clanga]] | 110 gram | 167.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Aquila clanga distribution map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 82 | Q26420 | [[Clochrán coiteann|clochrán]] | Oenanthe oenanthe | [[:commons:Category:Oenanthe oenanthe|Oenanthe oenanthe]] | | 0.28 méadar | [[Íomhá:Oenanthe oenanthe map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 83 | Q769528 | [[Clochrán earr-rua|clochrán Afganastánach]] | Oenanthe chrysopygia | [[:commons:Category:Oenanthe chrysopygia|Oenanthe chrysopygia]] | | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 84 | Q763538 | [[clochrán alabhreac]] | Oenanthe pleschanka | [[:commons:Category:Oenanthe pleschanka|Oenanthe pleschanka]] | 2.43 gram | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 85 | Q385723 | [[Oenanthe hispanica|clochrán cluasdubh]] | Oenanthe hispanica | [[:commons:Category:Oenanthe hispanica|Oenanthe hispanica]] | | | [[Íomhá:OenantheHispanicaIUCNver2019-3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 86 | Q769093 | [[Clochrán Finsch|clochrán droimbhán]] | Oenanthe finschii | [[:commons:Category:Oenanthe finschii|Oenanthe finschii]] | 26 gram<br/>29 gram | | | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 87 | Q1303323 | [[Clochrán Coirdíneach|clochrán earrdhearg]] | Oenanthe xanthoprymna | [[:commons:Category:Oenanthe xanthoprymna|Oenanthe xanthoprymna]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 88 | Q769934 | [[clochrán fásaigh]] | Oenanthe deserti | [[:commons:Category:Oenanthe deserti|Oenanthe deserti]] | | | [[Íomhá:OenantheDesertiIUCNver2019-3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 89 | Q747686 | [[clochrán gainimh]] | Oenanthe isabellina | [[:commons:Category:Oenanthe isabellina|Oenanthe isabellina]] | 3.04 gram<br/>29 gram | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 90 | Q207290 | [[Cnagaire droimgheal|cnagaire droimbhán]] | Dendrocopos leucotos | [[:commons:Category:Dendrocopos leucotos|Dendrocopos leucotos]] | | | [[Íomhá:White-backed Woodpecker Dendrocopos leucotos distribution map.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 91 | Q143284 | [[cnagaire dubh]] | Dryocopus martius | [[:commons:Category:Dryocopus martius|Dryocopus martius]] | 11.8 gram | | [[Íomhá:Dryocopus martius distr.PNG|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 92 | Q166171 | [[cnagaire glas]] | Picus viridis | [[:commons:Category:Picus viridis|Picus viridis]] | 8.9 gram<br/>193 gram | 41 ceintiméadar | [[Íomhá:Picus viridis dis.png|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 93 | Q752481 | [[Cnagaire Siriach|cnagaire Síriach]] | Dendrocopos syriacus | [[:commons:Category:Dendrocopos syriacus|Dendrocopos syriacus]] | 5.1 gram | | [[Íomhá:Dendrocopos syriacus distr new.png|center|128px]] | 10 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 94 | Q27124 | [[cnota]] | Calidris canutus | [[:commons:Category:Calidris canutus|Calidris canutus]] | 19.3 gram<br/>126 gram<br/>148 gram | 0.5 méadar | [[Íomhá:RedKnotMigration.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 95 | Q749701 | [[Cnóshnag Neumayer|cnóshnag creige]] | Sitta neumayer | [[:commons:Category:Sitta neumayer|Sitta neumayer]] | 2.43 gram | | | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 96 | Q156767 | [[cnóshnag Eorpach]] | Sitta europaea | [[:commons:Category:Sitta europaea|Sitta europaea]] | 2.25 gram<br/>23 gram | 24 ceintiméadar | [[Íomhá:Sitta europaea distribution map.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 97 | Q514809 | [[cocaitíl]] | Nymphicus hollandicus | [[:commons:Category:Nymphicus hollandicus|Nymphicus hollandicus]] | 5.68 gram<br/>86 gram | | [[Íomhá:Bird range cockatiel.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 98 | Q210341 | [[Cochlearius cochlearius]] | Cochlearius cochlearius | [[:commons:Category:Cochlearius cochlearius|Cochlearius cochlearius]] | | | [[Íomhá:Cochlearius cochlearius map.svg|center|128px]] | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 99 | Q1274601 | [[coileach sneachta Caispeach]] | Tetraogallus caspius | [[:commons:Category:Tetraogallus caspius|Tetraogallus caspius]] | 2.59 cileagram<br/>2.07 cileagram<br/>75 gram | 100 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 100 | Q1137277 | [[coileach sneachta Cugasach]] | Tetraogallus caucasicus | [[:commons:Category:Tetraogallus caucasicus|Tetraogallus caucasicus]] | | 87.5 ceintiméadar | | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 101 | Q25332 | [[coirneach]] | Pandion haliaetus | [[:commons:Category:Pandion haliaetus|Pandion haliaetus]] | 1.4 cileagram | 1.6 méadar | [[Íomhá:Wiki-Pandion haliaetus.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 102 | Q42326 | [[colm aille]] | Columba livia | [[:commons:Category:Columba livia|Columba livia]] | 294 gram<br/>267 gram | 690 millimetre | [[Íomhá:Columba livia distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 103 | Q26026 | [[Colúr coille|colm coille]] | Columba palumbus | [[:commons:Category:Columba palumbus|Columba palumbus]] | 18.9 gram | 0.75 méadar | [[Íomhá:Columba-palumbus-dist.png|center|128px]] | 17 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 104 | Q26140 | [[colm gorm]] | Columba oenas | [[:commons:Category:Columba oenas|Columba oenas]] | 16.7 gram | 0.75 méadar | [[Íomhá:ColumbaOenasIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 105 | Q170598 | [[condar na nAindéas]] | Vultur gryphus | [[:commons:Category:Vultur gryphus|Vultur gryphus]] | | 3.048 méadar | [[Íomhá:AndeanMap.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 106 | Q25382 | [[corcrán coille]] | Pyrrhula pyrrhula | [[:commons:Category:Pyrrhula pyrrhula|Pyrrhula pyrrhula]] | 2.41 gram<br/>31 gram | 0.26 méadar | [[Íomhá:PyrrhulaPyrrhulaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 107 | Q1084895 | [[corcrán coille ceannliath]] | Pyrrhula erythaca | [[:commons:Category:Pyrrhula erythaca|Pyrrhula erythaca]] | 21.7 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 108 | Q160488 | [[corr chorcra]] | Ardea purpurea | [[:commons:Category:Ardea purpurea|Ardea purpurea]] | 51 gram | 1.35 méadar | [[Íomhá:ArdeaPurpureaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 109 | Q171360 | [[corr leitheadach Eoráiseach]] | Platalea leucorodia | [[:commons:Category:Platalea leucorodia|Platalea leucorodia]] | 76 gram | 1.3 méadar | [[Íomhá:Platalea leucorodia.PNG|center|128px]] | 23 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 110 | Q126216 | [[corr oíche]] | Nycticorax nycticorax | [[:commons:Category:Nycticorax nycticorax|Nycticorax nycticorax]] | 682 gram<br/>590 gram | 1.06 méadar | [[Íomhá:Nycticorax nycticorax map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 111 | Q722981 | [[corr ríoga]] | Platalea regia | [[:commons:Category:Platalea regia|Platalea regia]] | 69 gram | 120 ceintiméadar | | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 112 | Q191394 | [[corr scréachach]] | Ardeola ralloides | [[:commons:Category:Ardeola ralloides|Ardeola ralloides]] | 16 gram<br/>288 gram | 0.86 méadar | [[Íomhá:Ardeola ralloides map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 113 | Q144218 | [[coscaróba]] | Coscoroba coscoroba | [[:commons:Category:Coscoroba coscoroba|Coscoroba coscoroba]] | 4.6 cileagram<br/>3.8 cileagram<br/>185 gram | | [[Íomhá:Coscoroba coscoroba map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 114 | Q18859 | [[cosdeargán]] | Tringa totanus | [[:commons:Category:Tringa totanus|Tringa totanus]] | 22.3 gram<br/>129 gram | 62 ceintiméadar | [[Íomhá:TringaTotanusIUCN2019 2.png|center|128px]] | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 115 | Q28103 | [[cosdeargán breac]] | Tringa erythropus | [[:commons:Category:Tringa erythropus|Tringa erythropus]] | 24.5 gram<br/>142 gram<br/>161 gram | 64 ceintiméadar | [[Íomhá:TringaErythropusIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 116 | Q244429 | [[Gearg Shíneach|Coturnix chinensis]] | Coturnix chinensis | [[:commons:Category:Excalfactoria chinensis|Excalfactoria chinensis]] | 4.8 gram<br/>41 gram<br/>35.6 gram | | | 17 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 117 | Q230837 | [[cromán bánlíoch]] | Circus macrourus | [[:commons:Category:Circus macrourus|Circus macrourus]] | 28 gram<br/>322 gram<br/>445 gram | 1.09 méadar | [[Íomhá:Circus macrourus distribution map.png|center|128px]] | 29 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 118 | Q26574 | [[cromán liath]] | Circus pygargus | [[:commons:Category:Circus pygargus|Circus pygargus]] | 24 gram<br/>261 gram<br/>370 gram | 1.09 méadar | [[Íomhá:Circus pygargus distribution map.png|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 119 | Q26431 | [[cromán móna iartharach]] | Circus aeruginosus | [[:commons:Category:Circus aeruginosus|Circus aeruginosus]] | 40 gram | 1.16 méadar | [[Íomhá:Circus aeruginosus distribution map.png|center|128px]] | 34 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 120 | Q25572 | [[cromán na gcearc]] | Circus cyaneus | [[:commons:Category:Circus cyaneus|Circus cyaneus]] | 346 gram<br/>527 gram | 1.1 méadar | [[Íomhá:Circus cyaneus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 121 | Q27102 | [[crosán]] | Alca torda | [[:commons:Category:Alca torda|Alca torda]] | | 0.661 méadar | [[Íomhá:Alca torda map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 122 | Q18854 | [[crotach]] | Numenius arquata | [[:commons:Category:Numenius arquata|Numenius arquata]] | 76 gram<br/>742 gram<br/>869 gram | 0.97 méadar | [[Íomhá:NumeniusArquata.png|center|128px]] | 28 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 123 | Q61857 | [[crotach Artach]] | Numenius borealis | [[:commons:Category:Numenius borealis|Numenius borealis]] | | 70 ceintiméadar | [[Íomhá:Numenius borealis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 124 | Q18858 | [[crotach eanaigh]] | Numenius phaeopus | [[:commons:Category:Numenius phaeopus|Numenius phaeopus]] | | 1.07 méadar | [[Íomhá:Numenius phaeopus distribution map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 125 | Q79915 | [[Murlach mara|cruidín]] | Alcedo atthis | [[:commons:Category:Alcedo atthis|Alcedo atthis]] | 4.3 gram | 25 ceintiméadar | [[Íomhá:Alcedo atthis -range map-2-cp.png|center|128px]] | 19.5 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 126 | Q735158 | [[cruidín píbgheal]] | Halcyon smyrnensis | [[:commons:Category:Halcyon smyrnensis|Halcyon smyrnensis]] | | | [[Íomhá:White-throated Kingfisher Range.JPG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 127 | Q18845 | [[Cuach choiteann|cuach]] | Cuculus canorus | [[:commons:Category:Cuculus canorus|Cuculus canorus]] | 3.22 gram<br/>117 gram<br/>106 gram | 58 ceintiméadar | [[Íomhá:CuculusCanorusIUCNver2019 3.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 128 | Q852265 | [[cuach ghob-bhuí]] | Coccyzus americanus | [[:commons:Category:Coccyzus americanus|Coccyzus americanus]] | | | [[Íomhá:Coccyzus americanus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 129 | Q27442 | [[cuilire alabhreac]] | Ficedula hypoleuca | [[:commons:Category:Ficedula hypoleuca|Ficedula hypoleuca]] | 1.7 gram<br/>12 gram | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:FicedulaHypoleucaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 130 | Q241499 | [[cuilire broinnrua]] | Ficedula parva | [[:commons:Category:Ficedula parva|Ficedula parva]] | 1.45 gram | | [[Íomhá:FicedulaParvaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 131 | Q1591580 | [[cuilire leathmhuinceach]] | Ficedula semitorquata | [[:commons:Category:Ficedula semitorquata|Ficedula semitorquata]] | | | | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 132 | Q26607 | [[cuilire liath]] | Muscicapa striata | [[:commons:Category:Muscicapa striata|Muscicapa striata]] | 1.92 gram | 24 ceintiméadar | [[Íomhá:MuscicapaStriataIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 133 | Q690826 | [[Cuilire bán|cuilire muinceach]] | Ficedula albicollis | [[:commons:Category:Ficedula albicollis|Ficedula albicollis]] | 1.6 gram | | [[Íomhá:FicedulaAlbicollisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 134 | Q838749 | [[Scréachóg Steller|Cyanocitta stelleri]] | Cyanocitta stelleri | [[:commons:Category:Cyanocitta stelleri|Cyanocitta stelleri]] | 8.1 gram<br/>94 gram | | [[Íomhá:Cyanocitta stelleri map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 135 | Q25345384 | [[cág]] | Coloeus monedula | [[:commons:Category:Coloeus monedula|Coloeus monedula]] | | 0.65 méadar | [[Íomhá:Corvus monedula distribution de.svg|center|128px]] | 20 lá | |- | style='text-align:right'| 136 | Q191386 | [[cág gob-bhuí]] | Pyrrhocorax graculus | [[:commons:Category:Pyrrhocorax graculus|Pyrrhocorax graculus]] | | | [[Íomhá:Pyrrhocoraxgraculusmap.png|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 137 | Q208405 | [[cánóg dhubh]] | Puffinus puffinus | [[:commons:Category:Puffinus puffinus|Puffinus puffinus]] | 521 gram | 82 ceintiméadar | [[Íomhá:Puffinus puffinus distribution.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 138 | Q25234 | [[Lon dubh|céirseach]] | Turdus merula | [[:commons:Category:Turdus merula|Turdus merula]] | | 36 ceintiméadar | [[Íomhá:Turdus merula distribution map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 139 | Q244197 | [[Cíobhaí Beag Breac|cíobhaí beag breac]] | Apteryx owenii | [[:commons:Category:Apteryx owenii|Apteryx owenii]] | 285 gram | | [[Íomhá:Apteryx owenii - distribution map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 140 | Q734829 | [[Cíobhaí Donn an Oileáin Thuaidh|cíobhaí donn an Oileáin Thuaidh]] | Apteryx mantelli | [[:commons:Category:Apteryx mantelli|Apteryx mantelli]] | 2.25 cileagram<br/>2.955 cileagram | | [[Íomhá:North Island Brown Kiwi.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 141 | Q730091 | [[Cíobhaí Mór Breac|cíobhaí mór breac]] | Apteryx haastii | [[:commons:Category:Apteryx haastii|Apteryx haastii]] | 425 gram | | [[Íomhá:418px-NZ-kiwimapApteryx haastii.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 142 | Q26657 | [[Cíorbhuí coiteann|cíorbhuí]] | Regulus regulus | [[:commons:Category:Regulus regulus|Regulus regulus]] | 0.77 gram | 14 ceintiméadar | [[Íomhá:Regulus regulus map.png|center|128px]] | 17 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 143 | Q869023 | [[cíorlacha Phatagónach]] | Lophonetta specularioides | [[:commons:Category:Lophonetta specularioides|Lophonetta specularioides]] | | | [[Íomhá:Lophonetta specularioides map.svg|center|128px]] | 30 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 144 | Q716456 | [[Cúcabarra breac]] | Dacelo tyro | [[:commons:Category:Dacelo tyro|Dacelo tyro]] | 136 gram<br/>156 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 145 | Q854856 | [[Cúcabarra gormeiteach]] | Dacelo leachii | [[:commons:Category:Dacelo leachii|Dacelo leachii]] | 334 gram<br/>284 gram | | | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 146 | Q824974 | [[Cúcabarra gáiriteach]] | Dacelo novaeguineae | [[:commons:Category:Dacelo novaeguineae|Dacelo novaeguineae]] | 30.4 gram<br/>307.2 gram<br/>352.1 gram | | [[Íomhá:Distribution laughing kookaburra.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 147 | Q919707 | [[Cúcabarra sluasaidghobach]] | Dacelo rex | [[:commons:Category:Clytoceyx rex|Clytoceyx rex]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 148 | Q942119 | [[Cúcabarra tarr-ruadhonn]] | Dacelo gaudichaud | [[:commons:Category:Dacelo gaudichaud|Dacelo gaudichaud]] | 143 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 149 | Q80362 | [[cúr dubh]] | Milvus migrans | [[:commons:Category:Milvus migrans|Milvus migrans]] | 56 gram<br/>828 gram | 1.52 méadar | [[Íomhá:Milvus migrans distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 150 | Q156250 | [[cúr rua]] | Milvus milvus | [[:commons:Category:Milvus milvus|Milvus milvus]] | 63 gram<br/>1.012 cileagram<br/>1.232 cileagram | 1.66 méadar | [[Íomhá:Milvus milvus distr.png|center|128px]] | 31 lá | |- | style='text-align:right'| 151 | Q184825 | [[deargán sneachta]] | Turdus iliacus | [[:commons:Category:Turdus iliacus|Turdus iliacus]] | 4.9 gram<br/>62 gram | 0.36 méadar | [[Íomhá:Turdus iliacus map.svg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 152 | Q11380593 | [[deargéadan beag]] | Acanthis cabaret | [[:commons:Category:Acanthis cabaret|Acanthis cabaret]] | | | [[Íomhá:Carduelis cabaret map.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 153 | Q20754771 | [[deargéadan coiteann]] | Acanthis flammea | [[:commons:Category:Acanthis flammea|Acanthis flammea]] | | 23 ceintiméadar | [[Íomhá:AcanthisFlammeaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 154 | Q275591 | [[Meánchnagaire breac|Dendrocoptes medius]] | Dendrocoptes medius | [[:commons:Category:Dendrocoptes medius|Dendrocoptes medius]] | | | [[Íomhá:Dendrocopos medius distr.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 155 | Q856531 | [[Dicrurus paradiseus]] | Dicrurus paradiseus | [[:commons:Category:Dicrurus paradiseus|Dicrurus paradiseus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 156 | Q26698 | [[donnóg]] | Prunella modularis | [[:commons:Category:Prunella modularis|Prunella modularis]] | | 0.21 méadar | [[Íomhá:PrunellaModularisIUCN.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 157 | Q167230 | [[Snámhaí balla|dreapaire balla]] | Tichodroma muraria | [[:commons:Category:Tichodroma muraria|Tichodroma muraria]] | | | [[Íomhá:Mauerläufer1.png|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 158 | Q25740 | [[dreoilín]] | Troglodytes troglodytes | [[:commons:Category:Troglodytes troglodytes|Troglodytes troglodytes]] | | 15 ceintiméadar | [[Íomhá:TroglodytesTroglodytesIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 159 | Q27160 | [[droimneach beag]] | Larus fuscus | [[:commons:Category:Larus fuscus|Larus fuscus]] | 880 gram<br/>755 gram | 1.34 méadar | [[Íomhá:Larus fuscus map.svg|center|128px]] | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 160 | Q26629 | [[droimneach mór]] | Larus marinus | [[:commons:Category:Larus marinus|Larus marinus]] | | 1.67 méadar | [[Íomhá:Larus marinus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 161 | Q25469 | [[Druid choiteann|druid]] | Sturnus vulgaris | [[:commons:Category:Sturnus vulgaris|Sturnus vulgaris]] | | 0.38 méadar | [[Íomhá:Sturnus vulgaris map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 162 | Q890912 | [[Druid droimchorcra|druid dauria]] | Agropsar sturninus | [[:commons:Category:Agropsar sturninus|Agropsar sturninus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 163 | Q20823352 | [[druid rósach]] | Pastor roseus | [[:commons:Category:Pastor roseus|Pastor roseus]] | 6.6 gram<br/>79.6 gram<br/>66.9 gram | | [[Íomhá:PastorRoseusIUCNver2020-1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 164 | Q25402 | [[eala bhalbh]] | Cygnus olor | [[:commons:Category:Cygnus olor|Cygnus olor]] | 11.8 cileagram<br/>9.67 cileagram | 230 ceintiméadar | [[Íomhá:CygnusOlorIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 165 | Q131044 | [[eala dhubh]] | Cygnus atratus | [[:commons:Category:Cygnus atratus|Cygnus atratus]] | 258 gram<br/>6.2 cileagram<br/>5.1 cileagram | 180 ceintiméadar | [[Íomhá:Black Swan.png|center|128px]] | 38 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 166 | Q25612 | [[eala ghlórach]] | Cygnus cygnus | [[:commons:Category:Cygnus cygnus|Cygnus cygnus]] | 331 gram<br/>14 cileagram<br/>8.75 cileagram | 2.29 méadar | [[Íomhá:Cygnus-cygnus.png|center|128px]] | 36 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 167 | Q244432 | [[eala phíbdhubh]] | Cygnus melancoryphus | [[:commons:Category:Cygnus melancoryphus|Cygnus melancoryphus]] | | | [[Íomhá:Cygnus melancoryphus map.svg|center|128px]] | 35 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 168 | Q26603 | [[eala thundra]] | Cygnus columbianus | [[:commons:Category:Cygnus columbianus|Cygnus columbianus]] | 7.258 cileagram<br/>6.305 cileagram | 1.98 méadar | [[Íomhá:Cygnus columbianus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 169 | Q26620 | [[earrdheargán]] | Phoenicurus phoenicurus | [[:commons:Category:Phoenicurus phoenicurus|Phoenicurus phoenicurus]] | | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:Distribution ph phoenicurus.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 170 | Q796484 | [[Earrdheargán báneiteach|earrdheargán Cugasach]] | Phoenicurus erythrogastrus | [[:commons:Category:Phoenicurus erythrogastrus|Phoenicurus erythrogastrus]] | | | | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 171 | Q26755 | [[earrdheargán dubh]] | Phoenicurus ochruros | [[:commons:Category:Phoenicurus ochruros|Phoenicurus ochruros]] | | 25 ceintiméadar | [[Íomhá:DistributionBlackRedstart.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 172 | Q645528 | [[Euplectes franciscanus|Easpag flannbhuí]] | Euplectes franciscanus | [[:commons:Category:Euplectes franciscanus|Euplectes franciscanus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 173 | Q205491 | [[Gealóg charraige|Emberiza cia]] | Emberiza cia | [[:commons:Category:Emberiza cia|Emberiza cia]] | 2.77 gram<br/>23 gram | | [[Íomhá:EmberizaCiaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 174 | Q1262861 | [[Spioróg mhór ruadhonn|Erythrotriorchis radiatus]] | Erythrotriorchis radiatus | [[:commons:Category:Erythrotriorchis radiatus|Erythrotriorchis radiatus]] | 630 gram<br/>1.1 cileagram | 123.5 ceintiméadar | | 41 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 175 | Q1060483 | [[Eurylaimus ochromalus]] | Eurylaimus ochromalus | [[:commons:Category:Eurylaimus ochromalus|Eurylaimus ochromalus]] | 33 gram | | [[Íomhá:Eurylaimus ochromalus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 176 | Q748290 | [[fabhcún Barbarach]] | Falco pelegrinoides | [[:commons:Category:Falco peregrinus pelegrinoides|Falco peregrinus pelegrinoides]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 177 | Q25876 | [[Fabhcún coille Eoráiseach]] | Falco subbuteo | [[:commons:Category:Falco subbuteo|Falco subbuteo]] | 24 gram<br/>181.5 gram<br/>240.5 gram | 0.74 méadar | [[Íomhá:FalcoSubbuteoIUCNver2019 2.png|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 178 | Q179625 | [[fabhcún cosdearg]] | Falco vespertinus | [[:commons:Category:Falco vespertinus|Falco vespertinus]] | 17 gram<br/>150 gram<br/>167 gram | 0.72 méadar | [[Íomhá:Falco vespertinus distr.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 179 | Q30535 | [[Falco peregrinus|fabhcún gorm]] | Falco peregrinus | [[:commons:Category:Falco peregrinus|Falco peregrinus]] | | 1.02 méadar | [[Íomhá:PeregrineRangeMap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 180 | Q33554 | [[fabhcún Lanner]] | Falco biarmicus | [[:commons:Category:Falco biarmicus|Falco biarmicus]] | | 100.5 ceintiméadar | [[Íomhá:FalcoBiarmicusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 32 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 181 | Q165974 | [[fabhcún Saker]] | Falco cherrug | [[:commons:Category:Falco cherrug|Falco cherrug]] | 53 gram<br/>875 gram<br/>1.13 cileagram | 111.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Falco cherrug distr.png|center|128px]] | 30 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 182 | Q177688 | [[fabhcún tuaithe]] | Falco rusticolus | [[:commons:Category:Falco rusticolus|Falco rusticolus]] | | 58 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 183 | Q206840 | [[falaróp gobchaol]] | Phalaropus lobatus | [[:commons:Category:Phalaropus lobatus|Phalaropus lobatus]] | 6.3 gram<br/>35 gram<br/>39 gram | 0.34 méadar | [[Íomhá:Phalaropus lobatus map.svg|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 184 | Q208335 | [[falaróp gobmhór]] | Phalaropus fulicarius | [[:commons:Category:Phalaropus fulicarius|Phalaropus fulicarius]] | | 0.42 méadar | [[Íomhá:Phalaropus fulicarius map.svg|center|128px]] | 19 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 185 | Q26470 | [[falcóg bheag]] | Alle alle | [[:commons:Category:Alle alle|Alle alle]] | 28 gram | 0.32 méadar | [[Íomhá:Alle alle - distribution map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 186 | Q683138 | [[faoileán Airméanach]] | Larus armenicus | [[:commons:Category:Larus armenicus|Larus armenicus]] | 1 cileagram | 140 ceintiméadar | [[Íomhá:Larus armenicus range.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 187 | Q619065 | [[faoileán an Aigéin Chiúin]] | Larus pacificus | [[:commons:Category:Larus pacificus|Larus pacificus]] | 98.4 gram<br/>1.55 cileagram<br/>1.077 cileagram | 147 ceintiméadar | | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 188 | Q754885 | [[faoileán bandghobach]] | Larus delawarensis | [[:commons:Category:Larus delawarensis|Larus delawarensis]] | 566 gram<br/>471 gram | 1150 millimetre | [[Íomhá:Larus delawarensis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 189 | Q26427 | [[faoileán bán]] | Larus canus | [[:commons:Category:Larus canus|Larus canus]] | 413 gram<br/>360 gram | 1.11 méadar | [[Íomhá:Larus canus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 190 | Q27375 | [[faoileán glas]] | Larus hyperboreus | [[:commons:Category:Larus hyperboreus|Larus hyperboreus]] | 1.576 cileagram<br/>1.249 cileagram | 158 ceintiméadar | [[Íomhá:Larus hyperboreus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 191 | Q391421 | [[Crotach gobchaol|faoileán gobchaol]] | Chroicocephalus genei | [[:commons:Category:Chroicocephalus genei|Chroicocephalus genei]] | 29 gram<br/>275 gram<br/>236 gram | 102 ceintiméadar | [[Íomhá:ChroicocephalusGeneiIUCN.svg|center|128px]] | 22 lá | |- | style='text-align:right'| 192 | Q389505 | [[faoileán gáiriteach]] | Larus cachinnans | [[:commons:Category:Larus cachinnans|Larus cachinnans]] | 60 gram<br/>1.275 cileagram<br/>1.033 cileagram | 141 ceintiméadar | [[Íomhá:LarusCachinnansIUCN2019-2.png|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 193 | Q28236 | [[faoileán scadán]] | Larus argentatus | [[:commons:Category:Larus argentatus|Larus argentatus]] | | 1.34 méadar | [[Íomhá:Larus argentatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 194 | Q704982 | [[faoileán scadán cosbhuí]] | Larus michahellis | [[:commons:Category:Larus michahellis|Larus michahellis]] | | 130 ceintiméadar | [[Íomhá:Larus michahellis map.png|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 195 | Q2735427 | [[Faoileán Heuglin|faoileán Sibéarach]] | Larus heuglini | [[:commons:Category:Larus fuscus heuglini|Larus fuscus heuglini]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 196 | Q742574 | [[feadlacha aghaidhbhán]] | Dendrocygna viduata | [[:commons:Category:Dendrocygna viduata|Dendrocygna viduata]] | 36 gram<br/>674 gram | | [[Íomhá:Dendrocygnaviduatarange.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 197 | Q378192 | [[feadlacha na nIndiacha Thiar]] | Dendrocygna arborea | [[:commons:Category:Dendrocygna arborea|Dendrocygna arborea]] | 54 gram | | [[Íomhá:Dendrocygna arborea map.svg|center|128px]] | 30 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 198 | Q752461 | [[feadlacha tharrdhubh]] | Dendrocygna autumnalis | [[:commons:Category:Dendrocygna autumnalis|Dendrocygna autumnalis]] | 831 gram | | [[Íomhá:Dendrocygna autumnalis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 199 | Q21148 | [[feadóg bhuí]] | Pluvialis apricaria | [[:commons:Category:Pluvialis apricaria|Pluvialis apricaria]] | 32.8 gram<br/>175 gram | 72 ceintiméadar | [[Íomhá:Pluvialis apricaria map.svg|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 200 | Q18865 | [[feadóg bhuí Chiúin-Aigéanach]] | Pluvialis fulva | [[:commons:Category:Pluvialis fulva|Pluvialis fulva]] | 18 gram<br/>135 gram | 44 ceintiméadar | [[Íomhá:PluvialisFulvaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 201 | Q216836 | [[feadóg bhuí Mheiriceánach]] | Pluvialis dominica | [[:commons:Category:Pluvialis dominica|Pluvialis dominica]] | 26 gram<br/>145 gram | 0.62 méadar | [[Íomhá:Pluvialis dominica map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 202 | Q752485 | [[Feadóg Áiseach|feadóg Chaispeach]] | Anarhynchus asiaticus | [[:commons:Category:Charadrius asiaticus|Charadrius asiaticus]] | | 58 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 203 | Q26816 | [[feadóg chladaigh]] | Charadrius hiaticula | [[:commons:Category:Charadrius hiaticula|Charadrius hiaticula]] | 10.9 gram | 0.41 méadar | [[Íomhá:Charadrius hiaticula map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 204 | Q752398 | [[Pilibín Indiach|feadóg dheargsprochallach]] | Vanellus indicus | [[:commons:Category:Vanellus indicus|Vanellus indicus]] | | 0.683 méadar | [[Íomhá:Vanellus indicus map.svg|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 205 | Q827245 | [[feadóg earrbhán]] | Vanellus leucurus | [[:commons:Category:Vanellus leucurus|Vanellus leucurus]] | | 62.5 ceintiméadar | | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 206 | Q18857 | [[feadóg ghainimh mhór]] | Charadrius leschenaultii | [[:commons:Category:Charadrius leschenaultii|Charadrius leschenaultii]] | | 52 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 207 | Q18835 | [[feadóg ghlas]] | Pluvialis squatarola | [[:commons:Category:Pluvialis squatarola|Pluvialis squatarola]] | | 77 ceintiméadar | [[Íomhá:Pluvialis squatarola map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 208 | Q755737 | [[feadóg ghlórach]] | Charadrius vociferus | [[:commons:Category:Charadrius vociferus|Charadrius vociferus]] | | 61 ceintiméadar | [[Íomhá:Charadrius vociferus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 209 | Q468009 | [[feadóg mhionbhosach]] | Charadrius semipalmatus | [[:commons:Category:Charadrius semipalmatus|Charadrius semipalmatus]] | | 47.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Charadrius semipalmatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 210 | Q18851 | [[feadóigín chladaigh]] | Charadrius dubius | [[:commons:Category:Charadrius dubius|Charadrius dubius]] | 7.7 gram | 45 ceintiméadar | [[Íomhá:CharadriusDubiusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 211 | Q18855 | [[feadóigín chosdubh]] | Charadrius alexandrinus | [[:commons:Category:Charadrius alexandrinus|Charadrius alexandrinus]] | 47 gram | 42.5 ceintiméadar | [[Íomhá:CharadriusAlexandrinusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 212 | Q25405 | [[Caróg liath|feannóg]] | Corvus cornix | [[:commons:Category:Corvus cornix|Corvus cornix]] | | 98 ceintiméadar | [[Íomhá:Corvus cornix map.svg|center|128px]] | 18 lá | |- | style='text-align:right'| 213 | Q168514 | [[Fearán Eorpach|fearán]] | Streptopelia turtur | [[:commons:Category:Streptopelia turtur|Streptopelia turtur]] | 8.2 gram<br/>136 gram | 50 ceintiméadar | [[Íomhá:StreptopeliaTurturIUCN.png|center|128px]] | 15 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 214 | Q54696 | [[fearán baicdhubh]] | Streptopelia decaocto | [[:commons:Category:Streptopelia decaocto|Streptopelia decaocto]] | 9.2 gram<br/>193 gram | 30 ceintiméadar | [[Íomhá:StreptopeliaDecaoctoIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 215 | Q750027 | [[fearán gubhach]] | Zenaida macroura | [[:commons:Category:Zenaida macroura|Zenaida macroura]] | | | [[Íomhá:Zenaida macroura map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 216 | Q391198 | [[Colm gáiriteach|fearán pailme]] | Spilopelia senegalensis | [[:commons:Category:Spilopelia senegalensis|Spilopelia senegalensis]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 217 | Q25357 | [[fiach dubh]] | Corvus corax | [[:commons:Category:Corvus corax|Corvus corax]] | 689 gram<br/>1625 gram<br/>1041 gram<br/>25 gram | 120 ceintiméadar<br/>150 ceintiméadar | [[Íomhá:Corvus corax map.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 218 | Q25393 | [[filiméala]] | Luscinia megarhynchos | [[:commons:Category:Luscinia megarhynchos|Luscinia megarhynchos]] | 2.65 gram | 24 ceintiméadar | [[Íomhá:LusciniaMegarhynchosIUCN.svg|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 219 | Q206130 | [[filiméala smólaigh]] | Luscinia luscinia | [[:commons:Category:Luscinia luscinia|Luscinia luscinia]] | 3.06 gram | | [[Íomhá:LusciniaLusciniaIUCN.svg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 220 | Q192058 | [[foitheach cluasach]] | Podiceps auritus | [[:commons:Category:Podiceps auritus|Podiceps auritus]] | 22.5 gram<br/>449.5 gram | 62 ceintiméadar | [[Íomhá:Slavonian Grebe-location-map-en.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 221 | Q579718 | [[foitheach gob-alabhreac]] | Podilymbus podiceps | [[:commons:Category:Podilymbus podiceps|Podilymbus podiceps]] | 20.5 gram<br/>522 gram<br/>358 gram | 54 ceintiméadar | [[Íomhá:Podilymbus podiceps map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 222 | Q25422 | [[foitheach mór]] | Podiceps cristatus | [[:commons:Category:Podiceps cristatus|Podiceps cristatus]] | 39.5 gram<br/>920 gram<br/>830 gram | 88 ceintiméadar | [[Íomhá:PodicepsCristatusIUCN2019-2.png|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 223 | Q185183 | [[foitheach píbdhubh]] | Podiceps nigricollis | [[:commons:Category:Podiceps nigricollis|Podiceps nigricollis]] | | 58 ceintiméadar | [[Íomhá:Black-necked Grebe-map-location-map-en.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 224 | Q179919 | [[foitheach píbrua]] | Podiceps grisegena | [[:commons:Category:Podiceps grisegena|Podiceps grisegena]] | 30.5 gram<br/>873.5 gram<br/>785.4 gram | 0.725 méadar | [[Íomhá:PodicepsGrisegenaIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 225 | Q21062 | [[foracha]] | Uria aalge | [[:commons:Category:Uria aalge|Uria aalge]] | 108 gram | 0.707 méadar | [[Íomhá:Uria aalge map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 226 | Q212055 | [[foracha dhubh]] | Cepphus grylle | [[:commons:Category:Cepphus grylle|Cepphus grylle]] | 381 gram | 55 ceintiméadar | [[Íomhá:Cepphus grylle map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 227 | Q285165 | [[Francolin dubh|francóilín dubh]] | Francolinus francolinus | [[:commons:Category:Francolinus francolinus|Francolinus francolinus]] | 425 gram<br/>355 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 228 | Q25961 | [[Alauda arvensis|fuiseog]] | Alauda arvensis | [[:commons:Category:Alauda arvensis|Alauda arvensis]] | | 0.35 méadar | [[Íomhá:AlaudaArvensisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 229 | Q207249 | [[fuiseog adharcach]] | Eremophila alpestris | [[:commons:Category:Eremophila alpestris|Eremophila alpestris]] | | 32 ceintiméadar | [[Íomhá:EremophilaAlpestrisIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 230 | Q470853 | [[Fuiseog chalandra|fuiseog aithriseach]] | Melanocorypha calandra | [[:commons:Category:Melanocorypha calandra|Melanocorypha calandra]] | 63 gram<br/>55 gram | | [[Íomhá:Melanocorypha calandra distribution map.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 231 | Q1137284 | [[fuiseog bháneiteach]] | Alauda leucoptera | [[:commons:Category:Alauda leucoptera|Alauda leucoptera]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 232 | Q26969 | [[fuiseog choille]] | Lullula arborea | [[:commons:Category:Lullula arborea|Lullula arborea]] | | 29 ceintiméadar | [[Íomhá:Lullula arborea distribution map.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 233 | Q318893 | [[Fuiseog Elton|fuiseog dhubh]] | Melanocorypha yeltoniensis | [[:commons:Category:Melanocorypha yeltoniensis|Melanocorypha yeltoniensis]] | 4.34 gram<br/>63.7 gram<br/>56.4 gram | | | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 234 | Q819885 | [[fuiseog dhébhallach]] | Melanocorypha bimaculata | [[:commons:Category:Melanocorypha bimaculata|Melanocorypha bimaculata]] | 4.04 gram<br/>54 gram | | [[Íomhá:Melanocorypha bimaculata distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 235 | Q24843 | [[fuiseog ladharghearr]] | Calandrella brachydactyla | [[:commons:Category:Calandrella brachydactyla|Calandrella brachydactyla]] | | | [[Íomhá:CalandrellaBrachydactylaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 236 | Q525871 | [[fuiseog oirthearach]] | Alauda gulgula | [[:commons:Category:Alauda gulgula|Alauda gulgula]] | | | | 10 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 237 | Q25429 | [[fáinleog]] | Hirundo rustica | [[:commons:Category:Hirundo rustica|Hirundo rustica]] | | 0.32 méadar | [[Íomhá:Hirundo rustica.png|center|128px]] | 13.5 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 238 | Q26055 | [[gabhlán binne]] | Delichon urbicum | [[:commons:Category:Delichon urbicum|Delichon urbicum]] | | 0.29 méadar | [[Íomhá:Delichon urbicum.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 239 | Q165923 | [[gabhlán bánlíoch]] | Apus pallidus | [[:commons:Category:Apus pallidus|Apus pallidus]] | 3.5 gram<br/>41.3 gram | 0.44 méadar | | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 240 | Q213216 | [[gabhlán creige Eoráiseach]] | Ptyonoprogne rupestris | [[:commons:Category:Ptyonoprogne rupestris|Ptyonoprogne rupestris]] | 2.08 gram<br/>20 gram | 0.32 méadar | [[Íomhá:Ptyonoprogne rupestris.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 241 | Q31769 | [[gabhlán earrspíonach]] | Hirundapus caudacutus | [[:commons:Category:Hirundapus caudacutus|Hirundapus caudacutus]] | | | [[Íomhá:HirundapusCaudacutusDistribution.png|center|128px]] | 40 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 242 | Q25909 | [[gabhlán gainimh]] | Riparia riparia | [[:commons:Category:Riparia riparia|Riparia riparia]] | | 0.27 méadar | [[Íomhá:Riparia riparia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 243 | Q25377 | [[gabhlán gaoithe]] | Apus apus | [[:commons:Category:Apus apus|Apus apus]] | 3.5 gram | 0.4 méadar | [[Íomhá:Apus apus distribution map.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 244 | Q321267 | [[Gabhlán Alpach|gabhlán gaoithe alpach]] | Tachymarptis melba | [[:commons:Category:Tachymarptis melba|Tachymarptis melba]] | 6.05 gram<br/>96 gram | | [[Íomhá:TachymarptisMelbaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 245 | Q611324 | [[Gabhlán beag|gabhlán gaoithe beag]] | Apus affinis | [[:commons:Category:Apus affinis|Apus affinis]] | | | [[Íomhá:ApusAffinisDistribution.png|center|128px]] | 23 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 246 | Q912863 | [[gabhlán simléir]] | Chaetura pelagica | [[:commons:Category:Chaetura pelagica|Chaetura pelagica]] | 23.6 gram | | [[Íomhá:Chimney Swift range.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 247 | Q128002 | [[gaineamhchearc Pallas]] | Syrrhaptes paradoxus | [[:commons:Category:Syrrhaptes paradoxus|Syrrhaptes paradoxus]] | 21 gram | 69 ceintiméadar | [[Íomhá:SyrrhaptesParadoxusIUCN.png|center|128px]] | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 248 | Q18875 | [[Geabhróg choiteann|geabhróg]] | Sterna hirundo | [[:commons:Category:Sterna hirundo|Sterna hirundo]] | | 0.88 méadar | [[Íomhá:CommonTernmap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 249 | Q26800 | [[geabhróg Artach]] | Sterna paradisaea | [[:commons:Category:Sterna paradisaea|Sterna paradisaea]] | 114 gram | 0.8 méadar | [[Íomhá:Sterna paradisaea distribution and migration map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 250 | Q12267692 | [[geabhróg bheag]] | Sternula albifrons | [[:commons:Category:Sternula albifrons|Sternula albifrons]] | 10 gram<br/>57 gram | 0.52 méadar | [[Íomhá:SternulaAlbifronsIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 251 | Q233616 | [[geabhróg bhroinndubh]] | Chlidonias hybrida | [[:commons:Category:Chlidonias hybrida|Chlidonias hybrida]] | 90 gram<br/>78 gram | 67 ceintiméadar | [[Íomhá:ChlidoniasHybridaIUCN2019 3.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 252 | Q241753 | [[geabhróg bháneiteach]] | Chlidonias leucopterus | [[:commons:Category:Chlidonias leucopterus|Chlidonias leucopterus]] | 10.5 gram | 0.65 méadar | [[Íomhá:Chlidonias leucopterus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 253 | Q27129 | [[geabhróg Chaispeach]] | Hydroprogne caspia | [[:commons:Category:Hydroprogne caspia|Hydroprogne caspia]] | 680 gram<br/>588 gram | 133.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Hydroprogne caspia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 254 | Q27215 | [[geabhróg dhubh]] | Chlidonias niger | [[:commons:Category:Chlidonias niger|Chlidonias niger]] | 11 gram<br/>60 gram | 0.539 méadar | [[Íomhá:Chlidonias niger map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 255 | Q18834 | [[geabhróg ghobdhubh]] | Gelochelidon nilotica | [[:commons:Category:Gelochelidon nilotica|Gelochelidon nilotica]] | | 94 ceintiméadar | [[Íomhá:Gelochelidon nilotica map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 256 | Q321293 | [[geabhróg rósach]] | Sterna dougallii | [[:commons:Category:Sterna dougallii|Sterna dougallii]] | | 76 ceintiméadar | [[Íomhá:Sterna dougallii map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 257 | Q27547 | [[geabhróg scothdhubh]] | Thalasseus sandvicensis | [[:commons:Category:Thalasseus sandvicensis|Thalasseus sandvicensis]] | | 1 méadar | [[Íomhá:ThalasseusSandvicensisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 258 | Q14683 | [[gealbhan binne]] | Passer domesticus | [[:commons:Category:Passer domesticus|Passer domesticus]] | | 239 millimetre | [[Íomhá:PasserDomesticusDistribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 259 | Q25968 | [[gealbhan crainn]] | Passer montanus | [[:commons:Category:Passer montanus|Passer montanus]] | | 21 ceintiméadar | [[Íomhá:Passermontanusmap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 260 | Q736313 | [[Gealbhan petronia|gealbhan creige]] | Petronia petronia | [[:commons:Category:Petronia petronia|Petronia petronia]] | | | | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 261 | Q1318638 | [[Gealbhan ladharghearr|gealbhan mílítheach]] | Carpospiza brachydactyla | [[:commons:Category:Carpospiza brachydactyla|Carpospiza brachydactyla]] | | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 262 | Q422873 | [[gealbhan sionnaigh]] | Passerella iliaca | [[:commons:Category:Passerella iliaca|Passerella iliaca]] | | | [[Íomhá:Passerella iliaca map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 263 | Q499290 | [[Glasán gléigeal|gealbhan sneachta]] | Montifringilla nivalis | [[:commons:Category:Montifringilla nivalis|Montifringilla nivalis]] | | | [[Íomhá:MontifringillaNivalisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 264 | Q466200 | [[Gealbhan Easpáinneach|gealbhan Spáinneach]] | Passer hispaniolensis | [[:commons:Category:Passer hispaniolensis|Passer hispaniolensis]] | | | [[Íomhá:SpanishSparrowMap.svg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 265 | Q27220 | [[gealóg bhuachair]] | Emberiza calandra | [[:commons:Category:Emberiza calandra|Emberiza calandra]] | | 29 ceintiméadar | [[Íomhá:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 266 | Q334183 | [[gealóg cheanndubh]] | Emberiza melanocephala | [[:commons:Category:Emberiza melanocephala|Emberiza melanocephala]] | 3.08 gram<br/>28 gram | | [[Íomhá:EmberizaMap.svg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 267 | Q842599 | [[Gealbhan ceoil|Gealóg cheoil]] | Melospiza melodia | [[:commons:Category:Melospiza melodia|Melospiza melodia]] | 24 gram | | [[Íomhá:Melospiza melodia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 268 | Q206630 | [[gealóg gharraí]] | Emberiza hortulana | [[:commons:Category:Emberiza hortulana|Emberiza hortulana]] | 2.48 gram | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:EmberizaHortulanaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 269 | Q26961 | [[gealóg ghiolcaí]] | Emberiza schoeniclus | [[:commons:Category:Emberiza schoeniclus|Emberiza schoeniclus]] | | 24 ceintiméadar | [[Íomhá:EmberizaSchoeniclusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 270 | Q837753 | [[Gealóg Chretzschmar|gealóg liathghorm]] | Emberiza caesia | [[:commons:Category:Emberiza caesia|Emberiza caesia]] | 2.31 gram | | [[Íomhá:Emberiza caesia 2.jpg|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 271 | Q648313 | [[Gealóg Bhuchanan|gealóg liathmhuinceach]] | Emberiza buchanani | [[:commons:Category:Emberiza buchanani|Emberiza buchanani]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 272 | Q26416 | [[gealóg shneachta]] | Plectrophenax nivalis | [[:commons:Category:Plectrophenax nivalis|Plectrophenax nivalis]] | | 35 ceintiméadar | [[Íomhá:Plectrophenax nivalis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 273 | Q28358 | [[Gearg choiteann|gearg]] | Coturnix coturnix | [[:commons:Category:Coturnix coturnix|Coturnix coturnix]] | 8.2 gram | 34 ceintiméadar | [[Íomhá:CoturnixCoturnixIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 274 | Q142651 | [[gearg bhabaight]] | Colinus virginianus | [[:commons:Category:Colinus virginianus|Colinus virginianus]] | 8.9 gram<br/>171 gram | 34.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Colinus virginianus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 275 | Q852146 | [[gearg Himiléach]] | Ophrysia superciliosa | [[:commons:Category:Ophrysia superciliosa|Ophrysia superciliosa]] | | | [[Íomhá:Ophrysia map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 276 | Q716869 | [[gearg Sheapánach]] | Coturnix japonica | [[:commons:Category:Coturnix japonica|Coturnix japonica]] | 8 gram | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 277 | Q237670 | [[gearr Baillon]] | Zapornia pusilla | [[:commons:Category:Zapornia pusilla|Zapornia pusilla]] | 35 gram | | [[Íomhá:PorzanaPusillaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 278 | Q270680 | [[gearr beag]] | Zapornia parva | [[:commons:Category:Zapornia parva|Zapornia parva]] | 7.9 gram | 36.5 ceintiméadar | [[Íomhá:ZaporniaParvaIUCNver2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 279 | Q194024 | [[gearr breac]] | Porzana porzana | [[:commons:Category:Porzana porzana|Porzana porzana]] | 10.9 gram<br/>80 gram | 0.38 méadar | [[Íomhá:Porzana porzana distribution map.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 280 | Q936740 | [[gearr sora]] | Porzana carolina | [[:commons:Category:Porzana carolina|Porzana carolina]] | 8.9 gram | 37.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Porzana carolina map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 281 | Q110257516 | [[Gilphíb choiteann|Gilphíb]] | Curruca communis | [[:commons:Category:Curruca communis|Curruca communis]] | 1.78 gram<br/>14.5 gram | 20 ceintiméadar | [[Íomhá:SylviaCommunisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 282 | Q110257504 | [[Gilphíb bheag]] | Curruca curruca | [[:commons:Category:Curruca curruca|Curruca curruca]] | | 18 ceintiméadar | [[Íomhá:SylviaCurrucaIUCN.png|center|128px]] | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 283 | Q27075785 | [[glasán darach]] | Chloris chloris | [[:commons:Category:Chloris chloris|Chloris chloris]] | 2.17 gram | 0.25 méadar | [[Íomhá:Carduelis chloris distribution map.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 284 | Q559977 | [[Glasán cródheargach|glasán deargeiteach]] | Rhodopechys sanguineus | [[:commons:Category:Rhodopechys sanguineus|Rhodopechys sanguineus]] | | | | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 285 | Q174088 | [[glasán gobmhór]] | Coccothraustes coccothraustes | [[:commons:Category:Coccothraustes coccothraustes|Coccothraustes coccothraustes]] | | 31 ceintiméadar | [[Íomhá:Rangemap-grosbec.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 286 | Q921335 | [[glasán Mongólach]] | Bucanetes mongolicus | [[:commons:Category:Bucanetes mongolicus|Bucanetes mongolicus]] | | | [[Íomhá:Bucanetes mongolicus Distribution Map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 287 | Q559883 | [[Glasán cogalach|glasán trumpa]] | Bucanetes githagineus | [[:commons:Category:Bucanetes githagineus|Bucanetes githagineus]] | | | [[Íomhá:Bucanetes githagineus map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 288 | Q25984 | [[glasóg bhuí]] | Motacilla flava | [[:commons:Category:Motacilla flava|Motacilla flava]] | | 0.26 méadar | [[Íomhá:MotacillaFlavaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 289 | Q25399 | [[glasóg bhán]] | Motacilla alba | [[:commons:Category:Motacilla alba|Motacilla alba]] | | 0.26 méadar | [[Íomhá:Motacilla alba distribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 290 | Q206540 | [[glasóg chiotrónach]] | Motacilla citreola | [[:commons:Category:Motacilla citreola|Motacilla citreola]] | | | [[Íomhá:MotacillaCitreolaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 291 | Q201316 | [[glasóg liath]] | Motacilla cinerea | [[:commons:Category:Motacilla cinerea|Motacilla cinerea]] | 1.91 gram<br/>17.4 gram | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:MotacillaCinereaDistributionMapIUCNv8 2.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 292 | Q27075852 | [[gleoiseach]] | Linaria cannabina | [[:commons:Category:Linaria cannabina|Linaria cannabina]] | 1.66 gram<br/>19 gram | 0.24 méadar | [[Íomhá:LinariaCannabinaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 293 | Q582976 | [[Glaséan súildearg|Gleoiseach shúildearg]] | Vireo olivaceus | [[:commons:Category:Vireo olivaceus|Vireo olivaceus]] | | | [[Íomhá:Vireo olivaceus map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 294 | Q10965357 | [[gleoiseach sléibhe]] | Linaria flavirostris | [[:commons:Category:Linaria flavirostris|Linaria flavirostris]] | 1.37 gram | 23 ceintiméadar | [[Íomhá:LinariaFlavirostrisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 295 | Q839834 | [[gobach mór broinnrósach]] | Pheucticus ludovicianus | [[:commons:Category:Pheucticus ludovicianus|Pheucticus ludovicianus]] | 44 gram | | [[Íomhá:Pheucticus ludovicianus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 296 | Q788649 | [[gobadáinín Baird]] | Calidris bairdii | [[:commons:Category:Calidris bairdii|Calidris bairdii]] | 9.6 gram | 38 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris bairdii map.svg|center|128px]] | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 297 | Q27232 | [[gobadáinín beag]] | Calidris minuta | [[:commons:Category:Calidris minuta|Calidris minuta]] | 6.3 gram<br/>24 gram<br/>27.1 gram | 36 ceintiméadar | [[Íomhá:CalidrisMinutaIUCNver2019 2.png|center|128px]] | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 298 | Q913052 | [[gobadáinín bídeach]] | Calidris minutilla | [[:commons:Category:Calidris minutilla|Calidris minutilla]] | | | [[Íomhá:Calidris minutilla map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 299 | Q62345 | [[gobadáinín crotaigh]] | Calidris ferruginea | [[:commons:Category:Calidris ferruginea|Calidris ferruginea]] | 12 gram | 44 ceintiméadar | [[Íomhá:Curlew sandpiper rangemap (cropped).svg|center|128px]] | 19 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 300 | Q845969 | [[gobadáinín ladharfhada]] | Calidris subminuta | [[:commons:Category:Calidris subminuta|Calidris subminuta]] | 7.5 gram<br/>29 gram<br/>32 gram | 30.5 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 301 | Q18860 | [[gobadáinín píbrua]] | Calidris ruficollis | [[:commons:Category:Calidris ruficollis|Calidris ruficollis]] | 8.3 gram<br/>26 gram | 31 ceintiméadar | [[Íomhá:Red-necked Stint.jpg|center|128px]] | 21 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 302 | Q58921 | [[gobadáinín Temminck]] | Calidris temminckii | [[:commons:Category:Calidris temminckii|Calidris temminckii]] | 5.8 gram<br/>24.3 gram<br/>27.8 gram | 36 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris temminckii distribution map.png|center|128px]] | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 303 | Q18850 | [[Gobadán coiteann|gobadán]] | Actitis hypoleucos | [[:commons:Category:Actitis hypoleucos|Actitis hypoleucos]] | | 0.273 méadar | [[Íomhá:ActitisHypoleucosIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 304 | Q599749 | [[gobadán bánphrompach]] | Calidris fuscicollis | [[:commons:Category:Calidris fuscicollis|Calidris fuscicollis]] | 10.8 gram<br/>39.7 gram<br/>45.8 gram | 37 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris fuscicollis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 305 | Q18837 | [[gobadán coille]] | Tringa glareola | [[:commons:Category:Tringa glareola|Tringa glareola]] | 13.5 gram<br/>62 gram<br/>73 gram | 0.4 méadar | | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 306 | Q62359 | [[gobadán cosbhuí]] | Calidris maritima | [[:commons:Category:Calidris maritima|Calidris maritima]] | 67.6 gram<br/>76.3 gram | 44 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris maritima map2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 307 | Q753760 | [[gobadán earr-rinneach]] | Calidris acuminata | [[:commons:Category:Calidris acuminata|Calidris acuminata]] | 13.7 gram<br/>70.3 gram<br/>63.5 gram | 39.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris acuminata map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 308 | Q28450 | [[gobadán glas]] | Tringa ochropus | [[:commons:Category:Tringa ochropus|Tringa ochropus]] | 15.5 gram<br/>75 gram<br/>85 gram | 59 ceintiméadar | [[Íomhá:TringaOchropusIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 309 | Q28114227 | [[Gobadán gobleathan]] | Calidris falcinellus | [[:commons:Category:Calidris falcinellus|Calidris falcinellus]] | 9.1 gram<br/>37 gram | 36.5 ceintiméadar | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 310 | Q839820 | [[gobadán scodalach]] | Calidris himantopus | [[:commons:Category:Calidris himantopus|Calidris himantopus]] | | 42.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris himantopus map.svg|center|128px]] | 20 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 311 | Q530194 | [[gobadán sléibhe]] | Bartramia longicauda | [[:commons:Category:Bartramia longicauda|Bartramia longicauda]] | | 66 ceintiméadar | [[Íomhá:Bartramia longicauda map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 312 | Q18856 | [[gobadán Terek]] | Xenus cinereus | [[:commons:Category:Xenus cinereus|Xenus cinereus]] | | 58 ceintiméadar | [[Íomhá:XenusCinereusIUCN.png|center|128px]] | 23 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 313 | Q26578 | [[gormphíb]] | Luscinia svecica | [[:commons:Category:Luscinia svecica|Luscinia svecica]] | | 22 ceintiméadar | [[Íomhá:Luscinia svecica distribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 314 | Q191683 | [[grús coimir]] | Anthropoides virgo | [[:commons:Category:Grus virgo|Grus virgo]] | | 167.5 ceintiméadar | [[Íomhá:AnthropoidesVirgoIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 315 | Q4764 | [[grús coiteann]] | Grus grus | [[:commons:Category:Grus grus|Grus grus]] | | 2.22 méadar | [[Íomhá:Verbreitungskarte des Kranichs.png|center|128px]] | 30 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 316 | Q457477 | [[grús Meiriceánach]] | Grus americana | [[:commons:Category:Grus americana|Grus americana]] | 7.497 cileagram | 215 ceintiméadar | [[Íomhá:Grus americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 317 | Q21949185 | [[grús Sibéarach]] | Leucogeranus leucogeranus | [[:commons:Category:Grus leucogeranus|Grus leucogeranus]] | 197 gram | 235 ceintiméadar | [[Íomhá:SiberianCrane.svg|center|128px]] | 29 lá | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 318 | Q27461 | [[guairdeall]] | Hydrobates pelagicus | [[:commons:Category:Hydrobates pelagicus|Hydrobates pelagicus]] | | 38 ceintiméadar | [[Íomhá:Hydrobatesmap2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 319 | Q18841 | [[guilbneach earrdhubh]] | Limosa limosa | [[:commons:Category:Limosa limosa|Limosa limosa]] | 39 gram<br/>264 gram<br/>315 gram | 76 ceintiméadar | [[Íomhá:LimosalimosaWorldDistribution.jpg|center|128px]] | 23 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 320 | Q283458 | [[Cnota mór|guilbneach Hudsúnach]] | Limosa haemastica | [[:commons:Category:Limosa haemastica|Limosa haemastica]] | 37.5 gram<br/>222 gram<br/>289 gram | 73 ceintiméadar | [[Íomhá:Limosa haemastica map.svg|center|128px]] | 23 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 321 | Q18864 | [[guilbneach stríocearrach]] | Limosa lapponica | [[:commons:Category:Limosa lapponica|Limosa lapponica]] | 313 gram<br/>354 gram | 0.73 méadar | [[Íomhá:Limosa-lapponica-distribution-map.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 322 | Q371633 | [[guilbnín gobghearr]] | Limnodromus griseus | [[:commons:Category:Limnodromus griseus|Limnodromus griseus]] | 113 gram | 48 ceintiméadar | [[Íomhá:Limnodromus griseus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 323 | Q83020448 | [[Seaga|Gulosus aristotelis]] | Gulosus aristotelis | [[:commons:Category:Gulosus aristotelis|Gulosus aristotelis]] | | | [[Íomhá:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 324 | Q177856 | [[Bultúr gríofa|Gyps fulvus]] | Gyps fulvus | [[:commons:Category:Gyps fulvus|Gyps fulvus]] | 252 gram<br/>8.328 cileagram | 2.591 méadar | [[Íomhá:Gyps fulvus distribution map.png|center|128px]] | 54 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 325 | Q212937 | [[gé alabhreac chosbhuí]] | Anseranas semipalmata | [[:commons:Category:Anseranas semipalmata|Anseranas semipalmata]] | 128 gram | 155 ceintiméadar<br/>145 ceintiméadar | | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 326 | Q187852 | [[gé bhroinnrua]] | Branta ruficollis | [[:commons:Category:Branta ruficollis|Branta ruficollis]] | 1.095 cileagram<br/>90 gram<br/>1.375 cileagram | | [[Íomhá:Branta ruficollis map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 327 | Q172093 | [[gé bhánéadanach]] | Anser albifrons | [[:commons:Category:Anser albifrons|Anser albifrons]] | | 1.41 méadar | [[Íomhá:Anser albifrons map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 328 | Q26733 | [[gé Cheanadach]] | Branta canadensis | [[:commons:Category:Branta canadensis|Branta canadensis]] | 3.814 cileagram<br/>3.314 cileagram<br/>5 cileagram | 1.69 méadar | [[Íomhá:Branta canadensis map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 329 | Q26680 | [[gé ghiúrainn]] | Branta leucopsis | [[:commons:Category:Branta leucopsis|Branta leucopsis]] | 107 gram<br/>1.788 cileagram<br/>1.586 cileagram | 1.08 méadar | [[Íomhá:Branta leucopsis map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 330 | Q25882 | [[gé ghlas]] | Anser anser | [[:commons:Category:Anser anser|Anser anser]] | 160 gram<br/>3.692 cileagram<br/>3.237 cileagram | 1.55 méadar | [[Íomhá:Anser anser distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 331 | Q244189 | [[Gé Hutchins|gé ghogallach]] | Branta hutchinsii | [[:commons:Category:Branta hutchinsii|Branta hutchinsii]] | | | [[Íomhá:Branta hutchinsii map.svg|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 332 | Q658658 | [[gé ghormeiteach Aibisíneach]] | Cyanochen cyanoptera | [[:commons:Category:Cyanochen cyanoptera|Cyanochen cyanoptera]] | 52 gram<br/>2.18 cileagram | | | 32 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 333 | Q755653 | [[Gé impireach|gé impiriúil]] | Anser canagicus | [[:commons:Category:Anser canagicus|Anser canagicus]] | | 119 ceintiméadar | [[Íomhá:Anser canagicus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 334 | Q766276 | [[gé luaithcheannach]] | Chloephaga poliocephala | [[:commons:Category:Chloephaga poliocephala|Chloephaga poliocephala]] | 89 gram<br/>2.233 cileagram | | [[Íomhá:Chloephaga poliocephala map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 335 | Q837402 | [[gé mhongach]] | Chenonetta jubata | [[:commons:Category:Chenonetta jubata|Chenonetta jubata]] | 54 gram<br/>807 gram | 79 ceintiméadar | [[Íomhá:Chenonetta jubata distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 336 | Q129036 | [[gé shléibhe]] | Chloephaga picta | [[:commons:Category:Chloephaga picta|Chloephaga picta]] | 73 gram<br/>3.17 cileagram<br/>2.69 cileagram | 1.29 méadar | [[Íomhá:Chloephaga picta map.svg|center|128px]] | 30 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 337 | Q27074540 | [[gé shneachta]] | Anser caerulescens | [[:commons:Category:Anser caerulescens|Anser caerulescens]] | 127 gram<br/>2.63 cileagram | 148.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Chen caerulescens map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 338 | Q247412 | [[gé sporeiteach]] | Plectropterus gambensis | [[:commons:Category:Plectropterus gambensis|Plectropterus gambensis]] | 5.4 cileagram<br/>4.375 cileagram<br/>140 gram | | [[Íomhá:PlectropterusGambensisIUCN2019 2.png|center|128px]] | 31 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 339 | Q191125 | [[gé stríoc-cheannach]] | Anser indicus | [[:commons:Category:Anser indicus|Anser indicus]] | 141 gram<br/>2.505 cileagram<br/>2.23 cileagram | 150 ceintiméadar | | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 340 | Q257006 | [[gé Thasmánach]] | Cereopsis novaehollandiae | [[:commons:Category:Cereopsis novaehollandiae|Cereopsis novaehollandiae]] | 137 gram<br/>5.29 cileagram<br/>3.77 cileagram | | [[Íomhá:Cape barren Goose.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 341 | Q274179 | [[Gé Éigipteach]] | Alopochen aegyptiaca | [[:commons:Category:Alopochen aegyptiaca|Alopochen aegyptiaca]] | | 144 ceintiméadar | [[Íomhá:Alopochen aegyptiaca map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 342 | Q62168711 | [[Ceolaire casarnaí Pallas|Helopsaltes certhiola]] | Helopsaltes certhiola | [[:commons:Category:Helopsaltes certhiola|Helopsaltes certhiola]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 343 | Q25247 | [[húpú]] | Upupa epops | [[:commons:Category:Upupa epops|Upupa epops]] | | 44 ceintiméadar | [[Íomhá:Upupa distribution.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 344 | Q17970 | [[iabairiú]] | Jabiru mycteria | [[:commons:Category:Jabiru mycteria|Jabiru mycteria]] | | 245 ceintiméadar | [[Íomhá:Jabiru mycteria map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 345 | Q232523 | [[Iolar breac beag|iolar beag breac]] | Clanga pomarina | [[:commons:Category:Clanga pomarina|Clanga pomarina]] | 88 gram<br/>1.258 cileagram<br/>1.693 cileagram | | [[Íomhá:ClangaPomarinaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 39 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 346 | Q182971 | [[iolar crúbchlúmhach]] | Hieraaetus pennatus | [[:commons:Category:Hieraaetus pennatus|Hieraaetus pennatus]] | 62 gram<br/>709 gram<br/>975 gram | 1.11 méadar | [[Íomhá:Distribution of Booted Eagle (Hieraetus pennatus).png|center|128px]] | 38 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 347 | Q41181 | [[iolar fíréan]] | Aquila chrysaetos | [[:commons:Category:Aquila chrysaetos|Aquila chrysaetos]] | 3.572 cileagram<br/>5.194 cileagram | 2.03 méadar | [[Íomhá:Cypron-Range Aquila chrysaetos.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 348 | Q53745 | [[iolar hairpí]] | Harpia harpyja | [[:commons:Category:Harpia harpyja|Harpia harpyja]] | 4.4 cileagram<br/>7.5 cileagram | 188.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Harpy Eagle Range.svg|center|128px]] | 56 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 349 | Q168976 | [[iolar impiriúil]] | Aquila heliaca | [[:commons:Category:Aquila heliaca|Aquila heliaca]] | 2.585 cileagram<br/>3.845 cileagram<br/>132 gram | 197.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Aquila heliaca area frei.jpg|center|128px]] | 44 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 350 | Q170251 | [[Iolar nathartha gearrladhrach|iolar ladharghearr]] | Circaetus gallicus | [[:commons:Category:Circaetus gallicus|Circaetus gallicus]] | 136 gram | 177 ceintiméadar | [[Íomhá:Circaetus gallicus distribution map.png|center|128px]] | 46 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 351 | Q127216 | [[iolar maol]] | Haliaeetus leucocephalus | [[:commons:Category:Haliaeetus leucocephalus|Haliaeetus leucocephalus]] | 117 gram<br/>4.13 cileagram<br/>5.35 cileagram | 2.3 méadar | [[Íomhá:Haliaeetus leucocephalus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 352 | Q25438 | [[Iolar mara earrbhán|iolar mara]] | Haliaeetus albicilla | [[:commons:Category:Haliaeetus albicilla|Haliaeetus albicilla]] | 142 gram<br/>4.014 cileagram<br/>5.572 cileagram | 2.18 méadar | [[Íomhá:Haliaeetus albicilla distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 353 | Q179359 | [[iolar steipeach]] | Aquila nipalensis | [[:commons:Category:Aquila nipalensis|Aquila nipalensis]] | 117 gram<br/>2.459 cileagram<br/>2.987 cileagram | 2.03 méadar | [[Íomhá:Aquila nipalensis distribution map.png|center|128px]] | 45 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 354 | Q888660 | [[Bonnán amhrasach|Ixobrychus dubius]] | Ixobrychus dubius | [[:commons:Category:Botaurus dubius|Botaurus dubius]] | | 45 ceintiméadar | | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 355 | Q888651 | [[Bonnán scartha|Ixobrychus involucris]] | Ixobrychus involucris | [[:commons:Category:Botaurus involucris|Botaurus involucris]] | 80 gram | | [[Íomhá:Ixobrychus involucris map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 356 | Q26444 | [[lacha bhadánach]] | Aythya fuligula | [[:commons:Category:Aythya fuligula|Aythya fuligula]] | 56 gram | 0.71 méadar | [[Íomhá:AythyaFuligulaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 357 | Q25495361 | [[lacha bháneiteach]] | Asarcornis scutulata | [[:commons:Category:Asarcornis scutulata|Asarcornis scutulata]] | 3.25 cileagram<br/>2.65 cileagram<br/>72.3 gram | | [[Íomhá:Cairina scutulata distribution map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 358 | Q597144 | [[lacha cheann-bhándearg]] | Rhodonessa caryophyllacea | [[:commons:Category:Rhodonessa caryophyllacea|Rhodonessa caryophyllacea]] | | | [[Íomhá:RhodonessaCaryophyllaceaMap.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 359 | Q241399 | [[lacha cheannbhán]] | Oxyura leucocephala | [[:commons:Category:Oxyura leucocephala|Oxyura leucocephala]] | 96 gram<br/>737 gram<br/>593 gram | 66 ceintiméadar | [[Íomhá:OxyuraLeucocephala.png|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 360 | Q322159 | [[lacha choille]] | Aix sponsa | [[:commons:Category:Aix sponsa|Aix sponsa]] | | 71 ceintiméadar | [[Íomhá:Aix sponsa map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 361 | Q845292 | [[lacha chosrua]] | Anas rubripes | [[:commons:Category:Anas rubripes|Anas rubripes]] | 1.252 cileagram<br/>1.111 cileagram | 90.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Anas rubripes map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 362 | Q426968 | [[lacha chuircíneach]] | Sarkidiornis melanotos | [[:commons:Category:Sarkidiornis melanotos|Sarkidiornis melanotos]] | 66 gram<br/>1.455 cileagram<br/>1.777 cileagram | | [[Íomhá:Sarkidiornis melanotos distribution.png|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 363 | Q26597 | [[lacha earrfhada]] | Clangula hyemalis | [[:commons:Category:Clangula hyemalis|Clangula hyemalis]] | | 0.71 méadar | [[Íomhá:Clangula hyemalis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 364 | Q654901 | [[lacha Fhilipíneach]] | Anas luzonica | [[:commons:Category:Anas luzonica|Anas luzonica]] | 906 gram<br/>779 gram | 84 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 365 | Q535206 | [[lacha ghob-bhuí]] | Anas undulata | [[:commons:Category:Anas undulata|Anas undulata]] | 55 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 366 | Q851349 | [[lacha ghobrósach]] | Netta peposaca | [[:commons:Category:Netta peposaca|Netta peposaca]] | 1.181 cileagram<br/>1.004 cileagram | | [[Íomhá:Netta peposaca map.svg|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 367 | Q845624 | [[lacha Hartlaub]] | Pteronetta hartlaubii | [[:commons:Category:Pteronetta hartlaubii|Pteronetta hartlaubii]] | 40 gram<br/>1.035 cileagram<br/>790 gram | | | 31 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 368 | Q26635 | [[lacha iascán]] | Aythya marila | [[:commons:Category:Aythya marila|Aythya marila]] | | 0.82 méadar | [[Íomhá:AythyaMarilaIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 369 | Q917490 | [[lacha Meller]] | Anas melleri | [[:commons:Category:Anas melleri|Anas melleri]] | 45 gram | | | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 370 | Q200339 | [[lacha mhandrach]] | Aix galericulata | [[:commons:Category:Aix galericulata|Aix galericulata]] | 41 gram | 71 ceintiméadar | [[Íomhá:Aix galericulata dis.PNG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 371 | Q191723 | [[lacha mheirgeach]] | Aythya nyroca | [[:commons:Category:Aythya nyroca|Aythya nyroca]] | 43 gram<br/>583 gram<br/>520 gram | 65 ceintiméadar | [[Íomhá:AythyaNyrocaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 372 | Q601055 | [[lacha mhuinceach]] | Aythya collaris | [[:commons:Category:Aythya collaris|Aythya collaris]] | 744 gram<br/>671 gram | 68 ceintiméadar | [[Íomhá:Aythya collaris range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 373 | Q647461 | [[lacha rua]] | Oxyura jamaicensis | [[:commons:Category:Oxyura jamaicensis|Oxyura jamaicensis]] | 590 gram<br/>499 gram | 57.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Oxyura jamaicensis distribution.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 374 | Q28106837 | [[Rualacha|Lacha rua]] | Mareca penelope | [[:commons:Category:Mareca penelope|Mareca penelope]] | | | [[Íomhá:Mareca penelope map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 375 | Q839542 | [[lacha spotghobach]] | Anas poecilorhyncha | [[:commons:Category:Anas poecilorhyncha|Anas poecilorhyncha]] | 57 gram<br/>1.365 cileagram<br/>1.025 cileagram | 0.689 méadar | [[Íomhá:Anas poecilorhyncha map.svg|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 376 | Q570379 | [[ladhrán buí]] | Tringa melanoleuca | [[:commons:Category:Tringa melanoleuca|Tringa melanoleuca]] | 27.9 gram<br/>170 gram | 72 ceintiméadar | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 377 | Q18840 | [[laidhrín glas]] | Tringa nebularia | [[:commons:Category:Tringa nebularia|Tringa nebularia]] | 30.5 gram<br/>173 gram | 0.61 méadar | [[Íomhá:TringaNebulariaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 378 | Q25418 | [[lasair choille]] | Carduelis carduelis | [[:commons:Category:Carduelis carduelis|Carduelis carduelis]] | 1.53 gram | 0.24 méadar | [[Íomhá:Carduelis carduelis map.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 379 | Q27471 | [[Lasairchíor choiteann|lasairchíor]] | Regulus ignicapilla | [[:commons:Category:Regulus ignicapilla|Regulus ignicapilla]] | | 14 ceintiméadar | [[Íomhá:Regulus ignicapilla -approx range map.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 380 | Q179863 | [[Lasairéan mór|lasairéan]] | Phoenicopterus roseus | [[:commons:Category:Phoenicopterus roseus|Phoenicopterus roseus]] | | 163.5 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 381 | Q644012 | [[Leptoptilos dubius]] | Leptoptilos dubius | [[:commons:Category:Leptoptilos dubius|Leptoptilos dubius]] | | | [[Íomhá:LeptoptilosDubiusMap.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 382 | Q155878 | [[liathchearc]] | Lyrurus tetrix | [[:commons:Category:Lyrurus tetrix|Lyrurus tetrix]] | 1.175 cileagram<br/>925 gram<br/>35.5 gram | 72 ceintiméadar | [[Íomhá:Lyrurus tetrix distribution.png|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 383 | Q845408 | [[Cearc fhraoigh Chugasaigh|liathchearc cugasach]] | Lyrurus mlokosiewiczi | [[:commons:Category:Lyrurus mlokosiewiczi|Lyrurus mlokosiewiczi]] | 32.5 gram<br/>865 gram<br/>766 gram | | | 22 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 384 | Q178942 | [[liatráisc]] | Turdus viscivorus | [[:commons:Category:Turdus viscivorus|Turdus viscivorus]] | | 0.44 méadar | [[Íomhá:Turdusviscivorusmap2.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 385 | Q26641 | [[lon creige]] | Turdus torquatus | [[:commons:Category:Turdus torquatus|Turdus torquatus]] | 7.4 gram | 40 ceintiméadar | [[Íomhá:Turdus torquatus distribution map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 386 | Q58958 | [[luathrán]] | Calidris alba | [[:commons:Category:Calidris alba|Calidris alba]] | | 35 ceintiméadar | [[Íomhá:Calidris alba map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 387 | Q184432 | [[lóma Artach]] | Gavia arctica | [[:commons:Category:Gavia arctica|Gavia arctica]] | | 1.2 méadar | [[Íomhá:Gavia arctica distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 388 | Q558990 | [[Lóma an Aigéin Chiúin|lóma ciúinmuirí]] | Gavia pacifica | [[:commons:Category:Gavia pacifica|Gavia pacifica]] | 95 gram<br/>2.349 cileagram<br/>2.115 cileagram | | [[Íomhá:Gavia pacifica map.svg|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 389 | Q26691 | [[lóma rua]] | Gavia stellata | [[:commons:Category:Gavia stellata|Gavia stellata]] | 1.729 cileagram<br/>1.477 cileagram | 1.04 méadar | [[Íomhá:Gavia stellata map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 390 | Q673417 | [[Malacocincla perspicillata]] | Malacocincla perspicillata | [[:commons:Category:Malacocincla perspicillata|Malacocincla perspicillata]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 391 | Q25348 | [[mallard]] | Anas platyrhynchos | [[:commons:Category:Anas platyrhynchos|Anas platyrhynchos]] | | 0.88 méadar | [[Íomhá:AnasPlatyrhynchosIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 392 | Q28106966 | [[Gadual|Mareca strepera]] | Mareca strepera | [[:commons:Category:Mareca strepera|Mareca strepera]] | | | [[Íomhá:Mareca strepera map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 393 | Q273067 | [[Meantán crochta|meantán crochadánach]] | Remiz pendulinus | [[:commons:Category:Remiz pendulinus|Remiz pendulinus]] | 0.95 gram | | [[Íomhá:Remiz pendulinus distribution map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 394 | Q192817 | [[meantán croiméalach]] | Panurus biarmicus | [[:commons:Category:Panurus biarmicus|Panurus biarmicus]] | 1.88 gram<br/>15.3 gram | 17 ceintiméadar | [[Íomhá:PanurusBiarmicusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 395 | Q207831 | [[meantán cuircíneach]] | Lophophanes cristatus | [[:commons:Category:Lophophanes cristatus|Lophophanes cristatus]] | 1.31 gram | 100000 millimetre | [[Íomhá:Lophophanes cristatus distribution map.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 396 | Q574281 | [[Meantán gruama|meantán duairc]] | Poecile lugubris | [[:commons:Category:Poecile lugubris|Poecile lugubris]] | 1.68 gram<br/>16.8 gram | | [[Íomhá:Parus lugubris. Distribution map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 397 | Q191096 | [[meantán dubh]] | Periparus ater | [[:commons:Category:Periparus ater|Periparus ater]] | 1.04 gram | 0.18 méadar | [[Íomhá:PeriparusAterIUCN2018 2.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 398 | Q170831 | [[meantán earrfhada]] | Aegithalos caudatus | [[:commons:Category:Aegithalos caudatus|Aegithalos caudatus]] | | 18 ceintiméadar | [[Íomhá:Schwanzmeise (Aegithalos caudatus) distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 399 | Q25404 | [[meantán gorm]] | Cyanistes caeruleus | [[:commons:Category:Cyanistes caeruleus|Cyanistes caeruleus]] | 1.14 gram<br/>11.8 gram | 18 ceintiméadar | [[Íomhá:Cyanistes caeruleus only.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 400 | Q4967039 | [[Meantán Hyrcaniach|meantán Iaránach]] | Poecile hyrcanus | [[:commons:Category:Poecile hyrcanus|Poecile hyrcanus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 401 | Q207838 | [[meantán lathaí]] | Poecile palustris | [[:commons:Category:Poecile palustris|Poecile palustris]] | 1.24 gram<br/>11.9 gram | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:Poecile palustris distribution map.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 402 | Q215211 | [[meantán léana]] | Poecile montanus | [[:commons:Category:Poecile montanus|Poecile montanus]] | | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:Poecile montanus distribution map.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 403 | Q25485 | [[meantán mór]] | Parus major | [[:commons:Category:Parus major|Parus major]] | 1.68 gram<br/>18.5 gram | 0.23 méadar | [[Íomhá:Parus major distribution map.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 404 | Q571268 | [[Stercorarius maccormicki|meirleach Antartach]] | Stercorarius maccormicki | [[:commons:Category:Stercorarius maccormicki|Stercorarius maccormicki]] | 89.4 gram<br/>1.277 cileagram<br/>1.421 cileagram | 135 ceintiméadar | [[Íomhá:Stercorarius maccormicki map.svg|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 405 | Q203053 | [[meirleach Artach]] | Stercorarius parasiticus | [[:commons:Category:Stercorarius parasiticus|Stercorarius parasiticus]] | | 1.06 méadar | [[Íomhá:Stercorarius parasiticus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 406 | Q207760 | [[meirleach mór]] | Stercorarius skua | [[:commons:Category:Stercorarius skua|Stercorarius skua]] | 111.7 gram<br/>1.735 cileagram<br/>1.935 cileagram | 136 ceintiméadar | [[Íomhá:Stercorarius skua map.svg|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 407 | Q212767 | [[meirleach pomairíneach]] | Stercorarius pomarinus | [[:commons:Category:Stercorarius pomarinus|Stercorarius pomarinus]] | 66 gram<br/>648 gram<br/>740 gram | 1.18 méadar | [[Íomhá:Stercorarius pomarinus area.PNG|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 408 | Q131918 | [[meirliún]] | Falco columbarius | [[:commons:Category:Falco columbarius|Falco columbarius]] | 162 gram<br/>212 gram | 60 ceintiméadar | [[Íomhá:Falco columbarius distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 409 | Q184518 | [[mionchnagaire breac]] | Dryobates minor | [[:commons:Category:Dryobates minor|Dryobates minor]] | | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:Dendrocopos minor distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 410 | Q27075424 | [[Mionfhuiseog ladharghearr]] | Alaudala rufescens | [[:commons:Category:Alaudala rufescens|Alaudala rufescens]] | | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 411 | Q386949 | [[mionghé Afracach]] | Nettapus auritus | [[:commons:Category:Nettapus auritus|Nettapus auritus]] | 23 gram | | | 24 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 412 | Q191628 | [[mionghé bhánéadanach]] | Anser erythropus | [[:commons:Category:Anser erythropus|Anser erythropus]] | 100 gram<br/>1.797 cileagram | 125 ceintiméadar | [[Íomhá:AnserErythropusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 26 lá | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 413 | Q833243 | [[mionlacha iascán]] | Aythya affinis | [[:commons:Category:Aythya affinis|Aythya affinis]] | 825 gram<br/>748 gram | 72.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Aythya affinis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 414 | Q210954 | [[Steilléadar|Mionlacha lochlannach]] | Polysticta stelleri | [[:commons:Category:Polysticta stelleri|Polysticta stelleri]] | 58 gram<br/>807 gram | | [[Íomhá:Polysticta stelleri map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 415 | Q28000 | [[mionladhrán buí]] | Tringa flavipes | [[:commons:Category:Tringa flavipes|Tringa flavipes]] | 17.4 gram<br/>81 gram | 61.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Tringa flavipes map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 416 | Q229408 | [[mionphocaire gaoithe]] | Falco naumanni | [[:commons:Category:Falco naumanni|Falco naumanni]] | 16 gram<br/>148 gram<br/>170 gram | 0.65 méadar | [[Íomhá:Burning Ship 20210818.png|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 417 | Q239393 | [[mionscréachán liath]] | Lanius minor | [[:commons:Category:Lanius minor|Lanius minor]] | 4.3 gram<br/>46 gram | | [[Íomhá:Lanius minor distr.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 418 | Q191155 | [[mionulchabhán Eoráiseach]] | Glaucidium passerinum | [[:commons:Category:Glaucidium passerinum|Glaucidium passerinum]] | 8.3 gram<br/>58 gram<br/>73 gram | 35 ceintiméadar | [[Íomhá:Verbreitung Glaucidium passerinum Kopie.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 419 | Q742818 | [[monál Himiléach]] | Lophophorus impejanus | [[:commons:Category:Lophophorus impejanus|Lophophorus impejanus]] | | | [[Íomhá:Lophophorus impejanus range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 420 | Q242851 | [[musclacha]] | Cairina moschata | [[:commons:Category:Cairina moschata|Cairina moschata]] | 74 gram<br/>3 cileagram<br/>1.25 cileagram | | [[Íomhá:Cairina moschata map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 421 | Q116667 | [[Míona coiteann|míona]] | Acridotheres tristis | [[:commons:Category:Acridotheres tristis|Acridotheres tristis]] | 7.1 gram | 0.378 méadar | [[Íomhá:Common Mynah distribution map.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 422 | Q180835 | [[mórcheolaire giolcaí]] | Acrocephalus arundinaceus | [[:commons:Category:Acrocephalus arundinaceus|Acrocephalus arundinaceus]] | 3.15 gram | | [[Íomhá:AcrocephalusArundinaceusIUCN2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 423 | Q26209 | [[mórchnagaire breac]] | Dendrocopos major | [[:commons:Category:Dendrocopos major|Dendrocopos major]] | 5.7 gram<br/>89 gram | 36 ceintiméadar | [[Íomhá:Dendrocopos major distribution map.png|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 424 | Q333796 | [[Éigrit mhór ghorm|Mórchorr ghorm]] | Ardea herodias | [[:commons:Category:Ardea herodias|Ardea herodias]] | 2.48 cileagram<br/>2.11 cileagram | 183 ceintiméadar | [[Íomhá:Great Blue Heron-rangemap.gif|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 425 | Q665363 | [[mórchuach bhreac]] | Clamator glandarius | [[:commons:Category:Clamator glandarius|Clamator glandarius]] | 9.85 gram<br/>169 gram<br/>138 gram | | [[Íomhá:ClamatorGlandariusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 426 | Q476356 | [[Sléibhín Pallas|mórfhaoileán ceanndubh]] | Ichthyaetus ichthyaetus | [[:commons:Category:Ichthyaetus ichthyaetus|Ichthyaetus ichthyaetus]] | 112 gram<br/>1.599 cileagram<br/>1.189 cileagram | 161 ceintiméadar | [[Íomhá:LarusIchthyaetusIUCN.svg|center|128px]] | 25 lá | |- | style='text-align:right'| 427 | Q184508 | [[mórscréachán liath]] | Lanius excubitor | [[:commons:Category:Lanius excubitor|Lanius excubitor]] | 63.4 gram | 32 ceintiméadar | [[Íomhá:Lanius excubitor distr3.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 428 | Q81515 | [[mórulchabhán cluasach]] | Bubo virginianus | [[:commons:Category:Bubo virginianus|Bubo virginianus]] | | 1.34 méadar | [[Íomhá:Bubo virginianus dis.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 429 | Q25692 | [[naoscach]] | Gallinago gallinago | [[:commons:Category:Gallinago gallinago|Gallinago gallinago]] | 111 gram<br/>128 gram | 0.52 méadar | [[Íomhá:GallinagoGallinagoIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 430 | Q26711 | [[naoscach bhídeach]] | Lymnocryptes minimus | [[:commons:Category:Lymnocryptes minimus|Lymnocryptes minimus]] | 53.7 gram<br/>46.7 gram | 40 ceintiméadar | [[Íomhá:LymnocryptesMinimusIUCN2019-2.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 431 | Q687695 | [[néné]] | Branta sandvicensis | [[:commons:Category:Branta sandvicensis|Branta sandvicensis]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 432 | Q1193048 | [[Gearg choille scornáin|Odontophorus strophium]] | Odontophorus strophium | [[:commons:Category:Odontophorus strophium|Odontophorus strophium]] | | | [[Íomhá:Odontophorus strophium map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 433 | Q188660 | [[Opisthocomus hoazin]] | Opisthocomus hoazin | [[:commons:Category:Opisthocomus hoazin|Opisthocomus hoazin]] | | | [[Íomhá:Hoatzin (Opisthocomus hoazin) world.png|center|128px]] | 31 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 434 | Q279939 | [[Oxyura maccoa]] | Oxyura maccoa | [[:commons:Category:Oxyura maccoa|Oxyura maccoa]] | 96 gram<br/>820 gram<br/>554 gram | | [[Íomhá:Oxyura maccoa distribution.svg|center|128px]] | 26 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 435 | Q27075910 | [[parúl tuaisceartach]] | Setophaga americana | [[:commons:Category:Setophaga americana|Setophaga americana]] | 1.26 gram | | [[Íomhá:Parula americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 436 | Q26106 | [[Patraisc choiteann|patraisc]] | Perdix perdix | [[:commons:Category:Perdix perdix|Perdix perdix]] | | 46 ceintiméadar | [[Íomhá:Verbreitungskarte Rebhuhn.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 437 | Q733777 | [[patraisc bhroinnliath]] | Arborophila orientalis | [[:commons:Category:Arborophila orientalis|Arborophila orientalis]] | | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 438 | Q754863 | [[patraisc chosdearg]] | Alectoris rufa | [[:commons:Category:Alectoris rufa|Alectoris rufa]] | 20.1 gram | 48 ceintiméadar | [[Íomhá:AlectorisChristensen.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 439 | Q194043 | [[patraisc thiucair]] | Alectoris chukar | [[:commons:Category:Alectoris chukar|Alectoris chukar]] | 650 gram<br/>565 gram<br/>22.5 gram | 51 ceintiméadar | [[Íomhá:AlectorisChristensen.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 440 | Q168748 | [[Peannaire (éan)|peannaire]] | Sagittarius serpentarius | [[:commons:Category:Sagittarius serpentarius|Sagittarius serpentarius]] | 130 gram<br/>4.052 cileagram | 203 ceintiméadar | [[Íomhá:Sekretär Verbreitungsgebiet.png|center|128px]] | 44 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 441 | Q208060 | [[pearaicít rósbhráisléadach]] | Psittacula krameri | [[:commons:Category:Psittacula krameri|Psittacula krameri]] | | 45 ceintiméadar | [[Íomhá:Rose ringed parakeet range.PNG|center|128px]] | 23 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 442 | Q220328 | [[pearóid liath Afracach]] | Psittacus erithacus | [[:commons:Category:Psittacus erithacus|Psittacus erithacus]] | 18.7 gram | | [[Íomhá:Psittacus erithacus range.png|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 443 | Q199427 | [[peileacán bán]] | Pelecanus onocrotalus | [[:commons:Category:Pelecanus onocrotalus|Pelecanus onocrotalus]] | 180 gram<br/>11.45 cileagram<br/>7.59 cileagram | 2.91 méadar | [[Íomhá:PelecanusOnocrotalusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 444 | Q184751 | [[peileacán Dalmátach]] | Pelecanus crispus | [[:commons:Category:Pelecanus crispus|Pelecanus crispus]] | | 320 ceintiméadar | [[Íomhá:PelecanusCrispusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 32 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 445 | Q385891 | [[piasún cír]] | Catreus wallichii | [[:commons:Category:Catreus wallichii|Catreus wallichii]] | 1.525 cileagram<br/>1.13 cileagram | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 446 | Q25307 | [[Snag breac|Pica pica]] | Pica pica | [[:commons:Category:Pica pica|Pica pica]] | 9.9 gram<br/>221 gram<br/>191 gram | 56 ceintiméadar | [[Íomhá:Pica pica map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 447 | Q25392 | [[pilibín]] | Vanellus vanellus | [[:commons:Category:Vanellus vanellus|Vanellus vanellus]] | 25.5 gram | 0.75 méadar<br/>69.5 ceintiméadar | [[Íomhá:VanellusVanellusIUCN.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 448 | Q279307 | [[pilibín ealtúil]] | Vanellus gregarius | [[:commons:Category:Vanellus gregarius|Vanellus gregarius]] | 26.5 gram<br/>252 gram<br/>200 gram | 70 ceintiméadar | [[Íomhá:VanellusGregariusIUCN.png|center|128px]] | 28 lá | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 449 | Q161829 | [[piongain impireach]] | Aptenodytes forsteri | [[:commons:Category:Aptenodytes forsteri|Aptenodytes forsteri]] | 425 gram | | [[Íomhá:Manchot empereur carte reparition.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 450 | Q494544 | [[Corr bheag|Platalea minor]] | Platalea minor | [[:commons:Category:Platalea minor|Platalea minor]] | | 110 ceintiméadar | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 451 | Q26490 | [[Pocaire gaoithe coiteann|pocaire gaoithe]] | Falco tinnunculus | [[:commons:Category:Falco tinnunculus|Falco tinnunculus]] | 201 gram | 0.73 méadar | [[Íomhá:FalcoTinnunculusIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 452 | Q187902 | [[Cearcóg chorcra|Porphyrio porphyrio]] | Porphyrio porphyrio | [[:commons:Category:Porphyrio porphyrio|Porphyrio porphyrio]] | | | | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 453 | Q25700 | [[praslacha]] | Anas crecca | [[:commons:Category:Anas crecca|Anas crecca]] | | 0.59 méadar | [[Íomhá:Anas crecca distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 454 | Q331447 | [[praslacha mharmarach]] | Marmaronetta angustirostris | [[:commons:Category:Marmaronetta angustirostris|Marmaronetta angustirostris]] | 562 gram<br/>492 gram | 65 ceintiméadar | | 26 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 455 | Q695729 | [[pratancól dubheiteach]] | Glareola nordmanni | [[:commons:Category:Glareola nordmanni|Glareola nordmanni]] | 11 gram<br/>97 gram | 64 ceintiméadar | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 456 | Q330310 | [[pratancól muinceach]] | Glareola pratincola | [[:commons:Category:Glareola pratincola|Glareola pratincola]] | 10.1 gram<br/>77 gram | 65 ceintiméadar | [[Íomhá:GlareolaPratincolaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 457 | Q1262047 | [[Seabhac droimliath|Pseudastur occidentalis]] | Pseudastur occidentalis | [[:commons:Category:Pseudastur occidentalis|Pseudastur occidentalis]] | | | [[Íomhá:Pseudastur occidentalis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 458 | Q643836 | [[Pyrrhocorax pyrrhocorax]] | Pyrrhocorax pyrrhocorax | [[:commons:Category:Pyrrhocorax pyrrhocorax|Pyrrhocorax pyrrhocorax]] | 312 gram<br/>263 gram | 82 ceintiméadar | [[Íomhá:Chough range map.png|center|128px]] | 17 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 459 | Q244350 | [[póiseard cíordhearg]] | Netta rufina | [[:commons:Category:Netta rufina|Netta rufina]] | 56 gram<br/>1.115 cileagram | 87 ceintiméadar | [[Íomhá:NettaRufinaIUCNverz2018 2.png|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 460 | Q642685 | [[riabhóg chladaigh]] | Anthus petrosus | [[:commons:Category:Anthus petrosus|Anthus petrosus]] | | 25 ceintiméadar | [[Íomhá:Anthus petrosus map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 461 | Q143313 | [[riabhóg choille]] | Anthus trivialis | [[:commons:Category:Anthus trivialis|Anthus trivialis]] | 22 gram<br/>25 gram | 0.27 méadar | [[Íomhá:Anthus trivialis distr.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 462 | Q27226 | [[riabhóg dhonn]] | Anthus campestris | [[:commons:Category:Anthus campestris|Anthus campestris]] | 2.73 gram<br/>22 gram | | [[Íomhá:AnthusCampestrisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 463 | Q26956 | [[riabhóg mhóna]] | Anthus pratensis | [[:commons:Category:Anthus pratensis|Anthus pratensis]] | 2.06 gram | 0.26 méadar | [[Íomhá:AnthusPratensisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 464 | Q241347 | [[riabhóg phíbrua]] | Anthus cervinus | [[:commons:Category:Anthus cervinus|Anthus cervinus]] | 2.01 gram | | [[Íomhá:AnthusCervinusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 465 | Q208707 | [[riabhóg uisce]] | Anthus spinoletta | [[:commons:Category:Anthus spinoletta|Anthus spinoletta]] | 2.73 gram | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:Anthus spinoletta mapcomm.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 466 | Q179367 | [[rollóir Eorpach]] | Coracias garrulus | [[:commons:Category:Coracias garrulus|Coracias garrulus]] | | | [[Íomhá:Coracias garrulus distr.png|center|128px]] | 18 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 467 | Q927358 | [[rowi]] | Apteryx rowi | [[:commons:Category:Apteryx rowi|Apteryx rowi]] | | | [[Íomhá:Apteryx rowi distribution.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 468 | Q28122714 | [[rufachán]] | Calidris pugnax | [[:commons:Category:Calidris pugnax|Calidris pugnax]] | 21 gram<br/>170 gram<br/>102 gram | | [[Íomhá:Philomachuspugnaxmap.png|center|128px]] | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 469 | Q185099 | [[rálóg uisce]] | Rallus aquaticus | [[:commons:Category:Rallus aquaticus|Rallus aquaticus]] | 125 gram<br/>98 gram | 42 ceintiméadar | [[Íomhá:Rallus aquaticus distribution.png|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 470 | Q25383 | [[rí rua]] | Fringilla coelebs | [[:commons:Category:Fringilla coelebs|Fringilla coelebs]] | 2.16 gram<br/>22 gram | 0.26 méadar | [[Íomhá:Rangemap-pinson.PNG|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 471 | Q182209 | [[rí-phiongain]] | Aptenodytes patagonicus | [[:commons:Category:Aptenodytes patagonicus|Aptenodytes patagonicus]] | 306 gram<br/>12.8 cileagram<br/>11.5 cileagram | | [[Íomhá:Manchot royal carte reparition.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 472 | Q130933 | [[Rí-ulchabhán Eoráiseach|rí-ulchabhán]] | Bubo bubo | [[:commons:Category:Bubo bubo|Bubo bubo]] | 80 gram<br/>2.38 cileagram<br/>2.992 cileagram | 174 ceintiméadar | [[Íomhá:Bubo bubo distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 473 | Q1273551 | [[rí-ulchabhán beag]] | Otus gurneyi | [[:commons:Category:Otus gurneyi|Otus gurneyi]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 474 | Q819706 | [[Carpodacus rubicilla|rósghlasán mór Cugasach]] | Carpodacus rubicilla | [[:commons:Category:Carpodacus rubicilla|Carpodacus rubicilla]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 475 | Q46143 | [[rósghlasán scarlóideach]] | Carpodacus erythrinus | [[:commons:Category:Carpodacus erythrinus|Carpodacus erythrinus]] | | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:CarpodacusErythrinusIUCN.svg|center|128px]] | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 476 | Q25386 | [[rúcach]] | Corvus frugilegus | [[:commons:Category:Corvus frugilegus|Corvus frugilegus]] | 489 gram<br/>418 gram | 0.93 méadar | [[Íomhá:Corvus frugilegus distribution.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 477 | Q25777 | [[sacán]] | Turdus pilaris | [[:commons:Category:Turdus pilaris|Turdus pilaris]] | 6.8 gram<br/>105 gram | 0.42 méadar | [[Íomhá:Turdus pilaris map.svg|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 478 | Q201300 | [[sceadach]] | Melanitta fusca | [[:commons:Category:Melanitta fusca|Melanitta fusca]] | 1.762 cileagram | 0.97 méadar | [[Íomhá:MelanittaFuscaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 479 | Q178821 | [[scodalach dubheiteach]] | Himantopus himantopus | [[:commons:Category:Himantopus himantopus|Himantopus himantopus]] | 21.8 gram<br/>160 gram | | [[Íomhá:HimantopusHimantopusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 25 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 480 | Q752678 | [[Scréachán isibéalach|scréachán banbhuí]] | Lanius isabellinus | [[:commons:Category:Lanius isabellinus|Lanius isabellinus]] | 30 gram | | | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 481 | Q235052 | [[scréachán coille]] | Lanius senator | [[:commons:Category:Lanius senator|Lanius senator]] | 3.4 gram | | [[Íomhá:Lanius senator distr.png|center|128px]] | 15 lá | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 482 | Q26671 | [[scréachán droimrua]] | Lanius collurio | [[:commons:Category:Lanius collurio|Lanius collurio]] | 3.15 gram | 26 ceintiméadar | [[Íomhá:LaniusCollurioIUCN.svg|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 483 | Q25354 | [[scréachóg]] | Garrulus glandarius | [[:commons:Category:Garrulus glandarius|Garrulus glandarius]] | 8.5 gram | 0.54 méadar | [[Íomhá:Garrulus glandarius distribution.jpg|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 484 | Q80858 | [[scréachóg liath]] | Perisoreus canadensis | [[:commons:Category:Perisoreus canadensis|Perisoreus canadensis]] | | | [[Íomhá:Perisoreus canadensis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 485 | Q25317 | [[scréachóg reilige]] | Tyto alba | [[:commons:Category:Tyto alba|Tyto alba]] | 580 gram | 0.9 méadar | [[Íomhá:Schleiereule-Tyto alba-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 486 | Q27434 | [[Scótar coiteann|Scótar]] | Melanitta nigra | [[:commons:Category:Melanitta nigra|Melanitta nigra]] | | 0.85 méadar | [[Íomhá:MelanittaNigraIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 487 | Q2020137 | [[Scótar báneiteach]] | Melanitta deglandi | [[:commons:Category:Melanitta deglandi|Melanitta deglandi]] | | | [[Íomhá:Melanitta deglandi map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 488 | Q529048 | [[Scótar Meiriceánach]] | Melanitta americana | [[:commons:Category:Melanitta americana|Melanitta americana]] | | | [[Íomhá:Melanitta americana map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 489 | Q742468 | [[scótar toinne]] | Melanitta perspicillata | [[:commons:Category:Melanitta perspicillata|Melanitta perspicillata]] | 62 gram<br/>1 cileagram<br/>900 gram | 84 ceintiméadar | [[Íomhá:Melanitta perspicillata range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 490 | Q943329 | [[Tuirne lín Meiriceánach|seabhac oíche Meiriceánach]] | Chordeiles minor | [[:commons:Category:Chordeiles minor|Chordeiles minor]] | 79.3 gram | | [[Íomhá:Chordeiles minor map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 491 | Q606755 | [[Speirsheabhac Seapánach|seabhac Seapánach]] | Accipiter gularis | [[:commons:Category:Accipiter gularis|Accipiter gularis]] | | 52 ceintiméadar | | 26 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 492 | Q234722 | [[Iolar Bonelli|seabhaciolar]] | Aquila fasciata | [[:commons:Category:Aquila fasciata|Aquila fasciata]] | 1.82 cileagram<br/>2.56 cileagram<br/>112 gram | | [[Íomhá:Hieraaetus fasciatus area.PNG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 493 | Q25761 | [[seil-lacha]] | Tadorna tadorna | [[:commons:Category:Tadorna tadorna|Tadorna tadorna]] | 78 gram<br/>1.261 cileagram<br/>1.043 cileagram | 112 ceintiméadar | [[Íomhá:Tadorna tadorna distribution.png|center|128px]] | 30 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 494 | Q170723 | [[seil-lacha rua]] | Tadorna ferruginea | [[:commons:Category:Tadorna ferruginea|Tadorna ferruginea]] | 83 gram<br/>1.36 cileagram<br/>1.1 cileagram | 133 ceintiméadar | [[Íomhá:TadornaFerrugineaIUCN.png|center|128px]] | 28 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 495 | Q621833 | [[seirín ceanndubh]] | Serinus pusillus | [[:commons:Category:Serinus pusillus|Serinus pusillus]] | 1.43 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 496 | Q27461190 | [[Praslacha Bhaikalach|Sibirionetta formosa]] | Sibirionetta formosa | [[:commons:Category:Sibirionetta formosa|Sibirionetta formosa]] | | | [[Íomhá:SibirionettaFormosaIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 497 | Q27075864 | [[siscín]] | Spinus spinus | [[:commons:Category:Spinus spinus|Spinus spinus]] | 1.29 gram<br/>13.8 gram | 0.21 méadar | [[Íomhá:Rangemap-tarin.PNG|center|128px]] | 12 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 498 | Q25634 | [[sléibhín]] | Chroicocephalus ridibundus | [[:commons:Category:Chroicocephalus ridibundus|Chroicocephalus ridibundus]] | 294 gram<br/>267 gram | 0.97 méadar | [[Íomhá:ChroicocephalusRidibundusIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 499 | Q164467 | [[sléibhín beag]] | Hydrocoloeus minutus | [[:commons:Category:Hydrocoloeus minutus|Hydrocoloeus minutus]] | 98 gram | 78 ceintiméadar | [[Íomhá:HydrocoloeusMinutusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 500 | Q276189 | [[sléibhín Meánmhuirí]] | Ichthyaetus melanocephalus | [[:commons:Category:Ichthyaetus melanocephalus|Ichthyaetus melanocephalus]] | | 96 ceintiméadar | [[Íomhá:LarusMelanocephalus.png|center|128px]] | 24 lá | |- | style='text-align:right'| 501 | Q843175 | [[smólach breacdhorcha]] | Turdus naumanni | [[:commons:Category:Turdus naumanni|Turdus naumanni]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 502 | Q26349 | [[smólach ceoil]] | Turdus philomelos | [[:commons:Category:Turdus philomelos|Turdus philomelos]] | 6 gram<br/>72 gram | 0.36 méadar | [[Íomhá:TurdusPhilomelosIUCN.svg|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 503 | Q80780 | [[smólach píbdhubh]] | Turdus atrogularis | [[:commons:Category:Turdus atrogularis|Turdus atrogularis]] | | | | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 504 | Q1591651 | [[Smólach ordúil|smólach rua-eiteach]] | Turdus eunomus | [[:commons:Category:Turdus eunomus|Turdus eunomus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 505 | Q258964 | [[smólach Sibéarach]] | Geokichla sibirica | [[:commons:Category:Geokichla sibirica|Geokichla sibirica]] | 60 gram<br/>70 gram | | | 10 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 506 | Q796672 | [[Éan oighinn|smólach talún]] | Seiurus aurocapilla | [[:commons:Category:Seiurus aurocapilla|Seiurus aurocapilla]] | | | [[Íomhá:Seiurus aurocapilla map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 507 | Q949662 | [[smólach White]] | Zoothera aurea | [[:commons:Category:Zoothera aurea|Zoothera aurea]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 508 | Q193593 | [[Snag coiteann|snag]] | Certhia familiaris | [[:commons:Category:Certhia familiaris|Certhia familiaris]] | 9.95 gram | 19 ceintiméadar | [[Íomhá:CerthiaFamiliarisIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 509 | Q125895 | [[Reathaí ladharghearr|snag ladharghearr]] | Certhia brachydactyla | [[:commons:Category:Certhia brachydactyla|Certhia brachydactyla]] | 1.16 gram<br/>8.4 gram | | [[Íomhá:Sttreecreepereurope.png|center|128px]] | 14 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 510 | Q28106731 | [[Spadalach tuaisceartach|spadalghob]] | Spatula clypeata | [[:commons:Category:Spatula clypeata|Spatula clypeata]] | | | [[Íomhá:SpatulaClypeata.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 511 | Q28106902 | [[Praslacha shamhraidh|Spatula querquedula]] | Spatula querquedula | [[:commons:Category:Spatula querquedula|Spatula querquedula]] | | | [[Íomhá:Spatula querquedula map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 512 | Q25334 | [[Spideog bhroinndearg|spideog]] | Erithacus rubecula | [[:commons:Category:Erithacus rubecula|Erithacus rubecula]] | 2.4 gram | 21 ceintiméadar | [[Íomhá:ErithacusRubeculaIUCN.svg|center|128px]] | 15 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 513 | Q557745 | [[spideog phíb-bhán]] | Irania gutturalis | [[:commons:Category:Irania gutturalis|Irania gutturalis]] | 2.66 gram | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 514 | Q25380 | [[spioróg]] | Accipiter nisus | [[:commons:Category:Accipiter nisus|Accipiter nisus]] | 110 gram<br/>22.5 gram<br/>150 gram<br/>290 gram | 0.67 méadar | [[Íomhá:AccipiterNisusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 515 | Q114338 | [[spioróg Leiveantach]] | Accipiter brevipes | [[:commons:Category:Accipiter brevipes|Accipiter brevipes]] | | 0.7 méadar | [[Íomhá:AccipiterBrevipesIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 516 | Q137474876 | [[Spioróg mhór]] | Astur gentilis | | | | [[Íomhá:AccipiterGentilis.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 517 | Q25421 | [[spágaire tonn]] | Tachybaptus ruficollis | [[:commons:Category:Tachybaptus ruficollis|Tachybaptus ruficollis]] | 13.7 gram | 42 ceintiméadar | [[Íomhá:Tachybaptus ruficollis-map-distribution.svg|center|128px]] | 20 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 518 | Q753741 | [[Gaineamhchearc bhiorearrach|steipcholúr biorearrach]] | Pterocles alchata | [[:commons:Category:Pterocles alchata|Pterocles alchata]] | 25 gram<br/>250 gram<br/>225 gram | 59.5 ceintiméadar | | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 519 | Q383182 | [[Gaineamhchearc bholgdhubh|steipcholúr tarrdhubh]] | Pterocles orientalis | [[:commons:Category:Pterocles orientalis|Pterocles orientalis]] | 28 gram<br/>428 gram<br/>383 gram | 71.5 ceintiméadar | | 23 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 520 | Q25352 | [[storc bán]] | Ciconia ciconia | [[:commons:Category:Ciconia ciconia|Ciconia ciconia]] | 110 gram | 1.91 méadar | [[Íomhá:WhiteStorkMap.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 521 | Q25398 | [[storc dubh]] | Ciconia nigra | [[:commons:Category:Ciconia nigra|Ciconia nigra]] | | 1.5 méadar | [[Íomhá:Ciconia nigra distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 522 | Q616393 | [[Ulchabhán mínlíneach|Strix leptogrammica]] | Strix leptogrammica | [[:commons:Category:Strix leptogrammica|Strix leptogrammica]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 523 | Q17592 | [[Struthio|Struthio camelus]] | Struthio camelus | [[:commons:Category:Struthio camelus|Struthio camelus]] | 1.5 cileagram<br/>115 cileagram<br/>100 cileagram | | [[Íomhá:Struthio camelus distribution.svg|center|128px]] | 42 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 524 | Q192524 | [[séirín Canárach]] | Serinus canaria | [[:commons:Category:Serinus canaria|Serinus canaria]] | 1.54 gram<br/>15.3 gram | | | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 525 | Q26135 | [[síodeiteach Boihéamach]] | Bombycilla garrulus | [[:commons:Category:Bombycilla garrulus|Bombycilla garrulus]] | | 34 ceintiméadar | [[Íomhá:BombycillaGarrulusIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 526 | Q1084995 | [[Estrilda melpoda|síodghob leiceann flannbhuí]] | Estrilda melpoda | [[:commons:Category:Estrilda melpoda|Estrilda melpoda]] | 0.68 gram<br/>7.8 gram | | | 11 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 527 | Q26452 | [[Síolghé thaiga|síolghé]] | Anser fabalis | [[:commons:Category:Anser fabalis|Anser fabalis]] | 146 gram<br/>3.198 cileagram<br/>2.843 cileagram | 1.62 méadar | [[Íomhá:AnserFabalisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 528 | Q673280 | [[síolghé thundra]] | Anser serrirostris | [[:commons:Category:Anser serrirostris|Anser serrirostris]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 529 | Q241349 | [[Síolta chochaill|Síolta chochallach]] | Lophodytes cucullatus | [[:commons:Category:Lophodytes cucullatus|Lophodytes cucullatus]] | | 63 ceintiméadar | [[Íomhá:Lophodytes cucullatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 530 | Q200646 | [[síolta gheal]] | Mergellus albellus | [[:commons:Category:Mergellus albellus|Mergellus albellus]] | 42 gram<br/>652 gram<br/>568 gram | 62 ceintiméadar | [[Íomhá:MergellusAlbellusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 531 | Q180991 | [[síolta mhór]] | Mergus merganser | [[:commons:Category:Mergus merganser|Mergus merganser]] | 1.709 cileagram<br/>1.232 cileagram | 0.93 méadar | [[Íomhá:Mergus merganser distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 532 | Q189609 | [[síolta rua]] | Mergus serrator | [[:commons:Category:Mergus serrator|Mergus serrator]] | 72 gram<br/>1.135 cileagram<br/>908 gram | 0.87 méadar | [[Íomhá:Mergus serrator distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 533 | Q205930 | [[tarmachan]] | Lagopus muta | [[:commons:Category:Lagopus muta|Lagopus muta]] | 665 gram<br/>555 gram | 57 ceintiméadar | [[Íomhá:Rock Ptarmigan Lagopus muta distribution map.png|center|128px]] | 22 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 534 | Q218543 | [[Corr thíograch chíorbhán|Tigriornis leucolopha]] | Tigriornis leucolopha | [[:commons:Category:Tigriornis leucolopha|Tigriornis leucolopha]] | | | [[Íomhá:Tigriornis leucolopha map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 535 | Q185784 | [[tiuf-teaf]] | Phylloscopus collybita | [[:commons:Category:Phylloscopus collybita|Phylloscopus collybita]] | | 18 ceintiméadar | [[Íomhá:Phylloscopus collybita.png|center|128px]] | 13 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 536 | Q3729103 | [[Ceolaire Sindeach|tiuf-teaf sléibhe]] | Phylloscopus sindianus | [[:commons:Category:Phylloscopus sindianus|Phylloscopus sindianus]] | 7 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 537 | Q667778 | [[tokoeka]] | Apteryx australis | [[:commons:Category:Apteryx australis|Apteryx australis]] | 2.208 cileagram<br/>2.535 cileagram | | [[Íomhá:Southern Brown Kiwi.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 538 | Q607027 | [[torspideog ruadhonn]] | Cercotrichas galactotes | [[:commons:Category:Cercotrichas galactotes|Cercotrichas galactotes]] | 3.2 gram<br/>22.7 gram | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 539 | Q26017 | [[traonach]] | Crex crex | [[:commons:Category:Crex crex|Crex crex]] | 13.2 gram | 50 ceintiméadar | [[Íomhá:Crexcrex.png|center|128px]] | 17 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 540 | Q26717 | [[Tuirne lín Eorpach|tuirne lín]] | Caprimulgus europaeus | [[:commons:Category:Caprimulgus europaeus|Caprimulgus europaeus]] | | 60 ceintiméadar | [[Íomhá:Caprimulgus europaeus distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 541 | Q129958 | [[ulchabhán beag]] | Athene noctua | [[:commons:Category:Athene noctua|Athene noctua]] | | 56 ceintiméadar | [[Íomhá:Steinkauz-Athene noctua-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 542 | Q174466 | [[ulchabhán bóireach]] | Aegolius funereus | [[:commons:Category:Aegolius funereus|Aegolius funereus]] | | 56 ceintiméadar | [[Íomhá:Aegolius funereus dis.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 543 | Q25756 | [[ulchabhán donn]] | Strix aluco | [[:commons:Category:Strix aluco|Strix aluco]] | 426 gram<br/>524 gram | 99 ceintiméadar | [[Íomhá:StrixAlucoIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 544 | Q200724 | [[ulchabhán mór liath]] | Strix nebulosa | [[:commons:Category:Strix nebulosa|Strix nebulosa]] | | 1.37 méadar | [[Íomhá:Strix nebulosa distribution map updated (2013).jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 545 | Q190083 | [[ulchabhán na hÚraile]] | Strix uralensis | [[:commons:Category:Strix uralensis|Strix uralensis]] | | 114.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Strix uralensis distr..png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 546 | Q25769 | [[ulchabhán réisc]] | Asio flammeus | [[:commons:Category:Asio flammeus|Asio flammeus]] | | 102 ceintiméadar | [[Íomhá:Sumpfohreule-Asio flammeus-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 547 | Q171563 | [[ulchabhán scopach Eoráiseach]] | Otus scops | [[:commons:Category:Otus scops|Otus scops]] | | 58.5 ceintiméadar | [[Íomhá:Otus scops distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 548 | Q1270124 | [[ulchabhán scopach Sokoke]] | Otus ireneae | [[:commons:Category:Otus ireneae|Otus ireneae]] | | | | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 549 | Q1256551 | [[ulchabhán seabhaic Oileán na Nollag]] | Ninox natalis | [[:commons:Category:Ninox natalis|Ninox natalis]] | 184 gram | | [[Íomhá:Christmas Island.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 550 | Q193192 | [[Ulchabhán seabhaic|ulchabhán seabhaic tuaisceartach]] | Surnia ulula | [[:commons:Category:Surnia ulula|Surnia ulula]] | | 76 ceintiméadar | [[Íomhá:Surnia ulula distr with national borders.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 551 | Q170177 | [[ulchabhán sneachtúil]] | Bubo scandiacus | [[:commons:Category:Bubo scandiacus|Bubo scandiacus]] | | | [[Íomhá:Cypron-Range Bubo scandiacus.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 552 | Q1265138 | [[ulchabhán Soumagne]] | Tyto soumagnei | [[:commons:Category:Tyto soumagnei|Tyto soumagnei]] | 380 gram | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 553 | Q926291 | [[ulchabhán síofrach]] | Micrathene whitneyi | [[:commons:Category:Micrathene whitneyi|Micrathene whitneyi]] | | | [[Íomhá:Micrathene whitneyi map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 554 | Q467068 | [[ulchabhán uachasach]] | Athene cunicularia | [[:commons:Category:Athene cunicularia|Athene cunicularia]] | | 595 millimetre | [[Íomhá:Distribuição Buraqueira.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 555 | Q207846 | [[éadar taibhseach]] | Somateria spectabilis | [[:commons:Category:Somateria spectabilis|Somateria spectabilis]] | 73 gram<br/>1.617 cileagram | 0.93 méadar | [[Íomhá:Somateria spectabilis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 556 | Q93208 | [[éamú]] | Dromaius novaehollandiae | [[:commons:Category:Dromaius novaehollandiae|Dromaius novaehollandiae]] | 581.2 gram<br/>32.7 cileagram<br/>38.3 cileagram | | [[Íomhá:Dromaius novaehollandiae map distribution 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 557 | Q131709 | [[éigrit bheag]] | Egretta garzetta | [[:commons:Category:Egretta garzetta|Egretta garzetta]] | 28 gram<br/>532 gram | 92 ceintiméadar | [[Íomhá:EgrettaGarzettaIUVNver2018 2.png|center|128px]] | 21 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 558 | Q130730 | [[éigrit mhór]] | Ardea alba | [[:commons:Category:Ardea alba|Ardea alba]] | | 1.44 méadar | [[Íomhá:ArdeaAlbaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 559 | Q208763 | [[íbis bheannaithe]] | Threskiornis aethiopicus | [[:commons:Category:Threskiornis aethiopicus|Threskiornis aethiopicus]] | 62 gram | 118 ceintiméadar | [[Íomhá:ThreskiornisAethiopicusIUCNver2024.png|center|128px]] | 29 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 560 | Q589171 | [[íbis bhán Mheiriceánach]] | Eudocimus albus | [[:commons:Category:Eudocimus albus|Eudocimus albus]] | 1.036 cileagram<br/>764 gram | | [[Íomhá:Eudocimus albus map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 561 | Q245414 | [[íbis mhaol thuaisceartach]] | Geronticus eremita | [[:commons:Category:Geronticus eremita|Geronticus eremita]] | 68 gram | | [[Íomhá:Morocco bald ibis map-01.png|center|128px]] | 27 lá | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 562 | Q178811 | [[íbis niamhrach]] | Plegadis falcinellus | [[:commons:Category:Plegadis falcinellus|Plegadis falcinellus]] | 633 gram | 0.89 méadar | [[Íomhá:Plegadis falcinellus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 563 | Q25388 | [[óiréal órga]] | Oriolus oriolus | [[:commons:Category:Oriolus oriolus|Oriolus oriolus]] | 7.3 gram | 46 ceintiméadar | [[Íomhá:Oriolus oriolus distribution map.png|center|128px]] | 16 lá | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 564 | Q576762 | [[órshúileach ceannsceadach]] | Bucephala albeola | [[:commons:Category:Bucephala albeola|Bucephala albeola]] | 481 gram<br/>367 gram | 57 ceintiméadar | [[Íomhá:Bucephala albeola map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 565 | Q369767 | [[órshúileach Íoslannach]] | Bucephala islandica | [[:commons:Category:Bucephala islandica|Bucephala islandica]] | 70 gram<br/>1.09 cileagram<br/>730 gram | 75.5 ceintiméadar | | | [[Speiceas is lú imní]] |} {{Wikidata list end}} r3sju2m41s6cmkmk7mmzr1oj2p87iyf 0 94819 1315567 1181804 2026-05-26T10:32:12Z Saighneánach 72809 Typo 1315567 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:14-09-2012 Fiestas Patrias en La Moneda (7986154267).jpg|mion|clé|2012: Fiestas Patrias i La Moneda]] Reáchtáladh an fhéile, "'''Fiestas Patrias'''" nó Lá na Saoirse sa t[[An tSile|Sile]] ar 18 Meán Fómhair gach bliain. Maireann na himeachtaí ceiliúrtha cúpla lá. Comhtharlaíonn [[cónocht]] an [[Earrach|earraigh]] leis na pléaráca de ghnáth. D'fhógair an tSile [[Neamhspleách|neamhspleáchas]] ón [[An Spáinn|Spáinn]] agus thosaigh Cogadh na Saoirse, a mhair cúpla bliain, ar [[18 Meán Fómhair]] [[1810]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chilean War of Independence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chilean_War_of_Independence&oldid=978371197|journal=Wikipedia|date=2020-09-14|language=en}}</ref> [[Íomhá:Asado dieciochero.jpg|clé|mion|ítear bia [[beárbaiciú]] nó "''Asado Chileno"'']] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:An tSile]] [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] oor3odij0sx5x0ij1w8cbjv84ni9gz9 0 95146 1315510 1282273 2026-05-26T10:19:59Z Saighneánach 72809 Typo 1315510 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:Impairment overlaps.jpg|mion|léaráid Venn - urlabhra agus caint]] Cuireann '''Neamhord Forbartha Teanga''' (NFT) isteach ar chumas [[Leanbh|leanaí]] [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a thuiscint agus a úsáid go sóisialta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/1016/1172013-aird-idirnaisiunta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/|date=2020-10-16|language=ga|author=Caoimhe Ní Laighin}}</ref> agus cuireann sé isteach ar fhorás acadúil an duine óig <ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/about/|teideal=RADLD - Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2020-10-17|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018003118/https://radld.org/about/}}</ref> === Míniú === Tá riachtanais mhóra teanga, [[urlabhra]] agus tuisceana ag gach duine óg. Téann roinnt leanaí chun cinn go gasta ach bíonn cúnamh sa bhreis ag teastáil ó roinnt eile. Tá leanaí a bhfuil NFT ag dul dóibh sa dara grúpa seo. Ach ní bhaineann NFT le neamhoird eile, ná le heaspa cumais intleachtúil. Mar sin, go minic ní bhíonn a fhios ag daoine go bhfuil an neamhord seo ar leanaí. Baineann na fadhbanna is coitianta ar na gairis seo le: [[graiméar]], [[séimeantaic]], an fhadhb "ar bharr do theanga",<ref>{{Luaigh foilseachán |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tip_of_the_tongue&oldid=964704025 |title=Tip of the tongue |date=2020-06-27 |language=en}}</ref> [[pragmataic]], [[dioscúrsa]], [[cuimhne bhriathartha]], [[foghareolaíocht]], srl. === Ilteangachas === Ní le h[[Ilteangach|aonteangóir]]í amháin a bhaineann an neamhord.<ref>{{Luaigh foilseachán |author=Nuacht TG4 |url=https://www.facebook.com/NuachtTG4/videos/f%C3%ADse%C3%A1n-aird-idirn%C3%A1isi%C3%BAnta-inniu-ar-neamhord-forbartha-teanga/798599404042812/ |title=FÍSEÁNː Aird idirnáisiúnta inniu ar Neamhord Forbartha Teanga |date=16 Deireadh Fómhair 2020 |journal= |volume=Facebook |language=ga |issue=}}</ref> Bíonn sé ag dul do leanaí ilteangacha ina gcuid teangacha ar fad freisin. Ní bhaineann NFT le teanga amháin a bheith níos deacra ná teanga eile. "Is cuma cé mhéad teanga atá ag páiste; tá NFT le sonrú ina chuid teangacha ar fad."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/science/head-quarters/2017/sep/22/developmental-language-disorder-the-most-common-childhood-condition-youve-never-heard-of|teideal=Developmental Language Disorder: The most common childhood condition you've never heard of {{!}} Psychology {{!}} The Guardian|údar=Professor Courtenay Norbury|dáta=2017|work=theguardian.com|dátarochtana=2020-10-17}}</ref> Ní bhaineann NFT le easpa cumais intleachtúil, le [[neamhord de chuid speictream an uathachais]] (ASD) ná le aon neamhord eile. === Feachtas agus cóir === Airítear NFT a bheith ar 7% de leanaí an domhain. Cé gur mór an méid é sin, níl NFT i mbéal an phobail. Is le déanaí a tugadh aitheantas idirnáisiúnta don NFT. Tháinig [https://web.archive.org/web/20201017122708/https://radld.org/ radld.org] <ref>{{Lua idirlín|url=https://radld.org/|teideal=RADLD – Raising Awareness of Developmental Language Disorder|údar=RADLD|language=en|work=RADLD|dátarochtana=2025-10-05}}</ref> ar an bhfód sa bhliain 2017. Ceiliúrtar gach bliain ''Lá Feasachta Idirnáisiúnta ar Neamhord Forbartha Teanga'' ar an 3ú Aoine i mí Dheireadh Fómhair. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Urlabhra]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Ilteangachas]] d6f086q6nyv0lxckt8szae1ssskr892 0 95434 1315478 1228275 2026-05-26T10:12:39Z Saighneánach 72809 Typo 1315478 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Antti Aarne.png|mion|[[Antti Aarne]]]] Is catalóg de chineálacha scéalta [[Béaloideas|béaloidis]] é '''Innéacs Aarne-Thompson''' ina n-aithnítear móitífeanna coitianta i seanscéalta idirnáisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/blog/inneacs-aarne-thompson-ar-duchas.ie/|teideal=Innéacs Aarne-Thompson ar dúchas.ie|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> Foilsíodh an t-innéacs in ''The Types of Folktale'' (1928), agus tháinig leagan athbhreithnithe amach in 1961. == Úsáid == San innéacs Aarne-Thompson, tá cineálacha agus fochineálacha scéalta ann, cuir i gcás<blockquote> * AT0001–299, Scéalta Ainmhithe > AT0220–49, Éin > AT0221, Toghadh Rí na nÉan * AT0300–0749, Scéalta Draíochta > AT0500–9, Cuiditheoirí Osnádúrtha > AT0510, [[Cinderella (scannán 1950)|Cinderella]] * AT0875 Cailín Bocht Cliste (245 scéal): An Cailín Bocht Cliste<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/aath/cbes/0875|teideal=The Clever Peasant Girl (Dúhcas.ie)|údar=Cailín Bocht Cliste -|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-11-03|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203102812/https://www.duchas.ie/ga/aath/cbes/0875}}</ref> * AT1645 An Taisce sa Bhaile (259 scéal): Bíonn taibhreamh ag duine faoi ór i bhfolach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/aath/cbes/1645|teideal=The Treasure at Home (Dúchas.ie)|údar=An Taisce sa Bhaile -|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-11-03|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203103442/https://www.duchas.ie/ga/aath/cbes/1645}}</ref> </blockquote> [[Íomhá:Aarne indische Märchen.djvu|clé|mion|Taighde a rinne Antti Aarne sa bhliain 1912 (12. Band (1912), S. 139–146)]] == Innéacs Aarne-Thompson in Éirinn == Bunaithe ar obair Aarne-Thompson, foilsíodh catalóg náisiúnta ''The Types of the Irish Folktale'' (1967) le [[Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir)|Seán Ó Súilleabháin]], cláraitheoir [[Coimisiún Béaloideasa Éireann|Choimisiún Béaloideasa Éireann]], agus Reidar Th. Christiansen. Nuair a bhí Scéim na Scol á cur le chéile ag an Choimisiún, bhí Ó Súilleabháin lárnach sna hullmhúcháin don scéim agus bhí an-bhaint aige leis na treoirleabhair a cuireadh amach chuig na scoileanna ina bhfuil cur síos ar 55 ábhar aiste do na daltaí atá mar bhunús leis an Chuardach Topaicí ar [[dúchas.ie]]. Ag deireadh na scéime, tar éis d’fhoireann an Choimisiúin na haistí ar fad a scagadh agus a chur in ord de réir scoile agus contae, chruthaigh siad clár ábhar do [[Taighde|thaighdeoirí]] bunaithe ar na haistí sin. == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Béaloideas]] pv5s4xah6w0fw1ssnb8cpr0x8luk7ff 0 96531 1315526 999487 2026-05-26T10:25:27Z Saighneánach 72809 Typo 1315526 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Vanilla_interest_rate_swap.png|mion|Sampla: Babhtáil chlasaiceach idir ráta úis seasta v comhlúthach.]] Le '''babhtáil bonnrátaí''', malartaítear [[Ráta úis|ráta]] comhlúthach amháin ar ráta comhlúthach a ríomhtar ar bhonn éagsúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/babht%C3%A1il%20bonnr%C3%A1ta%C3%AD/ga/|teideal="babhtáil bonnrátaí"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-01-26}}</ref>   == Féach freisin == * [[:Catagóir:Babhtálacha|Babhtálacha]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Babhtálacha]] 30ntlqbt1xxmpvs7vd8y05iu6or4l6p 0 97605 1315486 1235429 2026-05-26T10:14:04Z Saighneánach 72809 Typo 1315486 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Maraíodh 45 duine de bharr fuascair ag láthair [[Oilithreacht|oilithreachta]] i mbaile Meron i dtuaisceart [[Iosrael]] ar [[30 Aibreán]] [[2021]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=45 oilithreach maraithe de bharr fuascair in Iosrael|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0430/1213020-44-oilithreach-maraithe-de-bharr-fuascair-in-iosrael/|date=2021-04-30|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Gortaíodh thart ar 150 duine freisin. Tharla an tubaiste san áit a gcreidtear [[fáidh]] [[An Giúdachas|Giúdach]] a mhair sa dara haois a bheith adhlactha. Tugann lucht for-Cheartchreidmheach aghaidh ar thuama an fháidh gach bliain. == Imeachtaí == Bhí an suíomh dúnta sa bhliain 2020/2021 mar gheall ar shrianta [[COVID-19|Covid-19]]. Mar sin, chuaigh na táinte ar an oilithreacht i mbliana tar éis do Riatlas Iosrael an tír a oscailt arís. [[Íomhá:Police deployment in Meron at rabbi Shimon Bar Yochai Yom Hillula, April 2021. A V.jpg|mion|clé|bhí an t-uafás daoine ann (100,000) agus 10,000 ceadaithe: Rabbi Shimon Bar Yochai Yom Hillula, Meron]] Tuairiscítear, áfach, go raibh i bhfad níos mó daoine ann, 100,000, ná a bhí ceadaithe, 10,000. Tuigtear gur maraíodh na daoine tar éis d'ardán a bhí curtha suas go speisialta don ócáid tabhairt uaidh. Chuir an lucht for-Cheartchreidmheach an milleán ar na póilíní, ach shéan siad aon fhreagracht as. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-il}} [[Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine]] [[Catagóir:2021]] [[Catagóir:Giúdachas]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] odzdriuav51qs1j3wba27m5onwuuspn 0 97786 1315569 1287779 2026-05-26T10:33:48Z Saighneánach 72809 Typo 1315569 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinneadh '''ionsaí haiceála ar ríomhchoráis Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus na [[An Roinn Sláinte|Roinne Sláinte]]''' idir [[30 Aibreán]] - [[13 Bealtaine]] [[2021]], an ionsaí haiceála ríomhaireachta is measa riamh a rinneadh sa stát. Thug an [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte|FSS]] faoi deara ar an 13 Bealtaine go cúrasaí ag dul amú.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.verdict.co.uk/irish-health-ransomware/|teideal=Irish health system fights off one ransomware attack, succumbs to another|dáta=2021-05-17|language=en-US|work=Verdict|dátarochtana=2021-05-20}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eileamh-deanta-ag-cibearchoirpigh-ar-airgead-fuascailte-on-stat/|teideal=Éileamh déanta ag cibearchoirpigh ar airgead fuascailte ón Stát|údar=thug FSS faoi deara i rith na hoíche ar 13 Bealtaine go raibh ionsaí déanta ar chuid dá córais le bogearraí éirice.|dáta=14 Bealtaine 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-20}}</ref>[[Íomhá:Goldeneye-ransomware-161212.jpg|mion|bogearraí éirice - sampla (Golden Eye sa cháß seo)]]Thruailligh [[bogearra]] éirice an córas ríomhaireachta; 'D'ainneoin an méid infheistíochta a bhí déanta ag an HSE len é a chosaint ar na hionsaithe seo, táimid fós ag foghlaim' a dúirt Paul Reid, Príomhfheidhmeannach FSS.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Príomhfheidhmeannach an HSE fós aineolas i dtaca le sonraí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0515/1221830-priomhfheidhmeannach-an-hse-fos-aineolas-i-dtaca-le-sonrai/|date=2021-05-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an bhuíon coirpeach Wizard Spider freagrach as an ionsaí, ar cheann de na buíonta coirpeach is cumasaí i gcúrsaí teicneolaíochta ar domhan.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Ríomhfhoghlaithe Wizard Spider freagrach as cibirionsaí"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0518/1222412-riomhfhoghlaithe-wizard-spider-freagrach-as-cibirionsai/|date=2021-05-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí na bradaithe bunaithe i gCathair Pheadair - agus sa cheantar máguaird - sa [[An Rúis|Rúis]]. Bhain Wizard Spider úsáid as bogearraí éirice "Conti", bogearraí atá le fáil ar cíos ó 2019.<ref name=":0" /> === Iarmhairtí === Dhún an FSS síos a chóras le nach ndéanfaí tuilleadh dochair nuair a tuigeadh dó gur thruailligh bogearra éirice é. Cuireadh as go mór do sheirbhísí sláinte ar fud na tíre mar gheall ar an bhfoghail.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Impleachtaí na n-ionsaithe haiceála fós á meas ag an HSE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0515/1221747-impleachtai-na-n-ionsaithe-haiceala-fos-a-meas-ag-an-hse/|date=2021-05-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí tionchar mór ar chumas na heagraíochta trí chéile an cúram cuí a chur ar fáil d'othair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Dúshláin mar gheall ar chibirionsaí le dul i méid" - Colm Henry|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0518/1222281-dushlain-mar-gheall-ar-chibirionsai-le-dul-i-meid-colm-henry/|date=2021-05-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cuireadh ar ceal formhór na gcoinní a bhí ag othair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ríomhchóras Fheidhmeannacht na Seirbíse Sláinte dúnta go fóill|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0514/1221556-ionsai-mor-haiceala-ar-choras-fheidhmeannacht-na-seirbise-slainte/|date=2021-05-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí sonraí bainteach le hothair faighte ag an lucht haiceála.[[Íomhá:High-level conference on e-health Health in the digital society The digital society for health Richard Corbridge (37720257222).jpg|mion|Richard Corbridge, CIO FSS - comhdháil sa bhliain 2017: "e-Health in the digital society"]] Chosnódh sé na deicheanna milliún euro leis an damáiste a chur ina cheart.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cibirionsaí: "coir thromchúiseach in aghaidh daoine breoite"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0517/1222051-cibearionsai-coir-thromchuiseach-in-aghaidh-daoine-breoite/|date=2021-05-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Costas === Bhí éileamh ar airgead fuascailte i m[[Bitcoin]] déanta ag na foghlaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Córais ríomhaireachta na Roinne Sláinte buailte freisin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0516/1221944-corais-riomhaireachta-na-roinne-slainte-buailte-freisin/|date=2021-05-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> An aidhm a bhí Wizard Spider ná sonraí FSS a chriptiú agus a chur faoi ghlas agus ansin iarracht a dhéanamh airgead fuascailte a bhaint den Stát chun é a fháil ar ais Bhí lucht cibearshlándála náisiúnta (agus an Biúró Cibearchoireachta an Gharda Síochána) ag plé leis an gceist sin sna laethanta i ndiaidh na n-ionsaithe. Chuaigh na gardaí i gcomhairle le póilíní Europol agus Interpol. Chuaigh an HSE ag obair i gcomhar leis an Ionad Náisiúnta Cibearshlándála, agus le saineolaithe eile féachaint leis an scéal a réiteach. == Féach freisin == * [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] == Tagairtí == {{reflist|2}} [[Catagóir:Ionsaithe haiceála]] [[Catagóir:Sláinte in Éirinn]] [[Catagóir:2021]] [[Catagóir:Slándáil ríomhaireachta]] [[Catagóir:Neodracht na hÉireann]] 62na6vpo5hr8oh3hx8xvqoasplknc2y 0 98228 1315445 1168826 2026-05-26T09:10:29Z Saighneánach 72809 Fix colon 1315445 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Pater-Noster-irish-gaelic.jpg|mion|"[[Ár nAthair]]": inscríbhinn ar an m[[balla]] sa [[séipéal]] Pater Noster, [[Iarúsailéim]]]] Bunaíodh an '''Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language''' i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1818. Bhí sé mar aidhm ag an ''Society'' scrioptúr reiligiúnach a chur ar fáil i nGaeilge.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ireland-cant-hope-to-preserve-a-tinge-of-national-distinctiveness-if-the-irish-language-should-disappear-ocht-seoid-ghaeilge-o-leabharlann-an-oireachtais/|teideal=‘Ireland can’t hope to preserve a tinge of national distinctiveness if the Irish language should disappear’ – ocht ‘seoid’ Ghaeilge ó Leabharlann an Oireachtais|údar=Dr. Aoife Whelan|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-04}}</ref> Grúpa misinéireachta Protastúnach ba ea an ''Society'' a dhírigh ar Chaitlicigh a labhair Gaeilge a iompú ina bProtastúnaigh. Bhunaigh baill d’[[Eaglais na hÉireann]] an cuman.<ref>de Brún, P. (2009) Scriptural Instruction in the Vernacular: The Irish Society and its Teachers 1818-1827. Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies.</ref> Cé gur laistigh den Eaglais Bhunaithe, an Eaglais Anglacánach, a tháinig an ‘Irish Society’ chun cinn, bhain sé le heite ar leith den Eaglais sin, leis an eite íoseaglasta nó ‘low church’, leis an eite shoiscéalach [[Cailvíneachas|Chailvíneach]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An Irish Society agus Obair na Bíoblóireachta|url=https://www.academia.edu/42299072/An_Irish_Society_agus_Obair_na_B%C3%ADobl%C3%B3ireachta|journal=An Linn Bhuí, lgh. 183-216|author=Proinsias Ó Drisceoil}}</ref> === Imeachtaí === Ba iad [[Henry Mason|Henry Joseph Monck Mason]] (1778–1858), [[abhcóide]] (a bhí fostaithe mar phríomhleabharlannaí in [[Óstaí an Rí|Ósta an Rí]]) agus Robert Daly (1783–1872), a bhí an uair sin ina reachtaire i gCúirt an Phaoraigh) na príomhbhunaitheoirí. D'éirigh Daly ina easpag Chaisil, Imligh, Phort Láirge agus na [[An Leasa Mhóir|Leasa Móire]] sna blianta 1843–72. Easpag eile a bhí taobh thiar den Society ba ea Power le Poer Trench (ardeaspag Thuama 1834–1839). Foilsíodh an chéad tuarascáil ón ''Irish society'' sa bhliain 1818. Is cuid de bhailiúchán Stairiúil Ginearálta Leabharlann na Parlaiminte (Leabharlann an Oireachtais) an foilseachán seo.<ref name=":0" /> Faoin mbliain 1829 bhí Monck Mason in ann dóchas a léiriú as obair an chumainn nuair a chuir sé na staitisticí seo i láthair: <blockquote>Districts: 24: Inspectors: 28; Masters: 472; Pupils: 17,512 (of which: Adults:13,546 Females: 2,493)<ref>Henry Joseph Monck Mason, Reasons and Authorities and Facts Afforded by the History of the Irish Society Respecting the Duty of Employing the Irish Language as a more General Medium for Conveying Scriptural Instruction to the Native Peasantry of Ireland (Baile Átha Cliath: Goodwin 1829)</ref></blockquote>Sa bhliain 1830 d’fhoilsigh an Scoiety ''Bíobla agus Tiomna Nua'' a chuir Éadbhard Ó Raghallaigh in eagar faoi mhaoirseacht Monck Mason.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irisleabhar.ie/|teideal=Irisleabhar Mhá Nuad|údar=Fergus Ó Fearghaíl - An Bíobla Gaeilge in Éirinn. Irisleabhar Mhá Nuad,|dáta=2015 |lch= 41-87|language=ga|work=www.irisleabhar.ie|dátarochtana=2021-07-04}}</ref> === Conspóid === Ba shoiléir ar an gcéad riail a bhí ag an gcumann nach raibh i múineadh léamh na Gaeilge ach réiteach praiticiúil. An cuspóir a bhí ag an obair seo ná cumas léite Gaeilge a thabhairt d’fhoghlaimeoirí fásta le go mbeidís in ann an Bíobla Gaeilge a léamh. Ní raibh scríobh na teanga i gceist ar chor ar bith. Mar sin, ba mhinic ráite ag an Society é go gcuirfeadh léamh na Gaeilge na foghlaimeoirí ar bhóthar an [[An Béarla|Bhéarla]]. Ba nós leo a bheith á gcosaint féin orthu siúd a d’áiteodh go mbeadh obair an chumainn ag cur moill ar bhás na Gaeilge, teanga a bhí, dar leo, ina bhac ar dhul chun cinn na sochaí.<ref name=":1" /> Ach ag an am céanna, ba bheag a bhí idir meon na bProtastúnach soiscéalach agus meon na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise Caitlicí]] i leith na Gaeilge: teanga na n-íochtarán ab ea í dar leo beirt. == Féach freisin == * [[Cumann Buan-Choimeádtha na Gaedhilge]] (1875) * [[Henry Mason|Henry Joseph Monck Mason]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] r6ifurqvow3d9hxejp436sw6vgunh5f 1315446 1315445 2026-05-26T09:10:59Z Saighneánach 72809 Fix headers 1315446 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Pater-Noster-irish-gaelic.jpg|mion|"[[Ár nAthair]]": inscríbhinn ar an m[[balla]] sa [[séipéal]] Pater Noster, [[Iarúsailéim]]]] Bunaíodh an '''Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language''' i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1818. Bhí sé mar aidhm ag an ''Society'' scrioptúr reiligiúnach a chur ar fáil i nGaeilge.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ireland-cant-hope-to-preserve-a-tinge-of-national-distinctiveness-if-the-irish-language-should-disappear-ocht-seoid-ghaeilge-o-leabharlann-an-oireachtais/|teideal=‘Ireland can’t hope to preserve a tinge of national distinctiveness if the Irish language should disappear’ – ocht ‘seoid’ Ghaeilge ó Leabharlann an Oireachtais|údar=Dr. Aoife Whelan|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-04}}</ref> Grúpa misinéireachta Protastúnach ba ea an ''Society'' a dhírigh ar Chaitlicigh a labhair Gaeilge a iompú ina bProtastúnaigh. Bhunaigh baill d’[[Eaglais na hÉireann]] an cuman.<ref>de Brún, P. (2009) Scriptural Instruction in the Vernacular: The Irish Society and its Teachers 1818-1827. Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies.</ref> Cé gur laistigh den Eaglais Bhunaithe, an Eaglais Anglacánach, a tháinig an ‘Irish Society’ chun cinn, bhain sé le heite ar leith den Eaglais sin, leis an eite íoseaglasta nó ‘low church’, leis an eite shoiscéalach [[Cailvíneachas|Chailvíneach]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An Irish Society agus Obair na Bíoblóireachta|url=https://www.academia.edu/42299072/An_Irish_Society_agus_Obair_na_B%C3%ADobl%C3%B3ireachta|journal=An Linn Bhuí, lgh. 183-216|author=Proinsias Ó Drisceoil}}</ref> == Imeachtaí == Ba iad [[Henry Mason|Henry Joseph Monck Mason]] (1778–1858), [[abhcóide]] (a bhí fostaithe mar phríomhleabharlannaí in [[Óstaí an Rí|Ósta an Rí]]) agus Robert Daly (1783–1872), a bhí an uair sin ina reachtaire i gCúirt an Phaoraigh) na príomhbhunaitheoirí. D'éirigh Daly ina easpag Chaisil, Imligh, Phort Láirge agus na [[An Leasa Mhóir|Leasa Móire]] sna blianta 1843–72. Easpag eile a bhí taobh thiar den Society ba ea Power le Poer Trench (ardeaspag Thuama 1834–1839). Foilsíodh an chéad tuarascáil ón ''Irish society'' sa bhliain 1818. Is cuid de bhailiúchán Stairiúil Ginearálta Leabharlann na Parlaiminte (Leabharlann an Oireachtais) an foilseachán seo.<ref name=":0" /> Faoin mbliain 1829 bhí Monck Mason in ann dóchas a léiriú as obair an chumainn nuair a chuir sé na staitisticí seo i láthair: <blockquote>Districts: 24: Inspectors: 28; Masters: 472; Pupils: 17,512 (of which: Adults:13,546 Females: 2,493)<ref>Henry Joseph Monck Mason, Reasons and Authorities and Facts Afforded by the History of the Irish Society Respecting the Duty of Employing the Irish Language as a more General Medium for Conveying Scriptural Instruction to the Native Peasantry of Ireland (Baile Átha Cliath: Goodwin 1829)</ref></blockquote>Sa bhliain 1830 d’fhoilsigh an Scoiety ''Bíobla agus Tiomna Nua'' a chuir Éadbhard Ó Raghallaigh in eagar faoi mhaoirseacht Monck Mason.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irisleabhar.ie/|teideal=Irisleabhar Mhá Nuad|údar=Fergus Ó Fearghaíl - An Bíobla Gaeilge in Éirinn. Irisleabhar Mhá Nuad,|dáta=2015 |lch= 41-87|language=ga|work=www.irisleabhar.ie|dátarochtana=2021-07-04}}</ref> == Conspóid == Ba shoiléir ar an gcéad riail a bhí ag an gcumann nach raibh i múineadh léamh na Gaeilge ach réiteach praiticiúil. An cuspóir a bhí ag an obair seo ná cumas léite Gaeilge a thabhairt d’fhoghlaimeoirí fásta le go mbeidís in ann an Bíobla Gaeilge a léamh. Ní raibh scríobh na teanga i gceist ar chor ar bith. Mar sin, ba mhinic ráite ag an Society é go gcuirfeadh léamh na Gaeilge na foghlaimeoirí ar bhóthar an [[An Béarla|Bhéarla]]. Ba nós leo a bheith á gcosaint féin orthu siúd a d’áiteodh go mbeadh obair an chumainn ag cur moill ar bhás na Gaeilge, teanga a bhí, dar leo, ina bhac ar dhul chun cinn na sochaí.<ref name=":1" /> Ach ag an am céanna, ba bheag a bhí idir meon na bProtastúnach soiscéalach agus meon na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise Caitlicí]] i leith na Gaeilge: teanga na n-íochtarán ab ea í dar leo beirt. == Féach freisin == * [[Cumann Buan-Choimeádtha na Gaedhilge]] (1875) * [[Henry Mason|Henry Joseph Monck Mason]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] s2ncyhqg34sml2huwjhmws291t5yxwn 0 98233 1315447 1209719 2026-05-26T09:13:16Z Saighneánach 72809 Fix colon 1315447 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean ghnó agus dlíodóir Francach is ea '''Christine Lagarde''' (a rugadh ar [[1 Eanáir]] [[1956]]) a bhain clú amach dóibh féin sa chomhthéacs idirnáisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/christine-lagarde-ready-to-take-on-europe-1.1690423|teideal=Christine Lagarde: ready to take on Europe|údar=Peter Wilson|dáta=2014|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-09-23}}</ref> Ceapadh Lagarde mar Uachtarán ar an m[[Banc Ceannais Eorpach]] sa bhliain 2019. [[Íomhá:Christine Lagarde.jpg|clé|mion|2007]] [[Íomhá:Baker McKenzie logo (2016).svg|clé|mion|comhlacht sainchomhairleoireacht bhainistíochta]] == Saol == [[Íomhá:The Minister of Economic Affairs, Finances and Industry of France, Ms. Christine Lagarde meeting the Union Finance Minister, Shri Pranab Mukherjee, in New Delhi on June 07, 2011.jpg|clé|mion|le Shri Pranab Mukherjee, in [[Delhi]] 2011]] Bhí Lagarde i mbun Baker & McKenzie, comhlacht sainchomhairleoireacht bhainistíochta sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], ó 1999 go dtí 2005, [[Íomhá:Fabien Baussart with Christine Lagarde, General Director of IMF.jpg|clé|mion|le Fabien Baussart, CPFA, 2017]] [[Íomhá:G-20 Finance Ministers and Central Bank Governors' Meeting, 4-23-10 (4545767211).jpg|clé|mion|[[Dominique Strauss-Kahn]] (an [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]]), [[Tim Geithner]] (Treasury Secretary, SAM) agus Christine Lagarde, 23 Aibreán 2010.]]D'éirigh Lagarde ina [[Aire Rialtais|Aire]] Trádála sa Fhrainc sa bhliain 2005, agus ansin ina Aire Airgeadais in 2007, an chéad bhean riamh ar aire airgeadais í ar thír de chuid an [[G8]] <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-mna-na-fraince.aspx|teideal=Mná na Fraince|údar=P.J. Mac Gabhann|dáta=2009|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-07-05}}</ref> Idirghabhálach ba ea é mar aire; mar shampla, bhí an rialtas le linn na [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|géarchéime airgeadais]] ag cur go mór in aghaidh aon íocaíocht bhreise le príomhfheidhmeannach a ligeann oibrithe chun siúil i mbliana.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-deireadh-le-re-an-ghlig-ghleag.aspx|teideal=Deireadh le Ré an ‘Ghlig Ghleag’?|údar=P.J. Mac Gabhann|dáta=2009|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-07-06}}</ref> Iarcheannasaí an Chiste Idirnáisiúnta Airgeadais (2011-2019) is ea Lagarde. Mar Stiúrthóir Bainistíochta an Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta a bhliain 2015, mhol Christine Lagarde muintir na hÉireann agus dúirt gurb iad agus a n-ionadaithe laochra an scéil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Lucht na Triúrachta i mBaile Átha Cliath|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0119/673761-lucht-na-triurachta-i-mbaile-atha-cliath/|date=2015-01-19|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Ar a triail, 2016 === [[Íomhá:Christine Lagarde at Albright Institute public forum.jpg|clé|mion|2016]]Cuireadh Lagarde ar a triail sa bhliain 2016 maidir leis na céadta milliún d'airgead stáit a híocadh le fear graithe as an bhFrainc fhad's a bhí sise ina hAire Airgeadais ar an tír i 2008. Bhí cúiseanna a bhaineann le 'faillí' agus mí-úsáid airgid stáit séanta ag Lagarde faoin mbaint a bhí aici le hos cionn €400m a híocadh in airgead cúitimh leis an bhfear gnó, Bernard Tapie, iar-úinéir de chuid an chomhlachta [[Adidas]] a bhí ann agus dlúth chomhpháirtí le [[Nicolas Sarkozy]], Uachtarán na Fraince ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Christine Lagarde ar a triail|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1212/838325-christine-lagarde-ar-a-triail/|date=2016-12-12|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach faoi dheireadh thiar thall, ní raibh dada as an mbealach déanta aici.[[Íomhá:Vote on the nomination of the European Central Bank leaders (48753430606).jpg|clé|mion|2019: thug feisirí Eorpacha a gceadú le hiarrthóireacht Christine Lagarde d’uachtaránacht an BhCE.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/economy/20190829STO59917/ceadu-na-bhfeisiri-faighte-ag-christine-lagarde-le-bheith-mar-uachtaran-an-ecb|teideal=Ceadú na bhfeisirí faighte ag Christine Lagarde le bheith mar uachtarán an ECB {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2019-02-09|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2021-07-06}}</ref>]] [[Íomhá:New ECB Chief Lagarde to address plenary for first time (49521491857).jpg|clé|mion|11 Feabhra 2020]] === Banc Ceannais Eorpach === Sa bhliain 2019, d'éirigh Lagarde ina ceannasaí ar [[Banc Ceannais Eorpach|Bhanc Ceannais na hEorpa]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2019/10/18/christine-lagarde-appointed-president-of-the-european-central-bank/|teideal=Christine Lagarde appointed President of the European Central Bank|dáta=18 Deireadh Fómhair, 2019|language=en|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2021-09-23}}</ref> ar an gcéad bhean le dul i bhfeighil air. Tháinig sí i gcomharbacht ar [[Mario Draghi]]. Dúirt sí ag an am go mbeadh sé i gceist aici coinneáil a bheag nó mhór leis an obair a bhí ar bun ag Mario Draghi.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Parlaimint na hEorpa tar éis vótáil i bhfabhar Lagarde|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0917/1076448-parlaimint-na-heorpa-tar-eis-votail-i-bhfabhar-lagarde/|date=2019-09-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Agus í ag fógairt socruithe ollmhóra i mí Aibreáin 2020, le tacaíocht a thabhairt don [[Geilleagar|gheilleagar]], dúirt sí nach raibh codanna de gheilleagair thíortha an euro ag feidhmiú ar chor ar bith mar gheall ar na srianta a bhaineann le [[COVID-19|Covid -19]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cúlú eacnamaíochta i ndán do réigiún an euro" - Lagarde|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0430/1135876-culu-eacnamaiochta-i-ndan-do-reigiun-an-euro-lagarde/|date=2020-04-30|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==== Conspóid san Iodáil, 2020 ==== I dtús 2020, agus roimh an cúlú eacnamaíochta mar gheall ar [[COVID-19|Covid]], chuir Lagarde go mór le deacrachtaí na h[[An Iodáil|Iodáile]] nuair a d’fhógair sí nach raibh aon dualgas ar an mBanc Ceannais cabhrú leis an Iodáil maidir le hairgeadra nó an tír a choinneáil i limistéar an euro.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-an-naisiunstat-ag-troid-ar-ais/|teideal=Tá teacht aniar a dhéanamh ag an náisiúnstát sa troid i gcoinne Covid-19|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=Márta 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-06}}</ref> [[Íomhá:Janet Yellen, Ursula von de Leyen and Christine Lagarde in EU HQ 2021.jpg|clé|mion|[[Janet Yellen]], Lagarde agus [[Ursula von der Leyen|Ursula van der Leyen,]] 2021]] Bhí na hIodálaigh ar buile agus rinne siad gearán go poiblí nach raibh aon dlúthsheasamh leis an Iodáil á léiriú ag an Aontas Eorpach ná ag aon bhallstát eile de. Dúirt [[Matteo Salvini]], ceannaire an Liga, go raibh “cabhair ag teastáil ón Iodáil ach nach bhfuair sí ach buille sa bpus”. === Pearsanta === Tá beirt chlainne ag Lagarde. Is [[snámh]]aí den chéad scoth í agus dath breá buí uirthi de ghnáth. Bean ard chaol atá inti; tá sí sé troithe ar airde, idir 180cm<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.celebheightwiki.com/christine-lagarde-height|teideal=Christine Lagarde height - How tall is Christine Lagarde?|language=en-US|work=Celebrity Height Wiki|dátarochtana=2021-09-23}}</ref> agus 183 [[Ceintiméadar|cm]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://ww1.fmovies.cab/celebrity-christine-lagarde-c9NNLCvfuk|teideal=Celebrities Christine Lagarde, Birthday: 1 January 1956, Paris, France - FMovies|language=en-US|work=ww1.fmovies.cab|dátarochtana=2021-07-06}}</ref> agus sála arda á gcaitheamh aici go minic. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lagarde, Christine}} [[Catagóir:Lucht gnó]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1956]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Fraince]] [[Catagóir:Baincéirí]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Dlíodóirí Francacha]] [[Catagóir:Feiminigh]] [[Catagóir:Banc Ceannais Eorpach]] [[Catagóir:Oifigigh an Aontais Eorpaigh]] o78fax8coqxn3be7xfp3xk7e10qvsxf 0 98417 1315448 1306845 2026-05-26T09:15:47Z Saighneánach 72809 Fix 1315448 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Four Courts, Dublin.jpg|mion|[[Na Ceithre Cúirteanna|Na Ceithre Cúirteannna]]|clé|330x330px]]{{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Breitheamh]] Éireannach ba ea '''Henry Barron''' ([[25 Bealtaine]] [[1928]] – [[25 Feabhra]] [[2010]]). Ba ea é an chéad [[An Giúdachas|Ghiúdach]] a bhí ina bhreitheamh den [[Ard-Chúirt (Éire)|Ard-Chúirt]] (1982-1997) agus den Chúirt Uachtarach (1997-2000).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/photos/a.152600021430997/3324667784224189/|teideal=Herny Barron|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020|dátarochtana=2021}}</ref> An t-aon bhall amháin den Choimisiún Fiosrúcháin Neamhspleách faoi Bhuamáil Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin ab ea é.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/dublin/barron310304.pdf|teideal=An Tuarascáil Deiridh maidir leis an Tuarascáil ón gCoimisiún Fiosrúcháin Neamhspleách faoi Bhuamáil Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin|údar=Tithe An Oireachtas: An Comhchoiste um Dhlí agus Ceart, Comhionnanas, Cosaint agus Cearta na mBan (Tuarascáil Barron)|dáta=Márta 2004|dátarochtana=2021|archivedate=2014-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007033010/http://cain.ulst.ac.uk/events/dublin/barron310304.pdf}}</ref> Sa bhliain 2016, scríobh David B. Green go hachomair le haghaidh ''Haaretz'' faoi shaol agus gairm An Bhreithimh Barron.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.haaretz.com/jewish/.premium-1928-first-jew-on-irish-supreme-court-is-born-1.5386959|teideal=1928: The first Jew on the Irish Supreme Court is born|údar=David B. Green|dáta=2016|language=en|work=Haaretz.com|dátarochtana=2021-07-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Stair na nGiúdach in Éirinn]] * [[:Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn|Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Barron, Henry}} [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1928]] [[Catagóir:Básanna in 2010]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha]] r71ur44mdzmo8ayz6os0keykmugk2s2 0 98695 1315449 1314919 2026-05-26T09:17:24Z Saighneánach 72809 Fix 1315449 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] agus [[breitheamh]] de chuid Shasana ba ea '''Robert Michael Oldfield Havers, Barún Havers''' PC ([[10 Márta]] [[1923]] – [[1 Aibreán]] [[1992]]). Bhí sé ina Ard-Aighne ó 1979 go 1987 agus ansin ina Ard-Seansailéir ar feadh seal gairid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/baroness-elizabeth-butler-sloss-88baroness-butler-sloss-one-of-the-first-women-t/4602792666411688/|teideal=Michael Havers|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2021|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:Havers Escutcheon.png|clé|mion|Armas Havers i d[[Teach na dTiarnaí]] |195x195px]] == Conspóidí == Chuir Havers cás an ionchúisimh i láthair le linn na dtrialacha [[Ceathrar Guildford]] agus [[Seachtar Maguire]].<ref>{{Cite news|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v15/n12/ronan-bennett/criminal-justice|teideal=Criminal Justice|údar=Ronan Bennett|dáta=1993-06-24|language=en|work=London Review of Books|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> Bhí Havers an-mhór le [[Margaret Thatcher]] agus [[Airey Neave]] (a feallmharaíodh sa bhliain 1979). Bhí Havers ina Ard-Aighne nuair a cuireadh [[Peter Sutcliffe]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Peter Sutcliffe|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Sutcliffe&oldid=1037434693|journal=Wikipedia|date=2021-08-06|language=en}}</ref> an [[Yorkshire Ripper]], ar a thriail sa bhliain 1981. Tharraing sé conspóid air féin nuair a cuireadh an locht ar [[Striapachas|striapacha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/features/2020/11/25/forgotten-women-the-overlooked-victims-of-serial-killers|teideal=Forgotten women: The overlooked victims of serial killers|údar=Julie Bindel|language=en|work=www.aljazeera.com|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> == Ionsaí == Gortaíodh [[Póilíní|póilín]] nuair a phléasc buama de chuid an [[IRA Sealadach|IRA]] os comhair tí Havers (Woodhayes Road, [[Wimbledon, Londain|Wimbledon]]) ar 13 Samhain 1981. == Scannal péidifileach == Tháinig fianaise chun solas sa bhliain 2018, arís, go raibh baint ag Havers leis an scannal péidifileach, "Playland" i [[Soho]] sna 1970idí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.foiacentre.com/news-Playland-Michael-Havers-Tony-Daly.html|teideal=FOIA Centre news: Police raised concerns about Michael Havers over ‘Playland’ trial|údar=foiacentre.com|dáta=2018|work=www.foiacentre.com|dátarochtana=2021-11-13}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Playland: Secrets of a forgotten scandal|url=https://www.amazon.co.uk/Playland-Secrets-forgotten-Anthony-Daly-ebook/dp/B079X2NQ3B/ref=sr_1_2?keywords=Playland+scandal&qid=1636833812&sr=8-2|publisher=Mirror Books|date=2018-03-01|language=English|author=Anthony Daly}}</ref> Ina theannta sin, níor cúisíodh péidifiligh áirithe; chuir Havers cásanna de dhroim seoil agus saoradh ó mhilleán maidir leis na cúisimh a chuid cairde.<ref>{{Lua idirlín|url=https://spotlightonabuse.wordpress.com/2014/07/08/sir-michael-havers-brother-of-baroness-butler-sloss/|teideal=Sir Michael Havers, brother of Baroness Butler-Sloss|údar=Blag spotlightonabus|dáta=2014-07-08|language=en|work=spotlight|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> == Saol == Mac le h[[abhcóide]] ba ea é (a bhí ina bhreitheamh den Ard-Chúirt ní ba dhéanaí, An Ridire Cecil Havers). Ina theannta sin is deartháir leis an Barún [[Elizabeth Butler-Sloss]], ar na chéad mhná a bhain post breithiúnach sinsearach amach i Sasana agus An Bhreatain Bheag. ==Údar == Scríobh Havers cúpla leabhar, ina measc: * ''Murder With a Double Tongue'' (le Peter Shankland), * ''The Royal Baccarat Scandal'' (le Shankland agus Edward Grayson), and * ''The Poisoned Life of Mrs Maybrick'' (le Bernard Ryan). == Féach freisin == * [[Elizabeth Butler-Sloss]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Havers, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1923]] [[Catagóir:Básanna i 1992]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Conspóidí]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine as Surrey]] [[Catagóir:Dlíodóirí Shasana]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Péidifiligh]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Suffolk]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] c70lmg6e6rn19x9z1o0l6dk42wh22zg 0 98777 1315450 1010928 2026-05-26T09:18:04Z Saighneánach 72809 Fix 1315450 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:1969 $100K Treasury Bill (front).jpg|mion|Nóta státchiste sa bhliain 1969. Bíonn dí-ábharú urrús ann inniu.]] Eisíonn na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] bannaí, nó nótaí, ina measc: == Bille státchiste == Fiachas gearrthéarma an rialtais fheidearálaigh ([[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]]) ar lascaine, a aibíonn taobh istigh de bhliain amháin, a eisíonn rialtais fheidearálacha uair sa tseachtain agus atá ionann is saor ó riosca.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/bille%20st%C3%A1tchiste/ga/|teideal="bille státchiste"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-22}}</ref> == Nóta státchiste == Oibleagáid fiachais a dhéanann íocaíochtaí cúpóin go leathbhliantúil agus a dhíoltar ar pharluach, nó gar dó, in ainmníochtaí $1000 nó níos airde; eisíonn an rialtas feidearálach urrúis ioncaim sheasta i réimse leathan aibíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/n%C3%B3ta%20st%C3%A1tchiste/ga/|teideal="nóta státchiste"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-08-22}}</ref> == Féach freisin == * [[Páipéar tráchtála]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Bannaí]] [[Catagóir:Ioncam seasta]] [[Catagóir:Rialtas sna Stáit Aontaithe]] iz0dmj66d18l6p0qsoar2p1iooyn8qk 0 98865 1315451 1310816 2026-05-26T09:19:04Z Saighneánach 72809 Typo 1315451 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Martin Luther King Jr. addresses a crowd from the steps of the Lincoln Memorial, USMC-09611.jpg|mion|clé|[[28 Lúnasa]] [[1963]]]] [[Íomhá:USMC-00912.jpg|clé|mion]] [[Íomhá:The March (1964 film).webm|mion|clé|Scannán: March on Washington for Jobs and Freedom]] Ar [[28 Lúnasa]] [[1963]], thug [[Martin Luther King]] óráid cháiliúil '''“Tá aisling (brionglóid) agam”''' nó '''"I Have a Dream"'''. Labhair sé ag bun [[Leacht Cuimhneacháin Lincoln]] in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Lincoln Memorial|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lincoln_Memorial&oldid=1040359449|journal=Wikipedia|date=2021-08-24|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://leabharbreac.com/Teideal/oraidi-a-chuaigh-i-gcion/|teideal=Óráidí a Chuaigh i gCion - Leabhar Breac - Cló Lováin|language=ga-IE|work=Leabhar Breac|dátarochtana=2021-08-28|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828224201/https://leabharbreac.com/Teideal/oraidi-a-chuaigh-i-gcion/}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=martin luther king, jr., "i have a dream" speech|url=https://www.youtube.com/watch?v=jyR8h9iimw4|language=en|author=Ar Youtube ....}}</ref> [[Íomhá:Martin Luther King, Jr. speech.jpg|mion|clé]] === Cúlra === D’eagraigh King agus daoine eile mórshiúl go Washington i dtuaisceart na Stát Aontaithe le drochstaid na ndaoine gorma a léiriú ansin. Bhí thart faoi 250,000 duine ar an mhórshiúl ar [[28 Lúnasa]] [[1963]] agus d’éirigh go geal leis. Bhí staid na ndaoine gorma i gcroílár na polaitíochta sna Stáit Aontaithe anois den chéad uair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Martin_Luther_King.pdf|teideal=Beatha le Bua|údar=NICurriculum|dátarochtana=2021|archivedate=2021-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210404141116/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Martin_Luther_King.pdf}}</ref> As seo a tháinig Acht na gCeart Sibhialta in 1964. Bhain King úsáid as an mhodh chéanna arís in 1968 nuair a shiúil milliún duine go Washington arís. Cearta eacnamaíochta den chuid is mó a bhí i gceist an t-am sin. === Fáidh === Thug King a óráid sa bhliain 1963 ar bhealach fáidhiúil agus bhí tionchar ag brionglóid [[Íseáia]] faoi [[Eacsadas]] nua air.<ref>Coimisiún na Scrúduithe Stáit, An Ardteistiméireacht 2015, Aistriúchán Ar Scéim Mharcála - Oideachas Reiligiúnach</ref> Ina óráid, glacann sé brionglóid [[Íseáia]] d'imeacht nua (Ís 40) chuige féin, agus é ag labhairt go [[fáidh]]<nowiki/>iúil. <nowiki/>[[Íomhá:Civil Rights March on Washington, D.C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) - NARA - 542015 - Restoration.jpg|mion|[[28 Lúnasa]] [[1963]]]] == Sliocht as an óráid == [[Íomhá:Martin Luther King - March on Washington.jpg|mion|[[28 Lúnasa]] [[1963]]]]<blockquote>Níl, níl, a deirim, nílimid sásta, agus ní bheimid sásta nó go rithe an ceartas anuas amhail uisce agus an fíréantacht amhail sruth láidir. ... 'Deirim libh, inniu, a chairde: bíodh is go bhfuil deacrachtaí an lae inniu agus an lae amárach amach ar ár n-aghaidh, go fóill féin tá an aisling seo agam; aisling í atá fréamhaithe go domhain san aisling Mheiriceánach.' Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá a n-éireoidh an náisiún seo chun gnímh agus a gcuirfdh sé fírinne agus brí sa mhana sin aige: ‘Is rófollas linn na fírinní seo: gur comhionann a chruthaítear na fr uile’. Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá, ar chnoic dhearga Georgia, a mbeidh mic le fr a bhí ina sclábhaithe agus mic le fr a bhí ina n-úinéirí sclábhaithe — go dtiocfaidh lá a mbeidh siad ábalta suí le chéile chun tábla an bhráithreachais. Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá, i stát Mississipi, sa stát sin atá sleabhctha faoi theas an aincheartais, sleabhctha faoi theas an chos ar bolg — táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá a gclaochlóidh an stát sin ina ósais saoirse agus ceartais. Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá a mbeidh mo cheathrar páistí beaga ina gcónaí i náisiún nach ar dhath a gcraicinn a dhéanfar iad a mheas ach ar mhianach a bpearsan. Táthar á aisling seo dom inniu. Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá, thuas in Alabama — in Alabama gona chiníochaithe oilbhéasacha, gona ghobharnóir a bhfuil prislíní lena bhéal le caint faoi idirshuíomh agus neamhniú — go dtiocfaidh lá thuas ansin in Alabama a mbeidh buachaillí agus girseacha beaga dubha ábalta dul i ngreim láimhe le buachaillí agus girseacha beaga geala mar dheirfúracha agus dheartháireacha. Táthar á aisling seo dom inniu. Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá: an lá sin ardófar gach gleann, agus ísleofar gach sliabh agus gach cnoc, agus déanfar an cam díreach agus na háiteanna garbha mín; agus foilseofar glóir an Tiarna, agus do chífdh an uile feoil é in éineacht. Sin ár ndóchas. Agus sin an creideamh a bheas agam agus mé ag flleadh ar an deisceart. Leis an chreideamh sin beimid ábalta cloch dhóchais a shnoí as sliabh an éadóchais. Leis an chreideamh sin beimid ábalta díchorda anghlórach ár náisiúin a chlaochlú ina shiansa cheolmhar den bhráithreachas. Leis an chreideamh sin beimid ábalta oibriú le chéile, guí le chéile, cur le chéile ar son an chirt, dul go príosún le chéile, seasamh le chéile ar son na saoirse, agus a fios againn go dtiocfaidh an lá a mbeidh an tsaoirse sin againn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/ta-an-aisling-seo-agam-oraid-chailiuil-mlk-curtha-i-ngaeilge-do-leabhar-nua/|teideal=‘Tá an aisling seo agam’ – óráid cháiliúil MLK curtha i nGaeilge do leabhar nua|údar=NÓS|dáta=2020|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2021-08-28}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":0" />'<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/tobar-na-gaoise.pdf|teideal=TOBAR NA GAOISE / LÁMHLEABHAR DÉAGÓRA DO RANGANNA IARBHUNOIDEACHAIS SÓISIALTA, PEARSANTA AGUS SLÁINTE (OSPS)|údar=Brendan / Ó Dufaighcogg.ie|dátarochtana=2021}}{{Dead link|date=Iúil 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote>[[Íomhá:March on washington Aug 28 1963.jpg|mion]] == Féach freisin == * [[Martin Luther King]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Óráidí Meiriceánacha]] [[Catagóir:1963]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Fáidh]] ah03op5keo0b9gx2jq2jepemoy1j8l5 0 98968 1315452 1266502 2026-05-26T09:20:33Z Saighneánach 72809 Typo 1315452 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Coat of arms of Ireland.svg|mion|Armas]] Ar an [[18 Aibreán]] [[1949]], d’éirigh Éire ina Phoblacht. Tháinig Acht Phoblacht na hÉireann i bhfeidhm ar [[Luan Cásca]] 1949, 33 bhliain díreach tar éis [[Éirí Amach na Cásca]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/place/Ireland|teideal=Ireland - The Republic of Ireland|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2021-09-08}}</ref> == Tréimhsí == === Rialtas Dúchais === D'eascair an difríocht idir oileán na hÉireann (a bhí faoi rialtas amháin cheana féin) agus stát na hÉireann (26 as 32 chontae an oileáin) as eachtraí bunreachtúla casta i rith an chéid leath den [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ón [[1 Eanáir]] [[1801]] go dtí an [[6 Mí na Nollag]] [[1922]], ba thír laistigh den [[Ríocht Aontaithe]] í Éire. === Éirí amach agus céimeanna i dtreo na saoirse === Sa bhliain 1919, shocraigh an chuid is mó de [[Feisire Parlaiminte|Fheisirí Parlaiminte]] Éireann, a toghadh in [[olltoghchán na Breataine, 1918]], a suíocháin i b[[Parlaimint na Breataine]] a dhiúltú. In áit dul go Londain bhunaigh siad parlaimint Éireannach, [[Dáil Éireann]]. I Mí Eanáir 1919, d'eisigh an Dáil seo [[Fógra Neamhspleáchais Aontaobhach]] in ainm [[Poblacht Éireannach|Poblachta Éireannaigh]]. Níor tugadh aitheantas idirnáisiúnta don ''phoblacht'' seo. Chuir Rialtas na Breatain an Dáil faoi chois, agus cuireadh go leor de na Teachtaí Dála i bpríosún. Thosaigh [[Cogadh na Saoirse]], a mhair go dtí 1921, nuair a thosaigh rialtais na Breataine agus Aireacht na Poblachta Éireannaigh ar idirbheartaíocht, a chríochnaigh le síniú an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha Angla-Éireannaigh]] i [[1921]]. Chruthaigh sé seo córas iomlán nua rialtais in Éirinn, a bhí dleathach i súile na Breataine agus féinrialaitheach faoi [[stádas chríochach]] (''dominion status''). Cruthaíodh stát nua Éireannach, "[[Saorstát Éireann]]" (as Béarla: ''Irish Free State''). Bhí sé ar intinn an oileán go léir a chur faoin Saorstát, ach ba é rogha "[[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]]" (a cruthaíodh de réir ''[[Acht Rialtais na hÉireann 1920]]'', agus ina raibh 6 des na 9 chontaetha in Ulaidh) fanacht laistigh [[An Ríocht Aontaithe|den Ríocht Aontaithe]]. Sa chaoi sin, is le Saorstát Éireann a bhí na 26 chontaetha eile; monarcacht bhunreachtúil faoi smacht ríocht na Breataine (ach leis an dteideal Rí Éireann tar éis [[1927]]). Ag an stát seo bhí ''[[Fear Ionaid an Rí]]'' (i mBéarla, ''Governor-General''), parlaimint le dhá sheomra, aireacht ar a raibh an teideal ''Executive Council'' (Comhairle Gnóthaí), agus príomh-aire leis an teideal ''[[Uachtarán na Comhairle Gnóthaí Shaorstáit Éireann|Uachtarán na Comhairle Gnóthaí]]'' (''President of the Executive Council''). [[Bunreacht Shaorstáit Éireann]] a thugtar ar bhunreacht an stáit seo. === Bunreacht na bliana 1937 === [[Íomhá:1916proclamation.jpg|mion|357x357px|[[Forógra na Poblachta|Forógra na Cásca]], 1916]] Tháinig deireadh leis an Saorstát sa bhliain 1937. Ar an [[29 Mí na Nollag]] [[1937]] tháinig bunreacht nua, [[Bunreacht na hÉireann]], i bhfeidhm. Cruthaíodh stát nua, ar a dtugadh 'Éire', in áit Saorstáit Éireann. Sa bhunreacht, bhí áis ann i gcomhair oifig nua, [[Uachtarán na hÉireann]], in áit an rí. Ina ainneoin seo, ní poblacht a bhí sa stát seo. De réir an dlí, bhí an príomhphost atá ag ceann an stáit; ionadaíocht a dhéanamh ar son an stáit go hidirnáisiúnta – fós ag an Rí. === Poblacht na hÉireann, 1949 === Ar 7 Meán Fómhair 1948, d'fhógair [[Seán A Mac Coisdealbha|John A. Costello]] ([[Taoiseach]], [[Fine Gael]]) in Ottawa (!) aisghairm an Achta Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 agus na feidhmeanna a bronnadh ar mhonarc na Breataine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/declaration-republic-and-1949-ireland-act|teideal=Declaration of a Republic and the 1949 Ireland Act|údar=Encyclopedia of Irish History and Culture|dáta=2004|work=www.encyclopedia.com|dátarochtana=2021-09-08}}</ref> Cinneadh thar a bheith conspóideach a bhí ann ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ireland - Declaration of a Republic|url=https://www.youtube.com/watch?v=elvP6qWecc8|language=en|author=Staraithe ar Youtube|date=botún straitéiseach a bhí ann ?}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/in-ottawa-of-all-places-the-sunday-independent-scoop-that-shaped-history-38012816.html|teideal='In Ottawa of all places...' the Sunday Independent scoop that shaped history|údar=Brian Murphy|dáta=2009|language=en|work=independent|dátarochtana=2021-09-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/26915150|teideal=IRELAND, 1949–73—A CLOSET MEMBER OF THE COMMONWEALTH? (History Ireland)|údar=Ben Wynne|dáta=2020|dátarochtana=2021}}</ref> Briseadh an nasc deiridh le [[An Ríocht Aontaithe|Monarcacht na Breataine]] le hAcht Phoblacht na hÉireann, a ritheadh sa bhliain 1948.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-03-05|editor=Cé nach raibh nasc na hÉireann leis an mBreatain chomh láidir agus a bhíodh, d’fhan sí sa Chomhlathas i rith an ama agus bhí teideal an cheannaire fós ar mhonarc na Breataine maidir le caidreamh seachtrach na hÉireann. Cúis náire ba ea an méid sin thar lear – mar shampla sa bhliain 1947, fágadh ambasadóir na hÉireann chun na Vatacáine ag fanacht sa Róimh ar feadh trí seachtaine go dtí go síneodh an Rí a chuid cáipéisí.|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-04-13}}</ref> Ar an [[1 Aibreán]] [[1949]] d'fhógair an [[Comhrialtas]] a bhí i gcumhacht ''Acht Poblachta na hÉireann'' ''Éire'' mar phoblacht, leis na postanna a bhí ag Rí na hÉireann roimhe sin tugtha do Uachtarán na hÉireann. Ar an [[18 Aibreán]] [[1949]], d’éirigh Éire ina Phoblacht. Tháinig Acht Phoblacht na hÉireann i bhfeidhm ar [[Luan Cásca]] 1949, 33 bhliain díreach tar éis [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://issuu.com/nasclegaeilge/docs/4aibre__ncr__och|teideal="Rudaí eile a tharla" (lch 3):Botún atá ann. Tháinig deireadh leis an Saorstát sa bhliain 1937|údar=An Taobh Ó Thuaidh|dáta=Aibreán 2014|language=ga|work=Issuu|dátarochtana=2021-09-08|archivedate=2021-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210908091757/https://issuu.com/nasclegaeilge/docs/4aibre__ncr__och}}</ref><ref name=":0" /> D'aisghair an tAcht nua an tAcht Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 agus d'aistrigh sé chuig Uachtarán na hÉireann na feidhmeanna a bronnadh ar mhonarc na Breataine ag an Acht roimhe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4265938913430400|teideal=Fógairt Phoblacht na hÉireann, 1949|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Ina theannta leis sin, leag Acht 1948 síos gur Poblacht na hÉireann is "gnéthuairisc" ar an Stát. Cé go raibh ''Éire'' fós mar ainm oifigiúil ag an stát (Airteagal 4, "Éire is ainm don stát nó, sa Sacs-Bhéarla, ''Ireland''" <ref>{{Lua idirlín|url=https://assets.gov.ie/6523/5d90822b41e94532a63d955ca76fdc72.pdf|teideal=Department of the Taoiseach|údar=Bunreacht na hÉireann|dáta=1937|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2021-09-08}}</ref>) tháinig an téarma ''The Republic'' (gan ann ach cur síos oifigiúil ar an stát nua) in úsáid mar a hainm as Béarla. Agus Stát na hÉireann ag baint úsáide as an téarma ''Ireland'' chun cur síos uirthi féin as Béarla, go háirithe le hábhair taidhleoireachta (mar shampla ''President of Ireland'' agus ''Constitution of Ireland''). Chomh maith, d'fhógair Bunreacht 1937 gur pháirt dleathach den stát í Tuaisceart Éireann. Leasaíodh an chuid sin den bhunreacht, Airteagal 2 agus 3, i [[1999]] mar chuid de Chonradh Aoine an Céasta. Ba bhallstát den [[Comhlathas Briotanach]] Saorstát Éireann/Éire fós, go dtí gur fógraíodh an Phoblacht i mí Aibreáin [[1949]]. De réir rialacha an Chomhlathais ag an am sin, chuir fógairt na poblachta deireadh le ballraíocht sa Chomhlathas. Tharla sé seo roimh athrú na rialacha chun poblacht nua na hIndia a choimeád sa Chomhlathas. Fiú má chuaigh ballraíocht na hÉireann chun deiridh gan aon iarratas ar bhallraíocht nua, choimeád sí roinnt mhór de bhuntáistí na ballraíochta. Inniu féin, is féidir le saoránach Éireannach atá ina chónaí sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] gach ceart atá ag saoránach Bhriotanach a éileamh, fiú amháin seasamh i dtoghcháin áitiúla agus parlaiminte agus páirt a ghlacadh in airm na Breataine. === Poblacht an lae inniu === Ghlac Éire a ballraíocht sna [[Náisiúin Aontaithe]] i [[1955]] agus sa [[Comhphobal Eacnamaíoch Eorpach|Chomhphobal Eacnamaíoch Eorpach]] ([[an Aontas Eorpach]] anois) i [[1973]]. Tá athaontú na hÉireann iarrtha go síochánta ag rialtais Éireannacha agus iad ag cabhrú leis an mBreatain i gcoinne na gcaismirtí foréigneacha idir ghrúpaí [[Paraimíleatach|paraimíleatacha]] i d[[Tuaisceart Éireann]] a dtugtar [[Na Trioblóidí]] orthu. Tá na rialtais ag cur aontú síochána do Thuaisceart Éireann, [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Comhaontú Bhéal Feirste]], lenar aontaigh an Phoblacht agus an Tuaisceart i [[1998]] i reifrinn, i bhfeidhm faoi láthair, cé go bhfuil moilliú air de bharr easaontais, go háirithe i measc na nAontachóirí. == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] * [[Poblacht na hÉireann]] * [[Rialtas Dúchais]] * [[Bunreacht na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Poblacht na hÉireann]] nszci2zfhuhyqtvgaxuyo50rs3dkdov 0 99120 1315453 1208656 2026-05-26T09:21:06Z Saighneánach 72809 Typo 1315453 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Fiontraí]] as an [[An Iodáil|Iodáil]], a bhunaigh [[gnó]]<nowiki/>thaí in [[Éire|Éirinn]], ab ea '''Charles Bianconi''' ([[24 Meán Fómhair]] [[1786]] – [[22 Meán Fómhair]] [[1875]]). 'Rí na mBóithre" a tugadh air.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Charles Bianconi: A Biography, 1786-1875|url=https://www.amazon.fr/Charles-Bianconi-Morgan-John-OConnell/dp/B00A9IQ6YM|date=2012-08-31|author=Morgan John O'Connell}}</ref> [[Íomhá:The Creamery, Bunratty - geograph.org.uk - 1610247.jpg|clé|mion|The Creamery, Bunratty; áit stad sa 19ú haois]] == Saol == Sé bliana déag d’aois a bhí Carlo Bianconi nuair a tháinig sé go hÉirinn ina aonar sa bhliain 1802.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishecho.com/|teideal=Maccallai : Carlo Bianconi 'Rí na mBóithre"|údar=Barra Ó Donnabháin (irishecho.com)|dáta=16 Feabhra 2011|dátarochtana=2021}}</ref> Ní raibh ach cúpla pingin ina phóca ag Bianconi nuair a shroich sé Baile Átha Cliath. Ach ba bhuachaill aigeanta é. Bhí sé toilteanach tabhairt faoi aon sort oibre. Fuair sé post mar mhangaire pictiúr do fhoilsitheoir éigin cé nách raibh ach cúpla focal Béarla aige. [[Íomhá:Bianconi Restaurant, Killorglin - geograph.org.uk - 531496.jpg|clé|mion|[[Bialann]] "Bianconi" inniu, Ciarraí]] Thug sé bliain go leith ag siúl bóithre Dheisceart Éireann ag díol pictiúr. Bhíodh bosca ar a ghualainn aige a mbíodh céad punt meáchain ann go minic agus é ag dul ó dhoras go doras. Shiúladh sé suas le tríocha míle sa lá. Blianta ina dhiaidh sin nuair a chuir duine an cheist air; "Cad a thug i do cheann cóistí a chur ar na bóithre?" – b’é an freagra a thug sé ná "guaillí tinne." Níos déanaí,bhí siopa ag Bianconi i g[[Carraig na Siúire]] agus ceann eile i b[[Port Láirge]], agus gnó eile ar siúl aige i g[[Cluain Meala]]. === Córas iompar poiblí in Éirinn === Ní raibh aon chóras iompair náisiúnta in Éirinn ag an am. Bhí Cóiste an Phoist ag rith idir na bailte móra ach bhí formhór na mbailte gan chóras poiblí taistil ar bith. Agus na cóistí a bhí ag obair idir na bailte móra, bhíodar thar acmhainn an ghnáthdhuine. Bhí eolas maith ag Bianconi ar na bóithre agus chonacthas dó go raibh géar-ghá le córas iompair éigin orthu. Ar 15 Iúil, 1815, chuir Bianconi cóiste amháin ag obair ar an mbóthar idir Cluain Meala agus an Chathair — deich míle slí. Níor éirigh go rómhaith le Bianconi i dtús. Chuir sé cóiste eile mar dhea ag iomaíocht leis an gcéad cheann agus ba ghearr go rabhadar araon ag déanamh go maith. Faoi 1816 bhí cóistí buí dearga an Iodálaigh ag freastal ar fhormhór na mbailte i d[[Contae Thiobraid Árann|Tiobrad Arann]]. "Bians" a thugaidís orthu. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fiontraithe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1786]] [[Catagóir:Básanna i 1875]] [[Catagóir:Daoine Iodálacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann]] {{DEFAULTSORT:Bianconi, Charles}} 64sm7cwjkf3jw4tsjkw35hdzsra9thd 0 99243 1315454 1233007 2026-05-26T09:22:13Z Saighneánach 72809 Typo 1315454 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Iriseoir]] ab ea '''Martin 'Marty' O'Hagan''' ([[23 Meitheamh]] [[1960]] – [[28 Meán Fómhair]] [[2001]]). Maraíodh an chéad iriseoir ó thuaidh ar [[28 Meán Fómhair]] [[2001]] nuair a scaoil dílseoirí Marty O’Hagan sa [[An Lorgain|Lorgain]] i g[[Contae Ard Mhacha]] agus é ag siúl chun an bhaile lena bhean chéile i ndiaidh oíche sa teach tábhairne.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ta-se-ina-chogadh-leis-sna-se-chontae.aspx|teideal=Tá sé ina chogadh leis sna Sé Chontae|údar=Robert McMillen|dáta=Eanáir 2002|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-09-28}}</ref> Bhí O'Hagan ar an chéad iriseoir i d[[Tuaisceart Éireann]] arb é a ghairm iriseora ba shiocair báis dó. Ag an am, bhí sé ag fiosrú na bainte idir an LVF agus na seirbhísí slándála. Ba é an chéad duine a maraíodh toisc gur iriseoir a bhí ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ur.booksc.eu/book/48080971/c23cd6|teideal=Feall ar fheall: Dúnmharú Martin O'Hagan: Feall an LVF agus Feall na Meán Cumarsáide {{!}} Anton Mac Caba {{!}} download|údar=Anton Mac Caba (Comhar)|dáta=Samhain 2001|work=ur.booksc.eu|dátarochtana=2021-09-28|archivedate=2021-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210928221751/https://ur.booksc.eu/book/48080971/c23cd6}}</ref> Trí [[na Trioblóidí]] ar fad, níor maraíodh iriseoir ar bith, ainneoin gur tháinig an Tuaisceart trí thréimhse iontach corraithe. === Cúlra === [[Íomhá:Flag of the Loyalist Volunteer Force (LVF).png|clé|mion|LVF]] Cúpla uair an chloig roimh lámhach Marty O’Hagan, tharraing Státrúnaí an Tuaiscirt, An Dr. John Reid, siar ó chinneadh a bhí déanta aige deimhniú go hoifigiúil go raibh sos cogaidh an [[Cumann Cosanta Uladh|UDA]], agus a arm, an UFF, críochnaithe. Chuir Príomh-Chonstábla an RUC, Sir Ronnie Flanagan, in iúl don Státrúnaí “gur chinn an UDA ar stop a chur leis an fhoréigean.” Thug an Dr Reid “seans amháin eile” - an seans deireanach - don UDA.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ainriail-ag-leathnu-ar-fud-bheal-feirste.aspx|teideal=Ainriail ag leathnú ar fud Bhéal Feirste|údar=Robert McMillen|dáta=D.F. 2001|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-09-28}}</ref> Seacht n-uaire an chloig níos moille, scaoileadh an t-iriseoir. Thit sos cogaidh na ndílseoirí as a chéile, ag léiriú níos soiléire contrárthachtaí inmheánacha [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Aoine an Chéasta]].<ref name=":0" /> === Gairm === Rinne O'Hagan scéalta d'achan saghas don ''[[Sunday World]].'' Ach bhí sé ag scríobh go háirithe faoi choirpigh éagsúla i rith na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Fuair sé bagairtí mar gheall ar an obair a bhí á dhéanamh aige sna blianta seo. D'fhuadaigh an tIRA O'Hagan A i ndeisceart Ard Mhacha sa bhliain 1989, – ach scaoileadh saor é. Sa bhliain 1984, ghortaigh an UVF (go dona) iriseoir eile on [[Sunday World|''Sunday World'']], Jim Campbell. Bhagair an dream ceanna seo an bás ar Mharty O'Hagan. D'éirigh cúrsaú níos measa nuair a bhí [[Billy Wright]], an [[síceapatach]], i mbarr a reime i b[[Port an Dúnáin]], lámh leis an Lurgain. B'éigean do O'Hagan dul go [[Corcaigh]] ar feadh tamaill. Ní bhíodh ar a aird ach an LVF, agus an bhaint a bhí ag an LVF, go hairithe, le fórsaí rúnda sna péis agus san arm. Le linn an ama seo, bhí na tuairiscí ag O'Hagan ceannródaíoch, pearsanta agus thar a bheith léargasach. === Feallmharú === Bhí paramíleataigh - an LVF (Loyalist Volunteer Force)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Loyalist Volunteer Force|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Loyalist_Volunteer_Force&oldid=1037879653|journal=Wikipedia|date=2021-08-09|language=en}}</ref><ref>grúpa dílseoirí faoin teideal The Red Hand Defenders, bréagainm an LVF nó an UFF</ref> - freagrach as an dúnmharú. Sa bhliain 2008, bhí cúigear tugtha os comhair cúirte agus dúnmharú an iriseora curtha ina leith. == Féach freisin == * [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] * [[Veronica Guerin]] (i gcomparáid le naomhú Veronica Guerin, rinne pobal na tíre dearmad ar O'Hagan go luath.) *[[Lyra McKee]] *[[Sunday World|''Sunday World'']] == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=7TRgZ-mvQpU&t=113s Físeán] Panorama: 'Collusion' (BBC) le Daragh McIntyre agus Bronach Walsh (Relatives for Justice)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=7TRgZ-mvQpU&t=113s|teideal=Panorama (BBC): 'Collusion'|údar=Daragh McIntyre agus Bronach Walsh (Relatives for Justice)|dáta=2015|dátarochtana=2021}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:O'Hagan, Martin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] [[Catagóir:Básanna in 2001]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] 0ew6pq9tok4a1ls0dmdp6s6rom85upm 0 99299 1315455 1308931 2026-05-26T09:24:13Z Saighneánach 72809 Typo 1315455 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Coirpeach]] is ea '''Gerry (Gerard) Hutch''', nó ''''The Monk'''<nowiki/>' (a rugadh ar [[12 Aibreán]] [[1963]]).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Monk: The Life and Crimes of Ireland's Most Enigmatic Gang Boss|url=https://books.google.fr/books?id=7_DwDwAAQBAJ&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%22Gerry+Hutch%22+++April+1963&source=bl&ots=Oeh5hgJmIq&sig=ACfU3U31Adk_CUAzDsW421hfDlLrLlJeig&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjE1o7ZrbPzAhUoy4UKHf6lDbAQ6AF6BQi0AhAD#v=onepage&q=%22Gerry%20Hutch%22%20%20%20April%201963&f=false|publisher=Atlantic Books|date=2020-10-22|language=en|author=Paul Williams}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gardaí dóchasach go mbainfear an bonn de bhuíonta coiriúla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0303/857023-gardai-dochasach-go-mbainfear-an-bonn-de-bhuionta-coiriula/|date=2017-03-03|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.fr/search?q=site:.rte.ie+%22hutch%22++kinahan+++%22agus%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&sxsrf=AOaemvKm5BtvmU5haHeklkn0hdSkwP1x7g:1633443723543&ei=i19cYfbOIJK-a9HdspAL&ved=0ahUKEwi2wJuHvLPzAhUS3xoKHdGuDLIQ4dUDCA4&uact=5&oq=site:.rte.ie+%22hutch%22++kinahan+++%22agus%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EAM6BwgAEEcQsANKBAhBGABQ5FdYrmtgtm5oAXACeACAAX2IAeIHkgEDMi43mAEAoAEByAEIwAEB&sclient=gws-wiz|teideal=site:.rte.ie "hutch" kinahan "agus" - Cuardach Google|údar=Foinsí RTÉ / cuardach Google:|work=www.google.fr|dátarochtana=2021-10-05}}</ref> Bhí achrann ann idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, agus plá na n[[Druga|drugaí]] ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath. Ba é Gary Hutch, deartháir le Gerry, an chéad duine a dúnmharaíodh san aighneas idir buíonta coirpeach Hutch agus Kinahan.<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Láithreacha cuardaithe ag Gardaí agus ag póilíní ón Spáinn|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0914/816442-poilini-on-spainn-agus-na-gardai-ag-tabhairt-faoi-ruathair/|date=2016-09-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.ie/news/8311291/never-before-seen-picture-gary-hutch-daniel-kinahan-gym/|teideal=Gary Hutch pictured in Daniel Kinahan gym months before Cartel ordered him dead|údar=''|dáta=2022-02-04|language=en-ie|work=The Irish Sun|dátarochtana=2023-04-12}}</ref> Maraíodh timpeall 18 eile san aighneas idir an dá bhuíon coiriúlachta, idir 2014 - 2020<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Téarmaí príosúin gearrtha ar bheirt de bhuíon Kinahan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0729/1065836-tearmai-priosuin-gearrtha-ar-bheirt-de-bhuion-kinahan/|date=2019-07-29|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Security_Alert_on_Mayor_Street,_Dublin_-_geograph.org.uk_-_1631558.jpg|clé|mion|Práinn slándála i mBÁC|220x220px]] [[Íomhá:Regency_Airport_Hotel_-_geograph.org.uk_-_1347062.jpg|clé|mion|Lámhachadh agus maraíodh David Byrne, 34 bliain, in Óstán an Regency i n[[Droim Conrach]] ar an 5 Feabhra 2016.|220x220px]] [[Íomhá:"Crime_Scene_Do_Not_Cross"_tape_(3612094774).jpg|clé|mion|220x220px]] == Saol == Agus é sna déaga bhain Hutch cáil amach dó féin mar ghadaí agus é i gceannas ar an mbuíon, na ''Bugsy Malones''., i gCnoc an tSamhraidh agus ar Shráid Sheáin Mhic Dhiarmada sna [[1960idí]]. Ceantar fé mhíbhuntáiste agus áit a bhí beag beann ar an dlí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-manach-agus-na-mangairi-coincheap-casta-an-ordinary-decent-criminal/|teideal=An Manach agus na mangairí – coincheap casta an ‘ordinary decent criminal’|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=17 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-19}}</ref> Fear é Hutch nár thaithigh an tigh tábhairne an oiread sin agus sin an chúis gur bhaist an Gaeilgeoir [[Harry McGee]] ‘The Monk’ air. Fear é a bhí, agus atá, deas ar a bheith ag cliúsaíocht leis na meáin. Bhí sé ciontaithe 30 babhta faoin tráth go raibh an scór bliain slánaithe aige agus creid é nó ná creid, níor ciontaíodh é in aon rud ó 1983 i leith. D’éirigh an choiriúlacht níos cliste, níos sofaisticiúla agus níos foréigní. Chuaigh an [[An Biúró um Shócmhainní Coiriúla|Biúró um Shócmhainní Coiriúla]] sa tóir air sna 1990idí ach d'éirigh leis na cosa a thabhairt leis agus dul ar scor faoin ngrian sna h[[Na hOileáin Chanáracha|Oileáin Chanáracha]]. Bhí Hutch sna 2010idi ag bogadh go rialta ó áit go háit ar Mhór-roinn na hEorpa; bhí teach mór aige sa Spáinn fiú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Barántas gabhála Eorpach eisithe i gcomhair Gerard Hutch|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0420/1210929-barantas-gabhala-eorpach-eisithe-i-gcomhair-gerard-hutch/|date=2021-04-20|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2015 dúnmharaíodh a nia Gary go brúidiúil in [[Fuengirola]] na Spáinne. Léiriú fuilteach go raibh cothromaíocht na cumhachta coiriúlachta ag athrú ag an am agus an lámh in uachtar á fáil ag [[muintir Kinahan]].<ref name=":0" />   Ba iad eachtraí 2015 a thug ar ais i lár an aonaigh é agus tugadh léiriú críochnúil, corraitheach ar an ionsaí marfach a deineadh ar Óstán a Regency in 2016. Ar 14 Meán Fómhair 2016, cuardaíodh cúig áit ar an Costa Del Sol, áit a raibh muintir Kinahan lonnaithe chomh maith.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Beirt de bhuíon coiriúlachta Kinahan curtha go príosún|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0831/1162358-beirt-de-bhuion-coiriulachta-kinahan-curtha-go-priosun/|date=2020-08-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear óg sa chúirt faoi dhúnmharú in aighneas Hutch-Kinahan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0316/860220-fear-og-sa-chuirt-faoi-dhunmharu-in-aighneas-hutch-kinahan/|date=2017-03-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title='Baint ag dúnmharú fir i gCill Dara le haighneas Kinahan-Hutch' / Clive Staunton|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2018/1116/1011309-baint-ag-dunmharu-fir-i-gcill-dara-le-haighneas-kinahan-hutch/|date=2018-11-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciontú suntasach atá i mbaill bainteach le buíon Kinahan - Gardaí / Declan Brady, Alan Wilson, Glen agus Gary Thompson|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0715/1062196-pianbhreith-gearrtha-ar-fhear-as-aonad-solathair-arm-a-reachtail/|date=2019-07-15|language=ga|author=Nuacht RTE}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear gafa faoi mharú Kane McCormack|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0306/1034693-fear-gafa-faoi-mharu-kane-mccormack/|date=2019-03-06|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear ciontaithe i ndúnmharú Dhaithí Douglas / Lee Canavan,|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0520/1222836-fear-ciontaithe-i-ndunmharu-dhaithi-douglas/|date=2021-05-20|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stop curtha ag Gardaí le hiarracht duine de lucht Hutch a mharú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2018/0315/947608-stop-curtha-ag-gardai-le-hiarracht-duine-de-lucht-hutch-a-mharu/|date=2018-03-15|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear a raibh baint aige le lucht Hutch caite i mBaile Átha Cliath / Jason Molyneux|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2018/0131/937263-fear-a-raibh-baint-aige-le-lucht-hutch-caite-i-mbaile-atha-cliath/|date=2018-01-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2021''' Ar 20 Aibreán 2021, bhí barántas gabhála Eorpach eisithe ag an Ard-Chúirt i gcomhair Hutch, le cur ar a thriail faoin ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2016, inar maraíodh fear.<ref>Lámhachadh agus maraíodh David Byrne, 34 bliain, in Óstán an Regency i nDroim Conrach ar an 5 Feabhra 2016.</ref>{{Main|Dúnmharú David Byrne}}Rinne an Spáinn Hutch a eiseachadadh chun na hÉireann i mí Meán Fómhair 2021. Ag an éisteacht eiseachadta sa Spáinn, mhaígh Gerry Hutch nach mbeadh sé sábháilte aige filleadh ar Éirinn mar go raibh buíonta coirpeach abhus ag féachaint lena mharú ǃ<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gerry Hutch á eiseachadadh go hÉirinn tráthnóna|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0929/1249756-gerry-hutch-a-eiseachadadh-go-heirinn-trathnona/|date=2021-09-29|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig Hutch go [[Aeradróm Mhic Easmainn]] in iarthar Chontae Bhaile Átha Cliath ar eitleán le hÓglaigh na hÉireann ar 29 Meán Fómhair 2021 agus cuireadh ar a thriall é.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hutch trial hears alleged admission meeting 'possible'|url=https://www.rte.ie/news/courts/2023/0120/1349858-hutch-regency-trial/|date=2023-01-20|language=en|author=Paul Reynolds / RTÉ news}}</ref> '''2023''' Ar [[18 Aibreán]] [[2023]], fuarthas neamhchiontach Gerry Hutch i ndúnmharú. Dúirt na breithiúna cé gur thug cuid den fhianaise sa triail le tuiscint go mb'fhéidir gur thug Gerard Hutch a bheannacht don ionsaí lámhaigh, nárbh in le rá go raibh sé féin ar an mball ná páirteach ann go pearsanta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hutch faighte neamhchiontach i ndúnmharú David Byrne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0417/1377413-gerard-hutch-faighte-neamhchiontach-i-ndunmharu-david-byrne/|date=2023-04-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==== 2024 ==== Iarrthóir san Olltoghchán 2024 i m[[Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Láir,]] bhí Hutch thart os cionn 5,000 vóta chun cinn ar [[Marie Sherlock]] (LO) ag tráth amháin. Bhí an tuairim ann go bhféadfadh Hutch an 4ú suíochán a bhuachan. Ach fuair Sherlock dóthain aistriúchán leis an suíochán deiridh sin a thabhairt léi.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Is le Sherlock an 4ú suíochán i mBÁC Láir;Hutch caillteach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1130/1483970-dfheadfadh-hutch-ealu-isteach-ar-an-4u-suiochan-i-bac-lair/|date=2024-11-30|language=ga}}</ref> == Féach freisin == * [[Dúnmharú David Byrne]] * [[Veronica Guerin]] * [[Martin Cahill]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i]] [[Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)|mBaile Átha Cliath Láir]] * [[Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)]] * [[Drong coireacht eagraithe Kinahan]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0324/777078-coirpeach-aitheanta-maraithe-i-gco-na-mi/ Coirpeach aitheanta Noel Duggan maraithe i gCo na Mí], Nuacht RTE * [https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0502/871800-beirt-gafa-maidir-le-dunmharu-noel-kirwan-i-mbac/ Beirt gafa maidir le dúnmharú Noel Kirwan i mBÁC], Nuacht RTE == Tagairtí == <references responsive="1"></references> {{DEFAULTSORT:Hutch, Gerry ('The Monk')}} [[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Drong Kinahan]] dkr3o3zsndem3d0ibdj1468fd2fhopr 0 99441 1315456 1133569 2026-05-26T09:25:17Z Saighneánach 72809 Typo 1315456 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Monument en hommage des victimes de la misère (Port Louis) - Joseph Wresinski.jpg|mion|clé|Leacht de chuid Joseph Wresinski i bPort Louis ([[Morbihan]])]] [[Íomhá:Percentage population living on less than 2 dollars day 2007-2008.png|mion|An bochtanas : % daonra agus $2/lá nó níos lú acu]] Ón mbliain 1992 i leith, tá an [[17 Deireadh Fómhair]] ceaptha ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] mar an '''Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta''' (International Day for Eradication of Poverty), nó an '''Lá Idirnáisiúnta chun an Fhíorbhochtaineacht a Dhíothú'''.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.welfare.ie/ga/Pages/Funding-Initiative-for-the-United-Nations-International-Day.aspx|teideal=Lá Idirnáisiúnta na Náisiún Aontaithe um Dhíothú na Bochtaineachta|dáta=2019-10-20|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-17|archivedate=2019-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020090911/http://www.welfare.ie/ga/Pages/Funding-Initiative-for-the-United-Nations-International-Day.aspx}}</ref> Is é an aidhm atá ann deireadh a chur leis an mbochtaineacht, nó éalú ó chuing na bochtaineachta. Ba mhaith leis na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] an fhís sin a fhíorú ar deireadh thiar. Is Lá é chomh maith chun aitheantas a thabhairt d’iarrachtaí agus do streachailt na ndaoine atá beo bocht agus chun deis a thabhairt dóibh a n-ábhair bhuartha a chur chun tosaigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-marks-un-day-for-the-eradication-of-extreme-poverty|teideal=Diary President Marks Un Day For The Eradication Of Extreme Poverty|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2021-10-17}}</ref> [[Íomhá:Denkmal Journée nationale de la misère - ADT (Libourne).jpg|mion|Leacht i Libourne (An Fhrainc)]] === Stair === Bhuna an tAthair [[Joseph Wresinski]] an ghluaisecht [[International Movement ATD Fourth World]] sa bhliain 1957. Chuir sé tús leis an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta ar [[17 Deireadh Fómhair]] 1987. Ar an lá sin, nocht sé plaic i gCearnóg Trocadero, Páras, leis an inscríbhinn, "Wherever men and women are condemned to live in extreme poverty, human rights are violated. To come together to ensure that these rights be respected is our solemn duty." Agus ón mbliain 1992 i leith, tá an [[17 Deireadh Fómhair]] ceaptha ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] mar fhéile. [[Íomhá:Joseph Wresinski Visite Val d'Oise.jpg|mion|an tAthair Joseph Wresinski ]] Bhí os cionn billiún duine faoi réir ag fíorbhochtaineacht sa bhliain 2011, thart ar 14.5 faoin gcéad de dhaonra an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishaid.ie/ie/nuacht-foilseachain/nuacht/newsarchive/2014/oct/l%C3%A1-idirn%C3%A1isi%C3%BAnta-do-dh%C3%ADoth%C3%BA-na-bochtaineachta/|teideal=Lá idirnáisiúnta do Dhíothú na Bochtaineachta - Department of Foreign Affairs|work=www.irishaid.ie|dátarochtana=2021-10-17}}</ref> === In Éirinn === Tá méid teoranta cistithe ar fáil ón Roinn Coimirce Sóisialaí gach bliain, chun tacú le grúpaí frithbhochtaineachta a deagródh gníomhaíochtaí áitiúla, réigiúnacha nó náisiúnta chun feasacht a chothú ar Lá Idirnáisiúnta na Náisiún Aontaithe maidir le Díothú na Bochtaineachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://assets.gov.ie/139606/118e4724-70a8-43a6-8b7f-261631a90edc.pdf|teideal=United Nations - International Day for the Eradication of Poverty|údar=An Roinn Comimirce Sóisialaí gov.ie|dáta=2021|dátarochtana=2021}}</ref> Eagraíochtaí frithbhochtaineachta agus grúpaí a thacaíonn ar leibhéal náisiúnta nó áitiúil le daoine atá buailte leis an mbochtaineacht, is dóibhsean an cistiú seo. == Féach freisin == * [[Bochtanas]] * [[Cúnamh Éireann]] (Irish Aid) *[[Lá Domhanda na mBocht]] (bhunaigh an [[Pápa Proinsias]] Lá Domhanda na mBocht sa bhliain 2016) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Bochtaineacht]] 9lxos3gft1gs5fsgh4ge83mrvpd32ah 0 100593 1315513 1312798 2026-05-26T10:21:20Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315513 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}: Ghlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> In 2026, scríobh [[Ilya Remeslo]], bolscaire de chuid na Rúise agus blagadóir náisiúnach : ‘Níl an t-arm ag dul chun tosaigh san Úcráin, níl an cogadh ag dul áit ar bith. Tá na caillteanais ollmhór. Táimid ag troid faoi chríocha bídeacha nach dtabharfaidh tada don Rúis i ndeireadh na dála.’<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dearcadh-diultach-faoi-chogadh-putin-ag-scaipeadh-mar-a-dheanfadh-galar-togalach/|teideal=Dearcadh diúltach faoi chogadh Putin ag scaipeadh mar a dhéanfadh galar tógálach|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=12 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol''" (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] i85sedup1v6spcwrsap19ob08ipg3vd 1315553 1315513 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1312798 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}: Ghlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> In 2026, scríobh [[Ilya Remeslo]], bolscaire de chuid na Rúise agus blagadóir náisiúnach : ‘Níl an t-arm ag dul chun tosaigh san Úcráin, níl an cogadh ag dul áit ar bith. Tá na caillteanais ollmhór. Táimid ag troid faoi chríocha bídeacha nach dtabharfaidh tada don Rúis i ndeireadh na dála.’<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dearcadh-diultach-faoi-chogadh-putin-ag-scaipeadh-mar-a-dheanfadh-galar-togalach/|teideal=Dearcadh diúltach faoi chogadh Putin ag scaipeadh mar a dhéanfadh galar tógálach|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=12 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol''" (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] bxvuf5s2srk81oeme91du9lgsb2ilfc 0 101709 1315574 1193933 2026-05-26T10:37:29Z Saighneánach 72809 Typo 1315574 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|mion|[[Séala (suaitheantas)|séala]] [[Saorstát Éireann|an tSaorstáit]]]] Mhair an chéad '''Seanad Éireann''' ó 1922 (nuair a tháinig [[Bunreacht Shaorstát Éireann]] i bhfeidhm) go 1936 (tháinig [[Bunreacht na hÉireann]] i bhfeidhm le linn 1936/1937). [[Íomhá:SeanadEireann-800.jpg|mion|An Seanad inniu]] == Ról == Nuair a bunaíodh [[Saorstát Éireann]] sa bhliain 2022, bhí ról tábhachtach ag an Seanad chun glór agus deis cainte a thabhairt don mhionlach [[Aontachtóirí na hÉireann|aontachtach]] i gcúrsaí polaitíochta. Bhí na haontachtóirí sa Deisceart ag iarraidh go mbeadh de chumhacht ag an teach uachtarach moill bliana a chur ar bhillí ón nDáil agus bhí naoi mí mar chomhréiteach ag deireadh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarasc%C3%A1il/ceisteanna-crua-faoi-r%C3%B3l-an-tseanaid-1.1424732|teideal=Ceisteanna crua faoi ról an tSeanaid|údar=Deaglan De Breadun|dáta=12 Ean 2013|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-05-18}}</ref> Tháinig Seanad Shaorstát Éireann le chéile den chéad uair ar an 11 Nollaig 1922. Bhí an gá le deireadh a chur leis na gníomhartha foréigin sa tír ar cheann de na chéad díospóireachtaí a bhí aige.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland|teideal=Stair na Parlaiminte in Éirinn – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2020-11-09|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-05-19}}</ref> [[Íomhá:Seán Lemass circa 1932.png|mion|[[Seán F. Lemass|Seán Lemass]]: “ba chóir go gcuirfeadh ionadaithe an phobail deireadh le bábhún seo an impiriúlachais ", 1928 sa Dáil]] I measc na gComhaltaí den Seanad bhí iar-aontachtaithe agus daoine a raibh teidil oidhreachtúla na Breataine orthu. Dhóigh fórsaí sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]], a bhí in éadan an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]], cuid mhór dá d[[:Catagóir:Tithe móra in Éirinn|tithe]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Destruction of Irish country houses (1919–1923)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Destruction_of_Irish_country_houses_(1919%E2%80%931923)&oldid=1085862949|journal=Wikipedia|date=2022-05-02|language=en}}</ref> Fiú tar éis an Chogaidh Chathartha, bhíothas idir dhá chomhairle faoi cibé acu an raibh nó nach raibh gá le teach Uachtarach. Dúirt an Teachta [[Seán F. Lemass|Seán Lemass]] sa [[Dáil Éireann|Dáil]] sa bhliain 1928, <blockquote>“ba chóir go gcuirfeadh ionadaithe an phobail deireadh le bábhún seo an impiriúlachais an chéad seans a gheobhaidh siad.”</blockquote>Ní dheachaigh cúrsaí caidrimh chun feabhais sa bhliain 1932 nuair a chuir an Seanad i gcoinne reachtaíochta chun deireadh a chur leis an mionn a bhí le tabhairt ag Comhaltaí den Oireachtas. Tionóladh an suí deireanach den Chéad Seanad ar an [[19 Bealtaine]] [[1936]] agus cuireadh deireadh leis go luath ina dhiaidh sin.<ref>Cuireadh Bunreacht na hÉireann in ionad Bhunreacht Shaorstát Éireann ar an 1 Iúil 1937.</ref> == Eagraíocht == [[Íomhá:Éamon de Valera, 1946.jpg|mion|Chuir [[Éamon de Valera|de Valera]] deireadh le Seanad an tSaorstáit sa bhliain 1936]] Foráladh leis an mBunreacht gur cheart go mbeadh sa Seanad saoránaigh a raibh onóir déanta acu don náisiún mar gheall ar sheirbhís phoiblí úsáideach, nó, de bhrí cáilíocht nó bua speisialta a bheith acu, a raibh tréithe tábhachtacha de shaol an náisiúin léirithe acu.<ref name=":1" /> Mar atá inniu, bhí 60 ball ag Seanad an tSaorstáit: ag an dtús cheap uachtarán na hArd-Chomhairle, [[Liam Tomás Mac Cosgair|W.T. Cosgrave]], leath acu agus thogh an Dáil an leath eile; baineadh triail as modhanna éagsúla ina dhiaidh sin. Bhí olltoghchán fiú, don Seanad amháin, ar 17ú Meán Fómhair 1925, cé nár vótáil ach 23.4 faoin gcéad de na toghthóirí.<ref name=":0" /> Mar sin, fiú nuair a tháinig [[Fianna Fáil]] i gcumhacht sa bhliain 1932, ní raibh ach dosaen ball den pháirtí sa Seanad. Bhí an teach uachtarach fós faoi smacht ag [[Cumann na nGaedheal]] agus a gcuid cairde agus gan drogall ar bith orthu moill a chur ar bhillí a tháinig ó lucht leanúna [[Éamon de Valera|de Valera]] sa Dáil. Níorbh aon ionadh mar sin gur chuir [[Éamon de Valera|de Valera]] deireadh le Seanad an tSaorstáit nuair a vótáil tromlach ann in aghaidh bille chun cosc a chur ar na [[Léinte Gorma]], a bhí gníomhach ag an am. Ach nuair a leagadh Bunreacht na hÉireann os comhair na ndaoine sa bhliain 1937 bhí Seanad ann, ach gan na cumhachtaí agus an tionchar céanna aige is a bhí ag an chéad teach uachtarach.<ref name=":0" /> == Cumhachtaí foirmiúla == === arna leagan amach i mBunreacht 1922 === Bhí cumhacht aige, i dtosach, bille (seachas bille airgeadais) a chur ar fionraí ar feadh naoi mí agus sa bhliain 1928 athraíodh an tréimhse sin go dtí 18 mí.<ref name=":0" /> Maidir le bille airgeadais, ní fhéadfadh an Seanad ach moill 21 lá do chur air. * Níor mhór an uile bhille a chur á bhreithniú ag an Seanad; * D'fhéadfadh an Seanad rith bille neamhairgid a chur ar fionraí go ceann 270 lá nó 9 mí (méadaíodh an chumhacht mhoilliúcháin sin go dtí 18 mí in 1928); * D’fhéadfadh an Seanad moladh a thabhairt i dtaobh bille airgid (ach ní fhéadfadh sé é a leasú) agus é a chur ar ais laistigh de 21 lá; * Bhí sé de cheart aige billí neamhairgid a thionscnamh agus d’fhéadfadh Seanadóirí Billí Comhaltaí Príobháideacha a thabhairt isteach * Faoi Airteagal 47, d’fhéadfaí, le rún ó thrí chúigiú de chomhaltaí an tSeanaid (ina n-aonar), bille a chur faoi reifreann. * Níor mhór rún ón Seanad (agus ón Dáil) chun Breitheamh de chuid na hArd-Chúirte nó na Cúirte Uachtaraí a chur as oifig mar gheall ar mhí-iompar nó mhí-chumas a luafaí (Airteagal 68). == Féach freisin == * [[Seanad Éireann]] (1937 - ) * [[Bunreacht Shaorstát Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Seanad Éireann]] cs549j7mv66qsh9wxoi7wvg2pa5opyg 0 101826 1315522 1179053 2026-05-26T10:24:55Z Saighneánach 72809 Typo 1315522 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Nabucco Gas Pipeline-hu2.svg|mion|Plean sna 2000idí: Píblíne Nabucco]] Togra iompar [[Gás nádúrtha|gáis]] ó [[Muir Chaisp|Mhuir Chaisp]] go dtí tíortha na h[[An Eoraip|Eorpa]] a bhí i '''Píblíne Nabucco''',<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.diarmuidjohnson.net/uploads/5/0/4/7/5047072/gs_don_eoraip_-_tr_ollphobn_le_tgil.pdf|teideal=Gás don Eoraip: Trí Ollphíobán le Tógáil|údar=Diarmuid Johnson|dáta=2011|dátarochtana=2022}}</ref> Is éard a bhí i gceist leis ná gás don Eoraip nach de chuid na [[An Rúis|Rúise]] é. Ní rachadh an píobán trí chríocha na Rúise, ach ón [[An Asarbaiseáinis|Asarbaiseáin]] tríd an [[An Tuirc|Tuirc]] go dtí an [[An Ostair|Ostair]]. [[Íomhá:Trans Adriatic Pipeline.png|mion|2020: Osclaíodh an Trans Adriatic Pipeline]] Píobán 3,300 ciliméadar ar fhaid a bhí le bheith ann. 31 milliún méadar ciúbach gáis in aghaidh na bliana a bhí sé le hiompar. Cosnódh Nabucco 8 mbilliún Euro. Thosaigh staidéar féidearthachta sa bhliain 2002. I mí Eanáir 2010, cheadaigh an an tAontas Eorpach ciste 3.5 billiún Euro i gcomhair tograí fuinnimh. Ba Nabucco an togra ba fhlaithiúla a raibh an tAontas ag tacú leis, agus 250 milliún Euro an infheistíocht a bhí pleanáilte ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.diarmuidjohnson.net/uploads/5/0/4/7/5047072/gs_don_eoraip_-_tr_ollphobn_le_tgil.pdf|teideal=Gás don Eoraip: Trí Ollphíobán le Tógáil|údar=Diarmuid Johnson|dáta=2011|dátarochtana=2022}}</ref> Cealaíodh an togra Nabucco sa bhliain 2013. Ábhar teannais is ea spleáchas na hEorpa ar fhuinneamh ó thíortha eile agus tharraing an phíblíne seo agus phíblínte eile conspóid i gcónaí. Bhí togra eile ag an Rúis ag an am, 'South Stream'. Faoi dheireadh, sa bhliain 2020, osclaíodh an [[Trans Adriatic Pipeline]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Trans Adriatic Pipeline|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Trans_Adriatic_Pipeline&oldid=1078501247|journal=Wikipedia|date=2022-03-21|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Trans Adriatic Pipeline]]<ref name=":0" /> * [[Nord Stream 2]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Píblínte]] [[Catagóir:Gás nádúrtha]] [[Catagóir:An Ostair]] [[Catagóir:An Asarbaiseáin]] [[Catagóir:An Tuirc]] [[Catagóir:ECAT]] [[Catagóir:Muir Chaisp]] 7z69ygz51lus8a4nl3zlq5sgdr2qmg8 0 104316 1315568 1310153 2026-05-26T10:32:46Z Saighneánach 72809 Typo 1315568 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí agus craoltóir Éireannach as [[Leitir Mealláin]] é '''John Beag Ó Flatharta'''. Thosaigh sé ag canadh ag deireadh na 1970idí. Ó 1980 i leith, lena bhanna Na hAncairí, d’fhorbair sé meascán de cheol tíre agus [[Sean-nós (amhránaíocht)|amhránaíocht sean-nóis]]. Tar éis dó Ann Hargraves a phósadh, chuaigh siad ar imirce go dtí na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], ach fuair sí bás óg, rud a d'fhág John Beag ina aonar le mac óg, Liam. D’fhill John Beag agus Liam ar Éirinn in 2007. Fuair John Beag post ag obair le Raidió na Gaeltachta, agus lean sé ar aghaidh ag cur amach taifeadtaí nua. == Amhráin == [[Íomhá:John Beag Ó Flatharta 1994 Winds of Freedom.jpg|mion|1994: Winds of Freedom]] Pléann a chuid amhrán le téamaí éagsúla atá tábhachtach do phobal Chonamara: deoraíocht, coimhthíos agus grá, agus an fharraige. Sheinn John Chóil an Bhreathnaigh ón Trá Bháin bosca ceoil ar a chéad cheirnín ‘Faoi Lán tSeoil’, ach d’úsáid John Beag meascán de cheoltóirí ar an gcuid eile dá cheirníní. Is iad na hamhráin is mó a bhfuil éileamh orthu ná ‘Amhrán Chuigéil’ (faoi rásaíocht [[húicéirí na Gaillimhe]], ar an gceirnín Faoi Lán tSeoil), ‘The Nazarene Song’ scríofa ag Eddie Ó Conghaile faoin drochaimsir ar an bhfarraige, agus ‘Amhrán Mhaínis’ (amhrán caointe traidisiúnta). == Aitheantas == Sa bhliain 2022, bronnadh Gradam RTÉ Raidió na Gaeltachta ar John Beag, mar chomhartha ómóis agus aitheantais as a shaothar ar son na teanga agus ar son phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ceol/gradam-rte-rnag-le-bronnadh-ar-john-beag-o-flatharta-anocht/|teideal=Gradam RTÉ RnaG le bronnadh ar John Beag Ó Flatharta anocht|údar=NÓS|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2022-11-14}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Dioscliosta === {| class="wikitable" !Bliain ! Ainm ! Lipéad !Formáid ! Teanga |- | ? (athfhoilsithe in 2018) | Faoi lán tSeoil | Trad Ireland | CD, caiséad | Gaeilge, Béarla |- | 1990 | Fiche Amhrán 1980-1990 | Cló Iar-Chonnacht | Caiséad | Gaeilge, Béarla |- | 1990 | Ar Bhord Leis na hAncarí | Cló Iar-Chonnacht | Caiséad | Gaeilge, Béarla |- | 1992 | An Lochán | Cló Iar-Chonnacht | Caiséad | Gaeilge, Béarla |- | 1993 | Tá an Workhouse lán | Cló Iar-Chonnacht | CD, caiséad, íoslódáil digiteach | Gaeilge, Béarla |- | 1994 | The Winds of Freedom | Cló Iar-Chonnacht | Íoslódáil digiteach, cd | Gaeilge, Béarla |- | 2010 | Coinnigh léi a Sheáin | John Beag Ó Flatharta | CD | Gaeilge, Béarla |- | 2012 | Amigo mo mhéit | John Beag Ó Flatharta | Íoslódáil digiteach | Gaeilge, Béarla |- | 2017 | The Banks of Casheen Bay | John Beag Ó Flatharta | CD | Gaeilge, Béarla |- | 2020 | Roots n' Raithneach | John Beag Ó Flatharta | CD | Gaeilge, Béarla |} ==Tagartaí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Flatharta, John Beag Ó}} [[Catagóir:Daoine Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] 0519ki38ki79glx5cgv689sb0nvhukv 0 104409 1315379 1282223 2026-05-25T15:13:52Z Lára Nuinseann 71347 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1315379 wikitext text/x-wiki Is ceart [[Cearta daonna|daonna]] é an '''ceart chun comhshaol sláintiúil''' nó '''an ceart chun timpeallachta inbhuanaithe agus shláintiúil''' a mholann eagraíochtaí um chearta an duine agus eagraíochtaí comhshaoil chun na córais éiceolaíochta a sholáthraíonn sláinte an duine a chosaint.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.hrw.org/news/2018/03/01/case-right-healthy-environment|title=The Case for a Right to a Healthy Environment|date=2018-03-01|language=en|work=Human Rights Watch|access-date=2021-02-10}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.ciel.org/un-global-recognition-right-healthy-environment/|title=The Time is Now for the UN to Formally Recognize the Right to a Healthy and Sustainable Environment|date=2018-10-25|language=en-US|work=Center for International Environmental Law|access-date=2021-02-10}}</ref><ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Knox|first=John H.|date=2020-10-13|title=Constructing the Human Right to a Healthy Environment|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-lawsocsci-031720-074856|journal=Annual Review of Law and Social Science|language=en|volume=16|issue=1|pages=79–95|doi=10.1146/annurev-lawsocsci-031720-074856|issn=1550-3585|archive-date=2021-04-07|access-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407101440/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-lawsocsci-031720-074856|url-status=dead}}</ref> D’admhaigh Comhairle na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine an ceart le linn a 48ú seisiún i mí Dheireadh Fómhair 2021 in HRC/RES/48/13 <ref name=":3">{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=27635|title=OHCHR {{!}} Bachelet hails landmark recognition that having a healthy environment is a human right|work=www.ohchr.org|access-date=2021-10-09}}</ref> agus ina dhiaidh sin ag Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an 28 Iúil 2022 in A/RES/76/300.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/07/historic-day-human-rights-and-healthy-planet-un-expert|title=Historic day for human rights and a healthy planet: UN expert|language=en|work=OHCHR|access-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://news.un.org/en/story/2022/07/1123482|title=UN General Assembly declares access to clean and healthy environment a universal human right|date=2022-07-28|language=en|work=UN News|access-date=2022-08-05}}</ref> Is minic a bhíonn an ceart sin ina bhunús do chosaint chearta an duine ag cosantóirí comhshaoil, amhail cosantóirí talún, cosantóirí uisce agus gníomhaithe ar chearta dúchasacha.. Tá an ceart idirnasctha le cearta daonna eile atá dírithe ar shláinte, amhail an ceart chun uisce agus sláintíochta, an ceart chun bia agus an ceart chun sláinte.<ref name=":1">{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/EN/Issues/Environment/SREnvironment/Pages/GoodPracticesR2HealthyEnvironment.aspx|title=OHCHR {{!}} Good practices on the right to a healthy environment|work=www.ohchr.org|access-date=2021-02-10}}</ref> Baineann an ceart chun comhshaoil shláintiúil úsáid as cur chuige ar chearta an duine chun cáilíocht an chomhshaoil a chosaint ; tugann an cur chuige seo aghaidh ar thionchar na díobhála comhshaoil ar dhaoine aonair, i gcomparáid leis an gcur chuige níos traidisiúnta maidir le rialáil comhshaoil a dhíríonn ar thionchair ar stáit eile nó ar an gcomhshaol féin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|author=Boyle|first=Alan|date=2012-08-01|title=Human Rights and the Environment: Where Next?|url=https://academic.oup.com/ejil/article/23/3/613/399894|journal=European Journal of International Law|language=en|volume=23|issue=3|pages=613–642|doi=10.1093/ejil/chs054|issn=0938-5428}}</ref> Ach is cur chuige eile maidir le cosaint an chomhshaoil cearta an dúlra, a dhéanann iarracht na cearta atá ag daoine agus ag corparáidí a leathnú go dtí an dúlra chomh maith.<ref>{{Cite web-en|url=https://environment.yale.edu/blog/2014/12/rights-to-nature-vs-rights-of-nature/|title=Rights to Nature vs Rights of Nature|author=Halpern|first=Gator|date=|language=en-US|work=|access-date=2021-02-10|archive-url=|archive-date=}}</ref> [[Íomhá:ISS029-E-008032_Fires_along_the_Rio_Xingu_-_Brazil.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/ISS029-E-008032_Fires_along_the_Rio_Xingu_-_Brazil.jpg/262px-ISS029-E-008032_Fires_along_the_Rio_Xingu_-_Brazil.jpg|mion|262x262px| Léiríonn an ghrianghraf ón spás seo an teicníc teasc is dó feadh Abhainn Xingu (Rio) in oirthuaisceart stát Matto Grasso, an Bhrasaíl. Tógadh an íomhá ón Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta, ardán as ar féidir le spásairí íomhánna den Domhan a ghlacadh ó uillinneacha éagsúla féachana. Ligeann peirspictíocht na híomhá seo léirshamhlú suntasach a dhéanamh ar an shuíomh cothrománach ceartingearach agus ar mhéid na línte dóiteáin in aice leis an abhainn, chomh maith le tuiscint a sholáthar ar struchtúr ingearach na sraoilleanna deataigh mar gheall ar an uillinn amhairc agus an scáthú. ]] == Ról an stáit == Cruthaíonn an ceart oibleagáid ar an stát dlíthe comhshaoil a rialáil agus a fhorfheidhmiú, [[Truailliú|truailliú a]] rialú, agus ceartas agus cosaintí a sholáthar ar shlí eile do phobail a ndéanann fadhbanna comhshaoil dochar dóibh.<ref name=":4"/> Ba cheart tábhachtach é an ceart ar thimpeallacht shláintiúil chun fasaigh dhlíthiúla comhshaoil a chruthú do dhlíthíocht an athraithe aeráide agus saincheisteanna comhshaoil eile.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Varvastian|first=Sam|date=2019-04-10|title=The Human Right to a Clean and Healthy Environment in Climate Change Litigation|url=https://papers.ssrn.com/abstract=3369481|language=en|location=Rochester, NY}}</ref> == Cur chuige idirnáisiúnta == Go stairiúil, ní aithníonn ionstraimí cearta daonna móra na Náisiún Aontaithe, amhail an [[Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine|Dearbhú Uilechoiteann um Chearta an Duine]], an Cúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla nó an Cúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Eacnamaíochta, Sóisialta agus Cultúir an ceart chun timpeallacht shláintiúil.<ref name=":5"/> Aithnítear an ceart i nDearbhú [[Stócólm]] 1972, ach ní doiciméad atá ina cheangal ó thaobh dlí é. Ní úsáidtear teanga chearta an duine i nDearbhú Rio 1992, cé go sonraítear ann go mbeidh rochtain ag daoine aonair ar fhaisnéis maidir le cúrsaí comhshaoil, rannpháirtíocht i gcinnteoireacht, agus rochtain ar cheartas.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.unep.org/civil-society-engagement/partnerships/principle-10|title=UNEP - Principle 10 and the Bali Guideline|date=26 April 2018}}</ref> Dá nglacfaí leis, bheadh rún na Náisiún Aontaithe atá molta faoi láthair, an Comhaontú Domhanda don Chomhshaol, ar an gcéad ionstraim de chuid na Náisiún Aontaithe um chearta an duine a chuimseodh an ceart chun timpeallacht shláintiúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Knox|first=John|date=April 2019|title=The Global Pact for the Environment: At the crossroads of human rights and the environment|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/reel.12287|journal=RECIEL|volume=(28) 1|pages=40–47|doi=10.1111/reel.12287}}</ref> D’aithin breis is 150 stát sna NA go neamhspleách an ceart i bhfoirm éigin trí reachtaíocht, dlíthíocht, dlí bunreachtúil, dlí na gconarthaí nó údarás dlíthiúil eile.<ref name=":1" /> Cuimsítear i gCairt na hAfraice um Chearta an Duine agus um Chearta Pobal, i gCoinbhinsiún Mheiriceá um Chearta an Duine, i gComhaontú Escazu, i gCairt Arabach um Chearta an Duine, agus i nDearbhú ASEAN um Chearta an Duine, ceart chun timpeallacht shláintiúil..<ref name=":5"/> <ref name=":2">{{Cite book-en|author=Shelton|first=Dinah|title=Human Rights, Health & Environmental Protection: Linkages in Law & Practice|publisher=World Health Organization|year=2002|isbn=|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/43583/1/S1800428_en.pdf|title=Regional Agreement on Access to Information, Public Participation and Justice in Environmental Matters in Latin America and the Caribbean|date=4 March 2018|work=[[United Nations Economic Commission for Latin America and the Caribbean|CEPAL]]|access-date=20 April 2021}}</ref> Tagraíonn creataí eile um chearta an duine, amhail an Coinbhinsiúin um Chearta an Linbh do shaincheisteanna comhshaoil mar a bhaineann siad le fócas an chreata, sa chás seo cearta leanaí.<ref name=":2" /> Tá moltaí déanta ag Rapóirtéirí Speisialta na Náisiún Aontaithe ar Chearta an Duine agus ar an gComhshaol John H. Knox (2012–2018) agus David R. Boyd (2018–) maidir le conas na cearta seo a chur ar bhonn foirmiúil sa [[dlí idirnáisiúnta]].<ref name=":5"/> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/EN/Issues/Environment/SREnvironment/Pages/HealthySustainable.aspx|title=OHCHR {{!}} Right to a healthy and sustainable environment|work=www.ohchr.org|access-date=2021-02-10}}</ref> Thacaigh roinnt coistí ag leibhéal na NA, chomh maith le pobail dhlíthiúla áitiúla mar Bharra Chathair Nua-Eabhrac, <ref>{{Cite web-en|url=http://nycbar.org/member-and-career-services/committees/reports-listing/reports/detail/human-right-to-a-healthy-environment-un-formal-recognition|title=Human Right to a Healthy Environment: UN Formal Recognition|language=en|work=nycbar.org|access-date=2021-02-10}}</ref> é seo, sa bhliain 2020. Tá an ceart ar thimpeallacht shláintiúil ag croílár an chur chuige idirnáisiúnta i leith chearta an duine[[Cearta an duine agus an t-athrú aeráide|agus athrú aeráide]].<ref>{{Cite web-en|url=http://theconversation.com/how-the-new-human-right-to-a-healthy-environment-could-accelerate-new-zealands-action-on-climate-change-170187|title=How the new human right to a healthy environment could accelerate New Zealand's action on climate change|author=Cooper|first=Nathan|language=en|work=The Conversation|access-date=2021-11-30}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.weforum.org/agenda/2021/11/why-having-a-clean-and-healthy-environment-is-a-human-right/|title=Why having a clean and healthy environment is a human right|language=en|work=World Economic Forum|access-date=2021-11-30}}</ref> Cuireann Oifig an Ard-Choimisinéir un Chearta an Duine (OACCD) éifeachtaí an athraithe aeráide ar chearta an duine i láthair i mbileog fíricí leis na ceisteanna is minice a chuirtear ar an ábhar.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/FSheet38_FAQ_HR_CC_EN.pdf|title=Frequently Asked Questions on Human Rights and Climate Change|language=en|work=ohchr.org|access-date=2021-05-07}}</ref> === Rún ón gComhairle um Chearta an Duine de chuid na NA === Sa bhliain 2021, le linn a 48ú seisiún, ghlac Comhairle na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine rún (a chuir an croíghrúpa a chuimsigh Cósta Ríce, Maracó, an tSlóivéin, [[an Eilvéis]] agus Oileáin Mhaildíve, agus [[Cósta Ríce]] mar shealbhóir pinn air), ag aithint “ [[:en:The_human_right_to_a_clean,_healthy_and_sustainable_environment|The human right to a clean, healthy and sustainable environment]]", ag marcáil an chéad uair a d'fhógair an comhlacht go raibh ceart ag an duine.<ref name=":3" />{<ref name=":6">{{Cite web-en|url=https://news.un.org/en/story/2021/10/1102582|title=Access to a healthy environment, declared a human right by UN rights council|date=2021-10-08|language=en|work=UN News|access-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009110914/https://news.un.org/en/story/2021/10/1102582|archive-date=2021-10-09}}</ref><ref>{{Cite news-en|url=https://www.reuters.com/business/environment/un-passes-resolution-making-clean-environment-access-human-right-2021-10-08/|title=UN declares access to a clean environment a human right|author=Farge|first=Emma|date=2021-10-08|language=en|work=Reuters|access-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009111501/https://www.reuters.com/business/environment/un-passes-resolution-making-clean-environment-access-human-right-2021-10-08/|archive-date=2021-10-09}}</ref> Níl an rún ina cheangal dlí, ach tugann sé cuireadh do Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an t-ábhar a bhreithniú.<ref name=":6" /> === Rún Chomhthionóil Ghinearálta na NA === Sa bhliain 2022, le linn a 76ú seisiún, ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe rún a chuir croíghrúpa ar aghaidh lena n-áirítear Costa Rica, Maracó, an tSlóivéin, an Eilvéis, agus Oileáin Mhaildíve, ag aithint ceart an duine ar thimpeallacht ghlan, shláintiúil agus inbhuanaithe arís.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.un.org/en/ga/76/resolutions.shtml|title=General Assembly of the United Nations|language=EN|work=www.un.org|access-date=2022-08-05}}</ref> Chuir Ard-Choimisinéir na NA um Chearta an Duine [[Michelle Bachelet]] <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/07/bachelet-calls-urgent-action-realize-human-right-healthy-environment|title=Bachelet calls for urgent action to realize human right to healthy environment following recognition by UN General Assembly|language=en|work=OHCHR|access-date=2022-08-05}}</ref> agus rapóirtéirí speisialta iolracha fáilte roimh an bhfógra.<ref>{{Cite web-en|url=https://news.un.org/en/story/2022/07/1123482|title=UN General Assembly declares access to clean and healthy environment a universal human right|date=2022-07-28|language=en|work=UN News|access-date=2022-08-05}}</ref> Ar an gcaoi chéanna, cheiliúir baill d'eagraíochtaí na sochaí sibhialta sliocht an rúin mar chinneadh cinniúnacha spreagfaidh athruithe amach anseo.<ref>{{Cite web-en|url=https://franciscansinternational.org/news/news/un-general-assembly-recognizes-the-human-right-to-a-healthy-environment/|title=Franciscans International: News|work=franciscansinternational.org|access-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.ciel.org/news/unga-recognizes-right-to-a-healthy-environment-signaling-a-new-era-of-rights-based-environmental-policy/|title=VICTORY: UNGA Recognizes Right to a Healthy Environment For All|language=en-US|work=Center for International Environmental Law|access-date=2022-08-05}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:ceart chun timpeallacht shláintiúil, An}} [[Catagóir:Cearta daonna]] qkk4v9xayqkhwoa1x9e9z1ptx0hab99 0 106786 1315572 1261100 2026-05-26T10:35:51Z Saighneánach 72809 Typo 1315572 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:USGS Shakemap - 1999 Izmit earthquake.jpg|clé|mion]] Ar [[17 Lúnasa]] [[1999]], maraíodh os cionn 17,000 duine nuair a bhuail [[crith talún]] ceantar [[İzmit]], in iarthuaisceart na [[An Tuirc|Tuirce]], eipealár Gölcük 100km ó [[Istanbul]], agus méid sheismeach 7.6 ann.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Crith talún sa Tuirc, sa tSiria: os cionn 3,000 duine maraithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0206/1354033-1-200/|date=2023-02-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cuntas finné súl:<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-seamas-mac-annaidh-fear-manach.aspx|teideal=Séamas Mac Annaidh, Fear Manach|údar=Seosamh Mac Muirí|dáta=Beo, EAGRÁN 159 · IÚIL 2014|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2023-02-06}}</ref><blockquote>Bhí taithí agam ar bhuamaí agus a leithéid sin, ó bheith i mo chónaí i mBéal Feirste agus i nDoire, ach bhí sé seo chomh mór sin. Ní raibh muid in ann an rud a shamhlú. Bhí an áit ar fad scriosta, bhí oiread cumhachta ag baint leis.</blockquote> == Féach freisin == * [[Crith talún Gaziantep, An Tuirc, 2023]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-tr}} [[Catagóir:Stair na Tuirce]] [[Catagóir:Creathanna talún]] [[Catagóir:1999]] 03ov06a5bzdwwxfxrww6ekvh4bof4jt 0 106938 1315571 1184389 2026-05-26T10:35:01Z Saighneánach 72809 Typo 1315571 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Aontaíodh '''Comhaontaithe Mhionsc'''<ref>nó '''Comhaontaithe Minsk'''. Is í Mionsc príomhchathair na Bealarúise.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mionsc|url=https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Mionsc&oldid=1090849|journal=Vicipéid|date=2022-08-27|language=ga}}</ref> sna bliianta 2014-2015 in iarracht an teannas idir easaontóirí i bhfabhar na Rúise in Oirthear na hÚcráine agus an Rialtas Úcránach a mhaolú. Faoi na comhaontaithe seo, bhí fórsaí na Rúise le tarraingt siar agus ligint do rialtas na hÚcráine smacht a fháil ar an Donbas agus ansin bhí toghcháin do pharlaimint áitiúil le reáchtáil faoi dhlí na hÚcráine.  Ach níor tharraing na seachfhórsaí siar riamh; ina ionad sin, ’eagraigh siad a dtoghcháin féin, beag beann ar dhlíthe na hÚcráine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seacht-miotas-faoin-ucrain/|teideal=Seacht miotas faoin Úcráin…|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=17 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-17}}</ref>  [[Íomhá:Minsk Protocol.svg|mion|'Prótacal Minsk' 2014 agus crios maolánach]] [[Íomhá:Normandy format talks in Minsk (February 2015) 03 (1).jpeg|mion|12 Feabhra 2015, agus tháinig 'Comhaontú Mhionsc; II: [[Alexander Lukashenko]], [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], [[Angela Merkel]][[François Hollande|, Francois Hollande]], and [[Petro Poroshenko]]]] === Na comhaontaithe === Síníodh 'Prótacal Minsk' idir [[an Rúis]], [[an Úcráin]] agus an [[Eagraíocht um Shlándáil agus Comhar san Eoraip]] ar 5 Meán Fómhair 2014. Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta. Socraíodh go mbeadh crios maolánach i bhfeidhm, a mbeadh fórsaí armtha an dá thaobh sásta fanacht amach as, ionas nach mbeadh aon choimhlint ann. Níos déanaí sa bhliain 2014, thathantaigh an Chomhairle Eorpach ar na páirtithe go léir Prótacal Minsk a chur chun feidhme ina iomláine agus cloí le coinníollacha an tsosa cogaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/meetings/fac/2014/11/17-18/|teideal=An Chomhairle Gnóthaí Eachtracha, 17-18 Samhain 2014|language=ga|work=www.consilium.europa.eu|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> Ach ar 29 Eanáir 2015, cuireadh cainteanna Mhionsc ar ceal an athuair. Ansin ar 12 Feabhra 2015, tháinig 'Comhaontú Mhionsc; II ar an bhfód.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/world/20140203STO34645/amline-an-choimhlint-san-ucrain|teideal=Amlíne: an choimhlint san Úcráin {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2014-04-29|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2023-02-17}}</ref> Baineadh comhaontú síochána amach i bpríomhchathair na Bealarúise agus ionadaithe rialtais na Rúise, na hÚcráine, na Fraince agus na Gearmáine i láthair, chomh maith le hionadaithe na scarúnaithe. Bhí ar an dá thaobh armra a aistarraingt, agus tugadh smacht iomlán don Úcráin ar a teorainn leis an Rúis. I mí Feabhra 2022, bhí sé ráite [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]] nach raibh feidhm a thuilleadh le Comhaontaithe Síochána [[Mionsc|Minsk]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cás na hÚcráine á phlé ag Ceannairí an AE sa Bhruiséil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0217/1281388-ceannaire-an-ae-le-cas-na-hucraine-a-phle-sa-bhruiseil-inniu/|date=2022-02-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[:Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin|Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] ap7lzp7o6v0pmzdb7boqlivll8euoy5 0 107200 1315483 1253264 2026-05-26T10:13:21Z Saighneánach 72809 Typo 1315483 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} San [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] sna [[1950idí|1980idí]], chiallaigh '''''peireastráice''''' ({{lang-ru|links=no|перестройка|p=pʲɪrʲɪˈstrojkə|a=ru-perestroika.ogg}}, {{lang-en|perestroika}}) 'athstruchtúrú an [[Eacnamaíocht|gheilleagair]] Shóivéadaigh trí thabhairt isteach níos mó polasaithe ar an mhúnla iartharach.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=Diarmuid Ua Bruadair, St Mary's Béal Feirste|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf}}</ref> === Cúlra === Bhí a fhios ag [[Míchail Gorbaitseov]], ceannaire an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]], sna 1980idí, go gcaithfeadh an [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach .<ref name=":1" /> B'é an focal peireastráice (agus "[[gleasnast]]") a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. Bhí na coincheapanna ''seo'' lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.curriculumonline.ie/getmedia/6c884c53-66cb-45ad-bd55-e95418e74fb0/SCSEC20_history_guidelines_gaeilge.pdf|teideal=An Stair : DRÉACHT-THREOIRLÍNTE DO MHÚINTEOIRÍ|údar=curriculumonline.ie|dátarochtana=2022}}</ref> D'athraigh an saol san Aontas ag an am, agus baineadh srianta na [[Cinsireacht|cinsireachta]] de na [[meáin chumarsáide]], ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte. == Féach freisin == * [[Gleasnast]] * [[Míchail Gorbaitseov]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ee}} {{síol-lv}} {{síol-ru}} {{síol-ua}} {{síol-stair}} [[Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]] [[Catagóir:Polasaí poiblí]] [[Catagóir:1980idí]] iq5gps8llz7md13vjbwc4qf14rs6qtj 0 107212 1315573 1227676 2026-05-26T10:36:52Z Saighneánach 72809 Typo 1315573 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba í '''Élisa Deroche''', '''Elise''' '''Raymonde Deroche,''' nó níos déanaí '''<nowiki/>'Baron' 'Delaroche''' nó '''de Laroche'''' ([[22 Lúnasa]] [[1882]] i b[[Páras]] – [[18 Iúil]] [[1919]] sa [[Somme]]) an chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta agus an chéad baneitleoir nó banphíolóta ar domhan le ceadúnas píolóta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.femmesexceptionnellesoubliees.com/elisa-deroche|teideal=Elisa Deroche {{!}} Femmes Exceptionnell|language=en|work=Femmes Exceptionnelles oubliees|dátarochtana=2023-03-16|archivedate=2023-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316235957/https://en.femmesexceptionnellesoubliees.com/elisa-deroche}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rfi.fr/fr/france/20190307-elisa-deroche-pilote-100-ans-journee-femme|teideal=Elisa Deroche, pilote toujours moderne 100 ans après son brevet|dáta=2019-03-07|language=fr|work=RFI|dátarochtana=2023-03-17}}</ref> [[Íomhá:Postcard with Raymonde de Laroche photo.IV.jpg|clé|mion|rinneadh [[cárta poist|cártai poist]] di... anseo sa bhliain 1907]] == Saol == === Aisteoir agus máthair === [[Íomhá:Elise Deroche 6.jpg|clé|mion|timpeall 1909<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/laroche.html|teideal=Raymonde de Laroche (1886 - 1919), Pioneer Aviatrix|work=www.ctie.monash.edu.au|dátarochtana=2023-03-17}}</ref>]] Aisteoir agus áilleagán ba ea Deroche sna 1900idí, agus rinneadh pictiúir áilleagáin di. Bronnadh ainm stáitse.uirthi, 'de Laroche'. Phós sí Louis Léopold Thadome in bPáras, ar 4 Lúnasa 1900. Rugadh a hiníon sa bhliain 1901, Raymonde Marguerite Charlotte Thadome, a d'éag 25 Márta 1902. Rugadh a mhac an bhliain dár gcionn. Fuair Raymonde agus Louis colscaradh ar 28 Meitheamh 1909, nuair a thosaigh Rayonde ag eitilt. D'éag Louis in 1911. === Baneitleoir === Bean spórtúil ab ea í agus thaitin gluaisrothair agus cartacha go mór léi. Bhí cáil uirthi leis mar aisteoir roimhe. Spreagadh í san eitlíocht nuair a chur sí aithne ar eitleoirí eile. Chuaigh turas na n[[deartháireacha Wright]] sa bhliain 1908 i gcion go mór uirthi freisin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/cothrom-an-lae-8-márta-ciarraí-q3exfyOlJEo/|teideal=Cothrom an Lae -(Ciarraí) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Márta 2023|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-03-16}}</ref> Thosaigh sí ag foghlaim conas eitilt sa bhliain 1909 sa bhaile Chalons,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/maps/place/51000+Ch%C3%A2lons-en-Champagne/?hl=en|teideal=Châlons-en-Champagne · 51000, France|language=en|work=Châlons-en-Champagne · 51000, France|dátarochtana=2023-03-16}}</ref> 140 ciliméadar taobh amuigh de Pháras. Chabhraigh an píolóta Charles Voisin léi taithí a fháil ar conas eitleán a láimhseáil. De réir a chéile d’éirigh léi eitleán a phíolótú go neamhspleách, an chéad bhean ar domhan. Sa bhliain 1910, fuair sí ceadúnas píolóta #36 de chuid ''Fédération Aéronautique Internationale'',a n chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta. Sa bhliain chéanna, fuair sí roinnt cuirí go dtí taispeántais eitleáin timpeall an domhain. Chuaigh sí ar turas go dtí [[Caireo]] san [[An Éigipt|Éigipt]], [[Cathair Pheadair]] sa [[An Rúis|Rúis]] agus [[Búdaipeist]] na hUngáire. I g[[Cathair Pheadair]], thug an [[Nioclás II na Rúise|Sár Nioclás]] an teideal "Baron" uirthi, más fíor [[Íomhá:Raymonde de la Roche.png|clé|mion|1909]] Bhí roinnt timpistí aici ach lean sí ar aghaidh i gcónaí. Sa bhliain 1913, bhuaigh sí an gradam Coupe Femina, duais do phíolótaí baineanna as gnóthú thar na bearta. Tháinig deireadh lena cuid aistear nuair a thosaigh an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]]. Thóg sí post mar thiománaí ag iompar saighdiúirí. Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh, thosaigh sí ag eitilt arís. Sa bhliain 1919 chuaigh sí thar na bearta ní b'fhaide arís ar airde 4800 méadar. Ní amháin go raibh sí ag eitilt, bhí cáil uirthi mar [[innealtóir]] éirimiúil ag tástáil eitleán mar theastaigh uaithi caighdeán ní b'fhearr a bheith ar an margadh.[[Íomhá:Raymonde de Laroche certifikat.jpg|clé|mion|1910: an chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta idirnáisiúnta ; bronnadh an ceadúnas uirthi 8 Márta 1910 sa Fhrainc]] === Bás === I mí Iúil 1919 i Le Crotoy ([[Somme]]) bhí sí amuigh ag tástáil, agus thuairteáil an t-eitleán agus bhuail sé an talamh. Fuair sí bás agus í 36 bliain d’aois, agus curtha i Père-Lachaise inniu lena mhac. Tá dealbh di le feiceáil san [[aerfort Le Bourget]] i bPáras.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Aida de Acosta]] * [[Thérèse Peltier]] * [[Amelia Earhart]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Laroche, Raymonde}} [[Catagóir:Eitleoirí Francacha]] [[Catagóir:Innealtóirí Francacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1919]] cyrb6jelidby3c4zzmwwvnoiv4oi7az 0 107394 1315528 1248057 2026-05-26T10:26:37Z Saighneánach 72809 Typo 1315528 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh '''Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána''', nó '''Dearbhú Shráid Downing''' mar is fearr aithne air, comhaontú idir [[Rialtas na hÉireann]] agus [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://dfa.ie/home/index.aspx?id=8734|teideal=Department of Foreign Affairs - Joint Declaration 1993|dáta=2013-04-04|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-04-03|archivedate=2013-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130404221626/http://dfa.ie/home/index.aspx?id=8734}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fiannafail.ie/our-party-gaeilge|teideal=Our Party|work=www.fiannafail.ie|dátarochtana=2023-04-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tairseachcogg.ie/Home/ResourceDetails?_HYtIf125x=kWRxToXH1RGCaKsCDtV6kVvupeJczgO4APCgYA9lX3HVVb91eiNznansojzdha7B&XdfuUilwqFJdhFHgfJg_JhhghayWeRp=lwqFJdh|teideal=COGG {{!}} Sonraí Acmhainní|work=tairseachcogg.ie|dátarochtana=2024-02-19}}</ref> Céim ar an aistear i dtreo an phróisis síochána a bhí ann; cúig bliain níos déanaí, síníodh [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> === Cúlra === ==== Foréigean ==== Tháinig méadú ar líon na gcoireanna foréigneacha i dTuaisceart Éireann sa bhliain 1993. Mharaigh [[Cumann Cosanta Uladh|Chumann Cosanta Uladh]] agus Fhórsa [[Óglaigh Uladh]] ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. Mar shampla, * Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]] {{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}} * Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993 {{Main|Buamáil na Seanchille}} * Mar dhíoltas, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar {{Main|Sléacht Rising Sun}} Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. ==== Polaitíocht ==== Bhí an próiseas síochána i ndroch-chaoi ag deireadh na bliana 1993, nó sin an cuma a bhí ar an scéal, Ach bhí bhí forbairtí dearfacha á gcur i gcrích. Bhí [[John Hume]] de chuid an [[SDLP]] i gcainteanna rúnda le [[Gerry Adams]] ó [[Sinn Féin]] agus iad ag iarraidh beart síochána a chur i gcrích. I ngan fhios don tsaol san am seo.<ref name=":0" /> Thosaigh cainteanna rúnda idir John Hume, ón SDLP agus Gerry Adams ó Shinn Féin chomh luath leis an bhliain 1988. Chreid Hume gurbh fhéidir síocháin a bhaint amach dá n-áitífí ar Óglaigh na hÉireann a gcuid arm a thabhairt suas agus oibriú fríd an pháirtí pholaitiúil, Sinn Féin. Dúirt Hume fosta go gcaithfeadh rialtas na Breataine iarracht a dhéanamh an bealach a réiteach ionas go mbeadh sé indéanta ag Óglaigh na hÉireann a gcuid gunnaí a thabhairt suas. Dúirt Adams agus Hume araon gur chóir do mhuintir na hÉireann amháin, Thuaidh agus Theas, todhchaí na hÉireann a shocrú. Toghadh [[John Major]] mar ina Phríomh-Aire na R-A, in 1990 agus: [[Ailbhe Mac Raghnaill|Albert Reynolds]] mar Thaoiseach in 1992. Ach thosaigh na hullmhúcháin don Dearbhú i bhfad roimh 1993. D'eisigh Hume agus Adams comhráiteas ar 25 Meán Fómhair 1993, inar dúradh go raibh sé “mar aidhm ag Tionscnamh Hume–Adams próiseas síochána a chruthú.” Léirigh an ráiteas go mb'fhéidir gur cainteanna polaitiúla an bealach chun tosaigh. Glacadh leis fosta go gcaithfí tuairimí aontachtacha a chur san áireamh, a fhad is gur ghlac aontachtaithe leis gur mhian le náisiúnaithe Éire Aontaithe go fóill<ref name=":0" /> Bhí rialtas na Breataine fosta i gcainteanna rúnda le Poblachtaigh tríd idirghabhálaí ([[Oibríocht Chiffon]]). Ar 16 Samhain 1993, bhí scéal sna meáin chumarsáide ag maíomh go raibh cainteanna ag dul ar aghaidh idir rialtas na Breataine agus Poblachtaigh. Deimhníodh an scéal ar 28 Samhain 1993. Corradh beag le coicís ina dhiaidh sin, síníodh Dearbhú Shráid Downing.<ref name=":0" /> === An Dearbhú === Ar 15 Nollaig 1993, shínigh [[John Major]] agus [[Albert Reynolds]] an Dearbhú, thar ceann rialtas na R-A agus na hÉireann, ag 10 Sráid Downing. * Sa chéad dul síos, fógraíodh go leor den méid a bhí sa [[Comhaontú Angla-Éireannach|Chomhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985. Mar sin, ní bheadh Éire Aontaithe ann gan toil thromlach Thuaisceart Éireann, agus an ceart ag muintir an Tuaiscirt a dtreo féin a roghnú gan BÁC nó Londain ag cur a ladar isteach.  Dúradh sa Dearbhú go raibh an ceart ag muintir na hÉireann ar fhéinchinntiúchán, ach go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den RA fad is gur mhian le tromlach a saoránach é. * Ach smaointí nua a bhí ann chomh maith. Bhí béim nua ar 'Oileán na hÉireann'. Chuimsigh an Dearbhú prionsabal an toilithe fosta, a chiallaigh gur ag muintir na hÉireann amháin, Thuaidh agus Theas, a bheadh an ceart saincheisteanna na hÉireann a réiteach de chomhthoil. * Go háirithe, tugadh cead do pháirtithe ag baint leis an bhforéigean (i.e. [[Sinn Féin]] agus an PUP) páirt a ghlacadh sa phróiseas síochána, ach chaithfí stop a chur leis an bhforéigean ar dtús.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/5.-Comhaont%C3%BA-Angla-%C3%89ireannach-go-Dearbh%C3%BA-Sr%C3%A1id-Downing-Plean-1.pptx|teideal=Comhaontú Angla-Éireannach 1985 go Dearbhú Sráid Downing 1993|údar=COGG|dátarochtana=2023|archivedate=2023-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230403213610/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/5.-Comhaont%C3%BA-Angla-%C3%89ireannach-go-Dearbh%C3%BA-Sr%C3%A1id-Downing-Plean-1.pptx}}</ref><ref>Dúirt John Major i Westminster ar 15 Mí na Nollag, 1993 Má bhíonn deireadh le foréigean go buan, agus má gheallann Sinn Féin cloí leis an phróiseas daonlathach, beidh cainteanna againn leo taobh istigh de thrí mhí. Ach, ar dtús, caithfidh siad deireadh a chur le foréigean go buan. Ba chóir d'aontachtaithe a bheith muiníneach as an dearbhú seo. Glacann an Taoiseach go huile agus go hiomlán leis an phrionsabal nach dtiocfadh le haon athrú bunreachtúil a bheith ann ach amháin le comhthoil tromlaigh i dTuaisceart Éireann.</ref> Thug an dearbhú, mar sin de, rud éigin do gach taobh. Thug sé d'Óglaigh na hÉireann (IRA) an méid a bhí de dhíth orthu, ach thug sé a ndúshlán labhairt in áit úsáid a bhaint as foréigean. Rinne sé deacair fosta d'aontachtaithe agus do dhílseoirí diúltú a bheith páirteach i gcainteanna feasta.<ref name=":0" /> === Iarmhairtí === Bhíothas ag súil go mbeadh sos comhraic ar an dá thaobh de thoradh an dearbhaithe, rud a d'éascódh cainteanna idir na páirtithe uile agus socrú nua polaitiúil do Thuaisceart Éireann. I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic.<ref name="Spencer-p71-73">{{Cite book-en|author=Rowan, B|date=1995|url=https://archive.org/details/behindlinesstory0000rowa|title=Behind the lines : the story of the IRA and loyalist ceasefires|isbn=0856405647|ol=OL8301673M|pages=71-73}}</ref> Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. Cé gur theip ar an dá shos cogaidh sa bhliain 1994, chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart. Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998.{{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}} == Féach freisin == * [[Oibríocht Chiffon]] * 1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]] * 1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]; == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1993]] [[Catagóir:1990idí in Éirinn]] scd74jm68fl6lb8s6c10mkna30xr399 0 107511 1315504 1241939 2026-05-26T10:18:15Z Saighneánach 72809 Typo 1315504 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Opening of the new Northern Ireland Parliament Buildings.jpg|mion|16 Samhain 1932 : Osclaíodh Stormont]] Bunaíodh stát [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] sa bhliain 1921 le cosaint a thabhairt do mhionlach Aontachtach in oirthuaisceart na hÉireann. Bhí an Stát a bunaíodh éagórach agus rinneadh leatrom agus ciapadh ar dhaoine go leor ar feadh na mblianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-fheabhas-an-comhaontu-nil-aghaidh-tugtha-fos-ar-chuid-de-bhunchuiseanna-na-coimhlinte/|teideal=Dá fheabhas an Comhaontú, níl aghaidh tugtha fós ar chuid de bhunchúiseanna na coimhlinte|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-12}}</ref>   === 1920-1921 === Fuair an t[[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann (1920)]] aontú an rí ar [[23 Nollaig]] [[1920]] agus chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an tAcht i bhfeidhm ar 3 Bealtaine 1921.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U7.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Bhí an tAcht bunaithe ar an Tríú Bille um [[Rialtas Dúchais]] na [[Éire|hÉireann]] (1914). Reachtaíodh é le cur leis an ngealltanas a bhí tugtha ag Rialtas na Breataine le fada Rialtas Dúchais a bhronnadh ar [[Éire|Éirinn]], tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Bhí an tAcht bunaithe ar an tuiscint a bhí ag [[David Lloyd George]] agus Walter Long (ceannaire na n[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóirí]] i g[[Cúige Uladh]]) ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] na hÉireann roimh an gcogadh. Ba é an tAcht seo a rinne [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]] ar Éirinn. Dealaíodh sé chontae - [[Contae an Dúin|an Dún]], [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Dhoire|Doire]] agus [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] - ón gcuid eile den tír, chomh maith leis an dá bhuirg úd [[Béal Feirste]] agus [[Doire]]. Ba é seo uasmhéid an limistéir ina bhféadfadh na hAontachtóirí an tromlach a choinneáil slán, ach san am céanna, fágadh cuid mhaith [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] i bhFear Manach agus i dTír Eoghain taobh istigh den teorainn. Bhí [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann]] i bhfeidhm ó 7 Meitheamh 1921 go dtí 30 Márta 1972. === 1968-1998 === * [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] === 21ú haois === * [[Breatimeacht]], 2016 * [[Creat Windsor]], 2023 == Féach freisin == * [[Tuaisceart Éireann]] * [[Stair na hÉireann]] * [[Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (OTPTÉ)]] * [[Músaeim Náisiúnta, Tuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] bddh529c66p7uvyir1mogz8jcui519c 0 107542 1315520 1291050 2026-05-26T10:24:07Z Saighneánach 72809 Typo 1315520 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Óglach de chuid an [[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] as iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]] ba ea '''Freddie Scappaticci'''<ref>Frederick Scappaticci</ref> (12 Eanáir 1946 – 20 Márta 2023), nó Frank Cowley (agus sloinní eile).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.psni.police.uk/sites/default/files/2025-12/Operation%20Kenova%20Final%20Report%202025.pdf|teideal=Final Kenova Report - official|údar=psni.police.uk|dáta=9 Nollaig 2025}}</ref> Bhí sé ina spiaire san IRA ar son Arm na Breataine ar feadh na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]].<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Freddie Scappaticci a dtugtaí 'Stakeknife' air tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0411/1376409-freddie-scappaticci-a-dtugtai-stakeknife-air-tar-eis-bhais/|date=2023-04-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sna h[[1980idí|ochtóidí]], cuireadh é i gceannas é ar aonad slándála an [[An tIRA Sealadach|IRA]], oibríocht frithspiadóirí na bparaimíleatach..<ref>'the IRA nutting squad' nó 'internal security unit'</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-cen-bhail-a-bheidh-ar-chomhaontu-aoine-an-cheasta-25-bliain-ar-aghaidh/|teideal=Cén bhail a bheidh ar Chomhaontú Aoine an Chéasta 25 bliain ar aghaidh?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=4 Eanáir 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-05}}</ref> agus thug Arm na Breataine an cód-ainm 'Stakeknife' air. Mhaígh teaghlaigh gur theip ar an RUC suas le 18 dúnmharú a fhiosrú chun ról Stakeknife mar [[Spiaireacht|spiaire]] a cheilt. Shéan Scappaticci gurbh eisean Stakeknife ... ach theith sé agus mhair faoi chosaint finné i Sasana le scór bliain.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bas-trathuil-freddie-scappaticci/|teideal=Bás ‘tráthúil’ Freddie Scappaticci|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=16 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-16}}</ref> [[Íomhá:Stakeknife Britain's Secret Agents in Ireland - book by Ingram.jpg|mion|''Stakeknife Britain's Secret Agents''2003ː ainmníodh Scappaticci mar Stakeknife (Greg Harkin sa nuachtán, ''People'', a d'fhoilsigh an ‘scúp’).<ref name=":22">{{Luaigh foilseachán|title=Stakeknife: Britain's Secret Agents in Ireland|url=https://www.amazon.fr/Stakeknife-Britains-Secret-Agents-Ireland-ebook/dp/B009SS4NGC|publisher=The O'Brien Press|date=2012-10-15|language=Béarla|author=Greg Harkin agus Martin Ingram aka Ian Hurst}}</ref>|331x331px|clé]] == Beatha == De bhunadh na hIodáile ar thaobh a athar, b’as [[Béal Feirste]] é. D'éirigh Scappaticci ina bhríceadóir sna 1960idí. Rinneadh é a imtheorannú i rith [[Oibríocht Demetrius|Operation Demetrius]] sa bhliain 1971. Faoin am ar saoradh é i 1974 bhí sé ina bhall den IRA Sealadach. Bhí sé an-mhór le Gerry Adams, Alex Maskey srl nuair a ligeadh saor é. Bhí Scappaticci i gceannas ar aonad slándála inmheánaí an IRA, ó 1980 ar aghaidh, oibríocht frithspiadóirí na bparaimíleatach.<ref name=":3" /> Bhí an t-aonad seo freagrach as brathadóirí, nó daoine a raibh amhras fúthu, a fhuadach, a chéasadh agus a dhúnmharú. Thuill sé cáil na míthrócaire mar cheannasaí an aonaid sin a mbíodh daoine á bhfuadach, a gciapadh agus á marú acu. Eisíodh admhálacha nó ‘faoistiní’ go minic, i ndiaidh na maruithe, go leor acu bréagach.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chumhacht-a-ceadaiodh-do-stakeknife-ce-a-mhairfeadh-agus-ce-a-mharofai/|teideal=An chumhacht a ceadaíodh do Stakeknife – cé a mhairfeadh agus cé a mharófaí|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=10 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-10}}</ref> Is cosúil gur briseadh Scappaticci as an ról i dtús na [[1990idí]] nuair a bhí amhras ar dhaoine san IRA gur ghníomhaire é. Ach murab ionann agus go leor eile níor tugadh breith bháis airsean; srianadh damáiste ceaptar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bas-trathuil-freddie-scappaticci/|teideal=Bás ‘tráthúil’ Freddie Scappaticci|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=16 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-16}}</ref> === Nochtadh === Ainmníodh Scappaticci sna [[meáin chumarsáide]] mar spiaire sa bhliain 2003.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Freddie Scappaticci|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Freddie_Scappaticci&oldid=1124644262|journal=Wikipedia|date=2022-11-29|language=en}}</ref> (Greg Harkin sa [[nuachtán]], ''People'', a d’fholsigh an ‘scúp’).<ref name=":22" /> Bhí Scappaticci ar a theitheadh ón IRA ón am sin i leith. Shéan sé, áfach, nach brathadóir a bhí ann agus nárbh eisean an té dtugtaí 'Stakeknife' air. Díol suntais ab ea é gur sheas [[Sinn Féin]] leis nuair a nochtadh é in 2003 gur ghníomhaire é. Fiche bliain níos déanaí, sna 2020idí, ní raibh éinne sna sodair á chosaint.<ref name=":4" /> Chuir na póilíní aitheantas nua ar fáil do Scappaticci cúpla uair, mar shampla Frank Cowley sa bhliain 2003. ==== Béistiúlacht ==== Bhí Scappaticci ina chónaí le fiche bliain i Sasana, idir 2003-2023. Ar 30 Eanáir 2018, gabhadh Scappaticci.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/crime/british-spy-ira-freddie-stakeknife-11940594|teideal='Stakeknife' arrested by detectives probing claims of murder, kidnap and torture|údar=Michael McHugh|dáta=2018-01-30|language=en|work=Irish Mirror|dátarochtana=2023-01-05}}</ref> Bhí pornagrafaíocht crua, aindleathach, ina sheilbh aige, [[béistiúlacht]] go háirithe. Bhí galar dubhach air, nó sin a dúirt sé ag an am. Shéan sé na líomhaintí go léir agus ligeadh saor é.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63454931|teideal=Stakeknife: Operation Kenova report into IRA spy due in early 2023|dáta=2022-10-31|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-01-05}}</ref> === Bás === D'éag Scappaticci ar an 20 Márta 2023, in aois 77 dó, agus adhlacadh é faoi rún i Sasana.<ref name=":3" /> Fuair sé bás nádúrtha ina leaba, más fíor, pribhléid nár cheadaigh seisean d’an-chuid a frítheadh caite le hais bóithre, púicíní orthu agus piléar i gcúl a gcinn.<ref name=":4" /> == Fiosrúchán Kenova == Cuireadh fiosrúchán ar bun sa bhliain 2016, ‘Fiosrú Kenova’ nó '[[Oibríocht Kenova]]'.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.kenova.co.uk/|teideal=Home {{!}}|work=www.kenova.co.uk|dátarochtana=2023-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230105213303/https://www.kenova.co.uk/|archivedate=2023-01-05}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.opkenova.co.uk/|teideal=Operation Kenova {{!}}|work=www.opkenova.co.uk|dátarochtana=2023-01-05}}</ref> faoin mbaint a bhí ag Scappaticci agus Arm na Breataine agus na dúnmharaithe, gan trácht ar iarrachtaí ar dhúnmharú agus srianadh neamhdhleathach. Fiosraíodh freisin an bhaint a bhí ag póilíní an RUC agus ag seirbhísí faisnéise na Breataine leis na cionta sin.<ref name=":12">{{Luaigh foilseachán|title='Stakeknife': ní thabharfar aon chúis in aghaidh sé dhuine dhéag|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1206/1420521-stakeknife-ni-thabharfar-aon-chuis-in-aghaidh-se-dhuine-dheag/|date=2023-12-06|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.kenova.co.uk/Kenova%20Report%202024%20Digital%20version%20-%20FINAL.pdf|teideal=Tuarascáil eatramhach, 2024|údar=kenova.co.uk|dáta=8 Márta 2024|dátarochtana=8 Márta 2024|archivedate=8 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240308172400/https://www.kenova.co.uk/Kenova%20Report%202024%20Digital%20version%20-%20FINAL.pdf}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Preasócáid ar Youtube (Operation Kenova Interim Report)|url=https://www.youtube.com/watch?v=NHzUk3ZH3vo|language=en|author=Kenova|date=8 Márta 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.kenova.co.uk/government-and-republican-leadership-urged-to-apologise|teideal=Jon Boutcher: Government and Republican leadership urged to apologise|údar=kenova.co.uk|dáta=8 Márta 2024|work=www.kenova.co.uk|dátarochtana=8 Márta 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.kenova.co.uk/independent-group-statements-following-report-publication|teideal=Independent group statements following report publication {{!}}|work=www.kenova.co.uk|dátarochtana=2024-03-08}}</ref> {{Main|Oibríocht Kenova}} De réir na tuarascála, i gcásanna áirithe d’fhéadfadh beatha daoine a bheith sábháilte ag an eolas a chuir Stakeknife ar fáil d’fhórsaí slándála na Breataine dá mbeadh gníomh déanta acu de réir na faisnéise:<ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|title='Stakeknife' cosanta ach beatha dhaoine eile thíos leis dá bharr|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0308/1436706-tuairisc-a-foilsiu-inniu-faoi-stakeknife/|date=2024-03-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nios-mo-daoine-maraithe-na-mar-a-sabhaladh-de-dheasca-obair-stakeknife-agus-a-laimhsealaithe/|teideal=Níos mó daoine maraithe ná mar a sábháladh de dheasca obair ‘Stakeknife’ agus a láimhseálaithe|dáta=2024-03-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/stakeknife-report-branded-damning-indictment-of-states-role-in-troubles/a1066485574.html|teideal=Stakeknife report branded ‘damning indictment’ of state's role in Troubles|dáta=2024-03-08|language=en-GB|work=BelfastTelegraph.co.uk|dátarochtana=2024-03-09}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northern-ireland/operation-kenova-stakeknife-cost-more-lives-than-he-saved-says-report-V4UR77WBJVCHXGGGLELGETZJJ4/|teideal=Operation Kenova: Stakeknife cost more lives than he saved, says report|dáta=2024-03-08|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2024-03-09}}</ref> == Cóir == Tuairiscíodh in 2022 go raibh seirbhísí rúnda na Breataine ag iarraidh cuid de thuairisc Boucher a cheilt ach go raibh Boucher ag diúltú don bhrú.<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-cen-bhail-a-bheidh-ar-chomhaontu-aoine-an-cheasta-25-bliain-ar-aghaidh/|teideal=Cén bhail a bheidh ar Chomhaontú Aoine an Chéasta 25 bliain ar aghaidh?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=4 Eanáir 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-05}}</ref> Mhol lucht an fhiosrúcháin in 2022-2023 go gcúiseofaí naonúr iarbhall den IRA, cúigear iarshaighdiúirí in [[Arm na Breataine]] agus iaroifigeach san RUC. Ach ar an 6 Nollaig 2023, dúirt an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí sa Tuaisceart nach raibh dóthain fianaise ann leis an dlí ar chur ar na daoine sin.<ref name=":12" /> D’fhógair Seirbhís Ionchúiseamh Poiblí an Tuaiscirt i mí na Mhárta 2024 nach gcuirfear an dlí ar aon duine de thoradh fhiosrúchán Kenova mar nach raibh “dóthain fianaise” ann. Le [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] bhí Rialtas na Ríochta Aontaithe ag iarraidh stop a chur le fiosruithe agus cosc ar ionchoisní is cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. : ''Príomhalt: [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]]'' == Féach freisin == * [[Oibríocht Kenova]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Scappaticci, Freddie}} [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Spiairí]] [[Catagóir:MI5]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Bríceadóirí]] [[Catagóir:Baill den IRA Sealadach]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]] [[Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha]] qb91isgri5de22rx5lq8zegbr99usqv 0 107664 1315499 1260597 2026-05-26T10:16:59Z Saighneánach 72809 Typo 1315499 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhris coimhlint amach idir dhá ghrúpa sa t[[An tSúdáin|Súdáin]] i mí Aibreáin 2023, idir 'Fórsaí Armtha na Súdáine', mar dhea, agus na 'Fórsaí Mear-Thacaíochta'.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/press/press-releases/2023/04/19/sudan-statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-latest-developments/|teideal=An tSúdáin: ráiteas ón Ardionadaí thar ceann an Aontais Eorpaigh maidir lena bhfuil tite amach le déanaí|údar=consilium.europa.eu / Comhairle AE Preaseisiúint|dáta=19 Aibreán 2023|dátarochtana=2023}}</ref> Rialtas míleata a bhí i gcumhacht sa tSúdáin agus imreas agus iomaíocht idir cheannaire agus leascheannaire na tíre ba shiocair leis an gcoimhlint.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Ionsaí ar thaidhleoir Éireannach sa tSúdáin cáinte|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0418/1377607-ionsai-ar-thaidheoir-eireannach-sa-tsudain-cainte/|date=2023-04-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní raibh ann ach iarracht ag na ginearáil ar chumhacht a ghabháil chucu féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/togfaidh-se-roinnt-laethanta-eile-eireannaigh-ata-fos-sa-tsudain-a-aslonnu-aisti/|teideal=Tógfaidh sé ‘roinnt laethanta eile’ Éireannaigh atá fós sa tSúdáin a aslonnú aisti|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-24}}</ref> Le linn 2024, bhí an tubaiste daonna is measa ar domhan ar siúl sa tSúdáin. Bhásaigh na scórtha míle básaithe ó thosaigh an chogaíocht. Dúirt na Náisiúin Aontaithe go raibh coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh an duine ar bun ag an dá thaobh sa gcogadh cathartha.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Gorta agus fulaingt mhillteanach sa tSúdáin - Mary Robinson|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0909/1469203-gorta-agus-fulaingt-mhillteanach-sa-tsudain-mary-robinson/|date=2024-09-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Khartoum Airport and the street of Africa.jpg|clé|mion|15 Aib. 2023: ghlac an RSF seilbh ar an aerfort i gCartúm:]] [[Íomhá:Chairman of the Sovereignty Council of Sudan Abdel Fattah Abdelrahman Burhan in October 2019 (cropped).jpg|clé|mion|Abdel Fattah al-Burhan. 2-19]] [[Íomhá:Mohamed Hamdan Dagalo 2022 (cropped).jpg|clé|mion|Mohamed Hamdan Dagalo, 2022, i mbun an RSF]] == Cúlra == Tá an tSúdáin ar cheann de na tíortha is boichte ar domhan. Bhí timpeall €680 in aghaidh na bliana an meánphá sa bhliain 2021, Bhí 46 milliún duine ina gcónaí ann sa bhliain sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:ECDM 20241015 Sudan.pdf|clé|mion|[[Díláithriú an phobail|Díláithriú ''an'' phobail]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Forced displacement|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Forced_displacement|journal=Wikipedia|date=2025-03-17|language=en}}</ref> shibhialta sa bhliain 2024. Foinse: [[An Coimisiún Eorpach]]]] == Imeachtaí == Comhairle Ginearál a bhí i gceannas ar an tír ó bhí [[coup d'état]] ann in 2021. Ach sa bhliain 2023, bhris aighneas amach eatarthu. Bhí easaontas eatarthu go háirithe faoi ar cheart áit san arm a thabhairt don RSF, fórsa ina bhfuil 100,000 duine.<ref name=":0" /> Ar taobh amháin, bhí 'Arm na Súdáine' agus ar an taobh eile, grúpa paraimíleata darb ainm Na Fórsaí Mearthacaíochta, nó an RSF, Bunaíodh an RSF in 2013 agus d’eascair sé as an mílíste [[Janjaweed]] ar cuireadh [[cinedhíothú]] ina leith in [[Darfur]]. Bhí sáruithe ar chearta daonna curtha i leith sa chuid eile den tír chomh maith.<ref name=":0" /> I dtús 2023, bhí 100,000 duine san RSF, a bhí ag iarraidh ceannas a bhaint amach sa tír. Ach bhí easaontas idir an RSF agus an t-arm, faoi aistriú na cumhachta go dtí rialtas sibhialtach agus go háirithe faoi ar cheart áit san arm a thabhairt don RSF.<ref name=":0" /> Bhí bunáite an airm dílis do Ghinearál Abdel Fattah al-Burhan, agus bhí Mohamed Hamdan Dagalo i mbun an RSF.<ref name=":2" /> Le briseadh amach na cogaíochta, baineadh an bonn de na hiarrachtaí chun an t-aistriú i dtreo rialtas daonlathach faoi stiúir sibhialtach a athbhunú. Bhí baol ann freisin maidir le díchobhsú réigiúnach.<ref name=":1" /> == Géarchéim dhaonnúil == Bhí géarchéim dhaonnúil ann roimh an gcoimhlint. Chuaigh cúrsaí in olcas, de dheasca an aighnis. D'éirigh sábháilteacht agus slándáil mhuintir na Súdáine i mbaol faoi cheann cúpla lá, chomh maith le haontacht agus cobhsaíocht na tíre.<ref name=":1" /> Cuireadh tús leis an marú ar an 15 Aibreán 2003 nuair a cuireadh baill den RSF ar dualgas ar fud na tíre. Maraíodh na céadta i mí Aibreáin 2023, inar rinneadh ionsaithe sliogán ar [[Cartúm|Chartúm]],<ref>[[Cartúm|Khartoum]]</ref> [[príomhchathair]] na tíre.<ref name=":0" /> Bhí sos comhraic 72 uair an chloig curtha i bhfeidhm ar 25 Aibreán ag an dá dhrong mhíleata a bhí in adharca a chéile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sos comhraic i bhfeidhm sa tSúdáin, eachtrannaigh á n-aslonnú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0425/1378976-sos-comhraic-i-bhfeidhm-sa-tsudain-eachtrannaigh-a-n-aslonnu/|date=2023-04-25|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>[[Íomhá:ECDM 20250113 Sudan EU response.pdf|clé|mion|Cabhair dhaonnúil de chuid Aontas na hEorpa in 2024]] [[Íomhá:ECDM 20240430 GHoA Complex Humanitarian Crisis.pdf|clé|mion|Coimhlintí go leor i g[[Corn na hAfraice]], 2024]] === 2024 === I mí Mheán Fómhair 2024, bhí 26 milliún duine i mbaol mar gheall ar an léirscrios, agus bhí 7 milliún bean agus gasúr i gcontúirt foréigean inscne-bhunaithe. Bhí 700,000 páiste faoi 5 bhliana d'aois i mbaol báis leis an ocras. Idir Aibreán 2023 - Meán Fómhair 2024, bhí 8 milliún díbeartha as a gcuid tithe. Theith 2 mhilliún as an tír.<ref name=":3" /> === 2025 === D'éirigh an gorta níos measa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/clips/22498409/|teideal=The forgotten humanitarian crisis in Sudan|údar=Agallamh le Peter Power, Executive Director UNICEF in Éirinn ar Claire Byne|dáta=2025-03-19|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-03-19}}</ref> == Éire == Gortaíodh an [[taidhleoir]] Éireannach, Aidan O'Hara, Ambasadóir an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]], nuair a ionsaíodh é ina áras cónaithe sa phríomhchathair Cartúm ar 17.18 Aib 2023.<ref name=":2" /> Chláraigh 150 saoránach de chuid na hÉireann sa phríomhchathair Cartúm, ar thóir cabhrach. Bhí 50 saoránach Éireannach aslonnaithe ón tSúdáin ar 23/24 Aibreán 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='50 saoránach Éireannach aslonnaithe ón tSúdáin'-Tánaiste|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0424/1378733-50-saoranach-eireannach-aslonnaithe-on-tsudain-tanaiste/|date=2023-04-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> in 2024, dúirt [[Mary Robinson]] gur mór an náire "an neamhshuim atá á léiriú ag an bpobal idirnáisiúnta" sa tSúdáin.<ref name=":3" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An tSúdáin]] [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Cogaí cathartha]] [[Catagóir:Gortaí]] [[Catagóir:2024]] 73p2m76hjqh0zpwuiv2z4uln5cztp43 0 108027 1315515 1309618 2026-05-26T10:21:50Z Saighneánach 72809 Typo 1315515 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rialaigh an [[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún Eorpach]] sa bhliain 2016 go raibh buntáiste ó thaobh cúrsaí cánach tugtha do [[Apple Inc.|Apple]]. Bhí sé seo i gcoinne an dlí de réir rialacha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] maidir le tacaíocht stáit.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rialú Eorpach faoi chúnamh mídhleathach stáit|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1221/840479-rialu-eorpach-faoi/|date=2016-12-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sa bhliain 2024, rialaigh an Chúirt Bhreithiúnais Eorpach go gcaithfidh Apple €13/14 billiún i gcánacha a íoc le hÉirinn, díreach mar a d'ordaigh an tAontas Eorpach in 2016.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title='Caithfidh Apple €13 billiún a íoc le hÉirinn' – rialú is déanaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0910/1469276-caithfidh-apple-13-billiun-a-ioc-le-heirinn-rialu-is-deanai/|date=2024-09-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an cheist ina chogadh dearg idir an [[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún Eorpach]], ar taobh amháin agus Apple agus [[Rialtas na hÉireann|Éire]] ar an taobh eile idir 2016-2024, an '''díospóid chánach Apple v. an tAontas Eorpach'''. Thaobhaigh [[Rialtas na hÉireann]] le cúis Apple chun "náire a sheachaint" ach bhain Éire tairbhe mór (an €13/14 billiún) as an díospóid i ndeireadh an lae.[[Íomhá:EU State Aid Case Ireland Apple.jpg|clé|mion|Foinse: an Coimisiún, 2016]] [[Íomhá:Apple's Offshore Organisational Structure (2013 Senate Report).jpg|clé|mion|Rinneadh Seanad na S-A fiosrúchán sa bhliain 2013, a thug le fios don AE go raibh fadhb ann]] === Cúlra === Dar leis an gCoimisiún Eorpach, d'íoc Apple níos lú cánach ná an ceart le Rialtas na hÉireann idir 2003 agus 2014. Bhain an scéal le dhá fhochomhlacht de chuid Apple san Eoraip – Apple Sales International agus Apple Operations Europe – agus leis na brabúis a rinne na comhlachtaí sin. Dar leis an gCoimisiún Eorpach gur thug Éire stádas speisialta cánach do Apple agus gur sháraigh sin rialacha an Aontais Eorpaigh maidir le státchabhair. Mar sin ba cheart na brábúis a mheas de réir dhlíthe cánach na hÉireann. Bhí caidreamh [[Apple Inc.|Apple Inc]] le hÉirinn maidir le cúrsaí cánach á fhiosrú ag an gCoimisiún Eorpach ó Mheán Fómhair 2014, agus scagadh déanta, go háirithe, acu ar mhargaí a rinneadh i 1991 agus 2007. [[Íomhá:Apple's Offshore Distribution Structure (2013 Senate Report).png|clé|mion|Chuimhnigh Apple ar sheift speisialta]] De réir fiosrúchán a rinne [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad Stát Aontaithe Mheiriceá]] in 2013, is ar éigean a d’íoc Apple aon cháin ar $74 billiún thar thréimhse ceithre bliana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cinneadh-deanta-ag-an-rialtas-achomharc-a-dheanamh-maidir-le-rialu-apple/|teideal=Cinneadh déanta ag an Rialtas achomharc a dhéanamh maidir le rialú Apple|dáta=2016-09-02|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-23}}</ref> Thug an fiosrúchán seo le fios don AE go raibh fadhb ann. [[Íomhá:Margrethe Vestager EU Commission Apple Ireland State Aid.jpg|clé|mion|Margrethe Vestager, coimisinéir Eorpach, 2016]] Mhaígh an Coimisiún nár íoc Apple ach 0.005% i gcáin sa bhliain 2014.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líomhaintí Tim Cook séanta ag an gCoimisiún Eorpach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0901/813369-tim-cook-dochasach-faoi-achomharc/|date=2016-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2016 === Ar [[30 Lúnasa]] [[2016]], mhaígh an [[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún Eorpach]] gur dheonaigh Éire sochair chánach míchuí do Apple idir 2003 agus 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-2019/2016_ga|teideal=Stair an Aontais Eorpaigh - 2016|údar=Aontas Eorpach|dáta=2016-06-16|language=ga|work=an tAontas Eorpach|dátarochtana=2021-08-30}}</ref> Faoi rialacha an Aontais maidir le státchabhair, ba shárú an t-acht um thrádáil cothrom, toisc gur sholáthair rialtas na hÉireann do Apple cúiteamh cánach i bhfad níos ísle a bheith acu. Bhí sé sin mídhleathach toisc gur lig sé do Apple i bhfad níos lú cánach a íoc le hais gnólachtaí eile. Léirigh fiosrú de chuid an Choimisiúin go raibh 2 chinneadh cánach déanta faoi Apple ag na Coimisinéirí Ioncaim in Éirinn - i 1991 agus i 2007 - agus gurbh é an toradh a bhí orthu "gur laghdaíodh go suntasach agus in aon turas an cháin a d’íoc Apple in Éirinn ó 1991." Maíodh gur measadh faoina luach an méid cánach a bhí amuigh ar Apple in Éirinn de bharr na rialuithe úd. Ordaíodh don chomhlacht an €13.1 billiún a íoc agus ús €1.2 billiún ar a mhuin. Bhí an €13.1 billiún i dtaisce i gcuntas [[eascró]] nó go n-eiseofar rialú críochnaitheach nach féidir dul thairis. === 2019-2020 === Lorg Apple agus lorg Rialtas na hÉireann achomharc i gCúirt Ghinearálta an AE agus héistíodh an cás i mhí Meán Fómhair 2019. Ghlac an [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Chúirt Ghinearálta]] lena gcúis sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=wsj.com/articles/apples-15-billion-tax-battle-resumes-in-europe-11601027571|teideal=Apple Faces Prolonged $15 Billion Tax Battle as EU Appeals|údar=WSJ|dáta=9/2020|dátarochtana=2021}}</ref> Chuir an Chúirt ar ceal an cinneadh a bhí déanta ag an gCoimisiún go raibh gearríocaíocht €13.1 billiún déanta ag Apple ar an gcáin a bhí le n-íoc acu in Éirinn. Mar sin chuir an Chúirt Ghinearálta rialú an Choimisiúin ar neamhní. I mhí Meán Fómhair 2020, d’fhógair an [[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún]] nach raibh aon ghlacadh acu leis sin agus lorg siad achomharc.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Molta go scrúdódh Cúirt na hEorpa arís bille cánach €13bn Apple|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1109/1415571-molta-go-scrudodh-cuirt-na-heorpa-aris-bille-canach-13bn-apple/|date=2023-11-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2023 === Sa bhliain 2023, éisteadh achomharc an Choimisiúin Eorpaigh in aghaidh an rialú sa bhliain 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Achomharc faoi dhliteanas cánach Apple éiste|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0523/1385139-achomharc-faoi-dhliteanas-canach-apple-le-heisteacht-inniu/|date=2023-05-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tá an Chúirt Ghinearálta níos íochtaraí ná an Chúirt Bhreithiúnais, áfach, agus i mí na Samhna 2023 d'eisigh Ard-Abhcóide na Cúirte Breithiúnais tuairim go ndearna an Chúirt Ghinearálta roinnt earráidí dlí san achomharc.<ref name=":1" /> Mhol an t-Ardabhcóide (Giovanni Pitruzzella)<ref>Ní gá go mbeadh tuairisc ó Ardabhcóide ina cheangal dlí, ach is iondúil go mbíonn tionchar láidir aige ar bhreithiúnas críochnúil na Cúirte Eorpaigh. In imeacht na mblianta tá sé feicthe go dtéann tuairim an Ardabhcóide i bhfeidhm ar an mbreithiúnas clabhsúir in 80% de chásanna.</ref> gur cheart do Chúirt Bhreithiúnais an AE an breithiúnas ón gCúirt Ghinearálta a chur go leataobh. Mhol sé chomh maith gur chóir an cás a chur faoi bhráid na Cúirte Ginearálta an athuair le teacht ar bhreithiúnas nua. Dúirt sé gur rinne an Chúirt Ghinearálta "earráid i ndiaidh earráide sa dlí le teacht ar an mbreithiúnas nach raibh an caighdeán cuí sa dlí bainte amach ag an gCoimisiún nuair a chinn an Coimisiún go gcaithfí cáin a ghearradh in Éirinn ar Apple ar na ceadúnais maoin intleachtúil a bhí ag fochuideachtaí Apple bunaithe in Éirinn agus ar bhrabúis a gineadh ar dhíol tháirgí Apple taobh amuigh de na Stáit Aontaithe." Dá bharr sin a deir an tArdabhcóide ba chóir don Chúirt Ghinearálta an cás a tharraingt anuas arís.<ref name=":0" /> === Eascró === Mar thoradh ar an rialú a rinne an Coimisiún i 2016, chuir Apple €13 billiún i dtaisce i gcuntas [[eascró]] - cuntas sealadach sealbhaíochta tríú páirtí - agus bhí an t-airgead sin ann ó shin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/publication/47f7d-cover-note-for-ireland-apple-escrow-fund-2022-financial-statements/|teideal=Cover note for Ireland Apple Escrow Fund 2022 Financial Statements|dáta=2023-07-05|language=en|work=www.gov.ie|dátarochtana=2023-11-09}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://opac.oireachtas.ie/Data/Library3/Documents%20Laid/2022/pdf/RE9GZG9jc2xhaWQwNzA3MjJkXzA3MDcyMl8xNjQ4MTE=.pdf|teideal=Financial Statements|údar=.oireachtas.ie|dáta=2022|dátarochtana=2023}}</ref> == 2024 == Ar an 10 Meán Fómhair 2024, rialaigh an Chúirt Bhreithiúnais go raibh an rialú a rinne an Coimisiún Eorpach ar an gcéad dul síos in 2016 ceart agus cóir. Dúirt Apple ag an am go raibh díomá ar an gcomhlacht faoin rialú is deireanaí agus mhaígh arís eile gur faoi réir rialacha cánach na Stát Aontaithe a mba cheart brabúis an chomhlachta san Eoraip a mheas.<ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_24_4624|teideal=Press corner|work=European Commission - European Commission|dátarochtana=2024-09-11}}</ref> == Féach freisin == * [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Apple Inc.]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Cáin]] [[Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh]] [[Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann]] [[Catagóir:Cleachtais fhrithiomaíocha]] 2nlvsjlktvjvttlfdp09wgtafjivsfp 0 109187 1315433 1304827 2026-05-25T23:22:46Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Cumadóir amhrán|cumadóir]] agus ilionstraimí í '''Róis''' (Rose Connolly) as [[Fear Manach]]. Tá fuaim nua-aimseartha ar leith aici agus tá lorg an [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|cheoil traidisiúnta]] agus t[[Snagcheol|snagcheoil]] le brath ar a cuid [[Cumadóireacht|cumadóireachta]]. Bíonn sí ag casadh ceoil ar fud na tíre go rialta le réimse ceoltóirí gairmiúla ó sheánraí éagsúla. Bíonn Jamie Bishop ([[Béal Feirste]]), [[Peadar-Tom Mercier]] ([[An Pointe]]) agus Risteárd Ó hAodha ([[An Cheathrú Rua]]) ag ceol ina teannta. ==Féach freisin== * [[Huartan]] * [[Amano]] {{DEFAULTSORT:Rois}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] {{Síolta ceol}} ky7toj1vmo8wtpe4xko669ensbzwhvm 0 109370 1315564 1271314 2026-05-26T10:31:13Z Saighneánach 72809 Typo 1315564 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Atherton, John (1598-1640) & Childe, John (16 -1640) - 1641.jpg|mion|The Shameful End sa bhliain 1640: John Atherton, easpag (1598-1640) agus John Childe]]{{Glanadh}} Tá '''stair lucht LADT in Éirinn''' ag dul siar na céadta bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/ga-IE/Press-and-Media-Information/Latest-Media-Releases/Irish-cultural-institutions-celebrate-festival-of|teideal=Féile de stair lucht LADTI á cheiliúradh ag institiúídí cultúrtha na hÉireann i mí {{!}} Ard-Mhúsaem na hÉireann|údar=museum.ie|dáta=26 Feabhra 2021|language=ga|work=National Museum of Ireland|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> Tá fairsinge agus doimhneacht ag baint le stair an phobail LADTAIÉ+ in Éirinn.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/ni-raibh-bac-ar-bith-ar-an-homaighneasacht-in-eirinn-roimh-an-bplandail/|teideal='Ní raibh bac ar bith ar an homaighnéasacht in Éirinn roimh an bPlandáil'|údar=Seán Ó Dubhchon|dáta=2023-07-20|language=ga-IE|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> == Stair == [[Íomhá:Hirschfeld Centre 1.jpg|mion]] Sa bhliain 1634, cuireadh dlí i bhfeidhm – an t-aon dlí amháin in Éirinn i gcoinne na homaighnéasachta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buggery and Parliament, 1533–2017|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1750-0206.12463|journal=Parliamentary History|date=2019-10|issn=0264-2824|pages=325–341|volume=38|issue=3|doi=10.1111/1750-0206.12463|language=en|author=Paul Johnson}}</ref> Thosaigh cur faoi chois na gnéasachta, ré a mhair 450 bliain. Ba é an Pharlaimint i mBaile Átha Cliath a chur an dlí sin i bhfeidhm. Ach is as Westminster a tháinig sé; ritheadh an dlí thall ansin sa bhliain 1533.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buggery Act 1533 as passed in England|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Buggery_Act_1533&oldid=1166963557|journal=Wikipedia|date=2023-07-24|language=en}}</ref> Roimhe na 1630idí, ní raibh bac ar bith ar an [[homaighnéasacht]] in Éirinn ''i measc na nGaeil''. Ach leis an [[Plandáil Uladh|Phlandáil]], tháinig scoilt mhór in Éirinn ó thaobh stair na homaighnéasachta. Bhí meon i bhfad níos oscailte maidir le homaighnéasacht ag na Gaeil, ná mar a bhí ag na Sasanaigh a chur an tír faoi smacht.<ref name=":1" /> Ar 5 Nollaig 1640, chrochadh an tEaspag, John Atherton,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=John Atherton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Atherton&oldid=1160984283|journal=Wikipedia|date=2023-06-19|language=en}}</ref> agus a stíobhard, John Childe i bPort Láirge. Ciontaíodh iad as dhá chúiseamh a bhain le [[bugaireacht]] (nó gníomhartha homaighnéasacha). [[Íomhá:Statue_of_Sean_Russell_with_rainbow_base.jpg|mion|Conspóid: dealbh [[Seán Russell]] i b[[Páirc Fionnradhairc]] sa bhliain 2020, áit a dhúnmharaíodh Declan Flynn]] === 20ú haois === Ar 26 Meitheamh 1980, d’oscail an polaiteoir radacach Noel Browne an Lárionad Hirschfeld, Sráid Fownes, Barra an Teampaill, BÁC. Bhí seirbhísí ar fáil ann don lucht LADT agus osclaíodh an club oíche míchlúiteach Flikkers. Bhí tarraingt mhór air sna 1980idí. Ar 4 Samhain 1987 dódh Fikkers go talamh le rún mioscaise. Tharla an chéad agóid LADT+ i mBaile Átha Cliath ar an 27 Meitheamh 1974.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.into.ie/app/uploads/2022/03/Brod-1.pptx|teideal=Bród agus an troid ar son cearta comhionanna|údar=Irish National Teachers Organisation / https://into.ie/|dáta=2022|dátarochtana=2022}}</ref> Chuaigh deichniúr (an feachtasóir [[David Norris]] san áireamh) ar mhórshiúl ón [[An Roinn Dlí agus Cirt agus Comhionannais|Roinn Dlí agus Cirt]] go dtí Ambasáid na Breataine chun agóid a dhéanamh in aghaidh choiriúlú na [[Homaighnéasacht|homaighnéasachta]] (iarsma ó na dlíthe coilíneachta). Tharla [[Dúnmharú Declan Flynn]] sa bhliain [[1982]], fear [[aerach]] i mBÁC, Gearradh pianbhreith ar fionraí ar lucht a mharaithe. Dúirt an feachtasóir [[David Norris]] ag an am faoin gcinneadh sin go bhféadfaí é a thuiscint mar ‘licence to kill’, go raibh saorchead acu marú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/go-raibh-a-thuilleadh-seonna-iontacha-gaeilge-mar-seo-againn/|teideal=Go raibh a thuilleadh seónna iontacha Gaeilge mar seo againn…|údar=[[Eoin P. Ó Murchú]]|dáta=8 Deireadh Fómhair 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Tharla an chéad Pharáid Bród i mBaile Átha Cliath i mí an Mheithimh 1983. Ó shin i leith, tá Bród Bhaile Átha Cliath ag dul ó neart go neart,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/taking-pride-in-our-future-40-years-of-dublin-gay-pride-1.1830312|teideal=Bród Átha Cliath|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2022-06-25}}</ref> seachas nach raibh Pharáid ó 1985 go 1992 agus bhí bearna eile nuair nach raibh ócáide Bród Átha Cliath. Mar dheal ar seo, is Bród na Gaillimhe an ócaid is faide a raibh leantach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.advertiser.ie/galway/article/71739/galway-celebrates-longest-running-gay-pride-festival-in-ireland|teideal=Galway celebrates longest running gay pride festival in Ireland|údar=Galway Advertiser, Thu, Aug 21, 2014|work=Galway Advertiser|dátarochtana=2024-11-08}}</ref>, le 35 bhliain anuas. ==== Athchóiriú ==== [[Íomhá:David_Norris_standing_candid_2020.jpg|mion|[[David Norris]], feachtasóir LADT]] Bhí sé mar aidhm ag [[David Norris]] (a bhí tofa mar [[Seanadóir|sheanadóir]] níos déanaí sa bhliain 1987) agus an t-[[abhcóide]] agus seanadóir [[Máire Mhic Róibín|Mary Robinson]] cosaint [[Bunreacht na hÉireann|bhunreachtúil]] a bhaint amach do [[LADT|homaighnéasaigh]] na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/an-pobal-ladt-faoi-bhlath-in-eirinn/|teideal=An pobal LADT+ faoi bhláth in Éirinn ach obair mhór fós le déanamh|údar=Seán Mac Risteaird|dáta=28 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2022-06-26}}</ref> Ach theip ar a gcás cúirte sa bhliain 1983 in aghaidh an stáit. De réir mar a mhínigh an [[Príomh-Bhreitheamh na hÉireann|Príomh-Bhreitheamh]] [[Tom O'Higgins]], “…o''n the grounds of the Christian nature of our state and on the grounds that the deliberate pratice of homosexuality is morally wrong''…”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.casemine.com/judgement/uk/5da026f94653d058440f9322|teideal=Norris v. A.G., [1983] IESC 3 {{!}} Supreme Court of Ireland, Judgment, Law, casemine.com|language=en|work=https://www.casemine.com|dátarochtana=2022-06-26}}</ref>. Mar thoradh ar sin, dhírigh Norris agus Robinson, ar Éirinn a thabhairt go dtí an [[Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine]] (ECHR) sa bhliain 1988. Ar an [[26 Deireadh Fómhair]] [[1988]], sa Chúirt Eorpach um Chearta an Duine i Strasbourg, sa chás NORRIS v. IRELAND, thug an chúirt breithiúnas cinniúnach i bhfabhar cearta daoine aeracha agus leispiacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.humandignitytrust.org/uploaded/Library/Case_Law/Norris_v_Ireland.pdf|teideal=Norris v. Ireland|údar=human dignity trust|dáta=|dátarochtana=2018}}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D’aontaigh an ECHR leis agus le Robinson nuair a mhaígh siad nach raibh de cheart ag Éirinn dlíthe in aghaidh lucht [[LADT]] a chur i bhfeidhm. Aisghaireadh na dlíthe a lochtaigh an breithiúnas cúig bliana ina dhiaidh sin in 1993. == Daoine Aithnidiúil Aite i Stair na hÉireann == '''Oscar Wilde''' Ceann de na scríbhneorí is tábhachtach sa 19ú aois, fear aite a bhí Oscar Wilde. Tá a fhios againn í seo mar cuireadh Oscar i bpríosúin taréis gaoil a bheith aige le fir aeracha eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/this-day-in-history/oscar-wilde-is-sent-to-prison-for-indecency|teideal=Oscar Wilde is sent to prison for indecency|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2024-11-08}}</ref> '''Elizabeth Farrell agus Síle Grennan''' Cúiréirí a bhí an bheirt acu i nÉirí Amach na Cásca 1916<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/ofarrell-elizabeth-a6740|teideal=You are being redirected...|work=www.dib.ie|dátarochtana=2024-11-08}}</ref>. Bog siad armlóin thart ar son Arm Catharta na hÉireann, ach bhíodor baill Cumann na mBan freisin agus den grúpa Inghinidhe na hÉireann roimhe sin. Ba Farrell a thug an fógra géilleadh ó Pádraig Mac Phiarais. Dar leis an staraí Mary McAuliffe, is dócha gur cúpla a bhí iontu. Caith siad an chuid eile den saoil le chéile taréis cúrsaí 1916. Tá siad adhlachta i núirleachas Glas Naoin faoi leac uaighe a deirtear: "Elizabeth Farrell len a comradaí dhílis, agus a chara le fada, Síle Grennan."<ref>{{Lua idirlín|url=https://gcn.ie/hidden-histories-queer-women-easter-rising/|teideal=The hidden histories of queer women of the Easter rising|údar=Ciara Mc Grattan|dáta=2016-03-22|language=en|work=GCN|dátarochtana=2024-11-08}}</ref> Ar an bhfógra bás d'Elizabeth, tá Síle curtha sa suíomh a raibh úsáidte de ghnáth do pháirtnéir. '''Kathleen Lynn agus Madeleine Ffrench-Mullen''' Bhí an bheirt bean seo ina chónaí le chéile i nRath Maoinas ó 1919 sula fuair Ffrench-Mullen bás i n1944<ref>{{Lua idirlín|url=https://gcn.ie/hidden-histories-queer-women-easter-rising/|teideal=The hidden histories of queer women of the Easter rising|údar=Ciara Mc Grattan|dáta=2016-03-22|language=en|work=GCN|dátarochtana=2024-11-08}}</ref>. Banaltraí a bhí iontu le nArm Catharta na hÉireann i rith Éirí Amach na Cásca. Cuirthú i bPríosúin Chill Mhaigneann mar dheal ar seo. Bogadh Lynn go Phríosúin Mhuinseo 10 lá i Cill Mhaighneann. Thaispeáintear i ndialann a bhí ag Lynn chomh gar is a bhí an bheirt acu. Seachais go raibh Muinseo i bhfad níos compórdach, scríobh Lynn ag an am gur bhfearr léithi a bheith i Cill Mhaighneann le Ffrench-Mullen. Chomh maith leis sin, táimid in ann eolas a fháil ó rudáí a bhí ráite ag a chamradaí agus a chairde. Mar shampla, i ndialann Rosamund Jacob - gníomhaí eile le Cumann na mBan - tá sliocht faoi cumarsáide le Hanna Sheehy-Skeffington nuair a chuir Skeffington ceist uirthi an raibh sí mar Lynn agus Ffrench-Mullen; nach raibh úsáid ar bith acu do fir<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Who were Ireland's queer revolutionaries?|url=https://www.rte.ie/brainstorm/2023/0621/1390422-irelands-queer-revolutionaries-kathleen-lynn-madeleine-ffrench-mullen-elizabeth-ofarrell-julia-grenan-eva-gore-booth/|date=2023-06-21|language=en}}</ref>. '''Máighréad Ní Scinideora''' Bhí Ní Scinideora ar fiannas i nÉirí Amach na Cásca le hArm Catharta na hÉireann mar snípéir<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/skinnider-margaret-ni-scineadora-maighread-a8112|teideal=Máighréad Ní Scinideora|work=www.dib.ie|dátarochtana=2024-11-08}}</ref>. Ba í an t-aon bhean a bhí gonta ar an lá. Dúirt sí go raibh an cheart chéanna ag na mban fulaingt ar son saoirse na hÉireann mar go raibh mná agus fir ar cothrom na féinne i forógra Phoblacht na hÉireann. Sa hAlbain a rugadh í, ach caith sí an chuid is mó den saol i nÉirinn. Rinne sí a lán gníomhaíocht mar poblachtánach sóisialach agus mar feimineach. Múinteoir a bhí inti freisin. Thug sí teoireanta don seiceadóir a ndialanna a chuir faoi tine chuin a saol pearsanta a cosaint. Is dócha gur cúis mór anseo ná an gaol a bhí aici le Nora O'Keefe. Bhí an bheirt acu in a chónaí le chéile sula fuair O'Keefe bás i 1971<ref>{{Lua idirlín|url=https://gcn.ie/hidden-histories-queer-women-easter-rising/|teideal=The hidden histories of queer women of the Easter rising|údar=Ciara Mc Grattan|dáta=2016-03-22|language=en|work=GCN|dátarochtana=2024-11-08}}</ref>. '''Helena Molony''' Gníomhaí radacach a bhí Molony, agus rúnaí do Seamus Ó Chonghaile ar feadh roinnt blianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/molony-helena-a5874|teideal=You are being redirected...|work=www.dib.ie|dátarochtana=2024-11-08}}</ref> Bunadh Molony agus feiminí eile leis an ngrúpa Inghinidhe na hÉireann an pháipéir "Bean na hÉireann". Cé nach raibh saol fada ag an pháipéir seo, bhí tionchar mór ar na ngluaiseachta náisiúnta agus feimineach. Is an pháipéir seo a tarraing Constance Markiviecz isteach ar an gluaiseacht poblachtánach. Bhí Molony an chéád bhean a bheith in a bpríosúinach pholaitaiciúl sa glúin sin nuair théis caitheadh cloich ar portráid Rí na mBreataine i rith cuairt ríoga. Chomh maith leis sin, bhí sí i bhfiannas i nÉirí Amach na Cásca le hArm Catharta na hÉireann, páriteach den ionsú ar Caisleáin Bhaile Átha Cliath. Gabh saighdúir na mBreataine Molony i Halla na Cathrach, agus cuireadh í i Cill Mhaighneann. Ó na 1940aí go 1967, bhí sí in a chónaí le Evelyn O'Brien. Nuair a fuair O'Brien bás, dóigh a clainne na páipéar pearsanta ar fad a bhí aici. Seans maith, mar le cás Ní Scinideora, gur cúis mór ná an gaol a bhí acu. Ceapann an staraí Marie Mulholland go raibh Molony déghnéasach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gcn.ie/hidden-histories-queer-women-easter-rising/|teideal=The hidden histories of queer women of the Easter rising|údar=Ciara Mc Grattan|dáta=2016-03-22|language=en|work=GCN|dátarochtana=2024-11-08}}</ref> Bhí roinnt gaoil aici le fir, ach caith sí tamaill an-fada le O'Brien. == Féach freisin == * [[Dúnmharú Declan Flynn]] 1983 * [[David Norris]] * [[Bród Átha Cliath]] * [https://www.tg4.ie/ga/player/seinn/?pid=6342174376112&title=Cro%C3%ADthe%20Radacacha&series=Cro%C3%ADthe%20Radacacha&genre=Faisneis&pcode=646639 Croíthe Radacacha - TG4] == Eolas == * Brian Lacey, ''[https://books.google.fr/books/about/Terrible_Queer_Creatures.html?id=JXwSAQAAMAAJ&redir_esc=y Terrible Queer Creatures: Homosexuality in Irish History,]'' Wordwell, 2008<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishcentral.com/news/community/outing-the-irish-lgbt-past-telling-the-truth-to-the-present-at-new-york-irish-center|teideal=Outing the Irish LGBT past, telling the truth to the present at New York Irish Center|dáta=2019-02-15|language=en|work=IrishCentral.com|dátarochtana=2023-07-25}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn]] [[Catagóir:LADT]] cpg9jm12i0vor6nepn976pp2fo6zon7 0 109583 1315438 1304824 2026-05-25T23:26:19Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315438 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is banna ceoil ''Tradtronica'' iad '''Huartan''' atá lonnaithe i m[[Béal Feirste]] agus a cheolann go hiomlán i nGaeilge. Dar leis an mbanna ceoil is focal é ''Huartan'' a chiallaíonn ‘draíocht na sceiche gile’ a chuimsíonn ‘uafás agus teacht le chéile'. Bhuail an banna ceoil le chéile ar dtús sa Hawthorn Bar ar [[Bóthar na bhFál|Bhóthar na bhFál]]. Tá an banna comhdhéanta de thriúr ceoltóirí agus amhránaithe, Stiofán Loughran, Miadhachlughain ([[Múlú]]) O’Donnell agus Catriona Ní Ghribín. <blockquote> "...Is é an sprioc atá againn amhráin thraidisiúnta atá i mbaol a ghlacadh agus iad a chur i gcomhthéacs an [[Ceol damhsa leictreonach|cheoil damhsa leictreonaigh]] chun iad a roinnt le lucht éisteachta an lae inniu. Tá aeistéitic ár mbanna ceoil corraitheach agus draíochtúil, agus bímid ag seinnt le maisc sa stíl [[Págántacht|phágánach]], chun go mbeidh mistéir ag baint linn agus chun eagla a spreagadh, agus bíonn damhsóirí againn gléasta mar [[an Reithe]] agus [[Mór-Ríoghain|an Mhór-Ríoghain]]. Léiríonn an beirt bhan tosaigh “an solas agus an dorchadas” agus an caidreamh teannta idir na foinsí fuinnimh seo."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/AnChulturlann/posts/pfbid0gGzwFjVvgpsU9aRw3T2mvgMZtR9kkGhcPGqx1iNytGzagqdFkCxj5uTAZY3g5NvLl|teideal=Huartan — Cé hiad?|dátarochtana=2023-08-17|dáta=2023-08-16}}</ref> </blockquote> == Féach freisin == * [[Múlú]] * [[Amano]] * [[Róis]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Banna na Bliana]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] {{Síolta ceol}} f8y8v2edbdya0i6jdtup69cr7r2pq5f 0 110133 1315511 1283229 2026-05-26T10:20:53Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315511 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne na míleataigh Palaistíneacha [[Hamas]] (agus a chomhghuaillithe) ionsaí mór, gan choinne, ar [[Iosrael]] an 7 Deireadh Fómhair 2023, agus maraíodh 1,200.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/os-cionn-1100-duine-marbh-sa-choimhlint-idir-hamas-agus-iosrael/|teideal=Os cionn 1,100 duine marbh sa choimhlint idir Hamas agus Iosrael|dáta=2023-10-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-10-09}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Léigear iomlán ordaithe ag Aire Cosanta Iosrael ar Stráice Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1009/1409764-os-cionn-1-100-maraithe-i-gcoimhlint-iosrael-hamas/|date=2023-10-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba é freagra Iosrael ar an uafás sin tabhairt faoi fheachtas míleata in Gaza, feachtas a d’fhág os cionn 67,000<ref>gan trácht ar an domhnaíocht daoine a gortaíodh ná ar na coirp atá faoi smionagar na bhfoirgneamh ar fad a leacaíodh.</ref> duine marbh agus tubaiste dhaonnúil sa mhullach ar phobal Ghaza. Mar fhrithbheart, d’fhógair rialtas Iosrael cogadh ar "Hamas", agus léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/14-deireadh-f%C3%B3mhair-2023-maigh-eo/id1525428808?i=1000631296029|teideal=‎Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=14 Deireadh Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-10-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Timeline of the 2023 Israel–Hamas war|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Timeline_of_the_2023_Israel%E2%80%93Hamas_war&oldid=1184649496|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Mhair '''Cogadh Iosrael-Gaza''' dhá bhliain. Tháinig sos cogaidh i bhfeidhm ar an 10 Deireadh Fómhair 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: 'caithréim agus tús le ré stairiúil is ea an sos cogaidh'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1013/1538242-gaza-caithreim-agus-tus-le-re-stairiuiil-is-ea-an-sos-cogaidh/|date=2025-10-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025}} Ar an 28 Deireadh Fómhair 2023, rinne Iosrael ionradh talún ar Gaza.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/muintir-gaza-i-ngarbhaol-tubaiste-trupai-iosrael-ag-deanamh-ar-chathair-gaza/|teideal=Muintir Gaza i ngarbhaol ‘tubaiste’, trúpaí Iosrael ag déanamh ar Chathair Gaza|dáta=2023-10-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Israeli invasion of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Israeli_invasion_of_the_Gaza_Strip&oldid=1184672906|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Ní raibh meas ná aird ag Iosrael ar an mbeatha, agus rinne neamhshuim iomlán den dlí idirnáisiúnta, rud a tharraing conspóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/siorchogadh|teideal=Síorchogadh? < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=4 Nollaig 2023|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2023-12-04}}</ref> Bhí an [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza|cinedhíothú]] déanta ag Iosrael ar Phalaistínigh Gaza idir 20232-2025 cáinte os ard agus go minic ag Rialtas na hÉireann agus timpeall an domhain.{{Príomhalt|Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza}} As [[An Eabhrais|Eabhrais]], tugtar תגובות בין-לאומיות למלחמת חרבות ברזל ar "'''Cogadh Iosrael-Gaza'''" nó "Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise", agus fonn mallaithe [[Díoltas|díoltais]] ar Rialtas Iosrael, rialtas i bhfad amach ar an eite dheis. Rinne [[na Náisiúin Aontaithe]] cáineadh géar ar gach taobh.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iosrael-ag-leanuint-lena-gcogadh-dearg-beag-beann-ar-an-domhan-mor/|teideal=Iosrael ag leanúint lena gcogadh dearg beag beann ar an domhan mór|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=30 Bealtaine 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> {{Main|Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} [[Íomhá:Israel-war-Oct-8-2023.png|clé|mion|Ionsaithe ar 7/8 D.F. (Gaza ar chlé; Iosrael (buí) ar dheis)]] [[Íomhá:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 15.jpg|clé|mion|Ionsaí a rinne aerfhórsa Iosrael ... anseo scriosadh mosc i Khan Younis]] [[Íomhá:Gaza death graph.png|clé|mion|Líon na marbh, dar leis na figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, meastacháin i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar]] == Ionsaí ar Iosrael == Ar an 7 Deireadh Fómhair 2023, cuireadh tús leis an aighneas nuair a chuaigh óglaigh de chuid Hamas (agus a chomhghuaillithe) trasna na teorainn as Gaza agus rinne ionsaí gan choinne ar Iosrael. Thug lucht Hamas 'Oibríocht Dhíle d'al-Aqsa' (عملية طوفان الأقصى, ''ʿamaliyyat ṭūfān al-ʾAqṣā''' in Araibís) air. Maítear gur mharaigh Hamas thart ar mhíle dhá chéad duine in Iosrael,<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-hostages-investigation-friendly-fire-3b6fdd4592957340b32a8ee71505b8e9|teideal=Friendly fire may have killed their relatives on Oct. 7. These Israeli families want answers now|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> páistí agus seandaoine ina measc. Tá fianaise ann a thacaíonn leis an maíomh gurbh iad airm Iosrael féin a mharaigh cuid den líon sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7th Mass Casualty Attack in Israel: Injury Profiles of Hospitalized Casualties|url=https://journals.lww.com/aosopen/fulltext/2024/09000/october_7th_mass_casualty_attack_in_israel__injury.27.aspx?utm_source=chatgpt.com|journal=Annals of Surgery Open|date=2024-09|issn=2691-3593|pages=e481|volume=5|issue=3|doi=10.1097/AS9.0000000000000481|language=en-US|author=Sharon Goldman, Ari M. Lipsky, Irina Radimislensky, Adi Givon, Ofer Almog, Avi Benov, Israel Trauma Group, Eldad Katorza}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7 Hamas-led attack on Israel|url=https://en.wikipedia.org/wiki/October_7_Hamas-led_attack_on_Israel|journal=Wikipedia|date=2025-03-23|language=en}}</ref><ref name=":4" /> Dúirt 'Fórsaí Cosanta Iosrael' gur mharaigh siad níos mó ná míle cúig chéad de na míleataigh Hamas san ionsaí.<ref name=":0" /> B'é [[Yahya Sinwar]], thar aon duine eile in [[Hamas]], a d'eagraigh an mórionsaí (bhí Ismail Haniyeh i mbun Hamas in 2023, agus ceapadh Sinwar ina cheannaire ar Hamas mí Lúnasa 2024 tar éis do na hIosraelaigh Haniyeh a fheallmharú). == Ionsaí ar Gaza, 2023 == Thosaigh arm Iosrael ag bailiú taobh amuigh d'halla teorann Gaza an 8 Deireadh Fómhair, agus iad ag ullmhú le hionsaí talún a dhéanamh. Ba ea 9 Deireadh Fómhair a thug Aire Cosanta Iosrael Yoav Gallant ordú go ndéanfaí léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]]. Ghearr siad soláthar bí, uisce, leictreachais, leighis, agus gach ní eile, mar chuid den léigear.<ref name=":0" /> Bhí na mílte Palaistíneach maraithe taobh istigh de Gaza sna hionsaithe millteacha a rinne fórsaí Iosrael agus eachtraithe eile, mar shampla, [[pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]] agus [[ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia]]. Dúirt na Náisiúin Aontaithe arís is arís go raibh beatha leanaí in Gaza i mbaol de dheasca an díhiodráitithe, srl.<ref name=":1" /> An 27 Deireadh Fómhair , thosaigh ionradh Iosrael ar Gaza i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/israeli-palestinian-conflict|teideal=Israeli-Palestinian Conflict|language=en|work=Global Conflict Tracker|dátarochtana=2024-10-27}}</ref> Dar le Roinn Sláinte Gaza, bhí breis agus 30,000 Palaistíneach maraithe idir Deireadh Fómhair - Feabhra 2024. Bhí [[Stráice Gaza]] faoi léigear le linn an ama seo agus tharla [[gorta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.refugeesinternational.org/reports-briefs/siege-and-starvation-how-israel-obstructs-aid-to-gaza/|teideal=Siege and Starvation: How Israel Obstructs Aid to Gaza|language=en-US|work=Refugees International|dátarochtana=2024-03-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Páistí ag fáil bháis leis an ocras i dtuaisceart Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0316/1438295-paisti-ag-fail-bhais-leis-an-ocras-i-dtuaisceart-gaza/|date=2024-03-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|Cinedhíothú na bPalaistíneach}} === Eachtraí in 2023 === * [[Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia|Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023]] * [[Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]], 17 Deireadh Fómhair 2023 * [[Eachtra lámhaigh in Shegaia (2023)|Eachtra lámhaigh in Shegaia,]] [[15 Nollaig]] 2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais. == 2024 == Le linn 2024, bhain Iosrael úsáid as an aerfhórsa chun armlanna Hezbollah a ionsaí go rialta. Thosaigh ionradh na Liobáine i dtús Dheireadh Fómhair. Chuir sé sin go mór leis an teannas sa réigiún.<ref name=":22">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-an-cogadh-in-gaza-scaipeadh-nios-forleithne-an-easca/|teideal=D’fhéadfadh an cogadh in Gaza scaipeadh níos forleithne an-éasca|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=15 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> Feallmharaíodh Hassan Nasrallah, ceannaire carasmatach de chuid Hezbollah, an 27 Meán Fómhair 2024. {{Main|Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí}} Feallmharaíodh [[Yahya Sinwar]], ceannaire de chuid Hamas, an 17 Deireadh Fómhair 2024. Bhí sé ráite ag [[Fórsaí Cosanta Iosrael|Fórsaí "Cosanta" Iosrael]] go raibh rún diongbháilte acu Sinwar a bhású. Mhaígh Príomhaire Netanyahu, i bhfianaise mharú cheannaire Hamas, go raibh "deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" agus "ní féidir a rá go fóill gur deireadh an chogaidh atá ann ach is cinnte gur tús an deiridh atá ann".<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" - Netanyahu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476189-deireadh-an-chogaidh-in-gaza-ag-druidim-le-hiosrael-netanyahu/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ón 7 Deireadh Fómhair 2023 go dtí mí na Nollag 2024, bhí os cionn 15,000 páiste maraithe in Gaza (líon mór acu sin níos óige ná cúig bliana d’aois)<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-saghas-celebrity-candidate-dar-leo/|teideal=Cynthia Ní Murchú : ‘Ní raibh ionam ach saghas ‘celebrity candidate’ dar leo’|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=29 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> agus 45,000 maraithe in iomlán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-death-toll-nears-45-500-as-israel-kills-48-more-palestinians/3436667|teideal=Gaza death toll nears 45,500 as Israel kills 48 more Palestinians|work=www.aa.com.tr|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> Rinne UNICEF cur síos ar Gaza mar ‘reilig’ do na mílte páiste. I gcomparáid, dúirt na Náisiúin Aontaithe mí na Samhna 2023 go bhfuair timpeall 5,400 daoine bás san iomlán i ngach coimhlint eile a bhí idir Iosrael agus Hamas ó bhí 2007 ann (am nuair a tháinig Hamas i gcumhacht in Gaza<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Gaza (2007)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Gaza_(2007)&oldid=1184457070|journal=Wikipedia|date=2023-11-10|language=en}}</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67364296/page/2|teideal=Israel-Gaza live news: Firing outside Gaza hospitals, with patients and staff trapped inside - BBC News|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/11-samhain-2023-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000634459606|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> Is minic go mbíonn na hairm atá in úsáid ag Iosrael ag teacht díreach trasna ón Aontas Eorpach, gan trácht ar na Stáit Aontaithe.<ref name=":3" /> === Básanna === Sa gcéad ocht mí den chogadh, Deireadh Fómhair 2023 go dtí Meitheamh 2024, maraíodh tuairim is 64,000 duine in Gaza, dar le taighde foilsithe san iris ''The Lancet'' ar an 10 Eanáir 2025,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02678-3/fulltext|journal=The Lancet|date=2025-02-08|issn=0140-6736|pmid=39799952|pages=469–477|volume=405|issue=10477|doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3|language=English|author=Zeina Jamaluddine, Hanan Abukmail, Sarah Aly, Oona M. R. Campbell, Francesco Checchi}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-death-toll-may-higher-official-figures-study-finds-rcna187100|teideal=Gaza death toll likely to be significantly higher than official figures, study finds|údar=nbcnews.com / taighde de chuid an London School of Hygiene and Tropical Medicine|dáta=10 Eanáir 2025}}</ref> agus arís san iris ''Nature'' ar an 30 Eanáir 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating the true number of traumatic deaths in Gaza|url=https://www.nature.com/articles/d41591-025-00008-w|journal=Nature Medicine|date=2025-01-30|issn=1546-170X|doi=10.1038/d41591-025-00008-w|language=en|author=Karen O’Leary}}</ref> Mná, páistí óga agus seanóirí os cionn 65 bliain d'aois ab ea iad 59% díobh siúd a maraíodh. Sa tréimhse céanna, dar leis an figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, ní bhfuair ach 37,000 bás, meastachán i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: tuairgneáil thréan eile faighte ag Rafah|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0613/1454520-gaza-tuairgneail-threan-eile-faighte-ag-rafah/|date=2024-06-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scrios buamaí Iosrael formhór na bhfoirgneamh i nGaza.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office|teideal=Israel’s relentless bombardment destroyed over 70% of Gaza homes|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> === Eachtraí in 2024 === *[[Sléacht Al-Rashid]], 29 Feabhra 2024 * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]], 1 Aibreán 2024 * [[Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín]], Aibreán - Bealtaine 2024 * [[Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 2024|Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024]]<ref name=":2" /> * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza]], 6 Meitheamh 2024 * [[Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach, 2024]] * [[Feallmharú Ismail Haniyeh]], Iúil 2024 * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * Feallmharú [[Yahya Sinwar]], Deireadh Fómhair 2024 [[Íomhá:Donald Trump and Benjamin Netanyahu at White House 2025 (4).jpg|mion|Donald Trump agus Benjamin Netanyahu, Feabhra 2025]] [[Íomhá:03 Trump Gaza genocide friends.png|mion|Íomhá on scigscannán, "Trump Gaza" a chuir an Teach Ban amach i mí Feabhra 2025,<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=Potential American ownership of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Potential_American_ownership_of_the_Gaza_Strip|journal=Wikipedia|date=2025-03-22|language=en}}</ref> gníomh gríosaithe.<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/infinite-scroll/donald-trumps-ai-propaganda|teideal=Donald Trump’s A.I. Propaganda|údar=Kyle Chayka|dáta=2025-03-05|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2025-03-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/02/26/world/middleeast/trump-gaza-ai-video.html|teideal=‘Fantasy’ AI Video, Shared by Trump, of Gaza as Luxury Resort Draws Scorn|údar=Natan Odenheimer, Alan Yuhas|dáta=2025-02-26|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-03-19}}</ref>]] == 2025 == An 15-19 Eanáir 2025, bhí margadh faoi shos cogaidh déanta ag Iosrael agus Hamas. Toradh an margadh seo ar roinnt míonna de chainteanna síochána<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-a-chuirfeadh-deireadh-leis-an-gcoimhlint-molta-ag-hamas/|teideal=Sos cogaidh a chuirfeadh deireadh leis an gcoimhlint molta ag Hamas|dáta=2024-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> a raibh Catar agus tíortha eile ina n-eadránaithe orthu. Bhí an margadh a rinneadh beagnach mar a chéile leis an gceann a bhí ar an mbord ó bhí mí na Bealtaine 2024 ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fada-go-bhfeicfimid-an-bhfuil-iosrael-dairire-faoi-shos-cogaidh-buan/|teideal=Ní fada go bhfeicfimid an bhfuil Iosrael dáiríre faoi shos cogaidh buan|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=27 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Mar chuid den mhargadh ceadaíodh isteach in Gaza gach lá trí thrasbhealach teorann Rafah 600 trucail lán cúnaimh agus soláthairtí leighis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/margadh-faoi-shos-cogaidh-in-gaza-deanta-ag-lucht-idirbheartaiochta/|teideal=Margadh faoi shos cogaidh in Gaza déanta ag lucht idirbheartaíochta|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bhí na scáileáin lán le híomhánna de dhaoine ag filleadh ina mílte ar na bailte in Gaza as ar ruaigeadh iad mar gheall ar ghlanadh eitneach Arm Iosrael. An chuid is mó acu ag siúl, ag iompar páistí, tochtanna, pluideanna lena mbeagán sealúchais, agus fiú a gcait.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/01/an-bruach-thiar-gan-sos-comhraic/|teideal=An bruach thiar gan sos comhraic|údar=Diarmuid Breatnach - An Páipéar|dáta=2025-01-31|language=ga-IE|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> Aistríodh trúpaí Iosrael, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm, go dtí an [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar|Bruach Thiar]] agus bhí an foréigean géaraithe go tréan ann. In ainneoin an tsosa comhraic in Gaza, ní raibh aon sos ar an mBruach Thiar. Idir ionsaithe Arm Iosrael ar bhailte agus ar cheantair ann, go háirithe ar bhaile agus campa teifeach Jenin, le hais léigear Údarás na Palaistíne ar an gcampa céanna agus ionsaithe na gcóilíneach ar bhailte Jinasfut agus Funduq, soir ó Qalqilya, lean an cogadh ar aghaidh idir na Palaistínigh agus Iosrael.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 Israeli operation in the West Bank|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Israeli_operation_in_the_West_Bank|journal=Wikipedia|date=2025-03-15|language=en}}</ref><ref name=":6" /> {{Main|Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar}} An 4 Feabhra, [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú. Ach dhiúltaigh na Palaistínigh agus oifigigh Hamas go léir an plean go géar.  Dúirt an Tánaiste Simon Harris go bhfuil réiteach dhá stáit riachtanach do mhuintir na Palaistíne agus Iosrael. <ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí an Mhárta, bhí cosc curtha ag Iosrael ar aon ábhar a thabhairt isteach go Gaza agus tá siad ag neartú ar an bhfeachtas Airm ar Bhruach Thiar na Palaistíne. Bhí an Chéad Chéim 6 seachtainí den sos cogaidh - inar déanadh malartú ar ghialla agus príosúnaigh de chuid na Palaistíne - críochnaithe. Ach in áit tosnú ar an dara céim - mar a bhí socraithe - bheartaigh Iosrael, ar chomhairle Mheiriceá, fad a chur leis an gcéad chuid den phróiseas. Bhí fonn ar Hamas cloí leis an socrú, agus tús a chur leis an dara céim, comhráití faoi fhuascailt na ngiall le deireadh a chur leis an gcogadh. Ar an 6 Márta 2025, bhí díothú Ghaza geallta ag Uachtarán Mheiriceá "muna scaoiltear saor gan mhoill na gialla" á gcoinneáil ag Hamas. Chuir Donald Trump fainic freisin ar cheannairí Hamas teitheadh as Gaza, an foláireamh deiridh a gheobhaidh siad, a dúirt sé.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title='Díothú' muintir Gaza geallta ag Trump gan fuascailt na ngiall|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0306/1500526-diothu-muintir-gaza-geallta-ag-trump-gan-fuascailt-na-ngiall/|date=2025-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (=> [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]). === Díothú Ghaza === Ar an 18 Márta 2025 i gcaitheamh na hoíche, bhris Iosrael an sos cogaidh, agus os cionn 400 Palaistíneach maraithe an lá sin; mná agus páistí iad níos mó ná a leath díobh. Tar éis dhá mhí nuair a bhí sos comhraic i bhfeidhm, a bheag nó a mhór, bhí muintir Gaza ar a dteitheadh an athuair ó ionsaithe aeir agus talún. Lean an slad ar aghaidh sna laethanta dár gcionn. {{Main|Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025}} Bhí sé curtha i leith Iosrael ag Hamas gur sháraigh siad téarmaí an tsosa chomhraic agus go raibh siad ag sárú dlíthe idirnáisiúnta agus bacanna curtha ar lastais fóirithinte éigeandála isteach chuig Gaza. Dúirt Hamas go raibh siad fós sásta dul i mbun idirbheartaíochta agus go rabhthas ag breathnú ar mholtaí Steve Witkoff, toscaire an Uachtaráin Trump.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh 50,000 (foinse: Údaráis Sláinte Gaza) idir D.F. 2023 - 23 Márta 2025 i nGaza ag Arm Iosrael, agus i dtús mhí an Mhárta, bhí 58 ina ngialla fós i nGaza, 34 básaithe ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|mion|Easáitiú éigeantach an phobail an t-am go léir]] === Bealtaine 2025 === Chuaigh [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|cúrsaí in olcas]] [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|i mBealtaine 2025]]. I dteachtaireacht físe ar na meáin shóisialta, dúirt Príomh-aire Iosrael, Benjamin Netanyahu, go bhfuil Iosrael chun smacht a fháil ar Gaza ar fad.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/19/netanyahu-says-israel-will-take-control-of-all-of-the-gaza-strip_6741416_4.html|teideal=Netanyahu says Israel will 'take control of all' of the Gaza Strip|dáta=2025-05-19|language=en|dátarochtana=2025-05-25}}</ref><ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/24-bealtaine-2025-gaillimh/id1525428808?i=1000709680529|teideal=Nuacht Mhall (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Bhí gorta faoi lán seoil in Gaza. D'fhógair ceannaire gnóthaí daonnúla na Náisiún Aontaithe, Tom Fletcher, go bhféadfadh páistí go leor bás a fháil mura gcuirtear bia ar fáil dóibh láithreach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/crk2264nrn2o|teideal=UN says no aid yet distributed in Gaza as international pressure on Israel mounts|dáta=2025-05-21|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> In ainneoin cáineadh forleathan ón bpobal idirnáisiúnta, níor cheadaigh Iosrael ach cúpla leoraí cúnaimh isteach i nGaza, cé go bhfuil níos mó ná 2.3 milliún duine ocrach le beagnach trí mhí. Mar gheall ar an ngéarchéim a bhí ag dul in olcas, cháin Príomh-aire na Ríochta Aontaithe, Keir Starmer (in éineacht le [[Emmanuel Macron]] agus [[Mark Carney]]),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxy19n4kpyo|teideal=UK, France and Canada threaten action against Israel over Gaza|dáta=2025-05-20|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Iosrael agus é ag labhairt os comhair na parlaiminte. Bíodh sin mar atá, sheachain sé úsáid a bhaint as na focail ‘glanadh eitneach’ nó ‘cinedhíothú’, agus níor gheall sé ach oiread go stopfadh sé ag díol arm le hIosrael.<ref name=":8" /> {{Main|Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025}} === Eachtraí in 2025 === * [[Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025]] * [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar]] * [[Marú oibrithe cabhracha i Rafah, 2025|Dúnmharú oibrithe cabhracha i Rafah, 23 Márta 2025]] * [[Gaza Freedom Flotilla, 2025|Eachtra Gaza Freedom Flotilla]].. Rinne Iosrael ionsaí dróin ar long shibhialtach, a bhí ag triall ar Chríocha na Palaistíne.agus ar Ghaza chun fóirithint a sheachadadh. * [[Ionsaithe ar Gaza, 18 Márta – 15 Bealtaine 2025]] * [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|Ionsaithe ar Gaza, ó 16 Bealtaine 2025]] * [[Feallmharú Anas Al-Sharif|Feallmharú Anas Al-Sharif,]] Lúnasa 2025 * [[2025 Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza|Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza]], Lúnasa 2025 * [[Aerionsaí ar Hamas i gCatar 2025|Aerionsaí ar Hamas i gCatar]], Meán Fómhair 2025 * [[Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025]] [[Íomhá:State reactions to South Africa vs. Israel ICJ case.jpg|mion|[[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] ]] == Cásanna dlí agus taidhleoireacht == Creidtear go forleathan gur [[cinedhíothú]] atá ar bun ag stát Iosrael sa Phalaistín. Tar éis don Aifric Theas cás chinedhíothaithe a thabhairt in aghaidh Iosrael sa [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta|Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]], rialaigh an Chúirt gurbh fhéidir gurbh ionann a bhfuil ar bun ag stáit Iosrael sa Phalaistín agus cinedhíothú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.icj-cij.org/node/203454|teideal=Summary of the Order of 26 January 2024}}</ref> Ailt eile: * [[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] nó [[Cinedhíothú na bPalaistíneach]] * [[Imscrúdú na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta sa Phalaistín]] * [[Scrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha]] * [[Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/apr/01/flow-of-arms-from-us-to-israel-continues-despite-ceasefire-abstention|teideal=Why do arms continue to flow from US to Israel despite ceasefire resolution?|údar=Julian Borger|dáta=2024-04-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2024-04-03}}</ref> * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] in Éirinn == Féach freisin == * [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] (Éire) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Hamas]] [[Catagóir:Stráice Gaza]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza]] [[Catagóir:2024]] [[Catagóir:Coimhlint Iosrael–Hezbollah]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Cinedhíothú]] 73kj88xl4wdoba5iccs5x7nf316jx8g 1315561 1315511 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1283229 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne na míleataigh Palaistíneacha [[Hamas]] (agus a chomhghuaillithe) ionsaí mór, gan choinne, ar [[Iosrael]] an 7 Deireadh Fómhair 2023, agus maraíodh 1,200.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/os-cionn-1100-duine-marbh-sa-choimhlint-idir-hamas-agus-iosrael/|teideal=Os cionn 1,100 duine marbh sa choimhlint idir Hamas agus Iosrael|dáta=2023-10-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-10-09}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Léigear iomlán ordaithe ag Aire Cosanta Iosrael ar Stráice Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1009/1409764-os-cionn-1-100-maraithe-i-gcoimhlint-iosrael-hamas/|date=2023-10-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba é freagra Iosrael ar an uafás sin tabhairt faoi fheachtas míleata in Gaza, feachtas a d’fhág os cionn 67,000<ref>gan trácht ar an domhnaíocht daoine a gortaíodh ná ar na coirp atá faoi smionagar na bhfoirgneamh ar fad a leacaíodh.</ref> duine marbh agus tubaiste dhaonnúil sa mhullach ar phobal Ghaza. Mar fhrithbheart, d’fhógair rialtas Iosrael cogadh ar "Hamas", agus léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/14-deireadh-f%C3%B3mhair-2023-maigh-eo/id1525428808?i=1000631296029|teideal=‎Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=14 Deireadh Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-10-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Timeline of the 2023 Israel–Hamas war|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Timeline_of_the_2023_Israel%E2%80%93Hamas_war&oldid=1184649496|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Mhair '''Cogadh Iosrael-Gaza''' dhá bhliain. Tháinig sos cogaidh i bhfeidhm ar an 10 Deireadh Fómhair 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: 'caithréim agus tús le ré stairiúil is ea an sos cogaidh'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1013/1538242-gaza-caithreim-agus-tus-le-re-stairiuiil-is-ea-an-sos-cogaidh/|date=2025-10-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025}} Ar an 28 Deireadh Fómhair 2023, rinne Iosrael ionradh talún ar Gaza.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/muintir-gaza-i-ngarbhaol-tubaiste-trupai-iosrael-ag-deanamh-ar-chathair-gaza/|teideal=Muintir Gaza i ngarbhaol ‘tubaiste’, trúpaí Iosrael ag déanamh ar Chathair Gaza|dáta=2023-10-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Israeli invasion of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Israeli_invasion_of_the_Gaza_Strip&oldid=1184672906|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Ní raibh meas ná aird ag Iosrael ar an mbeatha, agus rinne neamhshuim iomlán den dlí idirnáisiúnta, rud a tharraing conspóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/siorchogadh|teideal=Síorchogadh? < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=4 Nollaig 2023|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2023-12-04}}</ref> Bhí an [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza|cinedhíothú]] déanta ag Iosrael ar Phalaistínigh Gaza idir 20232-2025 cáinte os ard agus go minic ag Rialtas na hÉireann agus timpeall an domhain.{{Príomhalt|Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza}} As [[An Eabhrais|Eabhrais]], tugtar תגובות בין-לאומיות למלחמת חרבות ברזל ar "'''Cogadh Iosrael-Gaza'''" nó "Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise", agus fonn mallaithe [[Díoltas|díoltais]] ar Rialtas Iosrael, rialtas i bhfad amach ar an eite dheis. Rinne [[na Náisiúin Aontaithe]] cáineadh géar ar gach taobh.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iosrael-ag-leanuint-lena-gcogadh-dearg-beag-beann-ar-an-domhan-mor/|teideal=Iosrael ag leanúint lena gcogadh dearg beag beann ar an domhan mór|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=30 Bealtaine 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> {{Main|Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} [[Íomhá:Israel-war-Oct-8-2023.png|clé|mion|Ionsaithe ar 7/8 D.F. (Gaza ar chlé; Iosrael (buí) ar dheis)]] [[Íomhá:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 15.jpg|clé|mion|Ionsaí a rinne aerfhórsa Iosrael ... anseo scriosadh mosc i Khan Younis]] [[Íomhá:Gaza death graph.png|clé|mion|Líon na marbh, dar leis na figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, meastacháin i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar]] == Ionsaí ar Iosrael == Ar an 7 Deireadh Fómhair 2023, cuireadh tús leis an aighneas nuair a chuaigh óglaigh de chuid Hamas (agus a chomhghuaillithe) trasna na teorainn as Gaza agus rinne ionsaí gan choinne ar Iosrael. Thug lucht Hamas 'Oibríocht Dhíle d'al-Aqsa' (عملية طوفان الأقصى, ''ʿamaliyyat ṭūfān al-ʾAqṣā''' in Araibís) air. Maítear gur mharaigh Hamas thart ar mhíle dhá chéad duine in Iosrael,<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-hostages-investigation-friendly-fire-3b6fdd4592957340b32a8ee71505b8e9|teideal=Friendly fire may have killed their relatives on Oct. 7. These Israeli families want answers now|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> páistí agus seandaoine ina measc. Tá fianaise ann a thacaíonn leis an maíomh gurbh iad airm Iosrael féin a mharaigh cuid den líon sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7th Mass Casualty Attack in Israel: Injury Profiles of Hospitalized Casualties|url=https://journals.lww.com/aosopen/fulltext/2024/09000/october_7th_mass_casualty_attack_in_israel__injury.27.aspx?utm_source=chatgpt.com|journal=Annals of Surgery Open|date=2024-09|issn=2691-3593|pages=e481|volume=5|issue=3|doi=10.1097/AS9.0000000000000481|language=en-US|author=Sharon Goldman, Ari M. Lipsky, Irina Radimislensky, Adi Givon, Ofer Almog, Avi Benov, Israel Trauma Group, Eldad Katorza}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7 Hamas-led attack on Israel|url=https://en.wikipedia.org/wiki/October_7_Hamas-led_attack_on_Israel|journal=Wikipedia|date=2025-03-23|language=en}}</ref><ref name=":4" /> Dúirt 'Fórsaí Cosanta Iosrael' gur mharaigh siad níos mó ná míle cúig chéad de na míleataigh Hamas san ionsaí.<ref name=":0" /> B'é [[Yahya Sinwar]], thar aon duine eile in [[Hamas]], a d'eagraigh an mórionsaí (bhí Ismail Haniyeh i mbun Hamas in 2023, agus ceapadh Sinwar ina cheannaire ar Hamas mí Lúnasa 2024 tar éis do na hIosraelaigh Haniyeh a fheallmharú). == Ionsaí ar Gaza, 2023 == Thosaigh arm Iosrael ag bailiú taobh amuigh d'halla teorann Gaza an 8 Deireadh Fómhair, agus iad ag ullmhú le hionsaí talún a dhéanamh. Ba ea 9 Deireadh Fómhair a thug Aire Cosanta Iosrael Yoav Gallant ordú go ndéanfaí léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]]. Ghearr siad soláthar bí, uisce, leictreachais, leighis, agus gach ní eile, mar chuid den léigear.<ref name=":0" /> Bhí na mílte Palaistíneach maraithe taobh istigh de Gaza sna hionsaithe millteacha a rinne fórsaí Iosrael agus eachtraithe eile, mar shampla, [[pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]] agus [[ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia]]. Dúirt na Náisiúin Aontaithe arís is arís go raibh beatha leanaí in Gaza i mbaol de dheasca an díhiodráitithe, srl.<ref name=":1" /> An 27 Deireadh Fómhair , thosaigh ionradh Iosrael ar Gaza i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/israeli-palestinian-conflict|teideal=Israeli-Palestinian Conflict|language=en|work=Global Conflict Tracker|dátarochtana=2024-10-27}}</ref> Dar le Roinn Sláinte Gaza, bhí breis agus 30,000 Palaistíneach maraithe idir Deireadh Fómhair - Feabhra 2024. Bhí [[Stráice Gaza]] faoi léigear le linn an ama seo agus tharla [[gorta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.refugeesinternational.org/reports-briefs/siege-and-starvation-how-israel-obstructs-aid-to-gaza/|teideal=Siege and Starvation: How Israel Obstructs Aid to Gaza|language=en-US|work=Refugees International|dátarochtana=2024-03-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Páistí ag fáil bháis leis an ocras i dtuaisceart Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0316/1438295-paisti-ag-fail-bhais-leis-an-ocras-i-dtuaisceart-gaza/|date=2024-03-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|Cinedhíothú na bPalaistíneach}} === Eachtraí in 2023 === * [[Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia|Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023]] * [[Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]], 17 Deireadh Fómhair 2023 * [[Eachtra lámhaigh in Shegaia (2023)|Eachtra lámhaigh in Shegaia,]] [[15 Nollaig]] 2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais. == 2024 == Le linn 2024, bhain Iosrael úsáid as an aerfhórsa chun armlanna Hezbollah a ionsaí go rialta. Thosaigh ionradh na Liobáine i dtús Dheireadh Fómhair. Chuir sé sin go mór leis an teannas sa réigiún.<ref name=":22">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-an-cogadh-in-gaza-scaipeadh-nios-forleithne-an-easca/|teideal=D’fhéadfadh an cogadh in Gaza scaipeadh níos forleithne an-éasca|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=15 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> Feallmharaíodh Hassan Nasrallah, ceannaire carasmatach de chuid Hezbollah, an 27 Meán Fómhair 2024. {{Main|Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí}} Feallmharaíodh [[Yahya Sinwar]], ceannaire de chuid Hamas, an 17 Deireadh Fómhair 2024. Bhí sé ráite ag [[Fórsaí Cosanta Iosrael|Fórsaí "Cosanta" Iosrael]] go raibh rún diongbháilte acu Sinwar a bhású. Mhaígh Príomhaire Netanyahu, i bhfianaise mharú cheannaire Hamas, go raibh "deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" agus "ní féidir a rá go fóill gur deireadh an chogaidh atá ann ach is cinnte gur tús an deiridh atá ann".<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" - Netanyahu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476189-deireadh-an-chogaidh-in-gaza-ag-druidim-le-hiosrael-netanyahu/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ón 7 Deireadh Fómhair 2023 go dtí mí na Nollag 2024, bhí os cionn 15,000 páiste maraithe in Gaza (líon mór acu sin níos óige ná cúig bliana d’aois)<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-saghas-celebrity-candidate-dar-leo/|teideal=Cynthia Ní Murchú : ‘Ní raibh ionam ach saghas ‘celebrity candidate’ dar leo’|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=29 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> agus 45,000 maraithe in iomlán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-death-toll-nears-45-500-as-israel-kills-48-more-palestinians/3436667|teideal=Gaza death toll nears 45,500 as Israel kills 48 more Palestinians|work=www.aa.com.tr|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> Rinne UNICEF cur síos ar Gaza mar ‘reilig’ do na mílte páiste. I gcomparáid, dúirt na Náisiúin Aontaithe mí na Samhna 2023 go bhfuair timpeall 5,400 daoine bás san iomlán i ngach coimhlint eile a bhí idir Iosrael agus Hamas ó bhí 2007 ann (am nuair a tháinig Hamas i gcumhacht in Gaza<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Gaza (2007)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Gaza_(2007)&oldid=1184457070|journal=Wikipedia|date=2023-11-10|language=en}}</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67364296/page/2|teideal=Israel-Gaza live news: Firing outside Gaza hospitals, with patients and staff trapped inside - BBC News|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/11-samhain-2023-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000634459606|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> Is minic go mbíonn na hairm atá in úsáid ag Iosrael ag teacht díreach trasna ón Aontas Eorpach, gan trácht ar na Stáit Aontaithe.<ref name=":3" /> === Básanna === Sa gcéad ocht mí den chogadh, Deireadh Fómhair 2023 go dtí Meitheamh 2024, maraíodh tuairim is 64,000 duine in Gaza, dar le taighde foilsithe san iris ''The Lancet'' ar an 10 Eanáir 2025,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02678-3/fulltext|journal=The Lancet|date=2025-02-08|issn=0140-6736|pmid=39799952|pages=469–477|volume=405|issue=10477|doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3|language=English|author=Zeina Jamaluddine, Hanan Abukmail, Sarah Aly, Oona M. R. Campbell, Francesco Checchi}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-death-toll-may-higher-official-figures-study-finds-rcna187100|teideal=Gaza death toll likely to be significantly higher than official figures, study finds|údar=nbcnews.com / taighde de chuid an London School of Hygiene and Tropical Medicine|dáta=10 Eanáir 2025}}</ref> agus arís san iris ''Nature'' ar an 30 Eanáir 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating the true number of traumatic deaths in Gaza|url=https://www.nature.com/articles/d41591-025-00008-w|journal=Nature Medicine|date=2025-01-30|issn=1546-170X|doi=10.1038/d41591-025-00008-w|language=en|author=Karen O’Leary}}</ref> Mná, páistí óga agus seanóirí os cionn 65 bliain d'aois ab ea iad 59% díobh siúd a maraíodh. Sa tréimhse céanna, dar leis an figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, ní bhfuair ach 37,000 bás, meastachán i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: tuairgneáil thréan eile faighte ag Rafah|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0613/1454520-gaza-tuairgneail-threan-eile-faighte-ag-rafah/|date=2024-06-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scrios buamaí Iosrael formhór na bhfoirgneamh i nGaza.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office|teideal=Israel’s relentless bombardment destroyed over 70% of Gaza homes|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> === Eachtraí in 2024 === *[[Sléacht Al-Rashid]], 29 Feabhra 2024 * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]], 1 Aibreán 2024 * [[Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín]], Aibreán - Bealtaine 2024 * [[Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 2024|Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024]]<ref name=":2" /> * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza]], 6 Meitheamh 2024 * [[Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach, 2024]] * [[Feallmharú Ismail Haniyeh]], Iúil 2024 * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * Feallmharú [[Yahya Sinwar]], Deireadh Fómhair 2024 [[Íomhá:Donald Trump and Benjamin Netanyahu at White House 2025 (4).jpg|mion|Donald Trump agus Benjamin Netanyahu, Feabhra 2025]] [[Íomhá:03 Trump Gaza genocide friends.png|mion|Íomhá on scigscannán, "Trump Gaza" a chuir an Teach Ban amach i mí Feabhra 2025,<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=Potential American ownership of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Potential_American_ownership_of_the_Gaza_Strip|journal=Wikipedia|date=2025-03-22|language=en}}</ref> gníomh gríosaithe.<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/infinite-scroll/donald-trumps-ai-propaganda|teideal=Donald Trump’s A.I. Propaganda|údar=Kyle Chayka|dáta=2025-03-05|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2025-03-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/02/26/world/middleeast/trump-gaza-ai-video.html|teideal=‘Fantasy’ AI Video, Shared by Trump, of Gaza as Luxury Resort Draws Scorn|údar=Natan Odenheimer, Alan Yuhas|dáta=2025-02-26|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-03-19}}</ref>]] == 2025 == An 15-19 Eanáir 2025, bhí margadh faoi shos cogaidh déanta ag Iosrael agus Hamas. Toradh an margadh seo ar roinnt míonna de chainteanna síochána<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-a-chuirfeadh-deireadh-leis-an-gcoimhlint-molta-ag-hamas/|teideal=Sos cogaidh a chuirfeadh deireadh leis an gcoimhlint molta ag Hamas|dáta=2024-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> a raibh Catar agus tíortha eile ina n-eadránaithe orthu. Bhí an margadh a rinneadh beagnach mar a chéile leis an gceann a bhí ar an mbord ó bhí mí na Bealtaine 2024 ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fada-go-bhfeicfimid-an-bhfuil-iosrael-dairire-faoi-shos-cogaidh-buan/|teideal=Ní fada go bhfeicfimid an bhfuil Iosrael dáiríre faoi shos cogaidh buan|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=27 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Mar chuid den mhargadh ceadaíodh isteach in Gaza gach lá trí thrasbhealach teorann Rafah 600 trucail lán cúnaimh agus soláthairtí leighis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/margadh-faoi-shos-cogaidh-in-gaza-deanta-ag-lucht-idirbheartaiochta/|teideal=Margadh faoi shos cogaidh in Gaza déanta ag lucht idirbheartaíochta|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bhí na scáileáin lán le híomhánna de dhaoine ag filleadh ina mílte ar na bailte in Gaza as ar ruaigeadh iad mar gheall ar ghlanadh eitneach Arm Iosrael. An chuid is mó acu ag siúl, ag iompar páistí, tochtanna, pluideanna lena mbeagán sealúchais, agus fiú a gcait.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/01/an-bruach-thiar-gan-sos-comhraic/|teideal=An bruach thiar gan sos comhraic|údar=Diarmuid Breatnach - An Páipéar|dáta=2025-01-31|language=ga-IE|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> Aistríodh trúpaí Iosrael, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm, go dtí an [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar|Bruach Thiar]] agus bhí an foréigean géaraithe go tréan ann. In ainneoin an tsosa comhraic in Gaza, ní raibh aon sos ar an mBruach Thiar. Idir ionsaithe Arm Iosrael ar bhailte agus ar cheantair ann, go háirithe ar bhaile agus campa teifeach Jenin, le hais léigear Údarás na Palaistíne ar an gcampa céanna agus ionsaithe na gcóilíneach ar bhailte Jinasfut agus Funduq, soir ó Qalqilya, lean an cogadh ar aghaidh idir na Palaistínigh agus Iosrael.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 Israeli operation in the West Bank|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Israeli_operation_in_the_West_Bank|journal=Wikipedia|date=2025-03-15|language=en}}</ref><ref name=":6" /> {{Main|Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar}} An 4 Feabhra, [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú. Ach dhiúltaigh na Palaistínigh agus oifigigh Hamas go léir an plean go géar.  Dúirt an Tánaiste Simon Harris go bhfuil réiteach dhá stáit riachtanach do mhuintir na Palaistíne agus Iosrael. <ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí an Mhárta, bhí cosc curtha ag Iosrael ar aon ábhar a thabhairt isteach go Gaza agus tá siad ag neartú ar an bhfeachtas Airm ar Bhruach Thiar na Palaistíne. Bhí an Chéad Chéim 6 seachtainí den sos cogaidh - inar déanadh malartú ar ghialla agus príosúnaigh de chuid na Palaistíne - críochnaithe. Ach in áit tosnú ar an dara céim - mar a bhí socraithe - bheartaigh Iosrael, ar chomhairle Mheiriceá, fad a chur leis an gcéad chuid den phróiseas. Bhí fonn ar Hamas cloí leis an socrú, agus tús a chur leis an dara céim, comhráití faoi fhuascailt na ngiall le deireadh a chur leis an gcogadh. Ar an 6 Márta 2025, bhí díothú Ghaza geallta ag Uachtarán Mheiriceá "muna scaoiltear saor gan mhoill na gialla" á gcoinneáil ag Hamas. Chuir Donald Trump fainic freisin ar cheannairí Hamas teitheadh as Gaza, an foláireamh deiridh a gheobhaidh siad, a dúirt sé.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title='Díothú' muintir Gaza geallta ag Trump gan fuascailt na ngiall|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0306/1500526-diothu-muintir-gaza-geallta-ag-trump-gan-fuascailt-na-ngiall/|date=2025-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (=> [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]). === Díothú Ghaza === Ar an 18 Márta 2025 i gcaitheamh na hoíche, bhris Iosrael an sos cogaidh, agus os cionn 400 Palaistíneach maraithe an lá sin; mná agus páistí iad níos mó ná a leath díobh. Tar éis dhá mhí nuair a bhí sos comhraic i bhfeidhm, a bheag nó a mhór, bhí muintir Gaza ar a dteitheadh an athuair ó ionsaithe aeir agus talún. Lean an slad ar aghaidh sna laethanta dár gcionn. {{Main|Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025}} Bhí sé curtha i leith Iosrael ag Hamas gur sháraigh siad téarmaí an tsosa chomhraic agus go raibh siad ag sárú dlíthe idirnáisiúnta agus bacanna curtha ar lastais fóirithinte éigeandála isteach chuig Gaza. Dúirt Hamas go raibh siad fós sásta dul i mbun idirbheartaíochta agus go rabhthas ag breathnú ar mholtaí Steve Witkoff, toscaire an Uachtaráin Trump.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh 50,000 (foinse: Údaráis Sláinte Gaza) idir D.F. 2023 - 23 Márta 2025 i nGaza ag Arm Iosrael, agus i dtús mhí an Mhárta, bhí 58 ina ngialla fós i nGaza, 34 básaithe ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|mion|Easáitiú éigeantach an phobail an t-am go léir]] === Bealtaine 2025 === Chuaigh [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|cúrsaí in olcas]] [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|i mBealtaine 2025]]. I dteachtaireacht físe ar na meáin shóisialta, dúirt Príomh-aire Iosrael, Benjamin Netanyahu, go bhfuil Iosrael chun smacht a fháil ar Gaza ar fad.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/19/netanyahu-says-israel-will-take-control-of-all-of-the-gaza-strip_6741416_4.html|teideal=Netanyahu says Israel will 'take control of all' of the Gaza Strip|dáta=2025-05-19|language=en|dátarochtana=2025-05-25}}</ref><ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/24-bealtaine-2025-gaillimh/id1525428808?i=1000709680529|teideal=Nuacht Mhall (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Bhí gorta faoi lán seoil in Gaza. D'fhógair ceannaire gnóthaí daonnúla na Náisiún Aontaithe, Tom Fletcher, go bhféadfadh páistí go leor bás a fháil mura gcuirtear bia ar fáil dóibh láithreach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/crk2264nrn2o|teideal=UN says no aid yet distributed in Gaza as international pressure on Israel mounts|dáta=2025-05-21|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> In ainneoin cáineadh forleathan ón bpobal idirnáisiúnta, níor cheadaigh Iosrael ach cúpla leoraí cúnaimh isteach i nGaza, cé go bhfuil níos mó ná 2.3 milliún duine ocrach le beagnach trí mhí. Mar gheall ar an ngéarchéim a bhí ag dul in olcas, cháin Príomh-aire na Ríochta Aontaithe, Keir Starmer (in éineacht le [[Emmanuel Macron]] agus [[Mark Carney]]),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxy19n4kpyo|teideal=UK, France and Canada threaten action against Israel over Gaza|dáta=2025-05-20|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Iosrael agus é ag labhairt os comhair na parlaiminte. Bíodh sin mar atá, sheachain sé úsáid a bhaint as na focail ‘glanadh eitneach’ nó ‘cinedhíothú’, agus níor gheall sé ach oiread go stopfadh sé ag díol arm le hIosrael.<ref name=":8" /> {{Main|Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025}} === Eachtraí in 2025 === * [[Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025]] * [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar]] * [[Marú oibrithe cabhracha i Rafah, 2025|Dúnmharú oibrithe cabhracha i Rafah, 23 Márta 2025]] * [[Gaza Freedom Flotilla, 2025|Eachtra Gaza Freedom Flotilla]].. Rinne Iosrael ionsaí dróin ar long shibhialtach, a bhí ag triall ar Chríocha na Palaistíne.agus ar Ghaza chun fóirithint a sheachadadh. * [[Ionsaithe ar Gaza, 18 Márta – 15 Bealtaine 2025]] * [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|Ionsaithe ar Gaza, ó 16 Bealtaine 2025]] * [[Feallmharú Anas Al-Sharif|Feallmharú Anas Al-Sharif,]] Lúnasa 2025 * [[2025 Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza|Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza]], Lúnasa 2025 * [[Aerionsaí ar Hamas i gCatar 2025|Aerionsaí ar Hamas i gCatar]], Meán Fómhair 2025 * [[Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025]] [[Íomhá:State reactions to South Africa vs. Israel ICJ case.jpg|mion|[[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] ]] == Cásanna dlí agus taidhleoireacht == Creidtear go forleathan gur [[cinedhíothú]] atá ar bun ag stát Iosrael sa Phalaistín. Tar éis don Aifric Theas cás chinedhíothaithe a thabhairt in aghaidh Iosrael sa [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta|Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]], rialaigh an Chúirt gurbh fhéidir gurbh ionann a bhfuil ar bun ag stáit Iosrael sa Phalaistín agus cinedhíothú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.icj-cij.org/node/203454|teideal=Summary of the Order of 26 January 2024}}</ref> Ailt eile: * [[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] nó [[Cinedhíothú na bPalaistíneach]] * [[Imscrúdú na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta sa Phalaistín]] * [[Scrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha]] * [[Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/apr/01/flow-of-arms-from-us-to-israel-continues-despite-ceasefire-abstention|teideal=Why do arms continue to flow from US to Israel despite ceasefire resolution?|údar=Julian Borger|dáta=2024-04-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2024-04-03}}</ref> * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] in Éirinn == Féach freisin == * [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] (Éire) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Hamas]] [[Catagóir:Stráice Gaza]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza]] [[Catagóir:2024]] [[Catagóir:Coimhlint Iosrael–Hezbollah]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Cinedhíothú]] cziiuovrxbtuq8cmhz8cohxyn5hpvto 0 111047 1315487 1194519 2026-05-26T10:14:54Z Saighneánach 72809 Typo 1315487 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Seirbhís de chuid an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] is ea an '''clár Copernicus''', a bhíonn ag plé le hathrú aeráide.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=2023 ar an mbliain ba theo riamh ó cuireadh tús leis na taifid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0109/1425552-2023-ar-an-mbliain-ba-theo-riamh-o-cuireadh-tus-leis-na-taifid/|date=2024-01-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/terminology/fiat/|teideal='Clár Copernicus: an tseirbhís um an athrú aeráide' — Téarmaíocht / Téarmaíocht IATE|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2024-01-09}}</ref> Is é an [[:Catagóir:Coimisiún Eorpach|Coimisiún Eorpach]] a bhainistíonn Copernicus, i gcomhar le [[Gníomhaireacht Spáis na hEorpa]]. Is í [[Copernicus, clár de chuid an Aontais Eorpaigh|Seirbhís Mhuirí Copernicus]] a sholáthraíonn an treocht réigiúnach i meán[[Leibhéal na mara|leibhéal domhanda na mara]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/climate-indicators/sea-level|teideal=Sea level {{!}} Copernicus|language=en|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2023-09-28}}</ref> Seirbhís faireacháin ar an atmaisféar is ea Copernicus chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/terminology/|teideal='seirbhís Copernicus um fhaireachán ar an atmaisféar' — Téarmaíocht / Téarmaíocht IATE|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2024-01-09}}</ref> [[Íomhá:Desert_greenery_ESA19443666.jpeg|clé|mion|[[Fairsingiú fásaigh]] agus an [[Crios Mór Glas]] san [[An Afraic|Afraic]]: Copernicus Sentinel-2; taighde de chuid Copernicus<ref>{{Lua idirlín|url=https://copernicus.eu/missions/sentinel-2|teideal=Sentinel-2 - Missions - Sentinel Online|language=en-US|work=Sentinel Online|dátarochtana=2024-01-09}}</ref>]] === Taighde === * Léiríonn tuarascáil de chuid Copernicus sa bhliain 2024 gur ag tráthanna áirithe i rith 2023, go raibh an teocht dhá chéim Celsius ní ba theo ná mar a bhí sí le linn na ré réamhthionsclaíche.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/summer-2023-hottest-record|teideal=Summer 2023: the hottest on record {{!}} Copernicus|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> * Forbraíonn uisce nuair a dhéantar é a théamh agus, de réir Copernicus, is féidir thart ar 30% den ardú ar mheánleibhéal domhanda na mara inniu a chur i leith na forbartha teirmí sin amháin. * Tá sonraí leibhéal na farraige ó íomhánna satailíte ar fáil ó Copernicus i bhfoirm sonraí greille laethúla ar [[Leibhéal na mara|leibhéal na farraige]]. Soláthraítear leis na sonraí sin, lena gclúdaítear an tréimhse ó 1993 go dtí an lá atá inniu ann, meastacháin dhomhanda ghreille laethúla ar aimhrialtacht leibhéal na farraige bunaithe ar thomhais airdemhéadrachta satailíte, agus aimhrialtacht leibhéal na farraige á shainmhíniú mar airde an uisce thar mheán-dhromchla na farraige in am agus réigiún ar leith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://c/|teideal=Tuairisc an Ghrúpa Idir-Rannach ar Straitéis Náisiúnta um Bainistíocht Athraithe Cósta|údar=Oifig na nOibreacha Poiblí|dátarochtana=2024|archivedate=2013-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812155911/http://c/}}</ref> == Féach freisin == * [[Athrú aeráide]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Institiúidí an Aontais Eorpaigh]] [[Catagóir:Síolta an Aontais Eorpaigh]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Eorpacha]] [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Coimisiún Eorpach]] [[Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na hEorpa]] c0ve1q664c9v3bsquvu7ojf8k9rp5qn 0 111992 1315439 1304220 2026-05-25T23:26:55Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315439 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Amhránaí agus ceoltóir iluirlise í '''Múlú''' nó ''Miadhachlughain O’Donnell'' a bhfuil oidhreacht láidir an cheoil aici óna máthair Tíona McSherry agus an-teacht i láthair aici ó thaobh an cheoil agus an ghrinn de. Tá sí sa bhanna ceoil [[Ceol Trad-Treonaice|trad-treonaice]] [[Huartan]] agus in [[BIIRD]], sárghrúpa ceoil traidisiúnta lán ban. Ball í den ghrúpa ceoil Afro Celt Sound System. In 2023, sheol sí a céad EP ''Sásta a bheith anseo''. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] 56pqkcw0a0fbaezwwk692opzkfsdvom 0 112759 1315441 1285855 2026-05-25T23:27:31Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315441 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ceoltóir]], rapálaí agus DJ [[Éireannach]] as Árainn é '''Ushmush''' atá aitheanta as a chuid ceol [[Reggaelton]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://feilenagealai.com/ushmush/|teideal=ushmush|work=[[Féile na Gealaí]]|dátarochtana=09 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230304232731/https://feilenagealai.com/ushmush/|archivedate=04 Márta 2023}}</ref> Is ionann ''Reg-gael-ton'' agus meascán idir [[Reggaeton]] agus gné Ghaelach. Tá a stíl faoi chomaoin ag ceol Iarthar na h[[An Afraic|Afraice]], ag ceol tíortha [[Muir Chairib|Mhuir Chairib]], agus ag ceol chlubanna [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]], chomh maith le [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|ceol traidisiúnta]] na hÉireann agus [[popcheol]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://breakingtunes.com/ushmush|teideal=Ushmush|work=[[FMC]]|dátarochtana=09 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520075705/https://breakingtunes.com/ushmush|archivedate=20 Bealtaine 2022}}</ref> Scríobhann sé "amhráin nua-aimseartha a bhaineann le [[grá]] agus [[Comhriachtain|gnéasacht]]."<ref>{{Lua idirlín|url=https://soundcloud.com/ushmush|teideal=Ushmush|údar=Ushmush|work=Soundcloud|dátarochtana=13 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240413002502/https://soundcloud.com/ushmush|archivedate=13 Aibreán 2024}}</ref> Bíonn sé ag casadh le [[Súil Amháin]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe popcheoil]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chláir]] [[Catagóir:Rapálaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Rapálaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] {{Síolta ceol}} rgtio194cdz1bhow1j95i8gugmtcbmz 0 113399 1315437 1278984 2026-05-25T23:24:44Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315437 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ceoltóir, [[Léiritheoir ceoil|léiritheoir]] agus poiblitheoir ceoil é '''Rob Mulhern''' nó '''Roibeárd Ó Maoilchiaráin'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://suilamhain.bandcamp.com/track/sceart-in-2|teideal=sceart​á​in!|údar=[[Súil Amháin]] ⁊ Rob Mulhern|work=Bandcamp|dátarochtana=28 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240427234105/https://suilamhain.bandcamp.com/track/sceart-in-2|archivedate=27 Aibreán 2024}}</ref> [[Íomhá:Pioneer DJM-2000 Nexus 4ch mixer with color touch panel, viewed from rear (2017-04-12 @pxhere 1390210).jpg|alt=Trealamh meascaithe ceoil|deis|mion|Bíonn an tsampláil agus buillí láidre lárnach in ''Shammen'' agus in eisiúintí nach é]] Ba é Rob Mulhern príomhamhránaí an bhanna [[Rac-cheol|rac]] sícideileach [[Tuath (grúpa ceoil)|Tuath]] agus scríbhneoir a gcuid amhrán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nialler9.com/tuath-channels-the-spirit-of-john-carpenter-for-doomer-metal-single-pay-your-taxes/|teideal=Tuath channels the spirit of John Carpenter for “doomer metal” single ‘Pay Your Taxes’|údar=Mike McGrath-Bryan|dáta=27 Eanáir 2020|work=[[Nialler9]]|dátarochtana=22 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807043902/https://nialler9.com/tuath-channels-the-spirit-of-john-carpenter-for-doomer-metal-single-pay-your-taxes/|archivedate=07 Lúnasa 2020}}</ref> Tá sé ina innealtóir taifeadta agus ina sheinnteoir dhordghiotáir leis an mbanna [[Lunch Machine]] freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nialler9.com/kerry-rapper-suil-amhain-drops-mixtape-dedicated-to-shammen-delly/|teideal=Kerry rapper Súil Amháin drops mixtape dedicated to Shammen Delly|údar=Nialler9|dáta=29 Bealtaine 2023|work=[[Nialler9]]|dátarochtana=22 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529175852/https://nialler9.com/kerry-rapper-suil-amhain-drops-mixtape-dedicated-to-shammen-delly/|archivedate=29 Bealtaine 2023}}</ref> Le blianta beaga anuas, bíonn Mulhern i mbun comhoibriú leis an rapálaí [[Súil Amháin]]. Is é Mulhern a léirigh an chnuastéip ''Shammen'', ar chrú traic faoi leith as, ''An Murda Meaisín'', [[Gradaim NÓS|Gradam NÓS]] don bheirt in 2024 sa rannóg "[[Amhrán na Bliana (Gradaim NÓS)|Amhrán na Bliana]]". "Tiúin réabhlóideach den chéad scoth [atá inti seo], a dhéanann tagairt do [[Frantz Fanon]] agus [[Chuck D]]".<ref>{{Lua idirlín|url=https://yeomagazine.com/Gradaim-Nos-2024|teideal=Oíche spreagúil speisialta ag Gradaim Nós 2024.|work=[[YEO Magazine]]|dátarochtana=22 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240422180808/https://yeomagazine.com/Gradaim-Nos-2024|archivedate=22 Aibreán 2024}}</ref> Maidir le ''Shammen'', dúradh san iris stíl mhaireachtála [[Nós (iris)|''NÓS'']] go bhfuil Ó Súilleabháin agus Mulhern araon "i mbarr a réime [...] Chomh fada agus a bhaineann sé le ceol úr i nGaeilge, ní dóigh liom féin go bhfuil bualadh amach ar a bhfuil á eisiúint acu siúd i dteannta a chéile."<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ceol/is-mo-na-suil-amhain-a-bhi-ar-sheamas-barra-o-suilleabhain-oiche-ghradaim-nos/|teideal=Is mó ná súil amháin a bhí ar Shéamas Barra Ó Súilleabháin oíche Ghradaim NÓS|údar=[[Seaghan Mac an tSionnaigh]]|dáta=13 Feabhra 2024|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=22 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240422212724/https://nos.ie/cultur/ceol/is-mo-na-suil-amhain-a-bhi-ar-sheamas-barra-o-suilleabhain-oiche-ghradaim-nos/|archivedate=22 Aibreán 2024}}</ref> Bhí Ó Maoilchiaráin ar dhuine de na haíonna speisialta a bhí i mbun máistir-ranga sa [[Racadamh]] ag an bhféile [[Dorn san Aer]] sa bhliain 2024 nuair a cuireadh ar siúl é den chéad uair riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dornsanaer.ie/sceideal.html|teideal=Dorn San Aer - Gaoth Dobhair - 2024|work=[[Dorn san Aer]]|dátarochtana=2025-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924195642/https://www.dornsanaer.ie/sceideal.html|archivedate=24 Meán Fómhair 2024}}</ref> Beidh sé i mbun meantóireachta an athuair i mbliana, ag díriú ar cheol a chruthú agus a mheascadh le h[[Ableton Live]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://ti.to/dorn-san-aer/2025|teideal=Sceideal {{!}} Féile Dhorn San Aer 2025|dátarochtana=2025-09-07}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [https://tuath.bandcamp.com/album/an-taobh-tuath-ail ''An Taobh Tuath(ail)''] le [[Tuath (grúpa ceoil)|Tuath]] * [https://suilamhain.bandcamp.com/album/an-murda-meais-n-prod-rob-mulhern ''An Murda Meaisín''] le [[Súil Amháin]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mulhern, Rob}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán Dátheangach na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] {{Síolta ceol}} e92h45m5aigsfghbftorbuqtpi4p6zd 0 113647 1315575 1308691 2026-05-26T10:38:30Z Saighneánach 72809 Typo 1315575 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Magdalen-asylum.jpg|mion|Neachtlann Mhaighdilíneach in Éirinn, i dtús na 20ú haoise]] Bhí '''mí-úsáid leanaí in Éirinn''' coitianta sa 20ú haois, de réir na staitisticí a bhaineann leis na hinstitiúidí – na dílleachtlanna, na scoileanna saothair,<ref>na scoileanna ‘tionsclaíocha’ uaireanta</ref> na hinstitiúidí eaglasta, na Tithe Máithreacha agus Leanaí, na Maigdiléinigh, srl. Nochtar scéalta chomh maith faoi mhí-úsáid sa mbaile: pionós corpartha do na buachaillí, mar shampla, agus ruaigeadh amach na gcailíní as an mbaile, chomh luath agus a fuair an mhuintir amach go rabhadar torrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-mhead-cailin-eile-ar-tharla-an-rud-ceanna-di-agus-nach-raibh-in-ann-e-a-thuairisciu/|teideal=Cé mhéad cailín eile ar tharla an rud céanna di agus nach raibh in ann é a thuairisciú?|dáta=2021-05-28|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-13}}</ref> === Stair === Achtaíodh [[Acht na Leanaí, 1929]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/1928/18?tab=debates|teideal=Díospóireachtaí ; Acht na Leanbhaí, 1929 – Uimh. 24 de 1929 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=1928-06-06|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> in [[Éire|Éirinn]] ar an [[24 Iúil]] [[1929]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.achtanna.ie/ga.act.1929.0024.1.html|teideal=Téacs: ACHT NA LEANBHAÍ, 1929|údar=Office of the Houses of the Oireachtas House Services Directorate Bills Office|dáta=|language=ga|work=www.achtanna.ie|dátarochtana=2020-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725064017/http://achtanna.ie/ga.act.1929.0024.1.html|archivedate=2021-07-25}}</ref> Sna blianta ina dhiaidh sin, méadaíodh líon na [[Leanbh|leanaí]] a cuireadh i ngéibheann sna [[Scoil saothair|scoileanna saothair]] in Éirinn i lár an [[20ú haois]], trí leathnú a thabhairt isteach maidir leis an gcatagóir leanaí gurbh fhéidir a rá go raibh siad ar an anás, sa chaoi is gurbh fhéidir iad a chur isteach in áit dá leithéid sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3486563801367919|teideal=The Children Act, 1929|údar=An Scoil Dlí COBAC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-07-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-mhead-cailin-eile-ar-tharla-an-rud-ceanna-di-agus-nach-raibh-in-ann-e-a-thuairisciu/|teideal=Cé mhéad cailín eile ar tharla an rud céanna di agus nach raibh in ann é a thuairisciú?|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=28 Bealtaine 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-11}}</ref> Tarraingíodh aird an phobail ar na scannail ag deireadh na haoise. Ba é ''States of Fear'', clár de chuid RTÉ in 1999, is túisce a bhain creathadh asainn le scéalta faoi uafás na scoileanna saothair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/the-search-ceann-de-na-claracha-is-bronai-agus-is-cumhachtai-le-fada/|teideal=The Search – ceann de na cláracha is brónaí agus is cumhachtaí le fada|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=21 Iúil 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-13}}</ref> === Fiosrúcháin === Bhí an iliomad ‘coimisiún’ agus ‘iniúchadh’ thar na blianta ann, a rinneadh ar mhí-úsáid ghnéis agus mí-úsáid fhisiciúil sna hinstitiúidí in Éirinn : * [[Tuarascáil Ryan]], 2009 (mí-úsáid ar pháistí sna hInstitiúidí Tionsclaíocha) * [[Tuarascáil Murphy]] (Tithe na Máithreacha agus na Leanaí), * [[Tuarascáil Fhearna]] (mí-úsáid ar pháistí in [[Ard-Deoise Fhearna]]), * [[Tuarascáil Murphy]] (mí-úsáid in [[Ard-Deoise Átha Cliath]]), * [[Tuarascáil McAleese]] (na [[Tithe Níocháin Maigdiléanacha|Neachtlanna Maigdiléanacha]]) * Fiosrúchán Scóipe, 2024.<ref>Scoping Inquiry into Historical Sexual Abuse</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/press-release/9b4f4-press-statement-from-the-scoping-inquiry-into-historical-sexual-abuse-in-day-and-boarding-schools-run-by-religious-orders/|teideal=Press Statement from the Scoping Inquiry into Historical Sexual Abuse in Day and Boarding Schools Run by Religious Orders|dáta=2023-10-05|language=en|work=www.gov.ie|dátarochtana=2024-07-25}}</ref> D'eascair an Fiosrúchán Scóipe a fógraíodh i Márta 2023 as an chlár faisnéise raidió 'Blackrock Boys' a rinne RTÉ leis na deartháireacha David agus Mark Ryan, a ndearna sagairt ó [[Ord an Spioraid Naoimh]] mí-úsáid ghnéis orthu i g[[Coláiste na Carraige Duibhe]] agus roimhe sin i mbunscoil Pháirc na Sailí san am a caitheadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tuarascáil le tabhairt do na marthanóirí ar dtús - an tAire Foley|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0724/1461652-tuarascail-le-tabhairt-do-na-marthanoiri-ar-dtus-an-taire-foley/|date=2024-07-24|language=ga-IE|author=Sorcha Ní Mhonacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> agus go leor eile thar na blianta. {{Main|Cásanna mí-úsáid ghnéis in Éirinn de chuid na hEaglaise Caitlicí}}In 2025 cheap an tAire Dlí agus Cirt [[Helen McEntee]] [[Michael MacGrath (breitheamh)|Michael MacGrath]] ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Imscrúdúcháin faoi dhrochúsáid ghnéasach i scoileanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/coimisiun-imscruduchain-a-bhunu-le-liomhainti-stairiula-faoi-dhrochusaid-ghneasach-i-scoileanna/|teideal=Coimisiún Imscrúdúcháin á bhunú le líomhaintí stairiúla faoi dhrochúsáid ghnéasach i scoileanna a fhiosrú|dáta=2025-07-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-07-08}}</ref> === Cúiteamh === I gcás na scoileanna saothair, ar an [[25 Iúil]] [[2012]], ritheadh an t[[Acht um an gCiste Reachtúil Foras Cónaithe 2012]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2012/28?tab=bill-text|teideal=Téacs - An tAcht um an gCiste Reachtúil Foras Cónaithe, 2012 – Uimh. 35 de 2012 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2012-04-13|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> Bunaíodh Ciste, [[Caranua]], chun cúiteamh ''a'' dhéanamh i mí Dheireadh Fómhair 2013, más mall is mithid.<ref>{{Lua idirlín|url=http://caranua.ie/what-is-the-fund/what-we-can-do/|teideal=What We Can Do|údar=Caranua|dáta=|language=en-GB|dátarochtana=2020-07-25}}</ref> Íocann an Ciste as seirbhísí (mar shampla [[sláinte]], [[Teach|tithíochta]] agus [[Oideachas|oideachais]] agus seirbhísí eile) do dhaoine (cé acu atá siad in Éirinn nó atá siad ar an gcoigríoch). Bhunaigh an [[Rialtas an 34ú Dáil|34ú Rialtas]] in 2025 scéim chúitimh chomh maith do dhaoine a d'fhulaing drochúsáid ghnéasach i scoileanna.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coimisiún Imscrúdúcháin le bunú faoi mhí-úsáid gnéis i scoileanna|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0708/1522383-coimisiun-imscruduchain-le-bunu-faoi-mhi-usaid-gneis-i-scoileanna/|date=2025-07-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://gov.ie/ga/an-roinn-oideachais/preaseisiuinti/minister-mcentee-announces-establishment-of-commission-of-investigation-into-historical-sexual-abuse-in-schools-and-appointment-of-chair/|teideal=Fógraíonn an tAire McEntee bunú Coimisiúin Imscrúdúcháin faoi dhrochúsáid ghnéasach stairiúil i scoileanna agus ceapadh Cathaoirligh|údar=gov.ie|dáta=8 Iúil 2025|language=ga-IE|work=gov.ie|dátarochtana=2025-07-08}}</ref> Moladh go rachadh an Rialtas i mbun cainte le hoird rialta faoi airgead a thabhairt do scéim chúitimh.<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eolas-i-dtuarascail-nua-faoi-2395-liomhain-maidir-le-mi-usaid-gneis-i-308-scoileanna/|teideal=Eolas i dtuarascáil nua faoi 2,395 líomhain maidir le mí-úsáid ghnéis i 308 scoil|dáta=2024-09-03|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Pionós corpartha]] * [[Cásanna mí-úsáid ghnéis in Éirinn de chuid na hEaglaise Caitlicí]] * [[Árais máithreacha agus naíonán agus tithe Maigdiléana in Éirinn]] * [[Tithe Níocháin Maigdiléanacha]] * [[Acht na Leanaí, 1929]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Pionós corpartha]] [[Catagóir:Mí-úsáid leanaí in Éirinn]] [[Catagóir:20ú haois in Éirinn]] 6fsaa60wj7ywfia7zrfpckjsq2n5msm 0 114969 1315435 1258101 2026-05-25T23:23:59Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ealaíontóir]], [[file]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]], agus [[ceoltóir]] í '''Amano''' a bhíonn meascán de bhuillí [[hip hap]], [[popcheol]], ceol [[Turgnamh|turgnamhach]] agus ceol [[Ceol leictreonach|leictreonach]] ina cuid saothair. Baineann sí inspioráid as na tairseacha ag a scarann nó ag a leánn na cultúrtha. Bíonn sí ag scríobh agus ag canadh i nGaeilge agus i mBéarla. Is as [[Cill Airne]] di.<ref name=":1" /> == Saol == Rugadh Amano in [[Kyūshū]] agus tógadh i g[[Contae Chiarraí|Ciarraí]] í.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://amanoanseo.com/|teideal=Amano|language=en|work=amanoanseo.com|dátarochtana=2024-08-12}}</ref> Thosaigh sí ag canadh ar an stáitse agus í ina déagóir, agus bhí bainisteoirí ceoil ag iarraidh bheith mar ionadaí aici. Stad sí den cheol ar feadh seacht mbliana agus gan ach tuairim is fiche bliain slánaithe aici, toisc go raibh "rud éigean in easnamh i mo shaol". Ag dul sa tóir ar an rud sin, thaisteal sí an domhain ón n[[An Ghréig|Gréig]] go dtí na [[An tSeapáin|Seapáine]], bhain sí céim ollscoile amach, agus shaothraigh sí postanna éagsúla. Is in 2023 a d'fhill sí ar an gceird, tar éis eispéireas suntasach a bheith aici i rith seisiúin [[Midheamhain|machnaimh]] ar thobar [[Naomh Bríd|Bhríde]] in [[Cnoc Uisnigh|Uisneach]], eispéireas a chuir ina luí uirthi athrú treo a dhéanamh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.hotpress.com/music/amano-ta-tuiscint-difriuil-agam-anois-ar-an-ealaionn-agus-na-spasanna-ina-bhfuil-failte-ar-fail-dom-23013469|teideal=Amano: "Tá tuiscint difriúil agam anois ar an ealaíonn agus na spásanna ina bhfuil fáilte ar fáil dom"|údar=[[Niamh Browne]]|dáta=12 Márta 2024|work=[[Hot Press]]|dátarochtana=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240613171758/https://www.hotpress.com/music/amano-ta-tuiscint-difriuil-agam-anois-ar-an-ealaionn-agus-na-spasanna-ina-bhfuil-failte-ar-fail-dom-23013469|archivedate=13 Meitheamh 2024}}</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Thuig mé don chéad uair luach an ghaeilge agus an t-ádh atá orainn anseo in Éirinn [...] Tá an scéal seo i bfhad níos mó ná muidne. Tá sé mar gheall ar na mílte teangacha a bhí faoi chos na [[Impireacht na Breataine|Sasanaigh]] agus an [[Coilíneachas|coilliniú]] - táimid ag deanamh saghas séirbhís dóibh go léir."<ref name=":0" /> |- | style="text-align: right;" |'''—Amano''' |} D'fhill sí ar an nGaeilge freisin tamall de bhlianta roimhe sin agus í in [[Vancouver, An Cholóim Bhriotanach|Vancouver]], i ndiaidh di taispeántas a fheiceáil ar thart faoi 300 teanga de chuid [[Oileán an Turtair]] a d'[[Bás teanga|éag]]. Spreag sé seo í ealaíon a chruthú i dteanga dhúchais na hÉireann "Mar níl aon náire ag baint leis, aon scanradh ag baint leis - táimid in ann dathanna difirúla a cruthú. Táimid in ann mothúcháin ar leith a chruthú leis an teanga seo."<ref name=":0" /> == Ceol == In 2024, d'eisigh Amano an EP ''[https://amanoanseo.bandcamp.com/album/thread THREAD]'' a thaifid sí in éineacht le Garry McCarthy / [[Kalabanx]], EP a léiríonn Éire in aois a claochlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://amanoanseo.bandcamp.com/album/thread|teideal=THREAD, by Amano x Kalabanx|dáta=2 Lúnasa 2024|language=|work=[[Bandcamp]]|dátarochtana=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812204010/https://amanoanseo.bandcamp.com/album/thread|archivedate=12 Lúnasa 2024}}</ref> Rianta atá "bríomhar, nua, agus úr" iad, a éalaíonn óna mbítear ag súil leis ó sheánraí dochta faoi leith.<ref name=":1" /> Tá an bheirt cheoltóirí mór le rá eile [[Liam Ó Maonlaí]] agus [[Rónán Ó Snodaigh]] le cloisteáil ar rianta áirithe ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://imro.ie/news/experimental-irish-language-project-thread-kerry-songwriter-amano-and-cork-producer-kalabanx-to-be-released-august-2nd/|teideal=Experimental Irish-language project 'THREAD' Kerry songwriter Amano and Cork producer Kalabanx to be released August 2nd|údar=Zoé Piater|dáta=2024-07-29|language=en|work=[[IMRO]]|dátarochtana=2024-08-12}}</ref> Luaigh [[Hot Press]] an rian ''SOUTHWIND'' mar an chéim is déanaí in athbheochan cheol chomhaimseartha na Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hotpress.com/music/new-irish-songs-to-hear-this-week-162-23028246|teideal=New Irish Songs To Hear This Week|údar=The Hot Press Newsdesk|work=[[Hot Press]]|dátarochtana=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812204009/https://www.hotpress.com/music/new-irish-songs-to-hear-this-week-162-23028246|archivedate=12 Lúnasa 2024}}</ref> Tá Amano ag foghlaim na [[An tSeapáinis|Seapáinise]] agus á sníomh isteach ina cuid ceoil freisin. Tá sí ag obair ar EP nua faoin teidil ''Hanabi'', arbh ionann é mar fhocal agus [[Tinte ealaíne|tine ealaíne]], ach a chiallaíonn go litriúil "bláth tine".<ref name=":0" /> Tá sí ag obair as lámha a chéile le máistrí an [[Sean-nós (amhránaíocht)|sean-nóis]] le fiosrú céard a chiallaíonn bheith ar maos sa traidisiún sa lá atá inniu ann, agus albam de cheol traidisiúnta ar na bacáin aici.<ref name=":1" /> Tá Amano tar éis dhul ar an stáitse mar chuid den oíche siamsaíochta [[REIC]] in éindí le [[Ciara Ní É]] agus [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/2024-arts-and-minds-festival-fh-ile-bheag|teideal=2024 Arts and Minds Festival - An Fhéile Bheag|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240501172830/https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/2024-arts-and-minds-festival-fh-ile-bheag|archivedate=01 Bealtaine 2024}}</ref> == Nós Nua == Bhunaigh Amano an cheardlann ''Nós Nua'' in éineacht le [[Conchobhar Ruadh]] chun spás a thabhairt do dhaoine fásta dhul i ngleic le [[siondróm an phasadóra]] agus le náire chomhchoiteann maidir leis an nGaeilge. Pléitear leis an gcailliúint teanga, an [[díchoilíniú]], agus an athshealbhú tríd an amhránaíocht [[Sean-nós (amhránaíocht)|sean-nóis]] agus foghlaim amhrán mar phobal.<ref name=":1" /> == Naisc sheachtracha == * [https://amanoanseo.com/ Suíomh idirlín] * Próifíl [https://amanoanseo.bandcamp.com/ Bandcamp] * A tionscadal is déanaí: [https://amanoanseo.bandcamp.com/album/thread ''THREAD''] * A comhghleacaí ar ''THREAD'', [https://soundcloud.com/gmcbeats Kalabanx] * A comhghleacaí ar ''Nós Nua'', [https://www.instagram.com/sli_na_ruadh/ Conchobhar Ruadh] == Féach freisin == * [[Huartan]] * [[Róisín Seoighe]] * [[Aeons]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe popcheoil]] [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Daoine beo]] {{Síolta ceol}} lp0k7mepfmcg8rg1wdl41zzxyq5if8f 0 116371 1315404 1303568 2026-05-25T23:07:11Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1315404 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |tipus=Nuachtán |idioma=[[An Ghaeilge]] |fundacio=25/09/2013 |periodicitat=Seachtanán |dia_publicacio=Dé Céadaoin |tema=[[Nuacht]], [[cultúr]], [[litríocht]], [[spórt]], cúrsaí áitiúla |editor=[[Gearóid Ó Muilleoir]] |publicat_a=[[Éire]] |distribucio=I gcló agus ar líne |digital=mailto:seachtain@independent.ie |website=[https://www.independent.ie/seachtain independent.ie/seachtain] |precedit_per=[[Foinse nua|''Foinse'' nua]] |pagines=12}} [[Nuachtán]] seachtainiúil is ea ''[[Seachtain (nuachtán)|'''Seachtain''']]'', a bhíonn ar fáil mar fhorlíonadh leis an ''[[Irish Independent]]'' gach Céadaoin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://libguides.ucc.ie/newspapers/seachtain|teideal=UCC Library: Newspapers: Seachtain (2013-)|údar=[[Elaine Harrington]]|language=ga ⁊ en|work=libguides.ucc.ie|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[An Coimisinéir Teanga|Oifig an Choimisinéara Teanga]]|url=https://www.languagecommissioner.ie/userfiles/files/OCT_Me%C3%A1inGhaeilge_N%C3%B3taTreorach_GA_EN_040225.pdf|year=2025|month=Aibreán|title=Na Meáin Ghaeilge|pages=lch 2}}</ref> Tá sé á chur i gcló ón mbliain 2013 i leith agus tá struchtúr sainiúil bainistíochta agus eagarthóireachta aige laistigh den chomhlacht idirnáisiúnta meán [[Mediahuis]].<ref name=":0" /><ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=[[Ciarán Dunbar]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/oireachtas-na-samhna-2025-is-breacadh-lae-uir-an-toireachtas-do-chathair-bheal-feirste/a562324732.html|title=Is breacadh lae úir an tOireachtas do chathair Bhéal Feirste|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lgh 6-7}}</ref> [[Íomhá:Independent House in Talbot Street - geograph.org.uk - 3199800.jpg|mion|Tá ceanncheathrú ''Sheachtain'' i [[Sráid Thalbóid]]]] ==Ábhar== Cuireann ''Seachtain'' nuacht, spórt, gné-ailt agus ailt nach iad ar fáil ar bhonn seachtainiúil.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|date=30 DF 2013|url=https://www.independent.ie/irish-news/seachtain-irelands-only-irish-language-newspaper/29711638.html|title=‘Seachtain’ – Ireland’s only Irish language newspaper|journal=[[Irish Independent]]|language=Béarla}}</ref> Tá sé "spéisiúil" agus "úsáideach" dar leis an taighdeoir [[Rónán Ó Muirthile]], ó thaobh dearadh de agus doimhneacht na scéalta freisin, bíodh go bhfuil sé "saghas éadrom". Luaigh sé an colún "Dialann Máthair" le [[Siún Ní Dhuinn]] agus colún [[Dáithí Ó Sé|Dháithí Uí Shé]] agus tá sé den tuairim go bhfuil sé "spraíúil siamsúil".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22488229/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|údar=[[Rónán Ó Muirthile]]|dáta=12 Feabhra 2025|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://iadt.ie/about/staff/ronan-o-muirthile/|teideal=Rónán Ó Muirthile - IADT|language=en-GB|work=[[Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire|IEDL]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Chomh maith leis an bpáipéar féin a fhoilsiú, léirítear físeáin agus [[Seachtain (podchraoladh)|podchraoltaí]].<ref name=":5" /> Agus é ag trácht air nuair nach raibh ''Seachtain'' ach ina thús bhí [[Breandán Delap]] den tuairim go raibh "níos mó téagair iriseoireachta le sonrú" ann ná mar a bhíodh i [[Foinse nua|''Foinse'' nua]], cé gur "forlíonadh do fhoghlaimeoirí" a thug sé air. Luaigh sé an chuma "shnasta tharraingteach" a bhí air agus an scríbhneoireacht "sholéite".<ref name=":3" /> Tráth ar thosaigh ''Seachtain'', bhí forlíonadh oideachais mar chuid dó: ''Ar Fheabhas'', áis staidéir ceithre leathanach don [[Ardteistiméireacht|Ardteist]],<ref name=":3" /><ref name=":2" /> agus ba dhóigh le [[Cathal Goan]] cúpla bliain ní ba dhéanaí go raibh ''Seachtain'' "dírithe ar lucht na meánscoile go príomha."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Cathal Goan]]|date=10 Márta 2016|title=Na Meáin Ghaeilge ó 1916 anuas|journal=[[The Irish Times]]|pages=lgh 66–67}}</ref> Sa bhliain 2024 bhí [[Gráinne Uí Chaomhánaigh]] den tuairim go raibh sé dírithe ar fhoghlaimeoirí fós "ach níl sé chomh simplí agus a bhíodh." Mhol sí na liostaí focal taobh le haistriúcháin Béarla a chuirtear le gach alt. Rinne Uí Chaomhánaigh suntas den líon mór ailt nach mbíonn ainm luaite leo ach "Tuairisceoir Seachtain". Dúirt sí go raibh "fás agus forbairt" tagtha ar ''Sheachtain'' le roinnt mhaith blianta agus go raibh sé ní ba mhó ná mar a bhíodh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22465236/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|údar=[[Gráinne Uí Chaomhánaigh]]|dáta=27 Samhain 2024|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> ==Foireann== Tá triúr iriseoirí Gaeilge fostaithe ag ''Seachtain'': [[Tessa Fleming]], [[Storm Eaton-Kilgallen]], agus [[Áine Ní Bhreisleáin]], agus triúr eile a bhíonn ag obair leis an dtogra go minic. Lena dtaobh sin tá iriseoirí eile sa chomhlacht [[Mediahuis Éireann]] a dhéanann tuairisceoireacht sa Ghaeilge go minic.<ref name=":5" /> ==Stair== Go dtí Mí na Samhna 2013, bhí socrú dáileacháin i bhfeidhm idir fhoireann ''[[Foinse nua|Foinse]]'' agus an ''[[Irish Independent]]'' go ndíoltaí le chéile iad uair sa tseachtain. Nuair a cuireadh deireadh le ''Foinse'' mar nuachtán clóbhuailte, ní raibh ach corradh is coicís ann sula raibh foireann eagraithe lena comharba a chur i gcló.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=[[Breandán Delap]]|url=http://www.beo.ie/alt-an-bhfuil-pobal-leitheoireachta-gaeilge-ann.aspx|title=An bhFuil Pobal Léitheoireachta Gaeilge Ann?|journal=[[Beo!]]|issue=150|year=2013|month=Deireadh Fómhair}}</ref><ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://sluggerotoole.com/2013/09/26/shock-horror-independent-publishes-its-own-irish-language-news-supplement/|teideal=Shock horror! Independent publishes its own Irish language news supplement|údar=Conchubhar|dáta=2013-09-26|language=en|work=[[Slugger O'Toole]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Titim tobann sa díolachán a bhí faoi deara sin dar le tráchtairí,<ref name=":02" /> nó bhíodh méadú mór i léitheoirí na Céadaoine toisc ''Foinse'' a bheith ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Regina Uí Chollatáin]]|date=18 Aibreán 2011|url=https://web.archive.org/web/20140401053959/http://www.forasnagaeilge.ie/dynamic/publications/TuarascailEarnailnaMeanGhaeilge.pdf|title=Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga|pages=lch 58}}</ref> Foilsíodh an chéad eagrán de ''Sheachtain'' ar an 25 Meán Fómhair 2013. Ní raibh ach ocht leathanach ann an uair sin, iad lán-daite faoi leagan amach dlúth. Bhí sé bunaithe "a bheag nó a mhór" ar mhúnla ''Foinse'' roimhe.<ref name=":3" /><ref name=":02" /> Ar fhoireann an nuachtáin bhí [[Gearóid Ó Muilleoir]] (iar-eagarthóir an ''[[Daily Mirror]]'' do na sé chontae), [[Tomaí Ó Conghaile]] (iar-leas-eagarthóir ''[[Lá Nua]]''), agus [[Ciarán Dunbar]] (iar-eagarthóir ''[[Gaelscéal|Ghaelscéal]]'').<ref name=":02" /> Bhí [[Dáithí Ó Sé|Daithí Ó Sé]] agus [[Mícheál Ó Muircheartaigh]] i measc na gcolúnaithe.<ref name=":02" /> Cuireadh i dtoll a chéile i m[[Béal Feirste]] é.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://www.nuacht24.com/nuacht/seachtain-mar-nach-raibh-se-riamh-roimhe/|teideal=‘Seachtain’ mar nach raibh sé riamh roimhe|dáta=25 Meán Fómhair 2013|work=[[Nuacht24]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119123017/http://www.nuacht24.com/nuacht/seachtain-mar-nach-raibh-se-riamh-roimhe/|archivedate=19 Samhain 2017}}</ref><ref name=":02" /> Bhí glacadh maith leis an nuachtán úr.<ref name=":4" /> Bhí Breandán Delap den tuairim go raibh "níos mó téagair iriseoireachta" sa chéad cúpla eagrán de ná mar a bhí ina réamhtheachta. Luaigh sé freisin "stíl shnoite, sholéite" leis na haltanna, cé gur mheas sé nach líonfadh "forlíonadh do fhoghlaimeoirí an bhearna atá fágtha ag imeacht Gaelscéal do phobal léitheoireachta na Gaeilge."<ref name=":3" /> Luaigh [[Dónall Chaoimhín Mac Murchaidh]] ''Seachtain'' mar shampla faoi leith de na foilseacháin a chruthaíonn deiseanna fostaíochta in iriseoireacht na Ghaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/9-leid-chun-post-a-fhail-sna-meain-ghaeilge/|teideal=9 leid chun post a fháil sna meáin Ghaeilge|údar=[[Dónall Mac Murchaidh]]|dáta=09 Deireadh Fómhair 2017|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Níl ''Seachtain'' ag fáil maoiniú ar bith ón stát, de réir an Dúnbarraigh, agus "maireann sé ar chúiseanna tráchtála."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/bua-seachas-c%C3%BAl%C3%BA-siar|teideal=Bua seachas cúlú siar|údar=[[Ciarán Dunbar]]|dáta=13 Márta 2014|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Ón uair a chuaigh ''[[Goitse]]'' i léig go ceann tuairim is deich mbliana ar fad b'í ''Seachtain'' an t-aon nuachtán clóbhuailte Gaeilge dá raibh ann.<ref group="nóta">Féach áfach na láithreáin ghréasáin [[Tuairisc.ie]] agus ''[[Meon Eile]]''</ref> Níor tháinig céile iomaíochta dó ar an bhfód i gcló go dtí gur bunaíodh ''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'' sa bhliain 2024.<ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/nuacht-gaeltachta/2014/1006/650339-nuacht-an-tuaiscirt-mainear-ui-chuinneagain/|teideal=Nuacht an Tuaiscirt: Taisme i Leitir Ceanainn {{!}} Nuachtán Goitse|dáta=06 Deireadh Fómhair 2014|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=08 Iúil 2025}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/nuachtan-nua-le-seoladh-ag-an-oireachtas/|teideal=Nuachtán nua le seoladh ag an Oireachtas|údar=[[Ciarán Dunbar]]|dáta=16 Deireadh Fómhair 2024|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=03 Samhain 2024}}</ref> Tháinig fás agus forbairt air in imeacht na mblianta dar leis an gcraoltóir [[Gráinne Uí Chaomhánaigh]] agus thug sí faoi deara go mbíonn cuid mhaith fógróirí ag ceannach fógraí ann.<ref name=":1" /> Agus [[Seachtain (podchraoladh)|podchraoladh nua]] ar na bacáin ag ''Seachtain'' sa bhliain 2023, dúirt grúpcheannasaí closábhair Mediahuis [[Mary Carroll]] go raibh "branda Seachtain an-láidir anois, a bhuíoch don fhoireann a bhíonn ag obair ar an bpáipéar".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/leiritheoir-podchraoltai-de-dhith/a193281126.html|teideal=Léiritheoir podchraoltaí de dhíth|dáta=2023-12-19|work=[[Irish Independent]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Sa bhliain 2026 tháinig laghdú ar thoirt ''Sheachtain'' ó 16 leathanach go 12. Is i rith [[Seachtain na Gaeilge|Sheachtain na Gaeilge]] a tháinig an laghdú seo.<ref group="nóta">c.f. eagrán 11 Márta 2026 le hais 04 Márta 2026 </ref> Ag [[Gradaim na Meán]] 2026 bronnadh gradam óir ar ''Sheachtain'' agus ar [[An Post|An bPost]] sa rannóg Úsáid is Fearr bainte as an nGaeilge.<ref group="nóta">Béarla: "Best Use of Irish Language" ag na "Media Awards" 2026</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> ==Podchraoladh== {{Príomhalt|Seachtain (podchraoladh)}} Tá podchraoladh ''Seachtain'' anois le cloisteáil ar bhonn seachtainiúil.<ref name=":0" /> Agallaimh a bhíonns i gceist leis mar a phléitear idir scéalta nuachta agus scéalta ón am atá thart. Maireann na heagráin thart faoi 20 nóiméad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/lirmheas-ar-phodcraolt-gaeilge/|teideal=Léirmheas ar Phodcraoltí Gaeilge|údar=[[Emer Dowling]]|dáta=29 Deireadh Fómhair 2024|work=[[University Observer]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [https://www.independent.ie/seachtain Suíomh oifigiúil] * [https://www.independent.ie/podcasts/seachtain-podcast Podchraoladh ''Seachtain''] ==Féach freisin== * [[Seachtain (podchraoladh)|Podchraoladh ''Seachtain'']] * ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' * ''[[An Páipéar|An Páipéar]]'' * ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'' * ''[[ExtraG.ie|ExtraG]]'' * ''[[Nós (iris)|''NÓS'']]'' ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Nuachtáin in Éirinn}} {{DEFAULTSORT:Seachtain, nuachtan}} [[Catagóir:Seachtain| ]] [[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Líonraí podchraoltaí]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Irish Independent]] [[Catagóir:Mediahuis]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2013]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]] ojj1lg84yv7xrs59hnfr6p4u99xw2b7 0 117106 1315509 1310481 2026-05-26T10:19:32Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315509 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Bhí teochtaí curiarrachta nua ann ar fud an domhain, aon uair amháin eile, le linn 2025. Mar shampla, bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin).<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Íomhá:The-Jet-stream-from-north-China-and-Japan-crosses-the-southern-USA-and-over-to-Europe Q320.jpg|clé|mion|2025: Tháinig ''La Niña'' in áit ''El Niño'' |220x220px]] [[Íomhá:Sunset fire Los Angeles view 1.jpg|clé|mion|An radharc ó Sunset bd, West Hollywood, Los Angeles, Eanair 2025|220x220px]] [[Íomhá:Storm Éowyn hits Ireland (Copernicus 2025-01-27).png|clé|mion|Stoirm Éowyn (Copernicus 2025-01-27)|220x220px]] [[Íomhá:Precipitation anomaly in Europe, March 2025 (Copernicus 2025-04-09).png|clé|mion|Mí an Mhárta 2025: fliuch sa Spáinn, tirim in Éirinn (Copernicus 2025-04-09)|220x220px]] [[Íomhá:Abbeydorneystormeowyn.jpg|clé|mion|220x220px|Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh in Éirinn]] == Cúlra == Bhí teochtaí curiarrachta ann ar fud an domhain le linn 2024. Ar an 10 Eanáir 2025, dúirt an tseirbhís [[Clár Copernicus|Copernicus]], a dhéanann anailís ar an athrú aeráide, gurbh í an bhliain 2024 ba theo riamh ó cuireadh tús le taifid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='2024 ba theo riamh'-Copernicus|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0110/1490071-2024-ba-theo-riamh-copernicus/|date=2025-01-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag deireadh na bliana 2024, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024, mar gheall ar [[El Niño]] 2023-2024. Tá baint ag ''El Niño'' le hardú teochta, fearthainn throm agus triomach ar fud an domhain ó am go chéile,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Met Éireann: 2023 ar an mbliain ba theo riamh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1228/1423946-met-eireann-2023-ar-an-mbliain-ba-theo-riamh/|date=2023-12-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig ''[[La Niña]]'' in áit ''El Niño'' i ndeireadh na bliana 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theinertia.com/environment/january-warmest-record-la-nina-2025-began/|teideal=Despite Arrival of La Niña, 2025 Began With the Warmest January On Record|údar=Juan Hernandez|dáta=2025-02-07|language=en-US|work=The Inertia|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar theacht ''[[La Niña]]'' in áit El Niño. Ach a mhalairt ar fad a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> == 2025 == Ba é Eanáir 2025 an mhí Eanáir ba theo riamh ar domhan, go dtí sin. Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar imeacht [[El Niño]]. Ach a leithéid a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024. Lean an taifead nua sraith de thaifid teochta níos airde ó lár 2023. Ach fós, i mí Feabhra, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024.<ref name=":2" /> Taifead aeráide aon uair amháin eile: bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin), dar le [[Clár Copernicus|Copernicus]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/second-warmest-march-globally-large-wet-and-dry-anomalies-europe|teideal=Second-warmest March globally, large wet and dry anomalies in Europe|údar=Copernicus|dáta=2025-04-08|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2025-04-09}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.seaandjob.com/worlds-record-breaking-heat-streak-extends-into-march/|teideal=World’s Record-Breaking Heat Streak Extends Into March {{!}} Sea and Job|údar=SEAANDJOB|language=en-US|dátarochtana=2025-04-09}}</ref> agus focal ar bith faoi ar tuairisc.ie nó rte.ie. Dar le Copernicus, d'ardaigh meánteocht na mór-roinne i mí Márta go dtí breis agus 6 Celsius, rud a d’fhág go raibh sé 0.26C ní ba theo ná mí Márta 2014, an ceann ba theo roimhe sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/drochthuar-daeraid-an-phlaineid-e-an-t-ardu-leanunach-teasa/|teideal=Drochthuar d’aeráid an phláinéid é an t-ardú leanúnach teasa|údar=NÓS|dáta=2025-04-10|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2025-04-15}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar bhonn domhanda bhí an teocht 1.6C níos airde ná na leibhéil a bhí ann roimh an ré thionsclaíoch, rud ar ábhar mór imní é ó tharla go raibh sé de sprioc ag an domhan ag an am an difear sin a shrianadh go dtí 1.5C faoi 2100. Le cois an teasa neamhghnách san Eoraip, thit muiroighear an Artaigh go dtí an leibhéal ab ísle in aon mhí Márta ag a bhfuil sonraí satailíte ag Copernicus ina leith.<ref name=":3" /> Bhuail tonn teasa iarthar na hEorpa i mí an Mheithimh 2025. {{Main|Tonnta teasa na hEorpa, 2025}} == Tubaistí == Bhris [[Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025|falscaithe amach i Los Angeles agus sna ceantair máguaird]] ar chósta thiar na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2025, Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/12/us/californias-worst-wildfires-history.html|teideal=How the Destruction in Los Angeles Ranks in California’s Fire History|údar=Samuel Granados, Nicholas Bogel-Burroughs, Soumya Karlamangla|dáta=2025-01-09|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-01-10}}</ref> {{Main|Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025}} == In Éirinn == Ba í 2025 an dara bliain ba teocha in Éirinn ó tosaíodh na taifid agus tá 7 gcinn den 10 mbliana ba theocha riamh tagtha le 20 bliain anuas. Bhí an bháisteach níos tréine freisin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title="Praiseach" ó neamart Rialtas cáinte ag Ceannasaí Athrú Aeráide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0401/1566232-praiseach-neamart-rialtas-cainte-ag-ceannasai-athru-aeraide/|date=2026-04-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí Aibreáin in Éirinn, bhí an aimsir "breá" brothallach. Bhí idir theaspach agus thriomach ar fud na tíre idir 8-11 Aibreán – teaspach de réir Met Éireann agus triomach de réir Uisce Éireann – agus an teocht chomh hard le 21.8 céim i g[[Caisleán na Deirge]] ar an 10 Aibreán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/weather/articles/c99p142g143o|teideal=Highest temperature of the year reached as hay fever season continues|dáta=2025-04-11|language=en-GB|work=BBC Weather|dátarochtana=2025-04-15}}</ref> Bhí Uisce Éireann ag achainí ar an bpobal a bheith spárálach agus uisce a chaomhnú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 20 céim inniu, 21 céim amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0409/1506630-teocht-chomh-hard-le-20-ceim-inniu-21-ceim-amarach/|date=2025-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an teocht chomh hard le 29+ céim in áiteanna in Éirinn ar an 20-21 Meitheamh<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/ni-weather-mini-heatwave-ends-with-scattered-showers-to-continue/a592223428.html|teideal=NI weather: Mini heatwave ends with scattered showers to continue|dáta=2025-06-22|language=en-GB|work=BelfastTelegraph.co.uk|dátarochtana=2025-06-22}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teaspach as cuimse geallta, athrú aeráide is cúis leis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0620/1519456-teaspach-as-cuimse-geallta-athru-aeraide-is-cuis-leis/|date=2025-06-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> agus bhí an samhradh thar a bheith brothallach. Timpeall 19 Iúil 2025, fuair idir 800 agus 900 iasc bás in [[Abhainn Dhroichead Uí Dhálaigh]] in oirthuaisceart [[Loch Síleann]] i g[[Contae an Chabháin|Co an Chabháin]]. An aimsir ba chúis le marú na n-iasc. Bhí teocht an uisce ró-ard agus an leibhéal ocsaigine tuaslagtha ró-íseal ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Iascach Intíre Éireann leis an dlí a chur ar thruaillitheoirí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0929/1535840-iascach-intire-eireann-leis-an-dli-a-chur-ar-thruaillitheoiri/|date=2025-09-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh agus ba í an stoirm ba mheasa riamh ó thaobh costais agus luach €300 milliún de chúiteamh árachais íoctha amach, gan trácht ar na laigeachtaí a léiríodh sa ngréasán fuinnimh agus uisce agus cumarsáide. Ar an taobh eile den scéal b'éigean d'Uisce Éireann ciondáil a dhéanamh ar 49 soláthar uisce poiblí sa samhradh anuraidh nuair a tugadh foláireamh teaspaigh in 15 contae.<ref name=":4" /> == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2022]], [[Aimsir na bliana 2023]], [[Aimsir na bliana 2024]], [[Aimsir na bliana 2026]] * [[Tonnta teasa na hEorpa, 2025]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2025}} [[Catagóir:Aimsir na bliana 2025]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] rgj8q4t5byttaatn6214v1om46b07a8 1315551 1315509 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1310481 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Bhí teochtaí curiarrachta nua ann ar fud an domhain, aon uair amháin eile, le linn 2025. Mar shampla, bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin).<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Íomhá:The-Jet-stream-from-north-China-and-Japan-crosses-the-southern-USA-and-over-to-Europe Q320.jpg|clé|mion|2025: Tháinig ''La Niña'' in áit ''El Niño'' |220x220px]] [[Íomhá:Sunset fire Los Angeles view 1.jpg|clé|mion|An radharc ó Sunset bd, West Hollywood, Los Angeles, Eanair 2025|220x220px]] [[Íomhá:Storm Éowyn hits Ireland (Copernicus 2025-01-27).png|clé|mion|Stoirm Éowyn (Copernicus 2025-01-27)|220x220px]] [[Íomhá:Precipitation anomaly in Europe, March 2025 (Copernicus 2025-04-09).png|clé|mion|Mí an Mhárta 2025: fliuch sa Spáinn, tirim in Éirinn (Copernicus 2025-04-09)|220x220px]] [[Íomhá:Abbeydorneystormeowyn.jpg|clé|mion|220x220px|Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh in Éirinn]] == Cúlra == Bhí teochtaí curiarrachta ann ar fud an domhain le linn 2024. Ar an 10 Eanáir 2025, dúirt an tseirbhís [[Clár Copernicus|Copernicus]], a dhéanann anailís ar an athrú aeráide, gurbh í an bhliain 2024 ba theo riamh ó cuireadh tús le taifid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='2024 ba theo riamh'-Copernicus|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0110/1490071-2024-ba-theo-riamh-copernicus/|date=2025-01-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag deireadh na bliana 2024, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024, mar gheall ar [[El Niño]] 2023-2024. Tá baint ag ''El Niño'' le hardú teochta, fearthainn throm agus triomach ar fud an domhain ó am go chéile,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Met Éireann: 2023 ar an mbliain ba theo riamh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1228/1423946-met-eireann-2023-ar-an-mbliain-ba-theo-riamh/|date=2023-12-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig ''[[La Niña]]'' in áit ''El Niño'' i ndeireadh na bliana 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theinertia.com/environment/january-warmest-record-la-nina-2025-began/|teideal=Despite Arrival of La Niña, 2025 Began With the Warmest January On Record|údar=Juan Hernandez|dáta=2025-02-07|language=en-US|work=The Inertia|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar theacht ''[[La Niña]]'' in áit El Niño. Ach a mhalairt ar fad a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> == 2025 == Ba é Eanáir 2025 an mhí Eanáir ba theo riamh ar domhan, go dtí sin. Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar imeacht [[El Niño]]. Ach a leithéid a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024. Lean an taifead nua sraith de thaifid teochta níos airde ó lár 2023. Ach fós, i mí Feabhra, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024.<ref name=":2" /> Taifead aeráide aon uair amháin eile: bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin), dar le [[Clár Copernicus|Copernicus]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/second-warmest-march-globally-large-wet-and-dry-anomalies-europe|teideal=Second-warmest March globally, large wet and dry anomalies in Europe|údar=Copernicus|dáta=2025-04-08|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2025-04-09}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.seaandjob.com/worlds-record-breaking-heat-streak-extends-into-march/|teideal=World’s Record-Breaking Heat Streak Extends Into March {{!}} Sea and Job|údar=SEAANDJOB|language=en-US|dátarochtana=2025-04-09}}</ref> agus focal ar bith faoi ar tuairisc.ie nó rte.ie. Dar le Copernicus, d'ardaigh meánteocht na mór-roinne i mí Márta go dtí breis agus 6 Celsius, rud a d’fhág go raibh sé 0.26C ní ba theo ná mí Márta 2014, an ceann ba theo roimhe sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/drochthuar-daeraid-an-phlaineid-e-an-t-ardu-leanunach-teasa/|teideal=Drochthuar d’aeráid an phláinéid é an t-ardú leanúnach teasa|údar=NÓS|dáta=2025-04-10|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2025-04-15}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar bhonn domhanda bhí an teocht 1.6C níos airde ná na leibhéil a bhí ann roimh an ré thionsclaíoch, rud ar ábhar mór imní é ó tharla go raibh sé de sprioc ag an domhan ag an am an difear sin a shrianadh go dtí 1.5C faoi 2100. Le cois an teasa neamhghnách san Eoraip, thit muiroighear an Artaigh go dtí an leibhéal ab ísle in aon mhí Márta ag a bhfuil sonraí satailíte ag Copernicus ina leith.<ref name=":3" /> Bhuail tonn teasa iarthar na hEorpa i mí an Mheithimh 2025. {{Main|Tonnta teasa na hEorpa, 2025}} == Tubaistí == Bhris [[Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025|falscaithe amach i Los Angeles agus sna ceantair máguaird]] ar chósta thiar na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2025, Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/12/us/californias-worst-wildfires-history.html|teideal=How the Destruction in Los Angeles Ranks in California’s Fire History|údar=Samuel Granados, Nicholas Bogel-Burroughs, Soumya Karlamangla|dáta=2025-01-09|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-01-10}}</ref> {{Main|Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025}} == In Éirinn == Ba í 2025 an dara bliain ba teocha in Éirinn ó tosaíodh na taifid agus tá 7 gcinn den 10 mbliana ba theocha riamh tagtha le 20 bliain anuas. Bhí an bháisteach níos tréine freisin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title="Praiseach" ó neamart Rialtas cáinte ag Ceannasaí Athrú Aeráide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0401/1566232-praiseach-neamart-rialtas-cainte-ag-ceannasai-athru-aeraide/|date=2026-04-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí Aibreáin in Éirinn, bhí an aimsir "breá" brothallach. Bhí idir theaspach agus thriomach ar fud na tíre idir 8-11 Aibreán – teaspach de réir Met Éireann agus triomach de réir Uisce Éireann – agus an teocht chomh hard le 21.8 céim i g[[Caisleán na Deirge]] ar an 10 Aibreán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/weather/articles/c99p142g143o|teideal=Highest temperature of the year reached as hay fever season continues|dáta=2025-04-11|language=en-GB|work=BBC Weather|dátarochtana=2025-04-15}}</ref> Bhí Uisce Éireann ag achainí ar an bpobal a bheith spárálach agus uisce a chaomhnú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 20 céim inniu, 21 céim amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0409/1506630-teocht-chomh-hard-le-20-ceim-inniu-21-ceim-amarach/|date=2025-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an teocht chomh hard le 29+ céim in áiteanna in Éirinn ar an 20-21 Meitheamh<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/ni-weather-mini-heatwave-ends-with-scattered-showers-to-continue/a592223428.html|teideal=NI weather: Mini heatwave ends with scattered showers to continue|dáta=2025-06-22|language=en-GB|work=BelfastTelegraph.co.uk|dátarochtana=2025-06-22}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teaspach as cuimse geallta, athrú aeráide is cúis leis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0620/1519456-teaspach-as-cuimse-geallta-athru-aeraide-is-cuis-leis/|date=2025-06-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> agus bhí an samhradh thar a bheith brothallach. Timpeall 19 Iúil 2025, fuair idir 800 agus 900 iasc bás in [[Abhainn Dhroichead Uí Dhálaigh]] in oirthuaisceart [[Loch Síleann]] i g[[Contae an Chabháin|Co an Chabháin]]. An aimsir ba chúis le marú na n-iasc. Bhí teocht an uisce ró-ard agus an leibhéal ocsaigine tuaslagtha ró-íseal ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Iascach Intíre Éireann leis an dlí a chur ar thruaillitheoirí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0929/1535840-iascach-intire-eireann-leis-an-dli-a-chur-ar-thruaillitheoiri/|date=2025-09-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh agus ba í an stoirm ba mheasa riamh ó thaobh costais agus luach €300 milliún de chúiteamh árachais íoctha amach, gan trácht ar na laigeachtaí a léiríodh sa ngréasán fuinnimh agus uisce agus cumarsáide. Ar an taobh eile den scéal b'éigean d'Uisce Éireann ciondáil a dhéanamh ar 49 soláthar uisce poiblí sa samhradh anuraidh nuair a tugadh foláireamh teaspaigh in 15 contae.<ref name=":4" /> == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2022]], [[Aimsir na bliana 2023]], [[Aimsir na bliana 2024]], [[Aimsir na bliana 2026]] * [[Tonnta teasa na hEorpa, 2025]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2025}} [[Catagóir:Aimsir na bliana 2025]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] 36g5gpncivoxxdxmzp6w410gxtbhhhr 0 117548 1315514 1312953 2026-05-26T10:21:35Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315514 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Insealbhaíodh [[Donald Trump]] mar [[Uachtarán na Stát Aontaithe]] den dara huair ar an 20 Eanáir 2025; cuireadh é faoi mhionn mar an 47ú hUachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuirfear-tus-laithreach-bonn-le-re-orga-mheiricea-donald-trump/|teideal=‘Cuirfear tús láithreach bonn le ré órga Mheiriceá’ – Donald Trump insealbhaithe mar uachtarán|dáta=2025-01-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-21}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ma-dheanann-trump-an-dara-tearma-beidh-conamara-uilig-sciurtha-agam-da-bharr/|teideal=‘Má dhéanann Trump an dara téarma beidh Conamara uilig sciúrtha agam dá bharr!’|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=5 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> [[Íomhá:Trump Project 2025 Banner Logo (Biden campaign).jpg|clé|mion|[https://web.archive.org/web/20241002184832/https://kamalaharris.com/project2025 trumpsproject2025.com] (cartlann)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Project 2025|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Project_2025|journal=Wikipedia|date=2025-01-20|language=en}}</ref>|220x220px]] [[Íomhá:President_Donald_J._Trump_signs_executive_orders.jpg|clé|mion|Bhí na scórtha ordú feidhmiúcháin sínithe ag Trump i mí Eanáir 2025|220x220px]] == Gealltanais agus orduithe i mí Eanáir-Feabhra 2025 == In óráid a thug sé i d[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Teach na Comhdhála]] ar Chnoc an Chaipeatóil ar an 20 Eanáir 2025, gheall Trump grian agus gealach. * Mhaígh Trump go raibh éigeandáil náisiúnta fuinnimh ann agus thug le fios go rachfaí i muinín na mianadóireachta idir muir agus thír lena mhaolú; "drill, baby, drill" an mana a bhí aige ina óráid.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/drill-baby-drill-re-nua-ar-dhath-na-hola-geallta-ag-donald-trump/|teideal=‘Drill baby, drill!’ – ré nua ar dhath na hola geallta ag Donald Trump|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Deimhnigh Trump go raibh "éigeandáil daoine" ann – ar theorainn na Stát Aontaithe le Meicsiceo – agus dúirt go raibh rún aige "na milliúin agus na milliúin coimhthíoch coiriúil a sheoladh ar ais chuig na háiteanna as ar tháinig siad". * Mhaígh sé go n-ísleodh sé na praghsanna ar earraí tomhaltais ach ag an am ceanna, go gcuirfeadh sé [[Cogadh trádála Trump|taraifí ar iompórtálacha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/donald-trump-le-hinsealbu-mar-an-47u-uachtaran-ar-stait-aontaithe-mheiricea/|teideal=Donald Trump le hinsealbú mar an 47ú Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá|dáta=2025-01-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-21}}</ref> * Gheall sé ina óráid [[Canáil Phanama]] "a thógáil ar ais" agus ainm Mhurascaill Mheicsiceo a athrú go "Murascaill Mheiriceá". srl.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump insealbhaithe mar Uachtarán na Stát Aontaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0120/1491792-donald-trump-insealbhaithe-mar-uachtaran-na-stat-aontaithe/|date=2025-01-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * Níl i Meiriceá feasta ach dhá inscne, fir agus mná, a d’fhógair Trump.<ref name=":1" /> === Ollorduithe ginearálta === Shínigh Trump ollorduithe forghníomhaithe go leor ar an 20 Eanáir 2025:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wsj.com/politics/trumps-first-day-in-office-signing-orders-spinning-yarns-settling-scores-775335ab|teideal=Trump’s First Day in Office: Signing Orders, Spinning Yarns, Settling Scores|údar=Meridith McGraw|language=en-US|work=WSJ|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Bhí cead tugtha ag Trump do chomhlachtaí taiscéalaíochta ola agus gás a bhaint as tailte fairsinge gan mhilleadh in Alasca. Chuir sé maoiniú $300 billiún i dtaca le tionchar ar an gcomhshaol ar ceal ar an toirt; cuireadh cosc ar infheistiú in infreastruchtúr "glas".<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/fcaf50dc-6779-44d2-a7fa-264df798a4c1?accessToken=zwAGLEuA1crAkdP8r1DcZ3lE0tOn-iZN95ikwQ.MEUCIQC4EVymm-6cEaGaPszaoaREQZhvMgM8WXqXccpQoeNvtAIgLAfnanKXTswXygw47TK8RauKzxtqOMy20EQJ5I8kTzo&sharetype=gift&token=2f4f8a68-c33e-471a-8165-58e71b6369f3|teideal=Donald Trump halts more than $300bn in US green infrastructure funding|údar=Amanda Chu, Jamie Smyth|dáta=2025-01-22|work=Financial Times|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Tarraingíodh na Stáit Aontaithe amach as an [[Eagraíocht Dhomhanda Sláinte]] aige agus as [[Comhaontú Pháras maidir leis an Aeráid]]. * Cuireadh cosc ar imircigh ó Mheicsiceo teacht isteach sna Stáit Aontaithe. Bhí éigeandáil gairthe ar an teorainn theas ionas gur féidir an t-arm a úsáid i gcoinne ‘ionradh’ inimirceach.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Pardún tugtha ag Trump don slua a ling an Caipeatól in 2021|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0121/1491995-pardun-tugtha-ag-trump-don-dream-an-ling-an-caipeatol-in-2021/|date=2025-01-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nilc.org/articles/analysis-of-trump-day-1-executive-orders-unconstitutional-illegal-and-cruel/|teideal=Trump’s Day 1 Executive Orders: Unconstitutional, Illegal, and Cruel|dáta=2025-01-21|language=en-US|work=NILC|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Tugadh pardún do mhórán gach duine (1,500) a ghlac páirt sa s[[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|éirse a tugadh ar Theach na Comhdhála ar Chnoc an Chaipeatóil]] ar an 6 Eanáir 2021.<ref name=":0" /> * Cuireadh deireadh leis na smachtbhannaí ar na coilínigh Ghiúdacha sa [[An Phalaistín|Phalaistín]]. * Tugadh fógra scoir – nó tairiscint éirí as – d’oibrithe rialtais agus pacáiste iomarcaíochta tairgthe dóibh arb ionann é agus ocht mí tuarastail. Seo iarracht ag Trump an líon daoine atá fostaithe ag an rialtas láir a laghdú go sonrach agus cur le héifeachtacht na seirbhíse poiblí ar mhaithe leis an mana ‘Drain the Swamp’ a chur i gcrích. * Athainmníodh [[Murascaill Mheicsiceo]] mar 'Mhurascaill Mheiriceá'. * srl Bhí an cur chuige bunaithe ar stíl bhainistíochta [[Elon Musk]] agus lorg a láimhe ar na hollorduithe. Bhí Ard-Aighní in go leor de na Stáit ag tabhairt dúshlán in aghaidh na n-orduithe agus an tuairim ann gur ag an g[[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Cúirt Uachtarach]] a bheadh an focal deiridh ar na ceisteanna áirithe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stait-dheighilte-mheiricea-trump-ag-deanamh-raic-de-reir-a-bhriathair/|teideal=Stáit Dheighilte Mheiriceá – Trump ag déanamh raic de réir a bhriathair|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=31 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-02}}</ref> == Amlíne == Ar an 4 Feabhra , [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caineadh-deanta-ar-phlean-trump-riviera-an-mheanoirthir-a-dheanamh-de-gaza/|teideal=Cáineadh déanta ar phlean Trump ‘Riviera an Mheánoirthir’ a dhéanamh de Gaza|dáta=2025-02-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-05}}</ref> Bhí sé i gceist ag Trump deireadh a chur leis an áisíneacht stáit [[USAID]] a riarann cláracha daonchabhrach ar fud an domhain ar shon na Stát Aontaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cúlghairm déanta ag Trump ar chead slándála Joe Biden|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0208/1495509-culghairm-deanta-ag-trump-ar-chead-slandala-joe-biden/|date=2025-02-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 27 Feabhra 2025, d'eitil [[Andrew Tate|Andrew agus Tristan Tate]] go dtí [[Fort Lauderdale]]; chuir Rialtas Trump brú ar Rialtas na [[An Rómáin|Rómáine]] chun na deartháireacha a ligeadh amach.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2025/feb/27/andrew-tate-tristan-romania-us|teideal=Andrew Tate and brother land in US from Romania after travel ban lifted|údar=Jon Henley, Emine Sinmaz, Richard Luscombe|dáta=2025-02-27|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2025-02-27}}</ref> Ar an 28 Feabhra 2025, bhuail Trump le [[Volodymyr Zelenskyy|Uachtarán Zelensky na hÚcráine]] sa [[Teach Bán]]. Bhí argóint phoiblí acu os comhair tuairisceoirí. Bhuail an bheirt fhear lena chéile chun comhaontú a shíniú, faoina dtabharfar cearta do Mheiriceá sciar de shaibhreas mianach na hÚcráine a roinnt <ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níor chóir géilleadh don Rúis", a dúirt Zelensky le Trump inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499558-nior-choir-geilleadh-don-ruis-a-duirt-zelensky-le-trump-inniu/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>{{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}}{{Main|Cogadh trádála Trump}}{{Main|Cliseadh na stocmhargaí 2025}} Ar an 28 Márta 2025, thug [[J. D. Vance|JD Vance]] agus ag ball sinsearach de rialtas Donald Trump cuairt ar an nGraonlainn, gníomh imeaglaithe. {{Príomhalt|Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg}} Tharraing Trump aird air féin lá i ndiaidh lae, agus chuir a smaointe aisteacha aird an phobail ar strae b'fhéidir. Mar shampla, thug sé le fios gur mhaith leis Ceanada, Panama agus an Ghraonlainn a ghabháil. "Sílim féin gur pósadh iontach a bheadh ann", a dúirt Trump le [[Mark Carney]] ar an 6 Bealtaine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níl Ceanada ar díol agus ní bheidh choíche"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0506/1511411-nil-ceanada-ar-diol-agus-ni-bheidh-choiche/|date=2025-05-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 29 Aibreán, leis an chéad 100 lá caite in oifig aige, rinne Trump comóradh le slógadh i Michigan. Mhaígh sé go raibh infheistíocht mhór déanta sa gheilleagar, go raibh gearradh siar ar oibrithe feidearálacha, agus go raibh meas ar Mheiriceá arís ar fud an domhain. Dúirt an tUachtarán Trump gur éirigh níos fearr lena Rialtas sa chéad 100 lá acu in oifig ná mar a d'éirigh le aon Rialtas eile riamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh déanta ag Trump ar a chéad 100 lá in oifig|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0430/1510284-comoradh-deanta-ag-trump-ar-a-chead-100-la-in-oifig/|date=2025-04-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 1 Iúil, chuir Trump a lámh leis "[[An tAcht Mór Álainn, 2025|An tAcht Mór Álainn]]", a bhuaicphointe reachtach mar Uachtarán le linn a Dara Téarma. 19 Samhain ; d'éiligh Trump géilleadh láithreach na hÚcráine => [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|Cainteanna síochána]] 21 Nollaig: ceapadh "toscaire" na Stát Aontaithe, Gobharnóir Louisiana [[Jeff Landry]], chun an nGraonlainn, gníomh imeaglaithe => [[Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg|Caidreamh na SA leis an nGraonlainn]] == Cogaí == Thug Trump cead do Iosrael chun tús a chur le [[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025|Cogadh na Dhá Lá Dhéag]] ar an 13 Meitheamh 2025. D'fhógair Trump sos cogaidh ar an 23 Meitheamh. D’éirigh thar barr chomh maith leis an oibríocht mhíleata dhána i mí Eanáir 2026 inar éirigh le Trump Uachtarán na [[Veiniséala]], [[Nicolás Maduro|Nicolas Maduro]], a fhuadach agus an tír sin a chur faoina chois, gan oiread is saighdiúir Meiriceánach amháin a chailliúint.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=31 Márta 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-01}}</ref> Chothaigh na hoibríochtaí seo ró-mhuinín i Trump. I mí Feabhra 2026, bhí sé ag súil le bua tapaidh san Iaráin – go dtitfeadh an réimeas nó go ngéillfeadh ceannairí nua dó go tapaidh tar éis dó na ceannairí reatha a mharú. Ach mar is eol dúinn anois ar nós Putin mheas sé a namhaid go mór faoina chumas. I dtús 21ú haoise, mar mhalairt ar bunáiteanna míleata a cheadú ina gcríocha, thug Meiriceá barántas slándála do thíortha Arabacha na [[Murascaill na Peirse|Murascaille]]. Bhris Trump an margadh sin in 2026. Bhí an chuma ar an scéal, dóibhsean, freisin go dtabharfaidh Meiriceá tús áite do mhianta Iosrael fiú más iad comhghuaillithe Arabacha Mheiriceá sa réigiún a bheidh thíos leis. Mar sin chuir Trump an córas comhghuaillíochta a bhunaigh Meiriceá ar fud an Mheánoirthir i mbaol.<ref name=":2" /> D’ionsaigh na Stáit Aontaithe Rialtas na hIaráine ar an 28 Feabhra 2026, ionsaí gan choinne. {{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}} == Taidhleoireacht == Thug Trump Cuairt Stáit ar an tSín ón 12 go dtí an 14 Bealtaine 2026. {{Príomhalt|Cuairt Stáit Donald Trump chuig an tSín 2026}} == Geilleagar == Téarma é an ‘Trumpflation’ a chum eacnamaithe in 2016 roimh an gcéad téarma Uachtaránachta ag Donald Trump, agus iad ag cur síos ar an imní a bhí orthu faoi bhoilsciú mar gheall ar a pholasaithe eacnamaíochta. Deich mbliana níos deireanaí agus bhí an dusta le glanadh den téarma agus deatach le baint arís as. Ní téarma oifigiúil eacnamaíochta é, pé duine a shocraíonn na cúrsaí seo, ach tá eacnamaithe agus lucht airgeadais ag úsáid an téarma go coitianta le cur síos a dhéanamh ar an ardú ar an ráta boilscithe mar gheall ar pholasaithe Trump.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leagan-gaeilge-de-trumpflation-ag-teastail-diostoipe-i-mbothar-na-tra/|teideal=Leagan Gaeilge de ‘Trumpflation’ ag teastáil, diostóipe i mBóthar na Trá|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=17 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-22}}</ref> Tháinig ardú ar an gcostas breosla in 2026; bhí tionchar tábhachtach ag an g[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|cogadh san Iaráin agus an ghéarchéim i gCaolas Hormuz]] ar an ráta boilscithe. == Féach freisin == * [[Polasaí inimirce de chuid Rialtas Donald Trump]] * [[Cogadh trádála Trump]] * [[Cliseadh na stocmhargaí 2025]] * "[[An tAcht Mór Álainn, 2025|An tAcht Mór Álainn]]" * [[Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaránacht na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] [[Catagóir:Cogaí trádála]] ndrdr4ds9e9o92v51het3ycou43db5g 1315552 1315514 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1312953 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Insealbhaíodh [[Donald Trump]] mar [[Uachtarán na Stát Aontaithe]] den dara huair ar an 20 Eanáir 2025; cuireadh é faoi mhionn mar an 47ú hUachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuirfear-tus-laithreach-bonn-le-re-orga-mheiricea-donald-trump/|teideal=‘Cuirfear tús láithreach bonn le ré órga Mheiriceá’ – Donald Trump insealbhaithe mar uachtarán|dáta=2025-01-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-21}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ma-dheanann-trump-an-dara-tearma-beidh-conamara-uilig-sciurtha-agam-da-bharr/|teideal=‘Má dhéanann Trump an dara téarma beidh Conamara uilig sciúrtha agam dá bharr!’|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=5 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> [[Íomhá:Trump Project 2025 Banner Logo (Biden campaign).jpg|clé|mion|[https://web.archive.org/web/20241002184832/https://kamalaharris.com/project2025 trumpsproject2025.com] (cartlann)<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Project 2025|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Project_2025|journal=Wikipedia|date=2025-01-20|language=en}}</ref>|220x220px]] [[Íomhá:President_Donald_J._Trump_signs_executive_orders.jpg|clé|mion|Bhí na scórtha ordú feidhmiúcháin sínithe ag Trump i mí Eanáir 2025|220x220px]] == Gealltanais agus orduithe i mí Eanáir-Feabhra 2025 == In óráid a thug sé i d[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Teach na Comhdhála]] ar Chnoc an Chaipeatóil ar an 20 Eanáir 2025, gheall Trump grian agus gealach. * Mhaígh Trump go raibh éigeandáil náisiúnta fuinnimh ann agus thug le fios go rachfaí i muinín na mianadóireachta idir muir agus thír lena mhaolú; "drill, baby, drill" an mana a bhí aige ina óráid.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/drill-baby-drill-re-nua-ar-dhath-na-hola-geallta-ag-donald-trump/|teideal=‘Drill baby, drill!’ – ré nua ar dhath na hola geallta ag Donald Trump|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Deimhnigh Trump go raibh "éigeandáil daoine" ann – ar theorainn na Stát Aontaithe le Meicsiceo – agus dúirt go raibh rún aige "na milliúin agus na milliúin coimhthíoch coiriúil a sheoladh ar ais chuig na háiteanna as ar tháinig siad". * Mhaígh sé go n-ísleodh sé na praghsanna ar earraí tomhaltais ach ag an am ceanna, go gcuirfeadh sé [[Cogadh trádála Trump|taraifí ar iompórtálacha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/donald-trump-le-hinsealbu-mar-an-47u-uachtaran-ar-stait-aontaithe-mheiricea/|teideal=Donald Trump le hinsealbú mar an 47ú Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá|dáta=2025-01-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-21}}</ref> * Gheall sé ina óráid [[Canáil Phanama]] "a thógáil ar ais" agus ainm Mhurascaill Mheicsiceo a athrú go "Murascaill Mheiriceá". srl.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump insealbhaithe mar Uachtarán na Stát Aontaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0120/1491792-donald-trump-insealbhaithe-mar-uachtaran-na-stat-aontaithe/|date=2025-01-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * Níl i Meiriceá feasta ach dhá inscne, fir agus mná, a d’fhógair Trump.<ref name=":1" /> === Ollorduithe ginearálta === Shínigh Trump ollorduithe forghníomhaithe go leor ar an 20 Eanáir 2025:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wsj.com/politics/trumps-first-day-in-office-signing-orders-spinning-yarns-settling-scores-775335ab|teideal=Trump’s First Day in Office: Signing Orders, Spinning Yarns, Settling Scores|údar=Meridith McGraw|language=en-US|work=WSJ|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Bhí cead tugtha ag Trump do chomhlachtaí taiscéalaíochta ola agus gás a bhaint as tailte fairsinge gan mhilleadh in Alasca. Chuir sé maoiniú $300 billiún i dtaca le tionchar ar an gcomhshaol ar ceal ar an toirt; cuireadh cosc ar infheistiú in infreastruchtúr "glas".<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/fcaf50dc-6779-44d2-a7fa-264df798a4c1?accessToken=zwAGLEuA1crAkdP8r1DcZ3lE0tOn-iZN95ikwQ.MEUCIQC4EVymm-6cEaGaPszaoaREQZhvMgM8WXqXccpQoeNvtAIgLAfnanKXTswXygw47TK8RauKzxtqOMy20EQJ5I8kTzo&sharetype=gift&token=2f4f8a68-c33e-471a-8165-58e71b6369f3|teideal=Donald Trump halts more than $300bn in US green infrastructure funding|údar=Amanda Chu, Jamie Smyth|dáta=2025-01-22|work=Financial Times|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Tarraingíodh na Stáit Aontaithe amach as an [[Eagraíocht Dhomhanda Sláinte]] aige agus as [[Comhaontú Pháras maidir leis an Aeráid]]. * Cuireadh cosc ar imircigh ó Mheicsiceo teacht isteach sna Stáit Aontaithe. Bhí éigeandáil gairthe ar an teorainn theas ionas gur féidir an t-arm a úsáid i gcoinne ‘ionradh’ inimirceach.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Pardún tugtha ag Trump don slua a ling an Caipeatól in 2021|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0121/1491995-pardun-tugtha-ag-trump-don-dream-an-ling-an-caipeatol-in-2021/|date=2025-01-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nilc.org/articles/analysis-of-trump-day-1-executive-orders-unconstitutional-illegal-and-cruel/|teideal=Trump’s Day 1 Executive Orders: Unconstitutional, Illegal, and Cruel|dáta=2025-01-21|language=en-US|work=NILC|dátarochtana=2025-01-22}}</ref> * Tugadh pardún do mhórán gach duine (1,500) a ghlac páirt sa s[[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|éirse a tugadh ar Theach na Comhdhála ar Chnoc an Chaipeatóil]] ar an 6 Eanáir 2021.<ref name=":0" /> * Cuireadh deireadh leis na smachtbhannaí ar na coilínigh Ghiúdacha sa [[An Phalaistín|Phalaistín]]. * Tugadh fógra scoir – nó tairiscint éirí as – d’oibrithe rialtais agus pacáiste iomarcaíochta tairgthe dóibh arb ionann é agus ocht mí tuarastail. Seo iarracht ag Trump an líon daoine atá fostaithe ag an rialtas láir a laghdú go sonrach agus cur le héifeachtacht na seirbhíse poiblí ar mhaithe leis an mana ‘Drain the Swamp’ a chur i gcrích. * Athainmníodh [[Murascaill Mheicsiceo]] mar 'Mhurascaill Mheiriceá'. * srl Bhí an cur chuige bunaithe ar stíl bhainistíochta [[Elon Musk]] agus lorg a láimhe ar na hollorduithe. Bhí Ard-Aighní in go leor de na Stáit ag tabhairt dúshlán in aghaidh na n-orduithe agus an tuairim ann gur ag an g[[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Cúirt Uachtarach]] a bheadh an focal deiridh ar na ceisteanna áirithe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stait-dheighilte-mheiricea-trump-ag-deanamh-raic-de-reir-a-bhriathair/|teideal=Stáit Dheighilte Mheiriceá – Trump ag déanamh raic de réir a bhriathair|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=31 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-02}}</ref> == Amlíne == Ar an 4 Feabhra , [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caineadh-deanta-ar-phlean-trump-riviera-an-mheanoirthir-a-dheanamh-de-gaza/|teideal=Cáineadh déanta ar phlean Trump ‘Riviera an Mheánoirthir’ a dhéanamh de Gaza|dáta=2025-02-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-05}}</ref> Bhí sé i gceist ag Trump deireadh a chur leis an áisíneacht stáit [[USAID]] a riarann cláracha daonchabhrach ar fud an domhain ar shon na Stát Aontaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cúlghairm déanta ag Trump ar chead slándála Joe Biden|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0208/1495509-culghairm-deanta-ag-trump-ar-chead-slandala-joe-biden/|date=2025-02-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 27 Feabhra 2025, d'eitil [[Andrew Tate|Andrew agus Tristan Tate]] go dtí [[Fort Lauderdale]]; chuir Rialtas Trump brú ar Rialtas na [[An Rómáin|Rómáine]] chun na deartháireacha a ligeadh amach.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2025/feb/27/andrew-tate-tristan-romania-us|teideal=Andrew Tate and brother land in US from Romania after travel ban lifted|údar=Jon Henley, Emine Sinmaz, Richard Luscombe|dáta=2025-02-27|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2025-02-27}}</ref> Ar an 28 Feabhra 2025, bhuail Trump le [[Volodymyr Zelenskyy|Uachtarán Zelensky na hÚcráine]] sa [[Teach Bán]]. Bhí argóint phoiblí acu os comhair tuairisceoirí. Bhuail an bheirt fhear lena chéile chun comhaontú a shíniú, faoina dtabharfar cearta do Mheiriceá sciar de shaibhreas mianach na hÚcráine a roinnt <ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níor chóir géilleadh don Rúis", a dúirt Zelensky le Trump inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499558-nior-choir-geilleadh-don-ruis-a-duirt-zelensky-le-trump-inniu/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>{{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}}{{Main|Cogadh trádála Trump}}{{Main|Cliseadh na stocmhargaí 2025}} Ar an 28 Márta 2025, thug [[J. D. Vance|JD Vance]] agus ag ball sinsearach de rialtas Donald Trump cuairt ar an nGraonlainn, gníomh imeaglaithe. {{Príomhalt|Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg}} Tharraing Trump aird air féin lá i ndiaidh lae, agus chuir a smaointe aisteacha aird an phobail ar strae b'fhéidir. Mar shampla, thug sé le fios gur mhaith leis Ceanada, Panama agus an Ghraonlainn a ghabháil. "Sílim féin gur pósadh iontach a bheadh ann", a dúirt Trump le [[Mark Carney]] ar an 6 Bealtaine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níl Ceanada ar díol agus ní bheidh choíche"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0506/1511411-nil-ceanada-ar-diol-agus-ni-bheidh-choiche/|date=2025-05-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 29 Aibreán, leis an chéad 100 lá caite in oifig aige, rinne Trump comóradh le slógadh i Michigan. Mhaígh sé go raibh infheistíocht mhór déanta sa gheilleagar, go raibh gearradh siar ar oibrithe feidearálacha, agus go raibh meas ar Mheiriceá arís ar fud an domhain. Dúirt an tUachtarán Trump gur éirigh níos fearr lena Rialtas sa chéad 100 lá acu in oifig ná mar a d'éirigh le aon Rialtas eile riamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh déanta ag Trump ar a chéad 100 lá in oifig|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0430/1510284-comoradh-deanta-ag-trump-ar-a-chead-100-la-in-oifig/|date=2025-04-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 1 Iúil, chuir Trump a lámh leis "[[An tAcht Mór Álainn, 2025|An tAcht Mór Álainn]]", a bhuaicphointe reachtach mar Uachtarán le linn a Dara Téarma. 19 Samhain ; d'éiligh Trump géilleadh láithreach na hÚcráine => [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|Cainteanna síochána]] 21 Nollaig: ceapadh "toscaire" na Stát Aontaithe, Gobharnóir Louisiana [[Jeff Landry]], chun an nGraonlainn, gníomh imeaglaithe => [[Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg|Caidreamh na SA leis an nGraonlainn]] == Cogaí == Thug Trump cead do Iosrael chun tús a chur le [[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025|Cogadh na Dhá Lá Dhéag]] ar an 13 Meitheamh 2025. D'fhógair Trump sos cogaidh ar an 23 Meitheamh. D’éirigh thar barr chomh maith leis an oibríocht mhíleata dhána i mí Eanáir 2026 inar éirigh le Trump Uachtarán na [[Veiniséala]], [[Nicolás Maduro|Nicolas Maduro]], a fhuadach agus an tír sin a chur faoina chois, gan oiread is saighdiúir Meiriceánach amháin a chailliúint.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=31 Márta 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-01}}</ref> Chothaigh na hoibríochtaí seo ró-mhuinín i Trump. I mí Feabhra 2026, bhí sé ag súil le bua tapaidh san Iaráin – go dtitfeadh an réimeas nó go ngéillfeadh ceannairí nua dó go tapaidh tar éis dó na ceannairí reatha a mharú. Ach mar is eol dúinn anois ar nós Putin mheas sé a namhaid go mór faoina chumas. I dtús 21ú haoise, mar mhalairt ar bunáiteanna míleata a cheadú ina gcríocha, thug Meiriceá barántas slándála do thíortha Arabacha na [[Murascaill na Peirse|Murascaille]]. Bhris Trump an margadh sin in 2026. Bhí an chuma ar an scéal, dóibhsean, freisin go dtabharfaidh Meiriceá tús áite do mhianta Iosrael fiú más iad comhghuaillithe Arabacha Mheiriceá sa réigiún a bheidh thíos leis. Mar sin chuir Trump an córas comhghuaillíochta a bhunaigh Meiriceá ar fud an Mheánoirthir i mbaol.<ref name=":2" /> D’ionsaigh na Stáit Aontaithe Rialtas na hIaráine ar an 28 Feabhra 2026, ionsaí gan choinne. {{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}} == Taidhleoireacht == Thug Trump Cuairt Stáit ar an tSín ón 12 go dtí an 14 Bealtaine 2026. {{Príomhalt|Cuairt Stáit Donald Trump chuig an tSín 2026}} == Geilleagar == Téarma é an ‘Trumpflation’ a chum eacnamaithe in 2016 roimh an gcéad téarma Uachtaránachta ag Donald Trump, agus iad ag cur síos ar an imní a bhí orthu faoi bhoilsciú mar gheall ar a pholasaithe eacnamaíochta. Deich mbliana níos deireanaí agus bhí an dusta le glanadh den téarma agus deatach le baint arís as. Ní téarma oifigiúil eacnamaíochta é, pé duine a shocraíonn na cúrsaí seo, ach tá eacnamaithe agus lucht airgeadais ag úsáid an téarma go coitianta le cur síos a dhéanamh ar an ardú ar an ráta boilscithe mar gheall ar pholasaithe Trump.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leagan-gaeilge-de-trumpflation-ag-teastail-diostoipe-i-mbothar-na-tra/|teideal=Leagan Gaeilge de ‘Trumpflation’ ag teastáil, diostóipe i mBóthar na Trá|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=17 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-22}}</ref> Tháinig ardú ar an gcostas breosla in 2026; bhí tionchar tábhachtach ag an g[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|cogadh san Iaráin agus an ghéarchéim i gCaolas Hormuz]] ar an ráta boilscithe. == Féach freisin == * [[Polasaí inimirce de chuid Rialtas Donald Trump]] * [[Cogadh trádála Trump]] * [[Cliseadh na stocmhargaí 2025]] * "[[An tAcht Mór Álainn, 2025|An tAcht Mór Álainn]]" * [[Caidreamh na Stát Aontaithe leis an nGraonlainn, Danmhairg]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaránacht na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] [[Catagóir:Cogaí trádála]] 7tic0prhy2w6rztokc6saqhr2n2cl85 0 117943 1315516 1291492 2026-05-26T10:22:51Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315516 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne an Rúis ionradh ar an Úcráin ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána i mí Feabhra 2025, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/port-stat-aontaithe-mheiricea-faoi-ionradh-na-ruise-athraithe-ag-trump/|teideal=Port Stát Aontaithe Mheiriceá faoi ionradh na Rúise athraithe ag Trump|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=26 Nollaig 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-12-26}}</ref> Roimhe sin, ba é polasaí an Uachtaráin Biden, i dteannta tromlach ceannairí san Eoraip, nach raibh ar bun ag an Rúis ach santú mídhleathúil críocha ar chiumhais thoir na hEorpa.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Zelensky go leataobh ag cainteanna síochána san Araib Shádach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0217/1497261-zelensky-go-leataobh-ag-cainteanna-siochana-san-araib-shadach/|date=2025-02-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Secretary Rubio Holds a Meeting with Saudi Arabia and Russia (54334316072).jpg|clé|mion|18 Fea 2025: ar chlé, toscaire na S-A Steve Witkoff, [[Marco Rubio]], & comhairleoir Mike Waltz; ar dheis, Yuri Ushakov agus [[Sergei Lavrov]]]] == Feabhra 2025 == Ar an 12 Feabhra 2025, chuir Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá Trump alltacht ar cheannairí na hEorpa nuair a d’fhógair sé go raibh comhrá aige le hUachtarán na Rúise [[Vladimir Putin]] faoi chás na hÚcráine gan dul i dteagmháil leo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2025/02/12/politics/putin-trump-phone-call/index.html|teideal=After Putin call, Trump says negotiations to end Ukraine war will start ‘immediately’ {{!}} CNN Politics|údar=Kaitlan Collins, Kevin Liptak|dáta=2025-02-12|language=en|work=CNN|dátarochtana=2025-02-17}}</ref> Tar éis 3 bliana cogaíochta, baineadh geit as an Úcráin agus a chomhghuaillithe nuair a d'fhógair Réimeas Trump * nach gceadófaí an Úcráin isteach i NATO, * nach mbeadh aon ghabháil-siar ar theorainn na hÚcráine roimh 2014, agus * nach mbeadh aon bhaint ag an Úcráin, ná na tíortha Eorpacha, leis na cainteanna síochána idir Meiriceá agus an Rúis.<ref name=":0" /> '''12 Feabhra sa Bhruiséil:''' thug Pete Hegseth, Aire Cosanta na Stát Aontaithe, le fios go raibh SAM ag athdhíriú a aird ar an tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Secretary Defense Pete Hegseth delivers opening remarks at the 26th UDCG meeting in Brussels|url=https://www.youtube.com/live/rcxt2-JQMTE?feature=shared&t=2403|language=en|date=12 Feabhra 2025}}</ref> Ar an 14 Feabhra, dúirt Leas Uachtarán Mheiriceá [[J. D. Vance|J.D. Vance]] ag Comhdháil Slándála München go raibh "sirriam nua sa bhaile" (agus é ag tagairt d’Uachtarán Mheiriceá).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 JD Vance speech at the Munich Security Conference|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_JD_Vance_speech_at_the_Munich_Security_Conference|journal=Wikipedia|date=2025-02-17|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús Áite: Comhdháil Slándála Munich le John Maguire|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22488733-tus-aite-comhdhail-slandala-munich/|language=ga-IE|author=Nuacht RnaG|date=14 Feabhra 2025}}</ref> Mhaslaigh sé an daonlathas san Eoraip. Is mór a chuir Hegseth agus Vance Iarthar na hEorpa trí chéile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vice President JD Vance Delivers Remarks at the Munich Security Conference|url=https://www.youtube.com/live/pCOsgfINdKg?feature=shared|language=en|author=Físeán ar Youtube|date=14 Feabhra 2025|volume=An Teach Bán}}</ref> '''17 Feabhra:''' reáchtáladh cruinniú éigeandála na hEorpa sa [[Pálás Elysées|Phálás Elysées]]. '''18 Feabhra:''' reáchtáladh cainteanna idir Meiriceá agus an Rúis san Araib Shádach. Ní bhfuair an Úcráin aon chuireadh go dtí na cainteanna faoin gcogadh. Chas Aire Gnóthaí Eachtracha na Rúise [[Sergei Lavrov]] agus Yuri Ushakov, iar-Ambasadóir de chuid na Rúise chun na Stát Aontaithe, le toscaireacht Mheiriceá, [[Marco Rubio]], an Comhairleoir Náisiúnta Slándála Mheiriceá Mike Waltz, agus an Toscaire Speisialta Steve Witkoff. Mhaígh Lavrov gurb amhlaidh go raibh an Eoraip ag iarraidh go leanfadh an cogadh ar aghaidh agus dúirt sé go raibh sé ag dul de a thuiscint cén cúram a bheadh acu ag bord na hidirbheartaíochta. [[Íomhá:Ukraine conference in Paris 2025-02-17-17-06-A.jpg|mion|17 Feabhra 2025: cruinniú éigeandála na hEorpa sa [[Pálás Elysées|Phálás Elysées]]]] Dúirt Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelensky nach mbeadh aon ghlacadh le haon socrú faoin Úcráin a dhéanfadh an Rúis agus Stáit Aontaithe Mheiriceá eatarthu féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/uair-na-cinniuna-don-eoraip-maidir-le-cursai-slandala-von-der-leyen/|teideal=‘Uair na cinniúna’ don Eoraip maidir le cúrsaí slándála – von der Leyen|dáta=2025-02-17|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-17}}</ref> Thug sé cuireadh do Thoscaire Trump chun na hÚcráine Keith Kellogg a theacht in éineacht leis ar cuairt ar na saighdiúirí i líne thosaigh an chogaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sam-agus-an-ruis-chun-foirne-a-cheapadh-le-tabhairt-faoi-dheireadh-a-chur-leis-an-gcogadh-san-ucrain/|teideal=SAM agus an Rúis chun foirne a cheapadh le tabhairt faoi dheireadh a chur leis an gcogadh san Úcráin|dáta=2025-02-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-19}}</ref><ref name=":0" /> '''19 Feabhra:''' chuir Trump an milleán faoin gcogadh ar an Úcráin<ref>Cinnte bréag de chuid Trump a bhí ann; rinne an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|Rúis ionradh ar an Úcráin]] in 2022 agus maraíodh na céadta míle duine – idir shaighdiúirí agus shibhialtaigh – de bharr na cogaíochta, 2022-2025. </ref> agus bhí neamhshuim déanta ag Trump de chlamhsán Uachtarán na hÚcráine Zelensky. D'fhreagair Zelensky agus dúirt sé go raibh Trump faoi gheasa ag mífhaisnéis. D'aisfhreagair Trump agus dúirt seisean gur "deachtóir" ab ea Zelensky mar nár ghair sé olltoghchán san Úcráin in 2024 (le linn an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|chogaidh]], rud a bhí dodhéanta).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=File fuar déanta ag Trump de cheasacht na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0219/1497605-file-fuar-deanta-ag-trump-de-cheasacht-na-hucraine/|date=2025-02-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mas-siochain-ata-uait-ullmhaigh-don-chogadh/|teideal=‘Más síocháin atá uait, ullmhaigh don chogadh’|údar=Alex Hijmans|dáta=19 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-19}}</ref> An lá dár gcionn, dúirt Rialtas na Rúise gur n-aontaigh siad go hiomlán le Rialtas na Stát Aontaithe i dtaca leis an gcogadh san Úcráin. Bhí an Rúis sásta go raibh an tUachtarán Donald Trump níos báúla leo ná mar a bhí an té a bhí sa Teach Bán roimhe, Joe Biden.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rúisigh, Meiriceánaigh ar aon fhocal faoin gcogadh san Úcráin'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0220/1497794-ruisigh-meiriceanaigh-ar-aon-fhocal-faoin-gcogadh-san-ucrain/|date=2025-02-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''24 Feabhra:''' ghlac [[Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe]] le 2 rún (a bhí ag sárú a chéile) faoin gcogadh san Úcráin, ceann dréachtaithe ag Stáit Aontaithe Mheiriceá agus ceann dréachtaithe ag an Úcráin í féin. Glacadh le 93 vóta in aghaidh 18, agus 65 tír ag staonadh, le rún na hÚcráine - a raibh tacaíocht aige ó Chumhachtaí na hEorpa - ag cáineadh an athuair ionradh na Rúise agus ag éileamh go dtarraingeodh an Rúis siar ó chríocha na hÚcráine. Ansin glacadh le ceann eile molta ag na S-A.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Glactha ag an UN le rúin éagsúla faoin ár san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0224/1498664-glactha-ag-an-un-le-ruin-eagsula-faoin-ar-san-ucrain/|date=2025-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''25 Feabhra:''' ghlac an [[Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe|Chomhairle Slándála]] le rún neodrach, rún na Stát Aontaithe, agus na tíortha sa nEoraip ag staonadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2025/02/26/dozens-of-delegates-walk-out-of-russia-s-speech-to-un-rights-council|teideal=Dozens of delegates walk out of Russia’s speech to UN Rights Council|dáta=2025-02-26|language=en|work=Al Arabiya English|dátarochtana=2025-02-26}}</ref> [[Íomhá:Ukraine President Volodymyr Zelensky U.S. President Donald Trump Clash During Meeting.png|mion|Zelensky agus Trump ar an 28 Feabhra 2025: bhí cruinniú teasaí go maith acu<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/1-m%C3%A1rta-2025-maigh-eo/id1525428808?i=1000696999653|teideal=Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=1 Márta 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-03-01}}</ref>]] Ar an lá céanna, dúirt Zelensky freisin go raibh an Úcráin fós ag iarraidh dul i bpáirt le h[[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]], é sin nó socrú cosúil leis a dhéanamh le tíortha an Iarthair. Sa fhreagra a thug Trump air sin, áfach, dúirt sé gurbh fhearr do Zelensky dearmad a dhéanamh ar a leithéid de shocrú. Go deimhin, mhaígh Trump gur dhóichí gurbh é mian sin na hÚcráine ba chionsiocair leis an ionradh a rinne an Rúis ar an tír in 2022.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Trump, Zelensky le comhaontú a shíniú in Washington arú amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0226/1499004-trump-zelensky-le-comhaontu-a-shiniu-in-washington-aru-amarach/|date=2025-02-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''28 Feabhra:''' chuaigh Zelensky go dtí Washington DC lena ainm a chur le "comhaontú an-mhór". Ag trácht a bhí Trump ar chomhaontú i dtaca le mianraí luachmhara atá le fáil san Úcráin agus a bhfuil Meiriceánaigh á santú. Mhaígh Trump gur caoi a bhí sa chomhaontú do na Meiriceánaigh "lena gcuid airgid a fháil ar ais" as an tacaíocht mhíleata a bhí tugtha acu don Úcráin le trí bliana. Rinne Trump beag is fiú den mhaslú a rinne sé ar Zelensky ar an 19 Feabhra ("Ní chreidim gur thug mé le fios gur deachtóir a bhí ann" agus "Tá go leor measa agam air", a dúirt Trump).<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Ní chreidim gur dhúirt mé gur deachtóir é Zelensky!" - Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499466-ni-chreidim-gur-dhuirt-me-gur-deachtoir-e-zelensky-trump/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt Zelensky nach raibh aon ghealltanais sa chomhaontú fós maidir le slándáil na hÚcráine, ach mhaígh Trump ina dhiaidh sin go raibh slándáil na tíre geallta ag an bhfáil a bheadh ag Meiriceánaigh ar na mianraí.<ref name=":1" /> Níos déanaí, bhí Trump agus Zelensky ag béicíl ar a chéile sa Teach Bán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níor chóir géilleadh don Rúis", a dúirt Zelensky le Trump inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499558-nior-choir-geilleadh-don-ruis-a-duirt-zelensky-le-trump-inniu/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Prime Minister Keir Starmer meets President Emmanuel Macron (53956069643).jpg|mion|an tUachtarán [[Emmanuel Macron]] agus Príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]]]] == Márta 2025 == '''2 Márta:''' d'fhógair an tUachtarán [[Emmanuel Macron]] agus Príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]] tar éis an chruinniú mullaigh go mbeadh "na comhghuaillithe" ag réiteach plean síochána le cur faoi bhráid na Meiriceánach. D'fhógair siad chomh maith go raibh siad faoi réir saighdiúirí na Fraince agus saighdiúirí na Breataine a sheoladh go dtí an Úcráin le pé soc-comhraic a aimsítear a dhaingniú. Dúirt Macron go raibh an Fhrainc agus an Bhreatain ag obair ar mholadh le "breac-shíocháin míosa a réiteach ar muir, san aer agus ó thaobh an ghréasáin fuinnimh."<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Gan aontú' ar bhreac-shíocháin san Úcráin – An Bhreatain|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0303/1499896-gan-aontu-ar-bhreac-shiochain-san-ucrain-an-bhreatain/|date=2025-03-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''3 Márta:''' dúirt an tUachtarán [[Emmanuel Macron|Macron]] agus príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]] go raibh plean síochána don Úcráin aontaithe ag ceannairí na hEorpa, plean a chuirfí faoi bhráid Stáit Aontaithe Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-miosa-idir-an-ruis-agus-an-ucrain-molta-ag-an-bhfrainc/|teideal=Sos cogaidh míosa idir an Rúis agus an Úcráin molta ag an bhFrainc|dáta=2025-03-03|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref> D'fhógair siad go raibh siad faoi réir saighdiúrí na Fraince agus saighdiúirí na Breataine a sheoladh go dtí an Úcráin le pé soc-comhraic a aimsítear a dhaingniú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Gan aontú' ar bhreac-shíocháin san Úcráin – An Bhreatain|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0303/1499896-gan-aontu-ar-bhreac-shiochain-san-ucrain-an-bhreatain/|date=2025-03-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''3/4 Márta''': chuir na Stáit Aontaithe stop leis an gcúnamh míleata don Úcráin, chun brú a chur ar an Úcráin dul i mbun cainteanna síochána leis an Rúis.<ref name=":2" /> Ar an lá céanna, dúirt Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh, [[Ursula von der Leyen]] go raibh an Eoraip i <nowiki>''Ré nua atharmála''</nowiki> agus go raibh plean ann chun suas le 800 billiún euro a chaitheamh (ar feadh cúpla bliain) ar chúrsaí cosanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/botun-mor-deanta-ag-volodymyr-zelensky-sa-teach-ban/|teideal=Botún mór déanta ag Volodymyr Zelensky sa Teach Bán|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=4 Márta 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Stop curtha ag Trump le cúnamh míleata don Úcráin faoi láthair|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0304/1500079-stop-curtha-ag-trump-le-cunamh-mileata-don-ucrain-faoi-lathair/|date=2025-03-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''7 Márta''': ag Comhdháil Nuachta ag an Teach Bán, dúirt Trump go raibh muinín aige i Vladimir Putin, go gcreideann sé é, agus go raibh sé <nowiki>''níos éasca''</nowiki> a bheith ag obair leis an Rúis ná leis an Úcráin, maidir le cainteanna síochána.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump Explains Russia 'Bombing Hell Out of Ukraine, Putin Easier To Deal With Despite All The Cards'|url=https://www.youtube.com/watch?v=AMwNyDUMPAw|date=2025-03-07|author=Físeán : CRUX}}</ref> Ina theannta sin, mhaígh Trump gur thuig sé cén fáth gur ionsaigh fórsaí Putin cathair [[Odesa]] ar an 7 Márta (bhuail ionsaí dróin agus diúracán ón Rúis, infreastruchtúr gáis agus fuinnimh in Odesa).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-use-french-mirage-2000-jet-first-time-repel-russia-missile-drone-strike/|teideal=Ukraine uses French Mirage jets for first time in repelling massive Russian attack|dáta=2025-03-07|language=en-GB|work=POLITICO|dátarochtana=2025-03-07}}</ref> Ach in ainneoin sin, bhagair Trump go ngearrfaí smachtbhannaí ollmhóra ar an Rúis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=''Níos éasca'' obair leis an Rúis ná leis an Úcráin, a deir Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0307/1500752-oifigigh-on-ucrain-o-mheiricea-le-dul-i-mbun-cainte/|date=2025-03-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:August 2024 Kursk Oblast incursion.svg|mion|I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. críocha a chaill an Rúis i mí Lúnasa 2024]] '''11 Márta:''' dúirt na S-A go raibh siad ag cur trealamh agus faisnéis mhíleata ar fáil don Úcráin an athuair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/us-confirms-full-resumption-of-arms-supplies-to-ukraine-cnn/ar-AA1ANL8H?cvid=a5015e92640f4c3a85aa9518d6099a41&ocid=hpmsn&apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1|teideal=US confirms full resumption of arms supplies to Ukraine|údar=MSN|dáta=14 Márta 2025|work=www.msn.com|dátarochtana=2025-03-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Úcráin ag glacadh le moladh Mheiriceá faoi shos cogaidh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0311/1501535-an-ucrain-tar-eis-glacadh-le-moladh-mheiricea-faoi-shos-cogaidh/|date=2025-03-11|language=ga}}</ref> '''13 Márta:''' ag moilleadóireacht i dtaca leis an socrú chun am a ghoid, bhí sé tugtha le fios ag Putin go raibh sé i bhfabhar sos cogaidh a chur i bhfeidhm "a fhad is a rachfar i ngleic le bunúdar na coimhlinte". Dúirt Putin nár mhór tuilleadh plé a dhéanamh ar na coinníollacha a bhainfeadh leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Putin 'i bhfabhar sos cogaidh' san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0313/1501834-putin-i-bhfabhar-sos-cogaidh-san-ucrain/|date=2025-03-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''14 Márta''': thug tíortha an G7 d'Uachtarán na Rúise foláireamh go ngearrfadh siad tuilleadh smachtbhannaí ar an tír sin mura nglacfadh sé le sos comhraic.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=G7 ag tuineadh le Putin glacadh le sos comhraic|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0314/1502057-g7-ag-tuineadh-le-putin-glacadh-le-sos-comhraic/|date=2025-03-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''24 Márta:''' bhí feidhmeannaigh de chuid na Rúise agus de chuid Mheiriceá i mbun comhráití i Riyadh san Araib Shádach. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh "comhthuiscint" idir é féin agus Rialtas na Stát Aontaithe faoin slí is fearr tabhairt faoi dheireadh a chur leis an gcogaíocht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Comhthuiscint" idir an Rúis agus Meiriceá faoin Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0324/1503757-comhthuiscint-idir-an-ruis-agus-meiricea-faoin-ucrain/|date=2025-03-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''25 Márta:''' fógraíodh sos comhraic sealadach ar an Muir Dhubh. == Aibreán 2025 == '''30 Aibreán''': théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le "ciste infheistíochta" leis an Úcráin a atógáil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Bealtaine 2025 == Bhí socrú déanta i gCív idir ceannairí Eorpacha agus Rialtas na hÚcráine i dtaca le sos comhraic 30 lá a chur i bhfeidhm sa tír. Bhagair Trump go gcuirfidh sé breis smachtbhannaí ar an Rúis mura dtoileann sí glacadh leis an sos comhraic seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú déanta i gCív|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0510/1512134-mor-cheannairi-na-heorpa-i-gciv/|date=2025-05-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Meitheamh 2025 == Reáchtáladh an dara babhta de chainteanna síochána sa Tuirc ag a raibh oifigigh ón Rúis agus ón Úcráin i láthair. Breis is uair a chloig a mhair comhráití i gcathair Istanbul. Bhí an dá thír ag iarraidh teacht ar chomhréiteach maidir le malartú na bpríosúnach. Dúirt Uachtarán na Tuirce, [[Tayyip Erdogan|Tayyip Erdogan,]] go raibh sé mar aidhm aige Uachtaráin na hÚcráine agus an Rúise a thabhairt le chéile féachaint le socrú síochána a fháil idir an dá thír.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cruinniú in Istanbul críochnaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0602/1516313-cruinniu-in-istanbul-criochnaithe/|date=2025-06-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Iúil 2025 == Bhagair Donald Trump, aon uair amháin eile, [[taraif]]í thar cuimse a ghearradh ar an Rúis. Bhí sé thar a bheith míshásta leis an neamshuim a dúirt sé a bhí na Rúisigh a dhéanamh dá chuid iarrachtaí tathant orthu sos comhraic a chur i bhfeidhm. Gheall Trump tuilleadh trealaimh mhíleata a sheachadadh chun na hÚcráine le súil malairt polasaí a sháirsingiú ar Putin, mar a dúirt sé. Dúirt sé freisin go raibh sé ag cuimhneamh ar tharaifí breise a ghearradh ar an Rúis – suas le 500% – agus ar thíortha a cheannaíonn táirgí ón Rúis, ola agus gás ina measc, mura gcomhoibreodh Putin leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.msn.com/en-in/news/India/trump-backs-new-russia-sanctions-bill-that-could-place-500-tariff-on-india/ar-AA1IiFca|teideal=Trump backs new Russia sanctions bill|údar=MSN|dáta=10 Iúil 2025|work=www.msn.com|dátarochtana=2025-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag bagairt taraifí thar cuimse a ghearradh ar an Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0710/1522795-trump-ag-bagirt-taraifi-breise-a-ghearradh-ar-an-ruis/|date=2025-07-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Samhain 2025 == Ar an 19 Samhain, d'éiligh Trump géilleadh láithreach na hÚcráine. De réir plean na Rúise agus na Stát Aontaithe, * ghéillfeadh an Úcráin gach orlach de réigiún Donbas in oirthear na tíre don Rúis agus laghdófaí faoina leath an líon saighdiúirí atá in Arm na hÚcráine – é sin mar mhalairt ar ghealltanais faoi shlándáil na hÚcráine. * Síneodh an Rúis, an Úcráin agus an tAontas Eorpach conradh neamhionsaithe; nach gcuirfí chun na hÚcráine aon saighdiúirí ó [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]]; agus nach gcuirfí le líon na mballstát san eagraíocht sin. * Chuirfí deireadh de réir a chéile leis na smachtbhannaí idirnáisiúnta atá curtha ar an Rúis ó rinne an tír sin ionradh ar an Úcráin i dtús 2022. Thabharfaí cuireadh don Rúis a bheith rannpháirteach an athuair i bhfóram thíortha an G8 agus dhéanfadh na Stáit Aontaithe raon leathan socruithe eacnamaíochta leis an Rúis maidir le fuinneamh, acmhainní nádúrtha, infreastruchtúr, intleacht shaorga, ionaid bhunachar sonraí agus mianraí tearcithreacha i réigiún an Artaigh. Bhí tíortha na hEorpa ag cur i gcoinne plean na Rúise agus na Stát Aontaithe.<ref name=":3" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Plean Síochána, Trump-Putin|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22561182-tus-aite-plean-siochana-trump-putin/|language=ga-IE|author=Tús Áite|date=20 Samhain 2025}}</ref> == Féach freisin == * [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] * [[Dara téarma Donald Trump]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Síocháin]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] silbpxpjrth1ie2vhzoemanwr4ojj8n 1315558 1315516 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1291492 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne an Rúis ionradh ar an Úcráin ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána i mí Feabhra 2025, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/port-stat-aontaithe-mheiricea-faoi-ionradh-na-ruise-athraithe-ag-trump/|teideal=Port Stát Aontaithe Mheiriceá faoi ionradh na Rúise athraithe ag Trump|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=26 Nollaig 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-12-26}}</ref> Roimhe sin, ba é polasaí an Uachtaráin Biden, i dteannta tromlach ceannairí san Eoraip, nach raibh ar bun ag an Rúis ach santú mídhleathúil críocha ar chiumhais thoir na hEorpa.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Zelensky go leataobh ag cainteanna síochána san Araib Shádach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0217/1497261-zelensky-go-leataobh-ag-cainteanna-siochana-san-araib-shadach/|date=2025-02-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Secretary Rubio Holds a Meeting with Saudi Arabia and Russia (54334316072).jpg|clé|mion|18 Fea 2025: ar chlé, toscaire na S-A Steve Witkoff, [[Marco Rubio]], & comhairleoir Mike Waltz; ar dheis, Yuri Ushakov agus [[Sergei Lavrov]]]] == Feabhra 2025 == Ar an 12 Feabhra 2025, chuir Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá Trump alltacht ar cheannairí na hEorpa nuair a d’fhógair sé go raibh comhrá aige le hUachtarán na Rúise [[Vladimir Putin]] faoi chás na hÚcráine gan dul i dteagmháil leo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2025/02/12/politics/putin-trump-phone-call/index.html|teideal=After Putin call, Trump says negotiations to end Ukraine war will start ‘immediately’ {{!}} CNN Politics|údar=Kaitlan Collins, Kevin Liptak|dáta=2025-02-12|language=en|work=CNN|dátarochtana=2025-02-17}}</ref> Tar éis 3 bliana cogaíochta, baineadh geit as an Úcráin agus a chomhghuaillithe nuair a d'fhógair Réimeas Trump * nach gceadófaí an Úcráin isteach i NATO, * nach mbeadh aon ghabháil-siar ar theorainn na hÚcráine roimh 2014, agus * nach mbeadh aon bhaint ag an Úcráin, ná na tíortha Eorpacha, leis na cainteanna síochána idir Meiriceá agus an Rúis.<ref name=":0" /> '''12 Feabhra sa Bhruiséil:''' thug Pete Hegseth, Aire Cosanta na Stát Aontaithe, le fios go raibh SAM ag athdhíriú a aird ar an tSín.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Secretary Defense Pete Hegseth delivers opening remarks at the 26th UDCG meeting in Brussels|url=https://www.youtube.com/live/rcxt2-JQMTE?feature=shared&t=2403|language=en|date=12 Feabhra 2025}}</ref> Ar an 14 Feabhra, dúirt Leas Uachtarán Mheiriceá [[J. D. Vance|J.D. Vance]] ag Comhdháil Slándála München go raibh "sirriam nua sa bhaile" (agus é ag tagairt d’Uachtarán Mheiriceá).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 JD Vance speech at the Munich Security Conference|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_JD_Vance_speech_at_the_Munich_Security_Conference|journal=Wikipedia|date=2025-02-17|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús Áite: Comhdháil Slándála Munich le John Maguire|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22488733-tus-aite-comhdhail-slandala-munich/|language=ga-IE|author=Nuacht RnaG|date=14 Feabhra 2025}}</ref> Mhaslaigh sé an daonlathas san Eoraip. Is mór a chuir Hegseth agus Vance Iarthar na hEorpa trí chéile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vice President JD Vance Delivers Remarks at the Munich Security Conference|url=https://www.youtube.com/live/pCOsgfINdKg?feature=shared|language=en|author=Físeán ar Youtube|date=14 Feabhra 2025|volume=An Teach Bán}}</ref> '''17 Feabhra:''' reáchtáladh cruinniú éigeandála na hEorpa sa [[Pálás Elysées|Phálás Elysées]]. '''18 Feabhra:''' reáchtáladh cainteanna idir Meiriceá agus an Rúis san Araib Shádach. Ní bhfuair an Úcráin aon chuireadh go dtí na cainteanna faoin gcogadh. Chas Aire Gnóthaí Eachtracha na Rúise [[Sergei Lavrov]] agus Yuri Ushakov, iar-Ambasadóir de chuid na Rúise chun na Stát Aontaithe, le toscaireacht Mheiriceá, [[Marco Rubio]], an Comhairleoir Náisiúnta Slándála Mheiriceá Mike Waltz, agus an Toscaire Speisialta Steve Witkoff. Mhaígh Lavrov gurb amhlaidh go raibh an Eoraip ag iarraidh go leanfadh an cogadh ar aghaidh agus dúirt sé go raibh sé ag dul de a thuiscint cén cúram a bheadh acu ag bord na hidirbheartaíochta. [[Íomhá:Ukraine conference in Paris 2025-02-17-17-06-A.jpg|mion|17 Feabhra 2025: cruinniú éigeandála na hEorpa sa [[Pálás Elysées|Phálás Elysées]]]] Dúirt Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelensky nach mbeadh aon ghlacadh le haon socrú faoin Úcráin a dhéanfadh an Rúis agus Stáit Aontaithe Mheiriceá eatarthu féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/uair-na-cinniuna-don-eoraip-maidir-le-cursai-slandala-von-der-leyen/|teideal=‘Uair na cinniúna’ don Eoraip maidir le cúrsaí slándála – von der Leyen|dáta=2025-02-17|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-17}}</ref> Thug sé cuireadh do Thoscaire Trump chun na hÚcráine Keith Kellogg a theacht in éineacht leis ar cuairt ar na saighdiúirí i líne thosaigh an chogaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sam-agus-an-ruis-chun-foirne-a-cheapadh-le-tabhairt-faoi-dheireadh-a-chur-leis-an-gcogadh-san-ucrain/|teideal=SAM agus an Rúis chun foirne a cheapadh le tabhairt faoi dheireadh a chur leis an gcogadh san Úcráin|dáta=2025-02-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-19}}</ref><ref name=":0" /> '''19 Feabhra:''' chuir Trump an milleán faoin gcogadh ar an Úcráin<ref>Cinnte bréag de chuid Trump a bhí ann; rinne an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|Rúis ionradh ar an Úcráin]] in 2022 agus maraíodh na céadta míle duine – idir shaighdiúirí agus shibhialtaigh – de bharr na cogaíochta, 2022-2025. </ref> agus bhí neamhshuim déanta ag Trump de chlamhsán Uachtarán na hÚcráine Zelensky. D'fhreagair Zelensky agus dúirt sé go raibh Trump faoi gheasa ag mífhaisnéis. D'aisfhreagair Trump agus dúirt seisean gur "deachtóir" ab ea Zelensky mar nár ghair sé olltoghchán san Úcráin in 2024 (le linn an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|chogaidh]], rud a bhí dodhéanta).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=File fuar déanta ag Trump de cheasacht na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0219/1497605-file-fuar-deanta-ag-trump-de-cheasacht-na-hucraine/|date=2025-02-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mas-siochain-ata-uait-ullmhaigh-don-chogadh/|teideal=‘Más síocháin atá uait, ullmhaigh don chogadh’|údar=Alex Hijmans|dáta=19 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-19}}</ref> An lá dár gcionn, dúirt Rialtas na Rúise gur n-aontaigh siad go hiomlán le Rialtas na Stát Aontaithe i dtaca leis an gcogadh san Úcráin. Bhí an Rúis sásta go raibh an tUachtarán Donald Trump níos báúla leo ná mar a bhí an té a bhí sa Teach Bán roimhe, Joe Biden.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rúisigh, Meiriceánaigh ar aon fhocal faoin gcogadh san Úcráin'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0220/1497794-ruisigh-meiriceanaigh-ar-aon-fhocal-faoin-gcogadh-san-ucrain/|date=2025-02-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''24 Feabhra:''' ghlac [[Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe]] le 2 rún (a bhí ag sárú a chéile) faoin gcogadh san Úcráin, ceann dréachtaithe ag Stáit Aontaithe Mheiriceá agus ceann dréachtaithe ag an Úcráin í féin. Glacadh le 93 vóta in aghaidh 18, agus 65 tír ag staonadh, le rún na hÚcráine - a raibh tacaíocht aige ó Chumhachtaí na hEorpa - ag cáineadh an athuair ionradh na Rúise agus ag éileamh go dtarraingeodh an Rúis siar ó chríocha na hÚcráine. Ansin glacadh le ceann eile molta ag na S-A.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Glactha ag an UN le rúin éagsúla faoin ár san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0224/1498664-glactha-ag-an-un-le-ruin-eagsula-faoin-ar-san-ucrain/|date=2025-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''25 Feabhra:''' ghlac an [[Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe|Chomhairle Slándála]] le rún neodrach, rún na Stát Aontaithe, agus na tíortha sa nEoraip ag staonadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2025/02/26/dozens-of-delegates-walk-out-of-russia-s-speech-to-un-rights-council|teideal=Dozens of delegates walk out of Russia’s speech to UN Rights Council|dáta=2025-02-26|language=en|work=Al Arabiya English|dátarochtana=2025-02-26}}</ref> [[Íomhá:Ukraine President Volodymyr Zelensky U.S. President Donald Trump Clash During Meeting.png|mion|Zelensky agus Trump ar an 28 Feabhra 2025: bhí cruinniú teasaí go maith acu<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/1-m%C3%A1rta-2025-maigh-eo/id1525428808?i=1000696999653|teideal=Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=1 Márta 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-03-01}}</ref>]] Ar an lá céanna, dúirt Zelensky freisin go raibh an Úcráin fós ag iarraidh dul i bpáirt le h[[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]], é sin nó socrú cosúil leis a dhéanamh le tíortha an Iarthair. Sa fhreagra a thug Trump air sin, áfach, dúirt sé gurbh fhearr do Zelensky dearmad a dhéanamh ar a leithéid de shocrú. Go deimhin, mhaígh Trump gur dhóichí gurbh é mian sin na hÚcráine ba chionsiocair leis an ionradh a rinne an Rúis ar an tír in 2022.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Trump, Zelensky le comhaontú a shíniú in Washington arú amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0226/1499004-trump-zelensky-le-comhaontu-a-shiniu-in-washington-aru-amarach/|date=2025-02-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''28 Feabhra:''' chuaigh Zelensky go dtí Washington DC lena ainm a chur le "comhaontú an-mhór". Ag trácht a bhí Trump ar chomhaontú i dtaca le mianraí luachmhara atá le fáil san Úcráin agus a bhfuil Meiriceánaigh á santú. Mhaígh Trump gur caoi a bhí sa chomhaontú do na Meiriceánaigh "lena gcuid airgid a fháil ar ais" as an tacaíocht mhíleata a bhí tugtha acu don Úcráin le trí bliana. Rinne Trump beag is fiú den mhaslú a rinne sé ar Zelensky ar an 19 Feabhra ("Ní chreidim gur thug mé le fios gur deachtóir a bhí ann" agus "Tá go leor measa agam air", a dúirt Trump).<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Ní chreidim gur dhúirt mé gur deachtóir é Zelensky!" - Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499466-ni-chreidim-gur-dhuirt-me-gur-deachtoir-e-zelensky-trump/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt Zelensky nach raibh aon ghealltanais sa chomhaontú fós maidir le slándáil na hÚcráine, ach mhaígh Trump ina dhiaidh sin go raibh slándáil na tíre geallta ag an bhfáil a bheadh ag Meiriceánaigh ar na mianraí.<ref name=":1" /> Níos déanaí, bhí Trump agus Zelensky ag béicíl ar a chéile sa Teach Bán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Níor chóir géilleadh don Rúis", a dúirt Zelensky le Trump inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499558-nior-choir-geilleadh-don-ruis-a-duirt-zelensky-le-trump-inniu/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Prime Minister Keir Starmer meets President Emmanuel Macron (53956069643).jpg|mion|an tUachtarán [[Emmanuel Macron]] agus Príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]]]] == Márta 2025 == '''2 Márta:''' d'fhógair an tUachtarán [[Emmanuel Macron]] agus Príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]] tar éis an chruinniú mullaigh go mbeadh "na comhghuaillithe" ag réiteach plean síochána le cur faoi bhráid na Meiriceánach. D'fhógair siad chomh maith go raibh siad faoi réir saighdiúirí na Fraince agus saighdiúirí na Breataine a sheoladh go dtí an Úcráin le pé soc-comhraic a aimsítear a dhaingniú. Dúirt Macron go raibh an Fhrainc agus an Bhreatain ag obair ar mholadh le "breac-shíocháin míosa a réiteach ar muir, san aer agus ó thaobh an ghréasáin fuinnimh."<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Gan aontú' ar bhreac-shíocháin san Úcráin – An Bhreatain|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0303/1499896-gan-aontu-ar-bhreac-shiochain-san-ucrain-an-bhreatain/|date=2025-03-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''3 Márta:''' dúirt an tUachtarán [[Emmanuel Macron|Macron]] agus príomh-aire na Breataine [[Keir Starmer]] go raibh plean síochána don Úcráin aontaithe ag ceannairí na hEorpa, plean a chuirfí faoi bhráid Stáit Aontaithe Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-miosa-idir-an-ruis-agus-an-ucrain-molta-ag-an-bhfrainc/|teideal=Sos cogaidh míosa idir an Rúis agus an Úcráin molta ag an bhFrainc|dáta=2025-03-03|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref> D'fhógair siad go raibh siad faoi réir saighdiúrí na Fraince agus saighdiúirí na Breataine a sheoladh go dtí an Úcráin le pé soc-comhraic a aimsítear a dhaingniú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Gan aontú' ar bhreac-shíocháin san Úcráin – An Bhreatain|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0303/1499896-gan-aontu-ar-bhreac-shiochain-san-ucrain-an-bhreatain/|date=2025-03-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''3/4 Márta''': chuir na Stáit Aontaithe stop leis an gcúnamh míleata don Úcráin, chun brú a chur ar an Úcráin dul i mbun cainteanna síochána leis an Rúis.<ref name=":2" /> Ar an lá céanna, dúirt Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh, [[Ursula von der Leyen]] go raibh an Eoraip i <nowiki>''Ré nua atharmála''</nowiki> agus go raibh plean ann chun suas le 800 billiún euro a chaitheamh (ar feadh cúpla bliain) ar chúrsaí cosanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/botun-mor-deanta-ag-volodymyr-zelensky-sa-teach-ban/|teideal=Botún mór déanta ag Volodymyr Zelensky sa Teach Bán|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=4 Márta 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-04}}</ref><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Stop curtha ag Trump le cúnamh míleata don Úcráin faoi láthair|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0304/1500079-stop-curtha-ag-trump-le-cunamh-mileata-don-ucrain-faoi-lathair/|date=2025-03-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''7 Márta''': ag Comhdháil Nuachta ag an Teach Bán, dúirt Trump go raibh muinín aige i Vladimir Putin, go gcreideann sé é, agus go raibh sé <nowiki>''níos éasca''</nowiki> a bheith ag obair leis an Rúis ná leis an Úcráin, maidir le cainteanna síochána.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump Explains Russia 'Bombing Hell Out of Ukraine, Putin Easier To Deal With Despite All The Cards'|url=https://www.youtube.com/watch?v=AMwNyDUMPAw|date=2025-03-07|author=Físeán : CRUX}}</ref> Ina theannta sin, mhaígh Trump gur thuig sé cén fáth gur ionsaigh fórsaí Putin cathair [[Odesa]] ar an 7 Márta (bhuail ionsaí dróin agus diúracán ón Rúis, infreastruchtúr gáis agus fuinnimh in Odesa).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-use-french-mirage-2000-jet-first-time-repel-russia-missile-drone-strike/|teideal=Ukraine uses French Mirage jets for first time in repelling massive Russian attack|dáta=2025-03-07|language=en-GB|work=POLITICO|dátarochtana=2025-03-07}}</ref> Ach in ainneoin sin, bhagair Trump go ngearrfaí smachtbhannaí ollmhóra ar an Rúis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=''Níos éasca'' obair leis an Rúis ná leis an Úcráin, a deir Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0307/1500752-oifigigh-on-ucrain-o-mheiricea-le-dul-i-mbun-cainte/|date=2025-03-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:August 2024 Kursk Oblast incursion.svg|mion|I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. críocha a chaill an Rúis i mí Lúnasa 2024]] '''11 Márta:''' dúirt na S-A go raibh siad ag cur trealamh agus faisnéis mhíleata ar fáil don Úcráin an athuair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/us-confirms-full-resumption-of-arms-supplies-to-ukraine-cnn/ar-AA1ANL8H?cvid=a5015e92640f4c3a85aa9518d6099a41&ocid=hpmsn&apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1|teideal=US confirms full resumption of arms supplies to Ukraine|údar=MSN|dáta=14 Márta 2025|work=www.msn.com|dátarochtana=2025-03-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Úcráin ag glacadh le moladh Mheiriceá faoi shos cogaidh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0311/1501535-an-ucrain-tar-eis-glacadh-le-moladh-mheiricea-faoi-shos-cogaidh/|date=2025-03-11|language=ga}}</ref> '''13 Márta:''' ag moilleadóireacht i dtaca leis an socrú chun am a ghoid, bhí sé tugtha le fios ag Putin go raibh sé i bhfabhar sos cogaidh a chur i bhfeidhm "a fhad is a rachfar i ngleic le bunúdar na coimhlinte". Dúirt Putin nár mhór tuilleadh plé a dhéanamh ar na coinníollacha a bhainfeadh leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Putin 'i bhfabhar sos cogaidh' san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0313/1501834-putin-i-bhfabhar-sos-cogaidh-san-ucrain/|date=2025-03-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''14 Márta''': thug tíortha an G7 d'Uachtarán na Rúise foláireamh go ngearrfadh siad tuilleadh smachtbhannaí ar an tír sin mura nglacfadh sé le sos comhraic.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=G7 ag tuineadh le Putin glacadh le sos comhraic|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0314/1502057-g7-ag-tuineadh-le-putin-glacadh-le-sos-comhraic/|date=2025-03-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''24 Márta:''' bhí feidhmeannaigh de chuid na Rúise agus de chuid Mheiriceá i mbun comhráití i Riyadh san Araib Shádach. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh "comhthuiscint" idir é féin agus Rialtas na Stát Aontaithe faoin slí is fearr tabhairt faoi dheireadh a chur leis an gcogaíocht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Comhthuiscint" idir an Rúis agus Meiriceá faoin Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0324/1503757-comhthuiscint-idir-an-ruis-agus-meiricea-faoin-ucrain/|date=2025-03-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''25 Márta:''' fógraíodh sos comhraic sealadach ar an Muir Dhubh. == Aibreán 2025 == '''30 Aibreán''': théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le "ciste infheistíochta" leis an Úcráin a atógáil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Bealtaine 2025 == Bhí socrú déanta i gCív idir ceannairí Eorpacha agus Rialtas na hÚcráine i dtaca le sos comhraic 30 lá a chur i bhfeidhm sa tír. Bhagair Trump go gcuirfidh sé breis smachtbhannaí ar an Rúis mura dtoileann sí glacadh leis an sos comhraic seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú déanta i gCív|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0510/1512134-mor-cheannairi-na-heorpa-i-gciv/|date=2025-05-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Meitheamh 2025 == Reáchtáladh an dara babhta de chainteanna síochána sa Tuirc ag a raibh oifigigh ón Rúis agus ón Úcráin i láthair. Breis is uair a chloig a mhair comhráití i gcathair Istanbul. Bhí an dá thír ag iarraidh teacht ar chomhréiteach maidir le malartú na bpríosúnach. Dúirt Uachtarán na Tuirce, [[Tayyip Erdogan|Tayyip Erdogan,]] go raibh sé mar aidhm aige Uachtaráin na hÚcráine agus an Rúise a thabhairt le chéile féachaint le socrú síochána a fháil idir an dá thír.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cruinniú in Istanbul críochnaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0602/1516313-cruinniu-in-istanbul-criochnaithe/|date=2025-06-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Iúil 2025 == Bhagair Donald Trump, aon uair amháin eile, [[taraif]]í thar cuimse a ghearradh ar an Rúis. Bhí sé thar a bheith míshásta leis an neamshuim a dúirt sé a bhí na Rúisigh a dhéanamh dá chuid iarrachtaí tathant orthu sos comhraic a chur i bhfeidhm. Gheall Trump tuilleadh trealaimh mhíleata a sheachadadh chun na hÚcráine le súil malairt polasaí a sháirsingiú ar Putin, mar a dúirt sé. Dúirt sé freisin go raibh sé ag cuimhneamh ar tharaifí breise a ghearradh ar an Rúis – suas le 500% – agus ar thíortha a cheannaíonn táirgí ón Rúis, ola agus gás ina measc, mura gcomhoibreodh Putin leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.msn.com/en-in/news/India/trump-backs-new-russia-sanctions-bill-that-could-place-500-tariff-on-india/ar-AA1IiFca|teideal=Trump backs new Russia sanctions bill|údar=MSN|dáta=10 Iúil 2025|work=www.msn.com|dátarochtana=2025-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag bagairt taraifí thar cuimse a ghearradh ar an Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0710/1522795-trump-ag-bagirt-taraifi-breise-a-ghearradh-ar-an-ruis/|date=2025-07-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Samhain 2025 == Ar an 19 Samhain, d'éiligh Trump géilleadh láithreach na hÚcráine. De réir plean na Rúise agus na Stát Aontaithe, * ghéillfeadh an Úcráin gach orlach de réigiún Donbas in oirthear na tíre don Rúis agus laghdófaí faoina leath an líon saighdiúirí atá in Arm na hÚcráine – é sin mar mhalairt ar ghealltanais faoi shlándáil na hÚcráine. * Síneodh an Rúis, an Úcráin agus an tAontas Eorpach conradh neamhionsaithe; nach gcuirfí chun na hÚcráine aon saighdiúirí ó [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]]; agus nach gcuirfí le líon na mballstát san eagraíocht sin. * Chuirfí deireadh de réir a chéile leis na smachtbhannaí idirnáisiúnta atá curtha ar an Rúis ó rinne an tír sin ionradh ar an Úcráin i dtús 2022. Thabharfaí cuireadh don Rúis a bheith rannpháirteach an athuair i bhfóram thíortha an G8 agus dhéanfadh na Stáit Aontaithe raon leathan socruithe eacnamaíochta leis an Rúis maidir le fuinneamh, acmhainní nádúrtha, infreastruchtúr, intleacht shaorga, ionaid bhunachar sonraí agus mianraí tearcithreacha i réigiún an Artaigh. Bhí tíortha na hEorpa ag cur i gcoinne plean na Rúise agus na Stát Aontaithe.<ref name=":3" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Plean Síochána, Trump-Putin|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22561182-tus-aite-plean-siochana-trump-putin/|language=ga-IE|author=Tús Áite|date=20 Samhain 2025}}</ref> == Féach freisin == * [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] * [[Dara téarma Donald Trump]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Síocháin]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] g25h5ms5j2o4e6xdrocs6di8u8zz41z 0 118391 1315436 1280410 2026-05-25T23:24:25Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315436 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is scríbhneoir, láithreoir raidió, ceoltóir, craoltóir agus scannánóir é '''Cúán de Búrca'''. Rugadh agus tógadh é i m[[Baile Átha Cliath]]. Tá a chuid filíochta léite aige ag an b[[Picnic Leictreach]], [[Fleadh Cheoil na hÉireann]] agus [[Seanchoíche]]. Mí Lúnasa na bliana 2024, ghnóthaigh sé an dara háit i [[Slam Filíochta Liú Lúnasa|gComórtas slamfhilíochta Liú Lúnasa]]. Is comhláithreoir é ar an bpodchraoladh ''Dúchas'' ar [[Raidió Rí-Rá]], a dhíríonn ar [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas na hÉireann]]. Tá sé mar chathaoirleach ar [[Craobh 1916]], craobh de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] a eagraíonn imeachtaí, amhail réabhanna, d'aos óg Gaelach na hardchathrach. Rinne sé staidéar ar an nGaeilge agus an Stair i g[[Coláiste na Tríonóide]], agus chéimnigh sé le bonn óir. Tá idir ghreann agus fhilíocht ó bhéal déanta aige ag an bPicnic Leictreach, Oireachtas na Samhna, Fleadh Cheoil na hÉireann, Seanchoíche, Féile Ealaíona na gCúig Lampaí agus eile. Tá clár ceoil aige ar Raidió na Life le blianta anuas. Bhain sé amach an dara háit i gcomórtas slamfhilíochta Liú Lúnasa anuraidh. Tá a chuid filíochta foilsithe in Ethereal Magazine, Iris Aistriúcháin Choláiste na Tríonóide, agus i bhfoirm físdháin ar shuíomh idirlín RTÉ Gaeilge. == Naisc sheachtracha == * [https://www.rte.ie/gaeilge/2024/1011/1474863-toraiocht-an-phuca/ ''Tóraíocht an Phúca''] * [https://www.rte.ie/gaeilge/2024/1115/1480926-cupan-deas-tae-le-cuan-de-burca/ ''Tromluí dhrámatúil? Fealsúnacht áiféiseach? Nó cupán deas tae agus dúid?''] * [https://www.rte.ie/gaeilge/2024/1219/1486820-an-seo-deanach-deanach-le-cuan-de-burca/ ''An Seó Déanach Déanach''] * [https://www.rte.ie/gaeilge/2025/0225/1498658-oliver-st-john-gogarty/ ''Oliver St John Gogarty - cad ba dhán dó?''] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Burca, Cuan de}} [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha]] [[Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Scannánóirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] {{Síol-scannán}} 9wmvwlnejwbnvlevqsefd98caemamcv 0 118988 1315434 1264837 2026-05-25T23:23:37Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis agus mionathruithe 1315434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ceoltóir Éireannach é '''Cormac Ó Beaglaoich'''. Rugadh agus tógadh Cormac i n[[Gaeltacht Chorca Dhuibhne]], áit a bhfuil traidisiún ceoil a mhuintire préamhaithe go domhain. Tá Cormac tar éis comhoibriú le scata ceoltóirí eile agus is féidir é a chlos ar na halbaim is déanaí atá ag [[Lankum]], Ye Vagabonds, Stephen James Smith agus Lisa O’Neill, agus tá sé tar éis bheith ar camchuairt le Lisa O’Neill, Liam O’Connor, [[Liam Ó Maonlaí]], Rushad Eggleston, Ye Vagabonds agus Martin Hayes. Bhí Cormac agus a athair Breandán le feiceáil ar [[TG4]] sa dá shraith de ‘Slí na mBeaglaoich’ agus bhí Cormac le feiceáil sa radharc deiridh den tsraith [[Peaky Blinders]] ar BBC agus Netflix. == Albaim == * ''Na Fir Bolg'' (2011) * ''Cormac Begley'' (2017) * ''B'' (2022) == Féach freisin == * [[Séamus Ó Beaglaoich]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Beaglaoich, Cormac}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ceoltóirí consairtín]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana]] 80xld720bnadvttg8q319czcsm7g8eo 0 119342 1315371 1276588 2026-05-25T12:36:12Z Gauzecard 74528 1315371 wikitext text/x-wiki  {{DISPLAYTITLE:Fakemink}}  {{WD Bosca Sonraí Duine|genere={{Liosta comhréidh|*[[Cloud rap]]}}|nacionalitat=[[Sasanach]]|religio=[[Moslamach]]|lloc_naixement={{Dáta breithe agus aois|2005|1|29|df=yes}}|ocupacio={{Liosta comhréidh|*Rapálaí *léiritheoir }}|epoca=2020-láthair|nom_original=Vincenzo Camille|residencia=[[Londain]], [[an Ríocht Aontaithe]]|imatge=Fakemink performing in London, photographed by Teddy Westside.jpg}} Is rapálaí Sasanach é '''Vincenzo Camille,''' (a rugadh ar an 29 Eanair 2005) a thugtar air '''Fakemink''' ('''9090gate''' roimhe sin) freisin. Is ball iomráiteach é don domhan rapcheol ar an taobh tuathail, agus d'eisigh sé go leor singilí agus albam stiúideo amháin ainmnithe ''London's Saviour''. == Tús a Shaoil == Rugadh Vincenzo Camille ar an 29ú lá d'Eanáir, 2005, i [[Londain]]. [https://genius.com/artists/Fakemink]Thosaigh sé ag déanamh ceol ar [[Fl studio]] nuair a tá sé deich mbliana d'aois, agus thosaigh sé ag rapáil in 2020. [https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Gairm == D'eisigh fakemink a chéad albam stiúideo, darbh ainm ''London's Saviour'', ar an 22ú lá de Nollaig, 2023. D'eisigh níos mó ná caoga singilí in 2024. [https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-rae]Rinneadh mearscaipeadh ar a shingil ''"Easter Pink"'' agus bhí sé roinnte dá lán foilseacháin ceolta.[https://www.clashmusic.com/news/fakeminks-easter-pink-is-exceptional/][https://grmdaily.com/fakemink-easter-pink/][https://www.stereogum.com/2296981/fakemink-easter-pink/music/][https://pitchfork.com/reviews/tracks/fakemink-easter-pink/] Bhí páirt ag fakemink mar aoi gan choinne ag [[Wireless Festival]] taobh le [[Drake]] i mí Iúil 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/watch-drake-bring-out-central-cee-dave-skepta-j-hus-and-more-for-his-second-night-headlining-wireless-festival-3878004|teideal=Watch Drake bring out Central Cee, Dave, Skepta, J Hus and more for his second night headlining Wireless Festival|údar=Laura Molloy|dáta=2025-07-13|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-07-17}}</ref> == Saol pearsantú == Is de bhunadh na Ailgéarach agus Indiach é, is Moslamach é atá ag cleachtadh a creidimh agus staonann sé ó alcól agus pornagrafaíocht.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Tionchair agus ealaíontacht == Faigheann a cheol cur síos mar leagan níos "séimhe" den fhosheánra den rapcheol jerk, cé nach gceapann sé go bhfuil sé cuid den domhain ceoil sin. Deir sé gur Dean Blunt “an ceoltóir is fearr a raibh riamh ann”. Chomh maith leis sin, luann sé na drumaí ón amhrán “Headlines” (le [[Drake]] in 2011) mar luaththionchar mór. Tá [[Imogen heap|Imogen Heap]], [[Kanye West]], [[Hype Williams]] agus [[Nettspend]] i measc na dtionchar eile.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Dioscliosta == === Albaim stiúideo === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''London's Saviour'' | * Scaoilte: 22 Nollaig, 2023 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Ceirnín Leathfhada === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''Wild One'' | * Eisithe: 5 Aibreán, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- ! scope="row" | ''Furever'' | * Eisithe: 10 Meitheamh, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Singilí === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:15em;" |Teideal ! scope="col" |Bliain ! scope="col" |Albam |- ! scope="row" |"Art House" | rowspan="3" |''2022'' |- ! scope="row" |"ak58" |- ! scope="row" |"godiva" |- ! scope="row" |"real hospitality" | rowspan="10" |''2023'' |- ! scope="row" |"Oh Tina" |- ! scope="row" |"9God" |- ! scope="row" |"Hey" |- ! scope="row" |"YM" |- ! scope="row" |"Medicine" |- ! scope="row" |"Freebase" |- ! scope="row" |"Im Just Bait" |- ! scope="row" |"Hi, I'm blessed" |- ! scope="row" |"Die Till You Live" |- ! scope="row" |"Me and Rosh" | rowspan="67" |''2024'' |- ! scope="row" |"Not Today" |- ! scope="row" |"Fur Coat Life" |- ! scope="row" |"RS11" |- ! scope="row" |"Heartbroken" |- ! scope="row" |"Little" |- ! scope="row" |"I'm So Peng" |- ! scope="row" |"Mink" |- ! scope="row" |"Same Mistakes" |- ! scope="row" |"Amnesia" |- ! scope="row" |"Exotic Pop" |- ! scope="row" |"Laced" |- ! scope="row" |"Apples and Pears" |- ! scope="row" |"London Pound Cake" |- ! scope="row" |"In Smoke, We Trust" |- ! scope="row" |"Orchid" <small>(le Fimiguerrero)</small> |- ! scope="row" |"Zealousy" |- ! scope="row" |"Nobody" |- ! scope="row" |"Bhad Bhabie 2" |- ! scope="row" |"Dust Freestyle" |- ! scope="row" |"Lemon" |- ! scope="row" |"Chipped Tooth Ballerinas" |- ! scope="row" |"Ragebait" |- ! scope="row" |"Wookies" |- ! scope="row" |"Catty" |- ! scope="row" |"Plush" <small>(le Rada)</small> |- ! scope="row" |"Slurricane" <small>(le EsDeeKid)</small> |- ! scope="row" |"Can't let go" |- ! scope="row" |"Pink Picasso" |- ! scope="row" |"Scary Life" |- ! scope="row" |"Sniffany" |- ! scope="row" |"Tropical Freestyle" |- ! scope="row" |"Plum Freestyle" |- ! scope="row" |"Youngest In Charge" |- ! scope="row" |"Royal" |- ! scope="row" |"Sour" |- ! scope="row" |"Posh Thot" |- ! scope="row" |"Thank God" |- ! scope="row" |"Spend Money Lie" |- ! scope="row" |"Deja Vu" |- ! scope="row" |"Lemon Cherry Escort" |- ! scope="row" |"I Kno" |- ! scope="row" |"Disco Biscuit" |- ! scope="row" |"Crush" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"Ooh" <small>(le GhostInnaFurCoat)</small> |- ! scope="row" |"Die Today" |- ! scope="row" |"Shih Tzu" <small>(le Xaviersobased)</small> |- ! scope="row" |"Oreoz" |- ! scope="row" |"Secret" |- ! scope="row" |"Brat" |- ! scope="row" |"LVMH" |- ! scope="row" |"Cats" |- ! scope="row" |"So Blown" |- ! scope="row" |"Dont Look Back" |- ! scope="row" |"Nah #Freestyle" |- ! scope="row" |"Cant Stop" |- ! scope="row" |"No License" |- ! scope="row" |"Ibiza" |- ! scope="row" |"pj" |- ! scope="row" |"Bite My Lip" |- ! scope="row" |"Givenchy" |- ! scope="row" |"Colder" |- ! scope="row" |"PillowFight" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"No Thanks" |- ! scope="row" |"Training" |- ! scope="row" |"Naughty or Nice" |- ! scope="row" |"Bambi" |- ! scope="row" |"Kacey Lola" | rowspan="12" |''2025'' |- ! scope="row" |"War Clothes" |- ! scope="row" |"Easter Pink" |- ! scope="row" |"Receipt" <small>(le wasse)</small> |- ! scope="row" |"I'm Dead" |- ! scope="row" |"Face to Face" |- ! scope="row" |"Milk" |- ! scope="row" |"Music and Me" |- ! scope="row" |"MAKKA" <small>(le Ecco2k)</small> |- !"Under Your Skin" |- !"Snow White" |- !"Braces" |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2005]] kwdlwai0nptmwx0ao1fzu7z61uiz5pf 0 119490 1315422 1303565 2026-05-25T23:15:18Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315422 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{Le haghaidh|an tsuímh gréasáin de chuid [[Conradh na Gaeilge|ChnaG]]|Scéal.ie}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |editor=[[Éanna Ó Caollaí]] <!--|propietari=Úinéir--> |periodicitat=Seachtanán <!--|fundador=bunaitheoir--> |genere=[[Nuachtán]] |tema=[[Nuacht]], [[Cúrsaí reatha]], [[Nósanna maireachtála]], [[Cultúr]], [[Spórt]] <!--|publicat_a=[[Éire]]--> |distribucio=Leagan clóite |idioma=[[An Ghaeilge]] <!--|editorial=foilsitheoir--> |fundacio=15/04/2025 <!--|tancament=Am deiridh--> |seu=[[Éire]] <!--|preu=Saor in aisce--> <!--|website=--> |digital=mailto:sceal@irishtimes.com |dia_publicacio=Dé Máirt |pagines=16 }} Nuachtán nó iris seachtainiúil [[An Ghaeilge|Gaeilge]] is ea '''[[Scéal (nuachtán)|''Scéal'']]'''. Clúdaíonn sé cúrsaí reatha taobh le colúin tuairimíochta, léirmheasanna cultúrtha, próifílí, agallaimh, clúdach ar imeachtaí Gaeilge, gné oideachasúil san áireamh le ceacht seachtainiúil dírithe ar léitheoirí le gach leibhéal líofachta.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Éanna Ó Caollaí]]|date=2025-04-15|title=Scéal|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|issue=1|pages=lch 2}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22508576-aine-ni-dhonnaile-iriseoir/|teideal=Áine Ní Dhonnaile, iriseoir.|údar=[[Pé Scéal É]]|dáta=2025-04-25|work=[[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601194727/https://www.rte.ie/radio/podcasts/22508576-aine-ni-dhonnaile-iriseoir/|archivedate=2025-06-01}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Áine Ní Dhonnaile]]|date=13 Eanáir 2026|title=Ar chuala tú an Scéal.ie?|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 2}}</ref> Foilsítear é gach maidin Dé Máirt le ''[[The Irish Times]]'' agus leis an ''[[Irish Examiner]]''. Seoladh ar an 15ú Aibreán 2025 é.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2025/04/15/gearcheim-theangeolaiochta-bhrisfeadh-se-do-chroi/|teideal=Géarchéim theangeolaíochta: ‘Bhrisfeadh sé do chroí’|údar=[[Michelle Nic Pháidín]]|dáta=2025-04-15|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-06-01}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22505509/|teideal=Éanna Ó Caollaí, Irish Times.|údar=[[Adhmhaidin]]|dáta=2025-04-15|work=[[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601210820/https://podcast.rasset.ie/podcasts/audio/2025/0415/20250415_rteraidion-adhmhaidin-annacaolla_c22505509_22505539_232_.mp3|archivedate=2025-06-01}}</ref> == Foireann == Is é [[Éanna Ó Caollaí]] eagarthóir ''Scéal''. Luaite mar scríbhneoirí tá:<ref name=":3" /><ref name=":0" /> * [[Michelle Nic Pháidín]] (scríbhneoir agus iriseoir) * [[Una Mullally]] (colúnaí agus scríbhneoir) * [[Dónall P. Ó Baoill]] (saineolaí Gaeilge agus teangeolaíochta) * [[Concubhar Ó Liatháin]] (iriseoir) * [[Catherine Foley]] (iriseoir) * [[Alan Titley]] (colúnaí agus scríbhneoir) * Máire Ní Bhraonáin (láithreoir, tráchtaire agus colúnaí spóirt) * [[Harry McGee]] * [[Ursula Savage]] Tá daoine ag obair go neamhspleách air freisin, m.sh. an colúnaí nósanna maireachtála [[Áine Ní Dhonnaile]].<ref name=":2" /> Chuir an t-eagarthóir béim ar thaithí an fhoireann scríbhneoirí ar chúrsaí "Gaeilge, cúrsaí na Gaeltachta, cúrsaí na tíre freisin, cúrsaí na polaitíochta, na litríochta is 'chuile sheort."<ref name=":3" /> Fuair [[Conchubhar Ó Liatháin]] ainmniúchán sa chatagóir "Iriseoir na Bliana" ag Gradaim Chumarsáid an [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtais]] sa bhliain 2025 i ngeall ar a chuid scríbhneoireachta le ''Scéal'' agus le [[The Echo|''The Echo'']].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.antoireachtas.ie/gradaim-chumarsaide/gearrliosta-2025.html|teideal=Gearrliosta 2025 {{!}} Gradaim Chumarsáide|work=[[Oireachtas na Gaeilge|An tOireachtas]]|dátarochtana=13 Samhain 2025}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|date=19 Meán Fómhair 2025|url=https://anpáipéar.ie/2025/09/gearrliosta-ghradaim-chumarsaide-an-oireachtais-2025-fogartha/|title=Gearrliosta ghradaim chumarsáide an Oireachtais 2025 fógartha|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]|issue=Eagrán 47}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gearrliostai-ghradaim-chumarsaide-an-oireachtais-2025-fogartha/|teideal=Gearrliostaí Ghradaim Chumarsáide an Oireachtais 2025 fógartha|dáta=2025-09-19|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-13}}</ref> == Ábhar == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Tarraingíonn scéal scéal eile" |- | style="text-align: right;" |—[[Seanfhocal]]<ref name=":0" /> |} In eagarfhocal an chéad eagráin, scríobh Ó Caollaí go bhfuil "stair phobal agus ghluaiseacht na Gaeilge bunaithe ar ghníomhaíocht", é ag lua roinnt torthaí atá an fheachtasaíocht phobail tar éis baint amach go dtí seo ó bhunú [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]] i leith agus á rá go mbeidh ''Scéal'' ag déanamh iriseoireachta ar fhadhbanna atá ag bagairt ar an bpobal fós. Chuir sé fáilte roimh thuairimí lucht léite an fhoilseacháin nua, á rá go bhfuil an foireann ag súil le nuachtán a chruthú "a fhreastalaíonn ar phobal ilchineálach na Gaeilge."<ref name=":0" /> Chomh maith le scéalta nuaíochta agus cúrsaí reatha, tá colúin nósanna maireachtála agus spóirt ann, eolas ar imeachtaí na seachtaine, cluichí beaga agus cúpla puzal d'fhoghlaimeoirí. Dar leis an gcolúnaí nósanna maireachtála Áine Ní Dhonnaile, cuireann ''Scéal'' roimhe "ní áis foghlamtha, ach go díreach áis Ghaeilig a chur ar fáil do dhaoine." Is ar phobal leathan léitheoirí atá sé dírithe.<ref name=":2" /> Tá "an-éagsúlacht ann" dar leis an láithreoir raidió [[Gráinne Uí Chaomhánaigh]], agus tá sé "tráthúil".<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22506093/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|dáta=2025-04-16|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.phoenixfm.ie/show/d15-today-tuesday/|teideal=D15 Today Tuesday|work=[[Phoenix 92.5FM|92.5 Phoenix FM]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Chuir ''Scéal'' painéal plé i láthair ag [[An Phicnic Leictreach|Picnic Leictreach]] 2025 idir [[Catherine Connolly|Chatherine Connolly]], [[Alan Titley]], [[Eoghan Ó Ceannabháin]] agus [[John Prendergast]], agus [[Emma Ferrari]] a bhí mar bhean an tí. Chuir [[Róisín El Cherif]] clabhsúr leis le leagan trítheangach den amhrán "[[Siúil A Rún|Siúil a Rún]]" agus cuireadh amach mar phodchraoladh é ní ba dhéanaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.raidionalife.ie/ep25-beidh-leictreachas-san-aer-agus-ar-an-aer-agus-raidio-na-life-sa-phuball-gaeilge-ag-ep-2025/|teideal=#EP25: Beidh leictreachas san aer agus ar an aer agus Raidió na Life sa Phuball Gaeilge ag EP 2025!|údar=[[Róisín Ní Mhaoláin]]|dáta=27 Lúnasa 2025|work=[[Raidió na Life]]|dátarochtana=2025-11-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|date=29 Lúnasa 2025|url=https://anpáipéar.ie/2025/08/beidh-leictreachas-san-aer-agus-ar-an-aer-agus-raidio-na-life-sa-phuball-gaeilge/|title=Beidh leictreachas san aer agus ar an aer agus Raidió na Life sa Phuball Gaeilge|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]|issue=Eagrán 44}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Éanna Ó Caollaí]]|date=2 Meán Fómhair 2025|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2025/09/02/taimid-i-bhfad-nios-treise-le-cheile/|title=“Táimid i bhfad níos treise le chéile”|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 1}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Éanna Ó Caollaí]]|date=8 Meán Fómhair 2025|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2025/09/08/borradh-na-gaeilge-ar-taispeaint-i-sraidbhaile-laoise/|title=Borradh na Gaeilge ar taispeáint i Sráidbhaile Laoise|journal=[[The Irish Times]]}}</ref><ref group="nóta">Painéal plé: {{Lua idirlín|url=https://www.podbean.com/ew/dir-72dyc-28aeffed|teideal=Scéal|údar=[[Raidió na Life]]|dáta=11 Samhain 2025|work=[[Podbean]]|dátarochtana=12 Samhain 2025}}{{Dead link|date=Nollaig 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br/>Agallamh: {{Lua idirlín|url=https://www.podbean.com/ew/dir-syvqq-28aeffec|teideal=Catherine Connolly - Picnic Leictreach 2025|údar=[[Raidió na Life]]|dáta=11 Samhain 2025|work=[[Podbean]]|dátarochtana=12 Samhain 2025}}</ref> == Dáileadh agus maoiniú == Is le ceannach mar fhorlíonadh san ''Irish Times'' agus san ''Irish Examiner'' araon atá fáil ar ''Scéal''.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":2" /> Tá sé faoi úinéireacht an ''Irish Times''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[An Coimisinéir Teanga|Oifig an Choimisinéara Teanga]]|url=https://www.languagecommissioner.ie/userfiles/files/OCT_Me%C3%A1inGhaeilge_N%C3%B3taTreorach_GA_EN_040225.pdf|year=2025|month=Aibreán|title=Na Meáin Ghaeilge|pages=lch 3}}</ref> Nuachtán 16 leathanach a bhí ann an chéad lá.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> Ní bhíonn gach alt le feiceáil ar shuíomh an ''Irish Times'' ná an ''Irish Examiner''. Is mar leagan clóite agus san '''ePaper''<nowiki/>' amháin a fhoilsítear é ina iomláine.<ref name=":4" /><ref name=":2" /><ref group="nóta">Seiceáilte 01/07/2025</ref> Thug an t-eagarthóir le fios go raibh méadú ar fhógraíocht i nGaeilge ó chomhlachtaí poiblí le deireanas i measc na dtosca a spreag bunú an fhoilseacháin seo.<ref name=":3" /> == Naisc sheachtracha == * Suíomh (rogha alt): ''[https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/ Scéal]'' ⁊ [https://www.irishtimes.com/tags/sceal/ ''Scéal''] * [https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22505509/ Agallamh leis an eagarthóir Éanna Ó Caollaí ar ''Adhmhaidin'' (15/04/2025)] * [https://www.rte.ie/radio/podcasts/22508576-aine-ni-dhonnaile-iriseoir/ Agallamh leis an saoririseoir Áine Ní Dhonnaile ar ''Pé Scéal É'' (25/04/2025)] == Féach freisin == * [[An Páipéar|''An Páipéar'']] * ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'']] * ''[[Comhar]]'' * [[Nós (iris)|''NÓS'']] * ''[[ExtraG.ie|ExtraG]]'' ==Tagairtí == {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Nuachtáin in Éirinn}} {{DEFAULTSORT:Sceal}} [[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Irish Times|*]] [[Catagóir:Irish Examiner|*]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] op3lri9akoewhxu7bv5ottcioxe72t6 0 120078 1315578 1313107 2026-05-26T11:07:35Z Bogger 4531 /* Oideachas */ [[Ollscoil Mhá Nuad]] 1315578 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is láithreoir teilifíse agus podchraoltóir as [[Leamhcán]], Baile Átha Cliath í '''Síomha Ní Ruairc''' (rugadh i nGaillimh í) a bhfuil cáil uirthi as a cuid oibre in earnáil na meán cumarsáide in Éirinn. Thosaigh a gairm sa tionscal trí thimpiste, nuair a mhol cara di teagmháil a dhéanamh le comhlacht léiriúcháin a bhí ag lorg láithreora. Tar éis di tástáil scáileáin a dhéanamh, thosaigh sí ag obair go gairmiúil sa réimse. == Oideachas == D'fhreastail Ní Ruairc ar scoileanna lán-Ghaeilge agus ba í an Ghaeilge teanga an tí. Bhain sí céim amach in [[Ollscoil Mhá Nuad]], áit ar chríochnaigh sí Baitsiléir Ealaíon sa Cheol agus sa Ghaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/who-is-siomha-ni-ruairc/|teideal=Who is Síomha Ní Ruairc? Ireland AM's latest presenter!|dáta=2023-08-15|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> == Gairm == === TG4 === Thosaigh Ní Ruairc ag obair ar an scáileán in 2018, nuair a thosaigh sí ag láithriú ''[[An Ríl Deal]]'' agus ''[[Réalta Agus Gaolta]]'' ar [[TG4]], an dá shraith léirithe ag [[Adare Productions]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/who-is-siomha-ni-ruairc/|teideal=Who is Síomha Ní Ruairc? Ireland AM's latest presenter!|dáta=2023-08-15|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> In 2023, léirigh agus láithrigh sí clár faisnéise dar teideal ''Síomha: Idir Anam Is Corp'' ar TG4, ina ndearna sí iniúchadh ar an gcoibhneas atá ag mná óga le féin-íomhá in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/entertainment/television/tg4-presenter-siomha-ni-ruairc-i-prioritised-how-i-looked-over-almost-everything-else/a906177190.html|teideal=TG4 presenter Síomha Ní Ruairc: ‘I prioritised how I looked over almost everything else’|dáta=2023-04-29|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-04-02}}</ref> In 2026, fógraíodh go mbeidh clár nua TG4 ag Ní Ruairc, in éineacht le Louise Cantillon agus Doireann Ní Ghlacáin. ''Lasta HTG'' an t-ainm atá air, bunaithe ar an bpodchraoladh leis na láithreoirí céanna, ''How to Gael.''<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sraith-theilifise-ag-mna-how-to-gael-agus-45-de-mhaoiniu-choimisiun-na-mean-ceadaithe-do-chlair-ghaeilge-agus-dhatheangacha/|teideal=Sraith theilifíse ag mná ‘How To Gael’, 45% de mhaoiniú Choimisiún na Meán ceadaithe do chláir Ghaeilge agus dhátheangacha|dáta=2026-04-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-15}}</ref> === Virgin Media Television === In 2023, ceapadh Ní Ruairc mar láithreoir ar [[Ireland AM]], clár maidine is mó a féachann pobal in Éirinn air, go háirithe le linn an deireadh seachtaine, in éineacht le Martin King agus Elaine Crowley.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/siomha-ni-ruairc-announces-departure-from-ireland-am/|teideal=Síomha Ní Ruairc announces departure from Ireland AM|dáta=2025-09-03|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2025, d'fhógair sí go raibh sí ag fágáil an chláir tar éis dhá bhliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://her.ie/celeb/ireland-am-presenter-siomha-ni-ruairc-announces-departure-from-show-645821|teideal=Ireland AM presenter Síomha Ní Ruairc announces departure from show|dáta=2025-09-03|language=en|work=Her.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I measc na gclár éagsúil a raibh sí páirteach iontu, tá [[Grá ar an Trá]], sraith siamsúla arna léiriú ag [[Macalla Teoranta]] do [[Virgin Media Television]], a láithrigh sí in éineacht le [[Gráinne Seoige]] agus [[James Kavanagh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/business/2023/08/31/gra-ar-an-tra-leads-virgin-media-television-line-up-as-broadcaster-turns-25/|teideal=Grá ar an Trá leads Virgin Media Television line-up as broadcaster turns 25|dáta=2023-08-31|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Taifeadadh an clár thar thréimhse coicíse agus béim ar ábhar siamsúil ardchaighdeáin. Léiríodh an dara sraith in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/department-of-culture-communications-and-sport/press-releases/minister-martin-welcomes-allocation-of-86-million-in-funding-through-sound-and-vision-scheme/|teideal=Minister Martin welcomes allocation of €8.6 million in funding through Sound and Vision Scheme|language=en|work=Gov.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Bíonn taighde suntasach ag baint le léiriú na gclár, a dhéanann foireann na léiritheoirí agus na dtaighdeoirí den chuid is mó. Cuirtear nótaí cuimsitheacha ar fáil do na láithreoirí roimh ré, agus déanann Ní Ruairc staidéar breise orthu chomh maith lena taighde féin. === Podchraoladh === Tá sí ar dhuine de na láithreoirí ar an bpodchraoladh dhátheangach ''[[How to Gael]]'', in éineacht le [[Louise Cantillon]] agus [[Doireann Ní Ghlacáin]], a seoladh in 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.howtogael.com/|teideal=How To Gael|language=en|work=howtogael.com|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Is cairde iad atá ag obair sna meáin. Cuireann siad eagrán amach gach seachtain, agus pléitear réimse leathan ábhar. Tá an podchraoladh ina phríomhphodchraoladh dátheangach in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://triskelartscentre.ie/en/events/how-to-gael/|teideal=How to Gael|language=en|work=Triskel Arts Centre|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Thug an triúr camchuairt ar roinnt cathracha idirnáisiúnta in 2025, ina measc [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], [[Bostún]] agus [[Vancouver]], mar chuid de thuras i gcomhpháirtíocht le MCD. Bhí siad ar an gcéad phodchraoladh beo riamh ag [[Other Voices]] i nDaingean Uí Chúis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://thisisgalway.ie/siomha-ni-ruairc-on-how-to-gael-irish-language-advocacy-and-taking-2025-by-storm/|teideal=Síomha Ní Ruairc on How to Gael, Irish Language Advocacy, and Taking 2025 by Storm|dáta=2025-03-10|language=en|work=This is Galway|dátarochtana=2026-03-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://triskelartscentre.ie/en/events/how-to-gael/|teideal=How to Gael|language=en|work=Triskel Arts Centre|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> == Saol pearsanta == Tá Gaeilge líofa ag Ní Ruairc, agus tógadh í le Gaeilge i Lucan, Baile Átha Cliath. D'fhreastail sí ar scoileanna lán-Ghaeilge agus ba í an Ghaeilge teanga an tí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/who-is-siomha-ni-ruairc/|teideal=Who is Síomha Ní Ruairc? Ireland AM's latest presenter!|dáta=2023-08-15|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Phós sí an trodaire UFC [[Cathal Pendred]] i gCaisleán Loch Easca, Co. Dhún na nGall i mí an Mheithimh 2024, tar éis dóibh dul i ngleic lena chéile in 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.her.ie/news/former-ireland-am-presenter-siomha-ni-ruairc-welcomes-first-child-1004628|teideal=Former Ireland AM presenter Síomha Ní Ruairc welcomes first child|dáta=2026-02-27|language=en|work=Her.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I mí Iúil 2025, d'fhógair an bheirt go raibh leanbh ar an mbealach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/siomha-ni-ruairc-enjoys-babymoon-before-welcoming-first-child/|teideal=Síomha Ní Ruairc enjoys babymoon before welcoming first child|dáta=2025-10-01|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Ar an 27 Feabhra 2026, d'fháiltigh sí agus Cathal roimh a gcéad leanbh, cailín.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.her.ie/news/former-ireland-am-presenter-siomha-ni-ruairc-welcomes-first-child-1004628|teideal=Former Ireland AM presenter Síomha Ní Ruairc welcomes first child|dáta=2026-02-27|language=en|work=Her.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://evoke.ie/2026/02/27/entertainment/celebrity/siomha-ni-ruairc|teideal=Síomha Ní Ruairc|dáta=2026-02-27|language=en|work=Evoke.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://evoke.ie/2026/02/27/entertainment/siomha-ni-ruairc-baby-born|teideal=Síomha Ní Ruairc baby born|dáta=2026-02-27|language=en|work=Evoke.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> == Tagairtí == <references responsive="1"></references> [[Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Tionchairí ar líne]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] 49xtfd8t9g94fywnxx4tbilaad48y80 1315579 1315578 2026-05-26T11:08:37Z Bogger 4531 Merged reference(s) with reFill 2 1315579 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is láithreoir teilifíse agus podchraoltóir as [[Leamhcán]], Baile Átha Cliath í '''Síomha Ní Ruairc''' (rugadh i nGaillimh í) a bhfuil cáil uirthi as a cuid oibre in earnáil na meán cumarsáide in Éirinn. Thosaigh a gairm sa tionscal trí thimpiste, nuair a mhol cara di teagmháil a dhéanamh le comhlacht léiriúcháin a bhí ag lorg láithreora. Tar éis di tástáil scáileáin a dhéanamh, thosaigh sí ag obair go gairmiúil sa réimse. == Oideachas == D'fhreastail Ní Ruairc ar scoileanna lán-Ghaeilge agus ba í an Ghaeilge teanga an tí. Bhain sí céim amach in [[Ollscoil Mhá Nuad]], áit ar chríochnaigh sí Baitsiléir Ealaíon sa Cheol agus sa Ghaeilge.<ref name="auto1">{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/who-is-siomha-ni-ruairc/|teideal=Who is Síomha Ní Ruairc? Ireland AM's latest presenter!|dáta=2023-08-15|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> == Gairm == === TG4 === Thosaigh Ní Ruairc ag obair ar an scáileán in 2018, nuair a thosaigh sí ag láithriú ''[[An Ríl Deal]]'' agus ''[[Réalta Agus Gaolta]]'' ar [[TG4]], an dá shraith léirithe ag [[Adare Productions]].<ref name="auto1"/> In 2023, léirigh agus láithrigh sí clár faisnéise dar teideal ''Síomha: Idir Anam Is Corp'' ar TG4, ina ndearna sí iniúchadh ar an gcoibhneas atá ag mná óga le féin-íomhá in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/entertainment/television/tg4-presenter-siomha-ni-ruairc-i-prioritised-how-i-looked-over-almost-everything-else/a906177190.html|teideal=TG4 presenter Síomha Ní Ruairc: ‘I prioritised how I looked over almost everything else’|dáta=2023-04-29|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-04-02}}</ref> In 2026, fógraíodh go mbeidh clár nua TG4 ag Ní Ruairc, in éineacht le Louise Cantillon agus Doireann Ní Ghlacáin. ''Lasta HTG'' an t-ainm atá air, bunaithe ar an bpodchraoladh leis na láithreoirí céanna, ''How to Gael.''<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sraith-theilifise-ag-mna-how-to-gael-agus-45-de-mhaoiniu-choimisiun-na-mean-ceadaithe-do-chlair-ghaeilge-agus-dhatheangacha/|teideal=Sraith theilifíse ag mná ‘How To Gael’, 45% de mhaoiniú Choimisiún na Meán ceadaithe do chláir Ghaeilge agus dhátheangacha|dáta=2026-04-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-15}}</ref> === Virgin Media Television === In 2023, ceapadh Ní Ruairc mar láithreoir ar [[Ireland AM]], clár maidine is mó a féachann pobal in Éirinn air, go háirithe le linn an deireadh seachtaine, in éineacht le Martin King agus Elaine Crowley.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/siomha-ni-ruairc-announces-departure-from-ireland-am/|teideal=Síomha Ní Ruairc announces departure from Ireland AM|dáta=2025-09-03|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2025, d'fhógair sí go raibh sí ag fágáil an chláir tar éis dhá bhliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://her.ie/celeb/ireland-am-presenter-siomha-ni-ruairc-announces-departure-from-show-645821|teideal=Ireland AM presenter Síomha Ní Ruairc announces departure from show|dáta=2025-09-03|language=en|work=Her.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I measc na gclár éagsúil a raibh sí páirteach iontu, tá [[Grá ar an Trá]], sraith siamsúla arna léiriú ag [[Macalla Teoranta]] do [[Virgin Media Television]], a láithrigh sí in éineacht le [[Gráinne Seoige]] agus [[James Kavanagh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/business/2023/08/31/gra-ar-an-tra-leads-virgin-media-television-line-up-as-broadcaster-turns-25/|teideal=Grá ar an Trá leads Virgin Media Television line-up as broadcaster turns 25|dáta=2023-08-31|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Taifeadadh an clár thar thréimhse coicíse agus béim ar ábhar siamsúil ardchaighdeáin. Léiríodh an dara sraith in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/department-of-culture-communications-and-sport/press-releases/minister-martin-welcomes-allocation-of-86-million-in-funding-through-sound-and-vision-scheme/|teideal=Minister Martin welcomes allocation of €8.6 million in funding through Sound and Vision Scheme|language=en|work=Gov.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Bíonn taighde suntasach ag baint le léiriú na gclár, a dhéanann foireann na léiritheoirí agus na dtaighdeoirí den chuid is mó. Cuirtear nótaí cuimsitheacha ar fáil do na láithreoirí roimh ré, agus déanann Ní Ruairc staidéar breise orthu chomh maith lena taighde féin. === Podchraoladh === Tá sí ar dhuine de na láithreoirí ar an bpodchraoladh dhátheangach ''[[How to Gael]]'', in éineacht le [[Louise Cantillon]] agus [[Doireann Ní Ghlacáin]], a seoladh in 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.howtogael.com/|teideal=How To Gael|language=en|work=howtogael.com|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Is cairde iad atá ag obair sna meáin. Cuireann siad eagrán amach gach seachtain, agus pléitear réimse leathan ábhar. Tá an podchraoladh ina phríomhphodchraoladh dátheangach in Éirinn.<ref name="auto">{{Lua idirlín|url=https://triskelartscentre.ie/en/events/how-to-gael/|teideal=How to Gael|language=en|work=Triskel Arts Centre|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Thug an triúr camchuairt ar roinnt cathracha idirnáisiúnta in 2025, ina measc [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], [[Bostún]] agus [[Vancouver]], mar chuid de thuras i gcomhpháirtíocht le MCD. Bhí siad ar an gcéad phodchraoladh beo riamh ag [[Other Voices]] i nDaingean Uí Chúis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://thisisgalway.ie/siomha-ni-ruairc-on-how-to-gael-irish-language-advocacy-and-taking-2025-by-storm/|teideal=Síomha Ní Ruairc on How to Gael, Irish Language Advocacy, and Taking 2025 by Storm|dáta=2025-03-10|language=en|work=This is Galway|dátarochtana=2026-03-07}}</ref><ref name="auto"/> == Saol pearsanta == Tá Gaeilge líofa ag Ní Ruairc, agus tógadh í le Gaeilge i Lucan, Baile Átha Cliath. D'fhreastail sí ar scoileanna lán-Ghaeilge agus ba í an Ghaeilge teanga an tí.<ref name="auto1"/> Phós sí an trodaire UFC [[Cathal Pendred]] i gCaisleán Loch Easca, Co. Dhún na nGall i mí an Mheithimh 2024, tar éis dóibh dul i ngleic lena chéile in 2020.<ref name="auto2">{{Lua idirlín|url=https://www.her.ie/news/former-ireland-am-presenter-siomha-ni-ruairc-welcomes-first-child-1004628|teideal=Former Ireland AM presenter Síomha Ní Ruairc welcomes first child|dáta=2026-02-27|language=en|work=Her.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> I mí Iúil 2025, d'fhógair an bheirt go raibh leanbh ar an mbealach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://vipmagazine.ie/siomha-ni-ruairc-enjoys-babymoon-before-welcoming-first-child/|teideal=Síomha Ní Ruairc enjoys babymoon before welcoming first child|dáta=2025-10-01|language=en|work=VIP Magazine|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> Ar an 27 Feabhra 2026, d'fháiltigh sí agus Cathal roimh a gcéad leanbh, cailín.<ref name="auto2"/><ref>{{Lua idirlín|url=https://evoke.ie/2026/02/27/entertainment/celebrity/siomha-ni-ruairc|teideal=Síomha Ní Ruairc|dáta=2026-02-27|language=en|work=Evoke.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://evoke.ie/2026/02/27/entertainment/siomha-ni-ruairc-baby-born|teideal=Síomha Ní Ruairc baby born|dáta=2026-02-27|language=en|work=Evoke.ie|dátarochtana=2026-03-07}}</ref> == Tagairtí == <references responsive="1"></references> [[Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Tionchairí ar líne]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] q17ftcwnr6g0eenxhy8dbowy036l7gv 0 120227 1315405 1285767 2026-05-25T23:07:20Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1315405 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is [[podchraoladh]] é '''''[[Seachtain (podchraoladh)|Seachtain]]''''' ó fhoireann an nuachtáin ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', faoi scáth an ''[[Irish Independent]]'' agus [[Mediahuis]]. Agallaimh ar scéalta faoi leith a bhíonn i gceist leis, iad thart faoi 20 nóiméad ar fad de ghnáth.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fili-na-gaeilge-agus-na-palaistine-drama-nua-le-micheal-o-conghaile-ceol-le-doecas-agus-cluas-eile/|teideal=Filí na Gaeilge agus na Palaistíne, dráma nua le Micheál Ó Conghaile, ceol le ‘doecas’ agus ‘Cluas eile’ {{!}} PODCHRAOLTAÍ: ‘Cluas eile’ ag podchraoltóireacht na Gaeilge|dáta=2024-03-28|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/lirmheas-ar-phodcraolt-gaeilge/|teideal=Léirmheas ar Phodcraoltí Gaeilge|údar=[[Emer Dowling]]|dáta=29 Deireadh Fómhair 2024|work=[[University Observer]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Foilsítear eagrán amháin in aghaidh na seachtaine, gach Déardaoin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/tessa-fleming-chun-podchraoladh-nua-seachtain-a-stiuradh/a914151907.html|teideal=Tessa Fleming chun podchraoladh nua Seachtain a stiúradh|dáta=06 Márta 2024|work=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í [[Tessa Fleming]] a [[Léiritheoir scannáin|léiríonn]] agus a chuireann an podchraoladh i láthair.<ref name=":1" /> == Ábhair == Díríonn ''Seachtain'' ar chúrsaí reatha den chuid is mó,<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|date=02 Aibreán 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/ceiliuradh-mor-agus-an-post-ag-cur-a-stampa-ar-phodchraoladh-seachtain/a1196798772.html|title=Ceiliúradh mór agus An Post ag cur a stampa ar phodchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 4}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ag cur nuacht agus scéalta daonspéise ar fáil chomh maith le plé ar chúrsaí cultúrtha agus polaitiúla.<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.mediahuis.ie/seachtain/|teideal=Seachtain|language=en-US|work=[[Mediahuis]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Ní hiad scéalta a bhaineann leis an nGaeilge ach go háirithe a bhíonn faoi chaibidil acu ach nuacht agus scéalta i gcoitinne.<ref name=":1" /> Deir [[Ciarán Dunbar]] go bhfuil an ''Irish Independent'' i bhfách le díriú isteach ar nuacht agus cúrsaí reatha go príomha"<ref name=":6" /> Is agallaimh seachas díospóireachtaí ná painéil tráchtairí a bhíonns i gceist.<ref name=":6" /> Tugtar liostaí aistriúcháin go Béarla ag pointí airithe i rith gach eagrán.<ref name=":3" /><ref name=":7" /> Uaireanta pléitear scéalta reatha, uaireanta eile scéalta ón am atá thart.<ref name=":3" /> Cuireann ''Seachtain'' béim ar scéalta gur fiú a phlé dar leo seachas díriú ar an scéal is déanaí i gcónaí. Sa dóigh seo, is féidir leo faisnéis a phlé ar tháinig chun solais tar éis d'iomrá an scéil a dhul i laghad nuair is fiú a hinsint é. Baintear tairbhe as iriseoirí a bheith ag obair leis na foilseacháin atá faoi scáth Mediahuis a bhfuil taithí nó cur amach ar na scéalta acu go minic.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22374145/|teideal=Bladhaire {{!}} Ciarán Dunbar -Seachtain podchraoladh|údar=[[Áine Ní Bhreisleáin]] ⁊ [[Ciarán Dunbar]]|dáta=2024-03-21|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Baineann lucht ''Seachtain'' feidhm as staitisticí tráchtála ag féachaint le foghlaim an oiread is féidir faoi éilimh an lucht éisteachta.<ref name=":6" /> == Stair == Fógraíodh ag deireadh na bliana 2023 go mbeadh podchraoladh nua á lainseáil sa bhliain úr ag foireann an nuachtáin ''Seachtain'' "a dhíreoidh ar nuacht agus ar chúrsaí reatha, a chur le chéile gach seachtain." Dúirt grúpcheannasaí closábhair Mediahuis [[Mary Carroll]] gur "rud é a raibh mé ag iarraidh a dhéanamh le fada".<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/leiritheoir-podchraoltai-de-dhith/a193281126.html|teideal=Léiritheoir podchraoltaí de dhíth|dáta=2023-12-19|work=[[Irish Independent]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í a bhrú an podchraoladh chun tosaigh, i dtuairim an Dúnbarraigh.<ref name=":6" /> Thug Carroll le fios go raibh sí ag iarraidh go mbeadh an podchraoladh nua i nGaeilge amháin "chomh hintuigthe agus is féidir don oiread is daoine agus is féidir."<ref name=":0" /> Dúirt sí freisin "Ba mhaith linn rud éigin difriúil a dhéanamh agus an Ghaeilge a chur ar fáil do lucht éisteachta nua – daoine nach raibh sé de nós acu éisteacht leis na meáin Ghaeilge go dtí seo."<ref name=":1" /> Fógraíodh i Mí an Mhárta 2024 go mba í an t-iriseoir agus láithreoir Tessa Fleming a bheadh ag stiúradh agus ag léiriú an phodchraolta agus go mba é [[Ciarán Dunbar]] ón ''[[Belfast Telegraph]]'' a chuireadh i láthair é.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Cuireadh tús leis an bpodchraoladh "mar chuid de sholáthar Gaeilge an Irish Independent, in éineacht leis an nuachtán seo" .i. ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Ghabh Dunbar buíochas leis an Indo as an togra "a bhrú chun tosaigh".<ref name=":1" /> Faoi Dheireadh Fómhair 2024, bhíothas ag éisteacht leis an bpodchraoladh os cionn 4 mhíle babhta in aghaidh na míosa.<ref name=":5" /> In Aibreán 2025 fógraíodh go raibh [[An Post]] le bheith ina urraitheoir ag an bpodchraoladh. Faoin am sin, bhíodh Fleming ag cur an podchraoladh i láthair de gnáth agus luaigh sí go raibh "borradh tagtha ar líon ár n-éisteoirí ó thosaigh muid amach". Tráth a bhí an urraíocht seo á fógairt, bhí Mediahuis ag iarraidh iriseoir eile le Gaeilge le bheith ag obair le ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Bronnadh gradam ar ''Sheachtain'' agus ar [[An Post|An bPost]] in éineacht ag [[Gradaim na Meán]] 2026 i ngeall ar an socrú seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> Bhí foireann ''Seachtain'' i mbun podchraoltóireachta ag [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Ciarán Dunbar]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/oireachtas-na-samhna-2025-is-breacadh-lae-uir-an-toireachtas-do-chathair-bheal-feirste/a562324732.html|title=Is breacadh lae úir an tOireachtas do chathair Bhéal Feirste|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lgh 6-7}}</ref> ==Glacadh== Chuir ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' fáilte roimh an bpodchraoladh nua, á rá gur "maith ann an éagsúlacht seo mar iomaire bán, geall leis, atá sa phodchraoltóireacht Ghaeilge agus géarghá lena saothrú."<ref name=":2" /> "Go n-éirí go geal leo" an ghuí a bhí ag [[Áine Ní Bhreisleáin]], láithreoir ''[[Bladhaire (RnaG)|Bladhaire]]'' ar [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], ar an dtogra.<ref name=":6" /> Chuir sé isteach ar an léirmheastóir [[Emer Dowling]] leis an ''[[University Observer]]'', agus í ag scríobh i nDeireadh Fómhair 2024, go n-áirítear sa ghluais Béarla a bhíonns le cloisteáil i bhformhór na n-eipeasóidí "a lán focail bhunúsacha atá ar eolas ag beagnach achan duine". Thug sí suntas don méid Béarla a bhíodh á úsáid ag lucht an phodchraolta, go háirithe in abairtí casta. "Ní hé go n-úsáideann siad níos mó Béarla ná Gaeilge – tá a mhalairt fíor, ach níl sé iontach cabhrach do na daoine a bhfuil ag iarraidh a gcuid Gaeilge a fheabhsú". Luaigh sí mar bhuntáiste an éagsúlacht canúintí a bhíonn le cloisteáil ann.<ref name=":3" /> Bhí an taighdeoir [[Rónán Ó Muirthile]] den tuairim go bhfuil sé an-mhaith go háirithe don duine atá ag foghlaim, agus go bhfuil snas leis mar phodchraoladh. Luaigh sé eagráin áirithe, m.sh. agallamh leis an bh[[fuirseoir]] [[Julie Jay]] atá "simplí, tá siad éadrom ach tá siad go maith, go háirithe don té atá ag foghlaim."<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22493932/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|údar=[[Fachtna Ó Drisceoil]] ⁊ [[Rónán Ó Muirthile]]|dáta=2025-03-05|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://iadt.ie/about/staff/ronan-o-muirthile/|teideal=Rónán Ó Muirthile - IADT|language=en-GB|work=[[Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire|IEDL]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * Suíomh oifigiúil: [https://www.independent.ie/podcasts/seachtain-podcast ''Seachtain''] * [https://open.spotify.com/show/7xZ3HbOkKwx5HG2PoCFpTF Spotify] agus [https://podcasts.apple.com/ie/podcast/seachtain/id1732685950 Apple Podcasts] ==Féach freisin== * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'' (nuachtán)]] * ''[[Blas (BBC)|Blas]]'' (clár ⁊ podchraoladh) * ''[[An Pod Gaeilge]]'' ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seachtain, podchraoladh}} [[Catagóir:Seachtain|*]] [[Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha]] [[Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha]] [[Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Podchraoltaí]] [[Catagóir:Irish Independent]] [[Catagóir:Mediahuis]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2024]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] rdwvtryod9gkv0c4e3xtfj20fzmyjjx 1315407 1315405 2026-05-25T23:07:43Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus mionathruithe 1315407 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is [[podchraoladh]] é '''''[[Seachtain (podchraoladh)|Seachtain]]''''' ó fhoireann an nuachtáin ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', faoi scáth an ''[[Irish Independent]]'' agus [[Mediahuis]]. Plé nó agallaimh ar scéal faoi leith i ngach eagrán a bhíonn ann, iad thart faoi 20 nóiméad ar fad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fili-na-gaeilge-agus-na-palaistine-drama-nua-le-micheal-o-conghaile-ceol-le-doecas-agus-cluas-eile/|teideal=Filí na Gaeilge agus na Palaistíne, dráma nua le Micheál Ó Conghaile, ceol le ‘doecas’ agus ‘Cluas eile’ {{!}} PODCHRAOLTAÍ: ‘Cluas eile’ ag podchraoltóireacht na Gaeilge|dáta=2024-03-28|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/lirmheas-ar-phodcraolt-gaeilge/|teideal=Léirmheas ar Phodcraoltí Gaeilge|údar=[[Emer Dowling]]|dáta=29 Deireadh Fómhair 2024|work=[[University Observer]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Scéal chúrsaí reatha a bhíonn i gceist go hiondúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> Foilsítear eagrán amháin in aghaidh na seachtaine, gach Déardaoin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/tessa-fleming-chun-podchraoladh-nua-seachtain-a-stiuradh/a914151907.html|teideal=Tessa Fleming chun podchraoladh nua Seachtain a stiúradh|dáta=06 Márta 2024|work=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í [[Tessa Fleming]] a [[Léiritheoir scannáin|léiríonn]] agus a chuireann an podchraoladh i láthair.<ref name=":1" /> == Ábhair == Díríonn ''Seachtain'' ar chúrsaí reatha den chuid is mó,<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|date=02 Aibreán 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/ceiliuradh-mor-agus-an-post-ag-cur-a-stampa-ar-phodchraoladh-seachtain/a1196798772.html|title=Ceiliúradh mór agus An Post ag cur a stampa ar phodchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 4}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ag cur nuacht agus scéalta daonspéise ar fáil chomh maith le plé ar chúrsaí cultúrtha agus polaitiúla.<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.mediahuis.ie/seachtain/|teideal=Seachtain|language=en-US|work=[[Mediahuis]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Ní hiad scéalta a bhaineann leis an nGaeilge ach go háirithe a bhíonn faoi chaibidil acu ach nuacht agus scéalta i gcoitinne.<ref name=":1" /> Deir [[Ciarán Dunbar]] go bhfuil an ''Irish Independent'' i bhfách le díriú isteach ar nuacht agus cúrsaí reatha go príomha"<ref name=":6" /> Is agallaimh seachas díospóireachtaí ná painéil tráchtairí a bhíonns i gceist.<ref name=":6" /> Tugtar liostaí aistriúcháin go Béarla ag pointí airithe i rith gach eagrán.<ref name=":3" /><ref name=":7" /> Uaireanta pléitear scéalta reatha, uaireanta eile scéalta ón am atá thart.<ref name=":3" /> Cuireann ''Seachtain'' béim ar scéalta gur fiú a phlé dar leo seachas díriú ar an scéal is déanaí i gcónaí. Sa dóigh seo, is féidir leo faisnéis a phlé ar tháinig chun solais tar éis d'iomrá an scéil a dhul i laghad nuair is fiú a hinsint é. Baintear tairbhe as iriseoirí a bheith ag obair leis na foilseacháin atá faoi scáth Mediahuis a bhfuil taithí nó cur amach ar na scéalta acu go minic.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22374145/|teideal=Bladhaire {{!}} Ciarán Dunbar -Seachtain podchraoladh|údar=[[Áine Ní Bhreisleáin]] ⁊ [[Ciarán Dunbar]]|dáta=2024-03-21|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Baineann lucht ''Seachtain'' feidhm as staitisticí tráchtála ag féachaint le foghlaim an oiread is féidir faoi éilimh an lucht éisteachta.<ref name=":6" /> == Stair == Fógraíodh ag deireadh na bliana 2023 go mbeadh podchraoladh nua á lainseáil sa bhliain úr ag foireann an nuachtáin ''Seachtain'' "a dhíreoidh ar nuacht agus ar chúrsaí reatha, a chur le chéile gach seachtain." Dúirt grúpcheannasaí closábhair Mediahuis [[Mary Carroll]] gur "rud é a raibh mé ag iarraidh a dhéanamh le fada".<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/leiritheoir-podchraoltai-de-dhith/a193281126.html|teideal=Léiritheoir podchraoltaí de dhíth|dáta=2023-12-19|work=[[Irish Independent]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í a bhrú an podchraoladh chun tosaigh, i dtuairim an Dúnbarraigh.<ref name=":6" /> Thug Carroll le fios go raibh sí ag iarraidh go mbeadh an podchraoladh nua i nGaeilge amháin "chomh hintuigthe agus is féidir don oiread is daoine agus is féidir."<ref name=":0" /> Dúirt sí freisin "Ba mhaith linn rud éigin difriúil a dhéanamh agus an Ghaeilge a chur ar fáil do lucht éisteachta nua – daoine nach raibh sé de nós acu éisteacht leis na meáin Ghaeilge go dtí seo."<ref name=":1" /> Fógraíodh i Mí an Mhárta 2024 go mba í an t-iriseoir agus láithreoir Tessa Fleming a bheadh ag stiúradh agus ag léiriú an phodchraolta agus go mba é [[Ciarán Dunbar]] ón ''[[Belfast Telegraph]]'' a chuireadh i láthair é.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Cuireadh tús leis an bpodchraoladh "mar chuid de sholáthar Gaeilge an Irish Independent, in éineacht leis an nuachtán seo" .i. ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Ghabh Dunbar buíochas leis an Indo as an togra "a bhrú chun tosaigh".<ref name=":1" /> Faoi Dheireadh Fómhair 2024, bhíothas ag éisteacht leis an bpodchraoladh os cionn 4 mhíle babhta in aghaidh na míosa.<ref name=":5" /> In Aibreán 2025 fógraíodh go raibh [[An Post]] le bheith ina urraitheoir ag an bpodchraoladh. Faoin am sin, bhíodh Fleming ag cur an podchraoladh i láthair de gnáth agus luaigh sí go raibh "borradh tagtha ar líon ár n-éisteoirí ó thosaigh muid amach". Tráth a bhí an urraíocht seo á fógairt, bhí Mediahuis ag iarraidh iriseoir eile le Gaeilge le bheith ag obair le ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Bhí foireann ''Seachtain'' i mbun podchraoltóireachta ag [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Ciarán Dunbar]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/oireachtas-na-samhna-2025-is-breacadh-lae-uir-an-toireachtas-do-chathair-bheal-feirste/a562324732.html|title=Is breacadh lae úir an tOireachtas do chathair Bhéal Feirste|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lgh 6-7}}</ref> ==Glacadh== Chuir ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' fáilte roimh an bpodchraoladh nua, á rá gur "maith ann an éagsúlacht seo mar iomaire bán, geall leis, atá sa phodchraoltóireacht Ghaeilge agus géarghá lena saothrú."<ref name=":2" /> "Go n-éirí go geal leo" an ghuí a bhí ag [[Áine Ní Bhreisleáin]], láithreoir ''[[Bladhaire (RnaG)|Bladhaire]]'' ar [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], ar an dtogra.<ref name=":6" /> Chuir sé isteach ar an léirmheastóir [[Emer Dowling]] leis an ''[[University Observer]]'', agus í ag scríobh i nDeireadh Fómhair 2024, go n-áirítear sa ghluais Béarla a bhíonns le cloisteáil i bhformhór na n-eipeasóidí "a lán focail bhunúsacha atá ar eolas ag beagnach achan duine". Thug sí suntas don méid Béarla a bhíodh á úsáid ag lucht an phodchraolta, go háirithe in abairtí casta. "Ní hé go n-úsáideann siad níos mó Béarla ná Gaeilge – tá a mhalairt fíor, ach níl sé iontach cabhrach do na daoine a bhfuil ag iarraidh a gcuid Gaeilge a fheabhsú". Luaigh sí mar bhuntáiste an éagsúlacht canúintí a bhíonn le cloisteáil ann.<ref name=":3" /> Bhí an taighdeoir [[Rónán Ó Muirthile]] den tuairim go bhfuil sé an-mhaith go háirithe don duine atá ag foghlaim, agus go bhfuil snas leis mar phodchraoladh. Luaigh sé eagráin áirithe, m.sh. agallamh leis an bh[[fuirseoir]] [[Julie Jay]] atá "simplí, tá siad éadrom ach tá siad go maith, go háirithe don té atá ag foghlaim."<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22493932/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|údar=[[Fachtna Ó Drisceoil]] ⁊ [[Rónán Ó Muirthile]]|dáta=2025-03-05|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://iadt.ie/about/staff/ronan-o-muirthile/|teideal=Rónán Ó Muirthile - IADT|language=en-GB|work=[[Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire|IEDL]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * Suíomh oifigiúil: [https://www.independent.ie/podcasts/seachtain-podcast ''Seachtain''] * [https://open.spotify.com/show/7xZ3HbOkKwx5HG2PoCFpTF Spotify] agus [https://podcasts.apple.com/ie/podcast/seachtain/id1732685950 Apple Podcasts] ==Féach freisin== * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'' (nuachtán)]] * ''[[Blas (BBC)|Blas]]'' (clár ⁊ podchraoladh) * ''[[An Pod Gaeilge]]'' ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seachtain, podchraoladh}} [[Catagóir:Seachtain|*]] [[Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha]] [[Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha]] [[Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Podchraoltaí]] [[Catagóir:Irish Independent]] [[Catagóir:Mediahuis]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2024]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] 1vmoeefv8492p7jkmx506bj2fu3tabb 1315408 1315407 2026-05-25T23:09:08Z Taghdtaighde 60452 1315408 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is [[podchraoladh]] é '''''[[Seachtain (podchraoladh)|Seachtain]]''''' ó fhoireann an nuachtáin ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'', faoi scáth an ''[[Irish Independent]]'' agus [[Mediahuis]]. Plé nó agallaimh ar scéal faoi leith i ngach eagrán a bhíonn ann, iad thart faoi 20 nóiméad ar fad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fili-na-gaeilge-agus-na-palaistine-drama-nua-le-micheal-o-conghaile-ceol-le-doecas-agus-cluas-eile/|teideal=Filí na Gaeilge agus na Palaistíne, dráma nua le Micheál Ó Conghaile, ceol le ‘doecas’ agus ‘Cluas eile’ {{!}} PODCHRAOLTAÍ: ‘Cluas eile’ ag podchraoltóireacht na Gaeilge|dáta=2024-03-28|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/lirmheas-ar-phodcraolt-gaeilge/|teideal=Léirmheas ar Phodcraoltí Gaeilge|údar=[[Emer Dowling]]|dáta=29 Deireadh Fómhair 2024|work=[[University Observer]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Scéal chúrsaí reatha a bhíonn i gceist go hiondúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> Foilsítear eagrán amháin in aghaidh na seachtaine, gach Déardaoin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/tessa-fleming-chun-podchraoladh-nua-seachtain-a-stiuradh/a914151907.html|teideal=Tessa Fleming chun podchraoladh nua Seachtain a stiúradh|dáta=06 Márta 2024|work=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í [[Tessa Fleming]] a [[Léiritheoir scannáin|léiríonn]] agus a chuireann an podchraoladh i láthair.<ref name=":1" /> == Ábhair == Díríonn ''Seachtain'' ar chúrsaí reatha den chuid is mó,<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|date=02 Aibreán 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/ceiliuradh-mor-agus-an-post-ag-cur-a-stampa-ar-phodchraoladh-seachtain/a1196798772.html|title=Ceiliúradh mór agus An Post ag cur a stampa ar phodchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 4}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ag cur nuacht agus scéalta daonspéise ar fáil chomh maith le plé ar chúrsaí cultúrtha agus polaitiúla.<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.mediahuis.ie/seachtain/|teideal=Seachtain|language=en-US|work=[[Mediahuis]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Ní hiad scéalta a bhaineann leis an nGaeilge ach go háirithe a bhíonn faoi chaibidil acu ach nuacht agus scéalta i gcoitinne.<ref name=":1" /> Deir [[Ciarán Dunbar]] go bhfuil an ''Irish Independent'' i bhfách le díriú isteach ar nuacht agus cúrsaí reatha go príomha"<ref name=":6" /> Is agallaimh seachas díospóireachtaí ná painéil tráchtairí a bhíonns i gceist.<ref name=":6" /> Tugtar liostaí aistriúcháin go Béarla ag pointí airithe i rith gach eagrán.<ref name=":3" /><ref name=":7" /> Uaireanta pléitear scéalta reatha, uaireanta eile scéalta ón am atá thart.<ref name=":3" /> Cuireann ''Seachtain'' béim ar scéalta gur fiú a phlé dar leo seachas díriú ar an scéal is déanaí i gcónaí. Sa dóigh seo, is féidir leo faisnéis a phlé ar tháinig chun solais tar éis d'iomrá an scéil a dhul i laghad nuair is fiú a hinsint é. Baintear tairbhe as iriseoirí a bheith ag obair leis na foilseacháin atá faoi scáth Mediahuis a bhfuil taithí nó cur amach ar na scéalta acu go minic.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22374145/|teideal=Bladhaire {{!}} Ciarán Dunbar -Seachtain podchraoladh|údar=[[Áine Ní Bhreisleáin]] ⁊ [[Ciarán Dunbar]]|dáta=2024-03-21|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Baineann lucht ''Seachtain'' feidhm as staitisticí tráchtála ag féachaint le foghlaim an oiread is féidir faoi éilimh an lucht éisteachta.<ref name=":6" /> == Stair == Fógraíodh ag deireadh na bliana 2023 go mbeadh podchraoladh nua á lainseáil sa bhliain úr ag foireann an nuachtáin ''Seachtain'' "a dhíreoidh ar nuacht agus ar chúrsaí reatha, a chur le chéile gach seachtain." Dúirt grúpcheannasaí closábhair Mediahuis [[Mary Carroll]] gur "rud é a raibh mé ag iarraidh a dhéanamh le fada".<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/leiritheoir-podchraoltai-de-dhith/a193281126.html|teideal=Léiritheoir podchraoltaí de dhíth|dáta=2023-12-19|work=[[Irish Independent]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> Is í a bhrú an podchraoladh chun tosaigh, i dtuairim an Dúnbarraigh.<ref name=":6" /> Thug Carroll le fios go raibh sí ag iarraidh go mbeadh an podchraoladh nua i nGaeilge amháin "chomh hintuigthe agus is féidir don oiread is daoine agus is féidir."<ref name=":0" /> Dúirt sí freisin "Ba mhaith linn rud éigin difriúil a dhéanamh agus an Ghaeilge a chur ar fáil do lucht éisteachta nua – daoine nach raibh sé de nós acu éisteacht leis na meáin Ghaeilge go dtí seo."<ref name=":1" /> Fógraíodh i Mí an Mhárta 2024 go mba í an t-iriseoir agus láithreoir Tessa Fleming a bheadh ag stiúradh agus ag léiriú an phodchraolta agus go mba é [[Ciarán Dunbar]] ón ''[[Belfast Telegraph]]'' a chuireadh i láthair é.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Cuireadh tús leis an bpodchraoladh "mar chuid de sholáthar Gaeilge an Irish Independent, in éineacht leis an nuachtán seo" .i. ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Ghabh Dunbar buíochas leis an Indo as an togra "a bhrú chun tosaigh".<ref name=":1" /> Faoi Dheireadh Fómhair 2024, bhíothas ag éisteacht leis an bpodchraoladh os cionn 4 mhíle babhta in aghaidh na míosa.<ref name=":5" /> In Aibreán 2025 fógraíodh go raibh [[An Post]] le bheith ina urraitheoir ag an bpodchraoladh. Faoin am sin, bhíodh Fleming ag cur an podchraoladh i láthair de gnáth agus luaigh sí go raibh "borradh tagtha ar líon ár n-éisteoirí ó thosaigh muid amach". Tráth a bhí an urraíocht seo á fógairt, bhí Mediahuis ag iarraidh iriseoir eile le Gaeilge le bheith ag obair le ''Seachtain''.<ref name=":4" /> Bronnadh gradam ar ''Sheachtain'' agus ar [[An Post|An bPost]] in éineacht ag [[Gradaim na Meán]] 2026 i ngeall ar an socrú seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=13 Bealtaine 2026|title=Gradam óir bronnta ar An Post agus podchraoladh Seachtain|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 3|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/gradam-oir-bronnta-ar-an-post-agus-podchraoladh-seachtain/a1921114627.html}}</ref> Bhí foireann ''Seachtain'' i mbun podchraoltóireachta ag [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Ciarán Dunbar]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/oireachtas-na-samhna-2025-is-breacadh-lae-uir-an-toireachtas-do-chathair-bheal-feirste/a562324732.html|title=Is breacadh lae úir an tOireachtas do chathair Bhéal Feirste|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lgh 6-7}}</ref> ==Glacadh== Chuir ''[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]'' fáilte roimh an bpodchraoladh nua, á rá gur "maith ann an éagsúlacht seo mar iomaire bán, geall leis, atá sa phodchraoltóireacht Ghaeilge agus géarghá lena saothrú."<ref name=":2" /> "Go n-éirí go geal leo" an ghuí a bhí ag [[Áine Ní Bhreisleáin]], láithreoir ''[[Bladhaire (RnaG)|Bladhaire]]'' ar [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]], ar an dtogra.<ref name=":6" /> Chuir sé isteach ar an léirmheastóir [[Emer Dowling]] leis an ''[[University Observer]]'', agus í ag scríobh i nDeireadh Fómhair 2024, go n-áirítear sa ghluais Béarla a bhíonns le cloisteáil i bhformhór na n-eipeasóidí "a lán focail bhunúsacha atá ar eolas ag beagnach achan duine". Thug sí suntas don méid Béarla a bhíodh á úsáid ag lucht an phodchraolta, go háirithe in abairtí casta. "Ní hé go n-úsáideann siad níos mó Béarla ná Gaeilge – tá a mhalairt fíor, ach níl sé iontach cabhrach do na daoine a bhfuil ag iarraidh a gcuid Gaeilge a fheabhsú". Luaigh sí mar bhuntáiste an éagsúlacht canúintí a bhíonn le cloisteáil ann.<ref name=":3" /> Bhí an taighdeoir [[Rónán Ó Muirthile]] den tuairim go bhfuil sé an-mhaith go háirithe don duine atá ag foghlaim, agus go bhfuil snas leis mar phodchraoladh. Luaigh sé eagráin áirithe, m.sh. agallamh leis an bh[[fuirseoir]] [[Julie Jay]] atá "simplí, tá siad éadrom ach tá siad go maith, go háirithe don té atá ag foghlaim."<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22493932/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|údar=[[Fachtna Ó Drisceoil]] ⁊ [[Rónán Ó Muirthile]]|dáta=2025-03-05|work=[[Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://iadt.ie/about/staff/ronan-o-muirthile/|teideal=Rónán Ó Muirthile - IADT|language=en-GB|work=[[Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire|IEDL]]|dátarochtana=2025-07-15}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * Suíomh oifigiúil: [https://www.independent.ie/podcasts/seachtain-podcast ''Seachtain''] * [https://open.spotify.com/show/7xZ3HbOkKwx5HG2PoCFpTF Spotify] agus [https://podcasts.apple.com/ie/podcast/seachtain/id1732685950 Apple Podcasts] ==Féach freisin== * [[Seachtain (nuachtán)|''Seachtain'' (nuachtán)]] * ''[[Blas (BBC)|Blas]]'' (clár ⁊ podchraoladh) * ''[[An Pod Gaeilge]]'' ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seachtain, podchraoladh}} [[Catagóir:Seachtain|*]] [[Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha]] [[Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha]] [[Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge]] [[Catagóir:Podchraoltaí]] [[Catagóir:Irish Independent]] [[Catagóir:Mediahuis]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2024]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] h1stay91t3dsiol303emdts4l5sq9i2 0 120242 1315425 1302830 2026-05-25T23:16:28Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315425 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[ExtraG.ie]] [[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]] [[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Nuachtáin]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] 1q883rf1747fceqiebtgcmsuhbcq3dt 0 120260 1315429 1274073 2026-05-25T23:19:32Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1315429 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Foinse#Foinse nua (2009–2013)]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] 0ufkp45c8otpz9aopz2m3rphu4hrnhy 0 121033 1315440 1285857 2026-05-25T23:27:11Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315440 wikitext text/x-wiki Is [[rapálaí]] é ó [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]] é '''[[Torby]]'''. Is nua-cheol gaelach é an chuid is mó dá cheol. [[Conor Torbóid]] an fíor-ainm atá air. Foilsíodh a chéad albam i 2025 agus '[[Pork Stew]]' an t-ainm atá air. Ghlac sé páirt i [[Podchraolachán|podchraoladh]] darb ainm '[[Comhrá le Cairde (podchraoladh)|Comhrá le Cairde]].' ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe popcheoil]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chláir]] [[Catagóir:Rapálaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Rapálaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Rapcheoltóirí]] [[Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán Dátheangach na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana]] [[Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana]] {{Síolta ceol}} q8kkyvk2tsggnwisxtroz075ytuho68 2 121281 1315442 1314622 2026-05-25T23:36:20Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1315442 wikitext text/x-wiki == Forais / Institiúidí == : '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]] {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q748720. OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 } OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 } BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value) SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". } } ORDER BY (?itemLabel) | columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Lógó ! Institiúid ! Bundáta ! Ceanncheathrú ! Ceannaire ! Líon suíochán |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[An Chomhairle Eorpach]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-09 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | [[António Costa]] | 27 |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]] | [[Banc Ceannais Eorpach]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-01 | [[Frankfurt]] | [[Christine Lagarde]] | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] | data-sort-value="1957" | 1957 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]'' | 27 |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]] | [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]] | data-sort-value="1952" | 1952 | ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]'' | ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]'' | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]] | [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-18 | [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]] | | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]] | [[Parlaimint na hEorpa]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]'' | [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]] | 720 |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]] | [[an Coimisiún Eorpach]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]'' | [[Ursula von der Leyen]] | 27 |} {{Wikidata list end}} == Gníomhaireachtaí == : Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] ?bunDáta ?tírLabel ?lógó | columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q112827555. ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = "en"). ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = "ga"). #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. } #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. } #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. } #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". #} } ORDER BY (?itemLabel) | columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht }} {| class='wikitable sortable' ! Agency ! Gníomhaireacht |- | European Institute for Gender Equality | Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne |- | European Union Agency for Fundamental Rights | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha |- | European Chemicals Agency | Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán |- | European Securities and Markets Authority | An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí |- | European Banking Authority | An tÚdarás Baincéireachta Eorpach |- | European Union Intellectual Property Office | Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach |- | Europol | Europol |- | European Centre for the Development of Professional Training | an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna |- | European Medicines Agency | Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach |- | European Fisheries Control Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach |- | Translation Centre for the Bodies of the European Union | Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Railways | Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh |- | European Training Foundation | an Foras Oiliúna na hEorpa |- | European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh |- | European Food Safety Authority | An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia |- | European Agency for Safety and Health at Work | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair |- | European Environment Agency | Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach |- | European Union Agency for Criminal Justice Cooperation | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil |- | European Union Agency for the Space Programme | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis |- | European Centre for Disease Prevention and Control | An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar |- | European Maritime Safety Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí |- | European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice | Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais |- | Single Resolution Board | Bord Réitigh Aonair |- | European Border and Coast Guard Agency | Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta |- | European Labour Authority | An tÚdarás Eorpach Saothair |- | Agency for Support for BEREC | Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC |- | Anti-Money Laundering Authority | An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid |- | European Institute of Innovation and Technology | an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht |- | European Union Agency for Cybersecurity | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil |- | European Union Drugs Agency | Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Asylum | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann |- | European Union Agency for Law Enforcement Training | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí |- | European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions | Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú |- | Community Plant Variety Office | Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí |- | European Insurance and Occupational Pensions Authority | An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde |} {{Wikidata list end}} mnzvcubrkrp9dc3pci6zz4i7j802om3 0 122004 1315518 1292684 2026-05-26T10:23:16Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315518 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Thosaigh '''ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí'''<ref>i mBearla, "2025 United States military strikes on alleged drug traffickers"</ref> - a mhaíodh - sa Mhuir Chairib ar an 1 nó an 2 Meán Fómhair 2025. Mhaígh an tUachtarán Donald Trump go raibh cogadh ar siúl idir na Stáit Aontaithe agus na cairtéil atá iompórtáil drugaí ann. Idir 1 Meán Fómhair - 4 Nollaig 2025, buaileadh 23 bád agus maraíodh 87 duine ar a laghad. [[Íomhá:Path and airstrike of Venezuelan speedboat - 1 September 2025.svg|clé|mion|220x220px|1/2 Meán Fómhair: buaileadh bád 2 nó 3 uair nach raibh ró-fhad ó [[Veiniséala]]]] [[Íomhá:2025 United States–Drug Cartel Armed Conflict Large Infographic as of November 20, 2025.svg|clé|mion|220x220px|léargas ginearálta]] === Conspóid === Tharraing na hionsaithe conspóid. Sa chéad ionsaí ar an 1 nó an 2 Meán Fómhair 2025, rinne Cabhlach Mheiriceá dhá ionsaí ar bhád amháin. Scaoil siad dhá dhiúracán ar an mbád ar dtús, a bhris as a chéile ina dhá chuid é, agus a mharaigh gach duine ar bord seachas beirt, a bhí fágtha, de réir cosúlachta, agus iad longbhriste sa raic. Ansin scaoil an Cabhlach dhá dhiúracán eile chun an bheirt údaí a mharú, agus d’éirigh leo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/6-nollaig-2025-maigh-eo/id1525428808?i=1000739990087|teideal=Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=6 Nollaig 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-12-14}}</ref> Bhí an tAimiréal Frank Bradley<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Frank M. Bradley|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_M._Bradley&oldid=1327188210|journal=Wikipedia|date=2025-12-13|language=en}}</ref> i mbun ag an am. Ar an 3 Nollaig, thug sé fianaise do [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil]] [[Comhdháil na Stát Aontaithe|na S-A]] faoi na hionsaithe. Bhí an bád ag iompar drugaí, de réir Washington. Bhí easaontas sa Chabhlach. Ní raibh an an tAire Cosanta [[Pete Hegseth]], sásta leis an Aimiréal Alvin Holsey {"commander of U.S. Southern Command" agus fear gorm). Ar an 11 Nollaig 2025, chuaigh Holsey ar scor.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spokesman.com/stories/2025/dec/12/us-admiral-leading-us-troops-in-latin-america-step/|teideal=US admiral leading US troops in Latin America steps down|dáta=2025-12-12|language=en|work=Spokesman.com|dátarochtana=2025-12-14}}</ref> Rinneadh é a scor go héigeantach, is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/12/12/us/politics/admiral-alvin-holsey-retires-boat-strikes.html|teideal=Alvin Holsey, Admiral Who Oversaw Boat Strikes Off Venezuela’s Coast, Retires|údar=nytimes.com|dáta=12 Nollaig 2025}}</ref> === An dlí === Is coir chogaidh é, agus sárú ar Choinbhinsiún na Ginéive, mairnéalaigh longbhriste a mharú. == Féach freisin == * [[Dara téarma Donald Trump]] * [[Nicolás Maduro]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Coireanna cogaidh]] [[Catagóir:Gáinneálaithe drugaí]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] [[Catagóir:Muir Chairib]] kggoy5e04a8reht0mgcf8ve4ix1issb 1315556 1315518 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Eomurchadha|Eomurchadha]] 1292446 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Thosaigh '''ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí'''<ref>i mBearla, "2025 United States military strikes on alleged drug traffickers"</ref> - a mhaíodh - sa Mhuir Chairib ar an 1 nó an 2 Meán Fómhair 2025. Mhaígh an tUachtarán Donald Trump go raibh cogadh ar siúl idir na Stáit Aontaithe agus na cairtéil atá iompórtáil drugaí ann. Idir 1 Meán Fómhair - 4 Nollaig 2025, buaileadh 23 bád agus maraíodh 87 duine ar a laghad. [[Íomhá:Path and airstrike of Venezuelan speedboat - 1 September 2025.svg|clé|mion|220x220px|1/2 Meán Fómhair: buaileadh bád 2 nó 3 uair nach raibh ró-fhad ó [[Veiniséala]]]] [[Íomhá:2025 United States–Drug Cartel Armed Conflict Large Infographic as of November 20, 2025.svg|clé|mion|220x220px|léargas ginearálta]] === Conspóid === Tharraing na hionsaithe conspóid. Sa chéad ionsaí ar an 1 nó an 2 Meán Fómhair 2025, rinne Cabhlach Mheiriceá dhá ionsaí ar bhád amháin. Scaoil siad dhá dhiúracán ar an mbád ar dtús, a bhris as a chéile ina dhá chuid é, agus a mharaigh gach duine ar bord seachas beirt, a bhí fágtha, de réir cosúlachta, agus iad longbhriste sa raic. Ansin scaoil an Cabhlach dhá dhiúracán eile chun an bheirt údaí a mharú, agus d’éirigh leo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/6-nollaig-2025-maigh-eo/id1525428808?i=1000739990087|teideal=Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=6 Nollaig 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-12-14}}</ref> Bhí an tAimiréal Frank Bradley<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Frank M. Bradley|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_M._Bradley&oldid=1327188210|journal=Wikipedia|date=2025-12-13|language=en}}</ref> i mbun ag an am. Ar an 3 Nollaig, thug sé fianaise do [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil]] [[Comhdháil na Stát Aontaithe|na S-A]] faoi na hionsaithe. Bhí an bád ag iompar drugaí, de réir Washington. Bhí easaontas sa Chabhlach. Ní raibh an an tAire Cosanta [[Pete Hegseth]], sásta leis an Aimiréal Alvin Holsey {"commander of U.S. Southern Command" agus fear gorm). Ar an 11 Nollaig 2025, chuaigh Holsey ar scor.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spokesman.com/stories/2025/dec/12/us-admiral-leading-us-troops-in-latin-america-step/|teideal=US admiral leading US troops in Latin America steps down|dáta=2025-12-12|language=en|work=Spokesman.com|dátarochtana=2025-12-14}}</ref> Rinneadh é a scor go héigeantach, is cosúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/12/12/us/politics/admiral-alvin-holsey-retires-boat-strikes.html|teideal=Alvin Holsey, Admiral Who Oversaw Boat Strikes Off Venezuela’s Coast, Retires|údar=nytimes.com|dáta=12 Nollaig 2025}}</ref> === An dlí === Is coir chogaidh é, agus sárú ar Choinbhinsiún na Ginéive, mairnéalaigh longbhriste a mharú. == Féach freisin == * [[Dara téarma Donald Trump]] * [[Nicolás Maduro]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Coireanna cogaidh]] [[Catagóir:Gáinneálaithe drugaí]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:Dara téarma Donald Trump]] [[Catagóir:Muir Chairib]] 7g1dftcwtg8pw470qjwit9ez5fuho2v 0 122253 1315517 1292671 2026-05-26T10:23:03Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315517 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar an 1 Eanáir 2026, go moch ar maidin, maraíodh thart ar 40 duine i ndóiteán a tharla i gclub oíche / teach tábhairne san Eilvéis. Gortaíodh go dona thart ar 80 eile, dóite den dara nó tríú ghrád go minic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.policevalais.ch/communiques-pour-les-medias/crans-montana-chronologie-de-levenement-et-bilan-provisoire/|teideal=Crans-Montana : chronologie de l’événement et bilan provisoire – Police cantonale valaisanne|work=www.policevalais.ch|dátarochtana=2026-01-01}}</ref> Lasadh síleáil an tí nuair d'imigh spréachairí ó smacht. [[Íomhá:Crans-Montana (Mapillary 167899455252675).jpg|clé|mion|220x220px|Le Bar Constellation]] [[Íomhá:Le Constellation bar fire diagram.svg|clé|mion|220x220px|Léaráid : Uimhir 1, suíocháin'';'' Uimhir 4, an t-aon staighre amach]] [[Íomhá:Crans-Montana vu du ciel.jpg|clé|mion|220x220px|An baile]] == Imeachtaí == Tharla an tubaiste i mbaile Crans Montana, ionad sciála i gcantún Valais-Wallis in iardheisceart na hEilvéise. Bhí teacht na Bliana Nua á cheiliúradh sa bheár / club oíche "Le Constel" (Le Bar Constellation) ag thart ar 1.30 ar maidin agus daoine óga (16-25 bliain go háirithe) as tíortha éagsúla ann. Bhí taispeántas piriteicniúil ar siúl san [[íoslach]] ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=40 duine maraithe, 115 gortaithe i ndóiteán san Eilvéis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0101/1551085-go-leor-daoine-maraithe-i-ndoitean-ag-ionad-sciala-san-eilveis/|date=2026-01-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Spréachaire ba chúis leis an dóiteán. Bhí bean ina suí ar ghuaillí fhreastalaí beáir agus spréachaire ina lámh aici. Chuir sí an tsíleáil, déanta as adhmaid, trí thine de thimpiste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Incendie mortel à Crans-Montana: le récit d'une nuit d'horreur|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZyNOLo9Wc2Q|date=2026-01-01|author=BFMTV}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/inferno-horror-swiss-ski-resort-le-constellation-crans-montana|teideal=‘It happened in seconds’: sudden inferno brings horror to Swiss ski resort|údar=Chris Michael, Rory Carroll|dáta=2026-01-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2026-01-01}}</ref> Leath an tine de luas mire ina dhiaidh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Daoine fós ar iarraidh tar éis na tubaiste san Eilvéis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0102/1551169-daoine-fos-ar-iarraidh-tar-eis-na-tubaiste-san-eilveis/|date=2026-01-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an slua - trí chéad duine b'fhéidir - ina tháinrith agus ní raibh ach staighre amháin ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cnn.com/2026/01/02/europe/how-swiss-club-fire-unfolded-vis-intl|teideal=Champagne sparklers and a fast-spreading inferno: How a deadly Swiss bar tragedy unfolded|údar=Kara Fox, Thomas Bordeaux, Lou Robinson|dáta=2026-01-02|language=en|work=CNN|dátarochtana=2026-01-05}}</ref> == Na híospartaigh == Tháinig ar a laghad seisear den dream a bhfuair bás ó thíortha thar lear. Bhí 11 duine ar a laghad faoi bhun 18 bliain d'aois.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=24/40 den dream a maraíodh san Eilvéis aitheanta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0104/1551427-24-40-den-dream-a-maraiodh-san-eilveis-aitheanta/|date=2026-01-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí lá náisiúnta dobróin fógraithe san Eilvéis don 9 Eanáir. Bhí úínéirí an ionaid á gceistiú agus d'fhéadfadh sé go mbeadh cúiseanna dúnorgain á gcur ina leith.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tubaiste Stardust]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Stair na hEilvéise]] [[Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine]] [[Catagóir:Dóiteáin]] fifj3x3hiso3xmrjvktkazq2ksiy6p6 1315555 1315517 2026-05-26T10:30:20Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1292671 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar an 1 Eanáir 2026, go moch ar maidin, maraíodh thart ar 40 duine i ndóiteán a tharla i gclub oíche / teach tábhairne san Eilvéis. Gortaíodh go dona thart ar 80 eile, dóite den dara nó tríú ghrád go minic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.policevalais.ch/communiques-pour-les-medias/crans-montana-chronologie-de-levenement-et-bilan-provisoire/|teideal=Crans-Montana : chronologie de l’événement et bilan provisoire – Police cantonale valaisanne|work=www.policevalais.ch|dátarochtana=2026-01-01}}</ref> Lasadh síleáil an tí nuair d'imigh spréachairí ó smacht. [[Íomhá:Crans-Montana (Mapillary 167899455252675).jpg|clé|mion|220x220px|Le Bar Constellation]] [[Íomhá:Le Constellation bar fire diagram.svg|clé|mion|220x220px|Léaráid : Uimhir 1, suíocháin'';'' Uimhir 4, an t-aon staighre amach]] [[Íomhá:Crans-Montana vu du ciel.jpg|clé|mion|220x220px|An baile]] == Imeachtaí == Tharla an tubaiste i mbaile Crans Montana, ionad sciála i gcantún Valais-Wallis in iardheisceart na hEilvéise. Bhí teacht na Bliana Nua á cheiliúradh sa bheár / club oíche "Le Constel" (Le Bar Constellation) ag thart ar 1.30 ar maidin agus daoine óga (16-25 bliain go háirithe) as tíortha éagsúla ann. Bhí taispeántas piriteicniúil ar siúl san [[íoslach]] ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=40 duine maraithe, 115 gortaithe i ndóiteán san Eilvéis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0101/1551085-go-leor-daoine-maraithe-i-ndoitean-ag-ionad-sciala-san-eilveis/|date=2026-01-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Spréachaire ba chúis leis an dóiteán. Bhí bean ina suí ar ghuaillí fhreastalaí beáir agus spréachaire ina lámh aici. Chuir sí an tsíleáil, déanta as adhmaid, trí thine de thimpiste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Incendie mortel à Crans-Montana: le récit d'une nuit d'horreur|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZyNOLo9Wc2Q|date=2026-01-01|author=BFMTV}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/inferno-horror-swiss-ski-resort-le-constellation-crans-montana|teideal=‘It happened in seconds’: sudden inferno brings horror to Swiss ski resort|údar=Chris Michael, Rory Carroll|dáta=2026-01-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2026-01-01}}</ref> Leath an tine de luas mire ina dhiaidh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Daoine fós ar iarraidh tar éis na tubaiste san Eilvéis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0102/1551169-daoine-fos-ar-iarraidh-tar-eis-na-tubaiste-san-eilveis/|date=2026-01-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an slua - trí chéad duine b'fhéidir - ina tháinrith agus ní raibh ach staighre amháin ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cnn.com/2026/01/02/europe/how-swiss-club-fire-unfolded-vis-intl|teideal=Champagne sparklers and a fast-spreading inferno: How a deadly Swiss bar tragedy unfolded|údar=Kara Fox, Thomas Bordeaux, Lou Robinson|dáta=2026-01-02|language=en|work=CNN|dátarochtana=2026-01-05}}</ref> == Na híospartaigh == Tháinig ar a laghad seisear den dream a bhfuair bás ó thíortha thar lear. Bhí 11 duine ar a laghad faoi bhun 18 bliain d'aois.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=24/40 den dream a maraíodh san Eilvéis aitheanta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0104/1551427-24-40-den-dream-a-maraiodh-san-eilveis-aitheanta/|date=2026-01-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí lá náisiúnta dobróin fógraithe san Eilvéis don 9 Eanáir. Bhí úínéirí an ionaid á gceistiú agus d'fhéadfadh sé go mbeadh cúiseanna dúnorgain á gcur ina leith.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tubaiste Stardust]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Stair na hEilvéise]] [[Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine]] [[Catagóir:Dóiteáin]] 3da6ya7ep19uieo0mhtu65q4gyw41xi 0 122302 1315512 1292646 2026-05-26T10:21:07Z Bubble Marin2r 74549 https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k 1315512 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhí géarchéim eacnamaíochta, pholaitíochta agus go deimhin dhaonna, i Veiniséala sna 2010idí. Tháinig Nioclás Maduro i gcomharbacht ar [[Hugo Chávez]] mar uachtarán ar Veiniséala in 2013 agus ba é rialtas Maduro ba chúis leis cuid mhór. Cuireadh imeaglú agus forlámhas ina leith go minic. Bhí an tír buailte go holc ag an imirce sna 2010idí. Ba é an bád bán an t-aon dóchas a bhí ann. [[Íomhá:Gdp-per-capita-maddison.png|clé|mion|220x220px|[[Olltáirgeacht intíre]] in aghaidh an duine]] [[Íomhá:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 17 Nollaig 2016]] [[Íomhá:Venezuela's health expenditure; 1999 -.png|clé|mion|220x220px|Caiteachas sláinte an stáit ]] [[Íomhá:Parque Cristal Protestas 2017 09.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 22 Bealtaine 2017]] [[Íomhá:Venezuelan diaspora map.svg|mion|220x220px|Diaspóra Veiniséala, 2019|clé]] [[Íomhá:Immigrant Venezuelan homeless asking for help in the street.jpg|clé|mion|220x220px|Teifeach, 2020, sa [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]]]] [[Íomhá:Number-of-deaths-from-malaria-who, 2000 to 2023, VEN.svg|clé|mion|220x220px|D'imigh an [[Maláire|mhaláire]] ó smacht sa tír]] [[Íomhá:Frontera San Antonio - Cúcuta (2018) 04.jpg|clé|mion|220x220px|Glúin an bháid bháin, Frontera San Antonio - Cúcuta, 2018]] [[Íomhá:Gráfica desempleados Venezuela presidencia Nicolás Maduro.png|clé|mion|220x220px|Dífhostaíocht (an [[An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]])]] [[Íomhá:Paola Ramírez body.jpg|clé|mion|220x220px|19 Aibreán 2017, dúnmharú Paol Ramírez;<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Killing of Paola Ramírez|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Killing_of_Paola_Ram%C3%ADrez&oldid=1205886588|journal=Wikipedia|date=2024-02-10|language=en}}</ref> chuaigh an ráta dúnmharaithe in olcas sna 2010idi]] == Imeachtaí == Idir 2015-2018, thréig 2.3 milliún duine (os cionn 7 faoin gcéad den daonra) an tír (sin a léirigh figiúirí ó na Náisiúin Aontaithe ag an am). Sin é an líon céanna teifeach – nó gar go leor dó – a thug aghaidh ar an Eoraip ón Meánoirthear agus ón Afraic sa tréimhse chéanna. '''2018''' Is beag conspóid a chothaigh an sruth inimirceach seo i Meiriceá Theas go dtí 2018.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-reiteoidh-athruithe-eacnamaiochta-i-veiniseala-an-ghearcheim-imirce-is-mo-da-bhfacthas-riamh-i-meiricea-theas/|teideal=An réiteoidh athruithe eacnamaíochta i Veiniséala an ghéarchéim imirce is mó dá bhfacthas riamh i Meiriceá Theas?|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Lúnasa 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Ach in 2018 bhí baic thaistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ag go leor de na tíortha in aice láimhe; mar shampla, bhí bac taistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ó thús 2018 ag an gColóim agus an tSile. Chothaigh athlonnú na scórtha míle teifeach as Veiniséala fud fad na Brasaíle go leor conspóide sa tír sin.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/briatharchath-i-meiricea-theas-agus-maduro-agus-bolsonaro-in-adharca-a-cheile/|teideal=Briatharchath i Meiriceá Theas agus Maduro agus Bolsonaro in adharca a chéile|údar=Alex Hijmans|dáta=16 Eanáir 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> I mí Lúnasa 2018 rinneadh ionsaí ar champa teifeach as Veiniséala i mbaile teorann sa Bhrasaíl. Rinneadh ionsaí ar champa inimirceach i mbaile beag Pacaraima i dtuaisceart na Brasaíle, áit a thrasnaigh os cionn 500 Veiniséalach an teorainn idir an dá thír chuile lá. De bharr na dteifeach, bhí brú ollmhór ar sheirbhísí sláinte agus sóisialta an bhaile. Cuireadh an lasair sa bhairille nuair a rinne roinnt Veiniséalach fear gnó áitiúil a robáil. Ansin chuir buíon de mhuintir na háite campa de chuid na n-inimirceach trí thine agus theith 1,200 teifeach ar ais thar teorainn go Veiniséala. Ní bhíodh pas ag teastáil ó shaoránaigh Veiniséala chun taisteal chuig mórchuid na dtíortha eile i Meiriceá Theas. Ach in 2018 bhí pas á éileamh ar mhuintir Veiniséala ag Peiriú agus Eacuadór, rud a d’fhág na sluaite Veiniséalach a bhí gan phasanna sáinnithe ar theorainneacha na dtíortha sin. Bhí géarchéim na n-inimirceach as Veiniséala ina hábhar imní ar oileáin [[Arúba|Aruba]], [[Curaçao|Curação]] agus Bonaire (nach bhfuil ach dhá scór ciliméadar amach ó chósta Veiniséala). Is cuid den Ísiltír iad (agus, dá réir sin, den Aontas Eorpach). Tháinig 5,000 teifeach go dtí Aruba in 2018, nó ionann is 5 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin, agus 6,000 ar oileán [[Curaçao|Curação]], nó ionann is 4 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin sin. ==== Beartas eacnamaíochta ==== Agus cúrsaí ag dul in olcas in 2018, chuir Maduro pacáiste beartas eacnamaíochta i bhfeidhm chun dul i ngleic leis an ngéarchéim bhoilscithe agus sholáthair bhia sa tír. Baineadh cúig náid de luach airgeadra na tíre (ar baisteadh ainm nua air lena chois, ''bolívar soberano''), tháinig méadú 3,000 faoin gcéad ar an íosphá, agus cuireadh deireadh leis an bhfóirdheontas don ola (bíodh an peitreal is saoire ar domhan ar fáil i Veiniséala). Ba bheag an mhuinín a chuir muintir Veiniséala sna beartais. Bhí agóidí móra sna cathracha agus scuainí ollmhóra ag na hollmhargaí agus faitíos ar an bpobal go rachadh géarchéim an tsoláthair bhia i ndonas.<ref name=":0" /> '''2019''' I mí Eanáir 2019 insealbhaíodh Maduro don dara tréimhse in oifig aige. Cuireadh caimiléireacht toghchánaíochta i leith an rialtais agus rinne an freasúra baghcat ar an toghchán. Dúirt ceannaire an fhreasúra, Juan Guaidó, a bhí ina uachtarán ar "thionól náisiúnta Veiniséala" ag an am, go mbeadh sé féin sásta áit an uachtaráin Maduro a thógáil. Mhaígh Guaidó go raibh an ceart sin aige de réir an bhunreachta, ós rud é gur mheas an freasúra go raibh uachtaránacht Maduro mídhlisteanach. Bhí Veiniséala i gceartlár cogadh idé-eolaíoch a bhí á fhearadh ag pobalóirí de chuid na heite fíorchlé agus na heite fíordheise ar a chéile. In 2019 thug Maduro, ‘Hitler an lae inniu’ ar Jair Bolsonaro, a chomhghleacaí sa Bhrasaíl. Ag dul thar fóir a bhí Maduro, mar is dual do cheannairí pobalacha. D’fhág nach mór 8 milliún Veiniséalach a dtír dhúchais idir 2015-2023 ann – nó duine as gach cúigear. I Meiriceá Theas agus Láir, cuireadh ‘Teitheadh na Veiniséalach’ i gcomparáid le [[Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí|géarchéim na dteifeach ón Meánoirthear san Eoraip]]. In 2019 d’fhógair Ernesto Araújo, an tAire Gnóthaí Eachtracha i rialtas Bolsonaro, go mbeidh an Bhrasaíl ag tarraingt amach as Conradh Domhanda na hImirce, comhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe a shínigh 150 tír in 2018 i gcathair Marrakesh i Maracó.<ref name=":2" /> '''2023''' D’eagraigh Maduro, reifreann inar fiafraíodh ar aontaigh pobal Veiniséala le hionghabháil a dhéanamh ar cheantar Essequibo, ar cuid den [[An Ghuáin|Ghuáin]] é. D’aontaigh 95 faoin gcéad de mhuintir Veiniséala le Maduro gur cuid de Veiniséala é réigiún Essequibo ó cheart; dhiúltaigh an Ghuáin scun scan don dearcadh sin. Ní raibh sa reifreann agus i gcaint throdach Maduro ach cleasaíocht réamhthoghcháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-ar-2024-toghchain-toghchain-agus-tuilleadh-toghchan/|teideal=Toghcháin, toghcháin agus tuilleadh toghchán – súil chun cinn ar an domhan in 2024|údar=Alex Hijmans|dáta=2 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> '''2024''' I mí Iúil 2024, bhí "bua" ag Nicolás Maduro i dtoghchán uachtaránachta Veiniséala, a thríú téarma sé bliana. Ach bhí easpa trédhearcachta agus calaois curtha ina leith ag an bhfreasúra. I mí na Bealtaine 2024, tarraingíodh siar cuireadh a bhí tugtha do mhonatóirí idirnáisiúnta. De réir na dtorthaí oifigiúla bhí rud beag le cois 51 faoin gcéad de na vótaí ag Maduro agus bhí breis agus 44 faoin gcéad ag iarrthóir an fhreasúra, Edmundo González. Ach cuireadh isteach ar an bhfreasúra nuair a theastaigh uathu súil a choinneáil ar chomhaireamh na vótaí.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-lamh-in-uachtar-ag-maduro-i-veiniseala-amhras-caite-ar-thoradh-an-toghchain/|teideal=An lámh in uachtar ag Maduro i Veiniséala, amhras caite ar thoradh an toghcháin|údar=Alex Hijmans|dáta=31 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Seachas Vladimir Putin agus ceannairí na Síne, na Bolaive agus Chúba, ba bheag duine taobh amuigh de Veiniséala a chreid go raibh bua ionraic ag Maduro. Níor thug na Stáit Meiriceá ná cuid mhaith tíortha eile aon aitheantas do réimeas uachtaránachta Maduro, ag maíomh gur tré chaimiléireacht a bhuaigh sé an toghchán. Bhí amhras caite ag ceannairí roinnt mhaith tíortha i Meiriceá Theas agus Láir ar thoradh an toghcháin agus dá bharr sin bhí an ruaig curtha scun scan ag Maduro ar ambasadóirí na dtíortha sin (an Airgintín, an tSile, Peiriú, Uragua, Cósta Ríce, Panama agus an Phoblacht Dhoiminiceach).<ref name=":1" /> [[Íomhá:Corrupt_Venezuelan_Regime.pdf|clé|mion|220x220px|'''Gabhadh Maduro ach fágadh an regime i gceannas (foinse: Rialtas na S-A, 2020)''']] '''2025-2026''' In 2025 bhí luaíocht $50,000,000 á tairiscint ag na Stáit Aontaithe chun Maduro a gabháil agus é a chur ar a thriail ar chúiseanna drugaí agus sceimhlitheoireachta. Bhí sé geallta ag Donald Trump in 2025 go gcuirfeadh sé trúpaí Meiriceánacha isteach i Veiniséala in iarracht brú a chur ar an Nioclás Maduro éirí as oifig. I dtús 2026, gabhadh Maduro ach d'fhan a rialtas i gceannas. == Féach freisin == * [[Hugo Chavez]], [[Nicolás Maduro]], [[Delcy Rodríguez]] * [[Ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:2000idí]] [[Catagóir:2010idí]] [[Catagóir:2020idí]] [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] rntz10xj69abcjva3syce3h5703fkrn 1315557 1315512 2026-05-26T10:30:21Z DreamRimmer 59437 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Bubble Marin2r|Bubble Marin2r]] ([[User talk:Bubble Marin2r|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1292646 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhí géarchéim eacnamaíochta, pholaitíochta agus go deimhin dhaonna, i Veiniséala sna 2010idí. Tháinig Nioclás Maduro i gcomharbacht ar [[Hugo Chávez]] mar uachtarán ar Veiniséala in 2013 agus ba é rialtas Maduro ba chúis leis cuid mhór. Cuireadh imeaglú agus forlámhas ina leith go minic. Bhí an tír buailte go holc ag an imirce sna 2010idí. Ba é an bád bán an t-aon dóchas a bhí ann. [[Íomhá:Gdp-per-capita-maddison.png|clé|mion|220x220px|[[Olltáirgeacht intíre]] in aghaidh an duine]] [[Íomhá:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 17 Nollaig 2016]] [[Íomhá:Venezuela's health expenditure; 1999 -.png|clé|mion|220x220px|Caiteachas sláinte an stáit ]] [[Íomhá:Parque Cristal Protestas 2017 09.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 22 Bealtaine 2017]] [[Íomhá:Venezuelan diaspora map.svg|mion|220x220px|Diaspóra Veiniséala, 2019|clé]] [[Íomhá:Immigrant Venezuelan homeless asking for help in the street.jpg|clé|mion|220x220px|Teifeach, 2020, sa [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]]]] [[Íomhá:Number-of-deaths-from-malaria-who, 2000 to 2023, VEN.svg|clé|mion|220x220px|D'imigh an [[Maláire|mhaláire]] ó smacht sa tír]] [[Íomhá:Frontera San Antonio - Cúcuta (2018) 04.jpg|clé|mion|220x220px|Glúin an bháid bháin, Frontera San Antonio - Cúcuta, 2018]] [[Íomhá:Gráfica desempleados Venezuela presidencia Nicolás Maduro.png|clé|mion|220x220px|Dífhostaíocht (an [[An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]])]] [[Íomhá:Paola Ramírez body.jpg|clé|mion|220x220px|19 Aibreán 2017, dúnmharú Paol Ramírez;<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Killing of Paola Ramírez|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Killing_of_Paola_Ram%C3%ADrez&oldid=1205886588|journal=Wikipedia|date=2024-02-10|language=en}}</ref> chuaigh an ráta dúnmharaithe in olcas sna 2010idi]] == Imeachtaí == Idir 2015-2018, thréig 2.3 milliún duine (os cionn 7 faoin gcéad den daonra) an tír (sin a léirigh figiúirí ó na Náisiúin Aontaithe ag an am). Sin é an líon céanna teifeach – nó gar go leor dó – a thug aghaidh ar an Eoraip ón Meánoirthear agus ón Afraic sa tréimhse chéanna. '''2018''' Is beag conspóid a chothaigh an sruth inimirceach seo i Meiriceá Theas go dtí 2018.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-reiteoidh-athruithe-eacnamaiochta-i-veiniseala-an-ghearcheim-imirce-is-mo-da-bhfacthas-riamh-i-meiricea-theas/|teideal=An réiteoidh athruithe eacnamaíochta i Veiniséala an ghéarchéim imirce is mó dá bhfacthas riamh i Meiriceá Theas?|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Lúnasa 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Ach in 2018 bhí baic thaistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ag go leor de na tíortha in aice láimhe; mar shampla, bhí bac taistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ó thús 2018 ag an gColóim agus an tSile. Chothaigh athlonnú na scórtha míle teifeach as Veiniséala fud fad na Brasaíle go leor conspóide sa tír sin.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/briatharchath-i-meiricea-theas-agus-maduro-agus-bolsonaro-in-adharca-a-cheile/|teideal=Briatharchath i Meiriceá Theas agus Maduro agus Bolsonaro in adharca a chéile|údar=Alex Hijmans|dáta=16 Eanáir 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> I mí Lúnasa 2018 rinneadh ionsaí ar champa teifeach as Veiniséala i mbaile teorann sa Bhrasaíl. Rinneadh ionsaí ar champa inimirceach i mbaile beag Pacaraima i dtuaisceart na Brasaíle, áit a thrasnaigh os cionn 500 Veiniséalach an teorainn idir an dá thír chuile lá. De bharr na dteifeach, bhí brú ollmhór ar sheirbhísí sláinte agus sóisialta an bhaile. Cuireadh an lasair sa bhairille nuair a rinne roinnt Veiniséalach fear gnó áitiúil a robáil. Ansin chuir buíon de mhuintir na háite campa de chuid na n-inimirceach trí thine agus theith 1,200 teifeach ar ais thar teorainn go Veiniséala. Ní bhíodh pas ag teastáil ó shaoránaigh Veiniséala chun taisteal chuig mórchuid na dtíortha eile i Meiriceá Theas. Ach in 2018 bhí pas á éileamh ar mhuintir Veiniséala ag Peiriú agus Eacuadór, rud a d’fhág na sluaite Veiniséalach a bhí gan phasanna sáinnithe ar theorainneacha na dtíortha sin. Bhí géarchéim na n-inimirceach as Veiniséala ina hábhar imní ar oileáin [[Arúba|Aruba]], [[Curaçao|Curação]] agus Bonaire (nach bhfuil ach dhá scór ciliméadar amach ó chósta Veiniséala). Is cuid den Ísiltír iad (agus, dá réir sin, den Aontas Eorpach). Tháinig 5,000 teifeach go dtí Aruba in 2018, nó ionann is 5 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin, agus 6,000 ar oileán [[Curaçao|Curação]], nó ionann is 4 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin sin. ==== Beartas eacnamaíochta ==== Agus cúrsaí ag dul in olcas in 2018, chuir Maduro pacáiste beartas eacnamaíochta i bhfeidhm chun dul i ngleic leis an ngéarchéim bhoilscithe agus sholáthair bhia sa tír. Baineadh cúig náid de luach airgeadra na tíre (ar baisteadh ainm nua air lena chois, ''bolívar soberano''), tháinig méadú 3,000 faoin gcéad ar an íosphá, agus cuireadh deireadh leis an bhfóirdheontas don ola (bíodh an peitreal is saoire ar domhan ar fáil i Veiniséala). Ba bheag an mhuinín a chuir muintir Veiniséala sna beartais. Bhí agóidí móra sna cathracha agus scuainí ollmhóra ag na hollmhargaí agus faitíos ar an bpobal go rachadh géarchéim an tsoláthair bhia i ndonas.<ref name=":0" /> '''2019''' I mí Eanáir 2019 insealbhaíodh Maduro don dara tréimhse in oifig aige. Cuireadh caimiléireacht toghchánaíochta i leith an rialtais agus rinne an freasúra baghcat ar an toghchán. Dúirt ceannaire an fhreasúra, Juan Guaidó, a bhí ina uachtarán ar "thionól náisiúnta Veiniséala" ag an am, go mbeadh sé féin sásta áit an uachtaráin Maduro a thógáil. Mhaígh Guaidó go raibh an ceart sin aige de réir an bhunreachta, ós rud é gur mheas an freasúra go raibh uachtaránacht Maduro mídhlisteanach. Bhí Veiniséala i gceartlár cogadh idé-eolaíoch a bhí á fhearadh ag pobalóirí de chuid na heite fíorchlé agus na heite fíordheise ar a chéile. In 2019 thug Maduro, ‘Hitler an lae inniu’ ar Jair Bolsonaro, a chomhghleacaí sa Bhrasaíl. Ag dul thar fóir a bhí Maduro, mar is dual do cheannairí pobalacha. D’fhág nach mór 8 milliún Veiniséalach a dtír dhúchais idir 2015-2023 ann – nó duine as gach cúigear. I Meiriceá Theas agus Láir, cuireadh ‘Teitheadh na Veiniséalach’ i gcomparáid le [[Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí|géarchéim na dteifeach ón Meánoirthear san Eoraip]]. In 2019 d’fhógair Ernesto Araújo, an tAire Gnóthaí Eachtracha i rialtas Bolsonaro, go mbeidh an Bhrasaíl ag tarraingt amach as Conradh Domhanda na hImirce, comhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe a shínigh 150 tír in 2018 i gcathair Marrakesh i Maracó.<ref name=":2" /> '''2023''' D’eagraigh Maduro, reifreann inar fiafraíodh ar aontaigh pobal Veiniséala le hionghabháil a dhéanamh ar cheantar Essequibo, ar cuid den [[An Ghuáin|Ghuáin]] é. D’aontaigh 95 faoin gcéad de mhuintir Veiniséala le Maduro gur cuid de Veiniséala é réigiún Essequibo ó cheart; dhiúltaigh an Ghuáin scun scan don dearcadh sin. Ní raibh sa reifreann agus i gcaint throdach Maduro ach cleasaíocht réamhthoghcháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-ar-2024-toghchain-toghchain-agus-tuilleadh-toghchan/|teideal=Toghcháin, toghcháin agus tuilleadh toghchán – súil chun cinn ar an domhan in 2024|údar=Alex Hijmans|dáta=2 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> '''2024''' I mí Iúil 2024, bhí "bua" ag Nicolás Maduro i dtoghchán uachtaránachta Veiniséala, a thríú téarma sé bliana. Ach bhí easpa trédhearcachta agus calaois curtha ina leith ag an bhfreasúra. I mí na Bealtaine 2024, tarraingíodh siar cuireadh a bhí tugtha do mhonatóirí idirnáisiúnta. De réir na dtorthaí oifigiúla bhí rud beag le cois 51 faoin gcéad de na vótaí ag Maduro agus bhí breis agus 44 faoin gcéad ag iarrthóir an fhreasúra, Edmundo González. Ach cuireadh isteach ar an bhfreasúra nuair a theastaigh uathu súil a choinneáil ar chomhaireamh na vótaí.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-lamh-in-uachtar-ag-maduro-i-veiniseala-amhras-caite-ar-thoradh-an-toghchain/|teideal=An lámh in uachtar ag Maduro i Veiniséala, amhras caite ar thoradh an toghcháin|údar=Alex Hijmans|dáta=31 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Seachas Vladimir Putin agus ceannairí na Síne, na Bolaive agus Chúba, ba bheag duine taobh amuigh de Veiniséala a chreid go raibh bua ionraic ag Maduro. Níor thug na Stáit Meiriceá ná cuid mhaith tíortha eile aon aitheantas do réimeas uachtaránachta Maduro, ag maíomh gur tré chaimiléireacht a bhuaigh sé an toghchán. Bhí amhras caite ag ceannairí roinnt mhaith tíortha i Meiriceá Theas agus Láir ar thoradh an toghcháin agus dá bharr sin bhí an ruaig curtha scun scan ag Maduro ar ambasadóirí na dtíortha sin (an Airgintín, an tSile, Peiriú, Uragua, Cósta Ríce, Panama agus an Phoblacht Dhoiminiceach).<ref name=":1" /> [[Íomhá:Corrupt_Venezuelan_Regime.pdf|clé|mion|220x220px|'''Gabhadh Maduro ach fágadh an regime i gceannas (foinse: Rialtas na S-A, 2020)''']] '''2025-2026''' In 2025 bhí luaíocht $50,000,000 á tairiscint ag na Stáit Aontaithe chun Maduro a gabháil agus é a chur ar a thriail ar chúiseanna drugaí agus sceimhlitheoireachta. Bhí sé geallta ag Donald Trump in 2025 go gcuirfeadh sé trúpaí Meiriceánacha isteach i Veiniséala in iarracht brú a chur ar an Nioclás Maduro éirí as oifig. I dtús 2026, gabhadh Maduro ach d'fhan a rialtas i gceannas. == Féach freisin == * [[Hugo Chavez]], [[Nicolás Maduro]], [[Delcy Rodríguez]] * [[Ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:2000idí]] [[Catagóir:2010idí]] [[Catagóir:2020idí]] [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] 5iui45nm3rs2s8qreg7o4eol0vio4kc 0 122927 1315414 1312485 2026-05-25T23:11:40Z Taghdtaighde 60452 Méid áirithe curtha leis agus roinnt athruithe 1315414 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |tipus=Iris liteartha |llengua=Béarla ⁊ Gaeilge |adreça=Oifigí ''Sci-Fi Ireland'',<br/>[[Taj Mahal]],<br/>[[Tíotán (gealach)|Tíotán]], 6ú ghealach<br/>de chuid [[Satarn (pláinéad)|Satairn]] |periodicitat=Leathbhliantán |genere=[[Ficsean eolaíochta]] |tema=Gearrscéalta, léirmheasanna, tuairimíocht |editor=Mark Mullan ⁊<br/>Alex Johnston |publicat_a=[[Éire]] |edicions=1+ |distribucio=I gcló ⁊ mar pdf }} Is iris liteartha é '''''[[Sci-Fi Ireland]]''''' a dhíríonn ar an bh[[ficsean eolaíochta]] [[Éire|Éireannach]]. Is é [[Mark Mullan]] Príomheagarthóir na hirise agus is é [[Alex Johnston]] an Céad-Eagarthóir. Deir siad go bhfuil suim faoi leith acu i scéalta a dhéanann féidearthachtaí daonna a thaighdeadh agus a cheistíonn nádúr an duine a bheith ag scaradh ón gcomhshaol. Tá claonadh i bhfabhar an ghrinn iontu agus is ansa leo coincheapanna ná cruinneas eolaíochta. Mar aon leis an bhficsean, bíonn léirmheasanna agus píosaí tuairimíochta ón bhfoireann san iris. Foilsíodh an chéad eagrán i Mí Bealtaine 2026.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://octocon.com/2026/05/hangout-with-sci-fi-ireland-sun-17th-may/|teideal=Hangout with Sci-Fi Ireland - Sun 17th May|údar=[[Catherine Sharp]]|dáta=2026-05-08|language=as Béarla|work=[[Octocon]]|dátarochtana=2026-05-10}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.sci-fi-ireland.com/about|teideal=About|language=as Béarla|work=Sci-Fi Ireland|dátarochtana=2026-02-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sci-fi-ireland.com/issues|teideal=Issues|language=as Béarla|work=Sci-Fi Ireland|dátarochtana=2026-02-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sci-fi-ireland.com/the-team|teideal=The team|language=as Béarla|work=Sci-Fi Ireland|dátarochtana=2026-02-04}}</ref> == Cur chuige == Cuireann lucht a eagraithe rompu:<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.writing.ie/resources/sci-fi-ireland/|teideal=Submissions Call: Sci-Fi Ireland|dáta=2025-12-09|language=as Béarla|work=[[Writing.ie]]|dátarochtana=2026-02-04}}</ref> * an ficsean eolaíochta nua is fearr dá bhfuil in Éireann a aimsiú agus a fhoilsiú; * aird a dhíriú ar an bhficsean eolaíochta in am a bhfuil fealsúnacht, smaointeoireacht, agus díospóireacht faoin eolaíocht agus faoin teicneolaíocht níos tábhachtaí ná mar a bhíodar riamh; * spás liteartha a chur ar fáil ina mbeidh pobal ficsean eolaíochta na hÉireann in ann nascadh lena chéile agus píosa spraoi a bheith acu Foilsíonn ''Sci-Fi Ireland'' píosaí ó dhaoine a bhfuil ina gcónaí in [[Éire|Éirinn]] nó a rugadh ann. Cuirtear fáilte roimh scéalta i n[[An Ghaeilge|Gaeilge]], ach foilseofar iad taobh le haistriúchán go [[An Béarla|Béarla]]. Iarrtar ar na húdair a gcuid scéalta a chur isteach mar aon le haistriúchán agus beidh sé den riachtanas obair as lámha a chéile leis na heagarthóirí aistriúchán.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> Tá sé i gceist ag lucht na hirise eagrán a fhoilsiú gach Bealtaine agus gach Samhain. Níl an luach a dhíoltar as an saothar ag brath ar líon na bhfocal.<ref name=":0" /> == Stair na hirise == Cuireadh amach gairm ar iarratais le haghaidh an chéad eagráin i Mí Nollag 2025, le spriocdháta roimh na [[Lá Fhéile Bríde|Féile Bríde]] 2026.<ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://irishwriterscentre.ie/opportunities-for-writers-december-2025/|teideal=Opportunities for Writers: December 2025|údar=|dáta=2025-12-22|language=as Béarla|work=[[Áras Scríbhneoirí na hÉireann]]|dátarochtana=2026-02-04}}</ref> Seoladh an chéad eagrán den iris ag an bhféile [[:Catagóir:Ficsean tuairimeach|fhicsean thuairimigh]] [[Norncon]] i m[[Béal Feirste]].<ref name=":2" /> Chuir Mark Mullen an iris i láthair agus léigh údair blaisíní as a gcuid saothar, ina measc Sam Thompson, R.B. Kelly agus Tracey Fahey. Bhí slua mór i láthair dar le T.O. Munro, a thug moladh don iris as ealaíon an chlúdaigh, tosach agus cúl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://fantasy-hive.co.uk/2026/05/norncon-2026-convention-report-2-of-2/|teideal=NORNCON 2026: Convention Report (2 of 2)|údar=[[T. O. Munro]]|dáta=2026-05-22|language=as Béarla|work=[[Fantasy-Hive]]|dátarochtana=2026-05-25}}</ref> San áireamh ann tá scéalta ó na scríbhneoirí [[Sam Thompson]], {{Interlanguage link|RB Kelly|en|RB Kelly}}, an [[Tracey Fahey|Dr Tracey Fahey]], [[Damien Kelly]], [[D.C. Forde]], [[Sarah Murray]], [[Hugo Kelly]], [[S.G. Murphy]], [[Paul van Sickle]] agus [[Cathy de Buitléir]].<ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://damienkellyauthor.com/2026/05/07/norncon-and-all-the-things/|teideal=Norncon and all the things!|údar=[[Damien Kelly]]|dáta=2026-05-07|language=as Béarla|work=Damien Kelly|dátarochtana=2026-05-10}}</ref> Fógraíodh go mbeadh an ghairm ar iarratais le haghaidh an dara heagráin ar oscailt ón 8^ú Meitheamh – 26^ú Iúil 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishwriterscentre.ie/resources/competitions-submissions/|teideal=Competitions and submissions|language=as Béarla|work=[[Áras Scríbhneoirí na hÉireann]]|dátarochtana=2026-05-25}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://www.sci-fi-ireland.com/ sci-fi-ireland.com] == Féach freisin == * [[:Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] * ''[[Albedo One]]'' * ''[[FTL]]'' * ''[[Hyphen]]'' * ''[[Slant]]'' * ''[[Extros]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:SciFi Ireland}} [[Catagóir:Irisí ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2026]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{síol-nuachtán}} g7psuyvx2zlzoha8s2a2rg5ddflwhp5 0 122928 1315415 1310025 2026-05-25T23:12:42Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus mionathruithe 1315415 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann é '''[[Ficsean Tuairimeach Éireann]]''' (FTÉ)<ref group="nóta">Ainm Béarla: "Speculative Fiction Ireland", SFI</ref> do léitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí na seánraí [[ficsean eolaíochta]], [[:Catagóir:Fantaisíocht Éireannach|fantaisíocht]], agus [[:Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach|uafás]] in [[Éire|Éirinn]], faoi choimirce na foilsitheora [[Temple Dark Books]]. Tá [[blag]] agus irisín leathbhliantúil ar líne ag an gcumann agus tá ballraíocht oscailte do chách ar tháille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/culture/2025/0908/1532393-future-tense-new-irish-publisher-showcases-speculative-fiction/|teideal=Future tense - new Irish publisher celebrates speculative fiction|údar=[[Teresa Mannion]]|dáta=18 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland|teideal=Speculative Fiction Ireland (SFI)|language=as Béarla|work=Temple Dark Books|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Dúirt Ronald Geobey, údar fhicsin eolaíochta agus bunaitheoir Temple Dark Books, gur bhunaigh sé an cumann le dhul i ngleic leis an easpa aitheantais a mheas sé a bheith ar scríbhneoirí Éireannacha sna seánraí sin.<ref name=":0" /> Tá socrú ag FTÉ leis an iris ficsean eolaíochta Éireannach ''[[Sci-Fi Ireland]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Welcome to the Alliance!|journal=[[Sci-Fi Ireland]]|issue=1|year=2026|month=Bealtaine|pages=lch 109|language=Béarla}}</ref> ==Féach freisin== * ''[[Sci-Fi Ireland]]'' (iris) * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] == Nascanna amach == * Suíomh oifigiúil: [https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland] (as Béarla) * Blag: [https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland-sfi-blog] <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2026-02-08 |archivedate=2025-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog }}</ref> (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Ficsean Tuairimeach Eireann}} [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Cumainn liteartha]] [[Catagóir:Cumainn in Éirinn]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{Síol-leabhar}} oy3g59zuj0j3bygozlmnisft36ou8ma 1315416 1315415 2026-05-25T23:13:17Z Taghdtaighde 60452 Nasc curtha leis 1315416 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann é '''[[Ficsean Tuairimeach Éireann]]''' (FTÉ)<ref group="nóta">Ainm Béarla: "Speculative Fiction Ireland", SFI</ref> do léitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí na seánraí [[ficsean eolaíochta]], [[:Catagóir:Fantaisíocht Éireannach|fantaisíocht]], agus [[:Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach|uafás]] in [[Éire|Éirinn]], faoi choimirce na foilsitheora [[Temple Dark Books]]. Tá [[blag]] agus irisín leathbhliantúil ar líne ag an gcumann agus tá ballraíocht oscailte do chách ar tháille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/culture/2025/0908/1532393-future-tense-new-irish-publisher-showcases-speculative-fiction/|teideal=Future tense - new Irish publisher celebrates speculative fiction|údar=[[Teresa Mannion]]|dáta=18 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland|teideal=Speculative Fiction Ireland (SFI)|language=as Béarla|work=[[Temple Dark Books]]|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Dúirt Ronald Geobey, údar fhicsin eolaíochta agus bunaitheoir Temple Dark Books, gur bhunaigh sé an cumann le dhul i ngleic leis an easpa aitheantais a mheas sé a bheith ar scríbhneoirí Éireannacha sna seánraí sin.<ref name=":0" /> Tá socrú ag FTÉ leis an iris ficsean eolaíochta Éireannach ''[[Sci-Fi Ireland]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Welcome to the Alliance!|journal=[[Sci-Fi Ireland]]|issue=1|year=2026|month=Bealtaine|pages=lch 109|language=Béarla}}</ref> ==Féach freisin== * ''[[Sci-Fi Ireland]]'' (iris) * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] == Nascanna amach == * Suíomh oifigiúil: [https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland] (as Béarla) * Blag: [https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland-sfi-blog] <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2026-02-08 |archivedate=2025-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog }}</ref> (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Ficsean Tuairimeach Eireann}} [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Cumainn liteartha]] [[Catagóir:Cumainn in Éirinn]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{Síol-leabhar}} i27iedkpfs9scwewx6x75pkqjmhhqvy 0 123249 1315413 1298856 2026-05-25T23:10:28Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus mionathruithe 1315413 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Tá '''Mediahuis''' ar cheann de na comhlachtaí foilsitheoireachta nuachtán is mó san Eoraip. Tá láimhdeachas €1.2 billiún in aghaidh na bliana sa leathdhosaen tír de chuid na hEorpa ina bhfuil siad ag feidhmiú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caillfear-cuid-den-sport-le-meath-an-phaipeir-nuachta/|teideal=Caillfear cuid den spórt le meath an pháipéir nuachta|údar=[[Mártan Ó Ciardha]]|dáta=22 Feabhra 2026|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-02-22}}</ref> [[Íomhá:PeterVd675.jpg|clé|mion|331x331px|an preasbharún {{Interlanguage link|Peter Vandermeersch|nl|Peter Vandermeersch}} in 2024]] Sna 2020idí, bhí an preasbharún {{Interlanguage link|Peter Vandermeersch|nl|Peter Vandermeersch}} i gceannas ar Mediahuis. D'fhógair Mediahuis in 2023 go mbeidh an comhlacht sin críochnaithe le clóbhualadh nuachtán faoi 2030 mar go dtuigeann sé go bhfuil na nuachtáin ag dul ar líne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/comhchoiste_na_gaeilge_na_gaeltachta_agus_phobal_labhartha_na_gaeilge/2023-04-20/2/|teideal=Comhchoiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus Phobal Labhartha na Gaeilge|údar=oireachtas.ie|dáta=20 Aibr 2023|work=[[An tOireachtas|www.oireachtas.ie]]|dátarochtana=2026-02-22}}</ref> Tá titim ollmhór ar dhíolachán páipéir nuachta ar fud a domhain ag tús na 20ú haoise ; sin an fáth a bhfuil leithéidí Mediahuis ag díriú ar na meáin dhigiteacha inniu. In Éirinn is le Mediahuis an ''[[Sunday Independent]], [[Irish Independent]], [[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]], [[Belfast Telegraph]]'', agus ''[[Sunday World]],'' mar aon le dosaen nuachtáin áitiúla. Is minic gurb í an tuairisc chéanna, faoin ainm céanna, a bhíonn ag nuachtáin Mediahuis in Éirinn. Sa bhliain 2025, thug [[Coimisiún na Meán]] tacaíocht le hiriseoireacht ar mhaithe le leas an phobail, ag maoiniú Scéim Tuairiscithe Daonlathais Áitiúil in éineacht le Mediahuis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain-ar-lorg-iriseora-agus-an-fhoireann-ag-fas/a548403052.html|teideal=Seachtain ar lorg iriseora agus an fhoireann ag fás|dáta=2025-03-26|work=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|dátarochtana=2026-02-22}}</ref> == Féach freisin == * ''[[Sunday Independent]], [[Irish Independent]], [[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]], [[Belfast Telegraph]]'', agus ''[[Sunday World]]'' == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Mediahuis| ]] [[Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Ísiltíreacha]] kd2ngj21crfxz0fplxeh7fer7utbtk7 0 124883 1315432 1305380 2026-05-25T23:21:31Z Taghdtaighde 60452 Foinse curtha leis agus mionathruithe 1315432 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin}} Is dráma é '''''[[Connemarvellous]]''''' le [[Bláthnaid Daly]] faoi dhéagóir ó cheantar [[Galltacht|galldaithe]] ag tabhairt faoi chúrsa ag [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh|coláiste samhraidh Gaeltachta]] den chéad uair agus is í atá drogallach roimhe. Dráma grinn dátheangach atá ann faoi aoibhneas agus náire an teacht in inmhe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.takeyourseats.ie/readme/news/connemarvellous-new-theatre-dublin-april-2026|teideal=Connemarvellous at The New Theatre, Dublin – 8–10 Apr 2026|dáta=2026-03-16|language=as Béarla|work=TakeYourSeats.ie|dátarochtana=2026-03-29}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuarard.ie/event/connemarvellous-presents-by-blathnaid-daly/|teideal=Connemarvellous by Bláthnaid Daly|language=as Béarla|work=[[Ionad Ealaíon Tuar Ard]]|dátarochtana=2026-03-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tht.ie/4768/connemarvellous|teideal=Connemarvellous - Bláthnaid Daly|language=as Béarla|work=tht.ie|dátarochtana=2026-03-29}}</ref><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Súil siar spleodrach ar chúrsaí Gaeltachta|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 2|author=[[Áine Ní Dhonnaíle]]|date=5 Bealtaine 2026}}</ref> Bhronn an [[An Chomhairle Ealaíon|Chomhairle Ealaíon]] Dámhachtain Lúfaireachta ar an ndráma seo lena fhorbairt. Díoladh amach na ticéidí don léiriú a rinneadh air mar chuid den fhéile ''[[Féile Scene + Heard|Scene + Heard]]''.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge]] [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:Drámaí Éireannacha]] [[Catagóir:Drámaíocht ghrinn]] {{Siol-drámaíocht}} iipql2sz7rpxzlggu45uv2p461ne53p 0 126041 1315423 1311797 2026-05-25T23:15:47Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1315423 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |periodicitat=Ráitheachán <!--|genere=Iris liteartha--> |tema=Nuafhoilseacháin |publicat_a=[[Éire]] |distribucio=I gcló mar fhorlíonadh }} Ba iris í '''''[[An Léitheoir]]''''' a thugadh gearrchuntais ar leabhair nuafhoilsithe Gaeilge. Bhíodh sé á scaipeadh uair sa ráithe in éineacht leis an iris ''[[Comhar]]'', leis an iris Béarla ''[[Books Ireland]]'', agus scaití leis an nuachtán ''[[Foinse]]''. Foilsíodh an t-eagrán deireanach i Mí Mhárta 2009.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=AN tOIREACHTAS AGUS LITRÍOCHT NA GAEILGE: Cén fáth go bhfuil ag teip air poiblíocht a fháil do na duaiseoirí?|url=https://www.jstor.org/stable/41497662|journal=[[Comhar]]|date=2009|issn=0010-2369|pages=lgh 10–11|volume=69|issue=11|author=[[Máiréad Ní Chinnéide]]}}</ref> Fógraíodh sa bhliain 2020 go mbeadh ''An Léitheoir'' ar ais ar an bhfód ach ar bhonn níos annaimhe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/leitheoiri-na-gaeilge-tionscadal-uaillmhianach-seolta-1.4440658|teideal=Léitheoirí na Gaeilge: Tionscadal uaillmhianach seolta|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|dáta=21 Nollaig 2020|work=[[The Irish Times]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/leitheoiri-na-gaeilge/|teideal=Léitheoirí na Gaeilge|work=[[Foras na Gaeilge]]}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Leitheoir, An}} [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán Ghaeilge]] [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Ráitheacháin]] [[Catagóir:Iris Comhar]] [[Catagóir:COMHAR]] <!--[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain ????]] [[Catagóir:Bunaithe sna ????í]]--> {{Síol-irisleabhar}} 9ed5caf0fk323d1dja2eq0ic6v81uq4 0 126454 1315395 1314897 2026-05-25T20:32:55Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1315395 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An chéad eireaball cibear (20 Aibreán 2000) # Lig dúinn Siamsaíocht a thabhairt duit (24 Aibreán 2000) # Tá boladh an-ard ag an seampán (25 Aibreán 2000) # Teachtairí Praiseach Suas (28 Aibreán 2000) # Cás an Taosráin ar Iarraidh (9 Bealtaine 2000) # An Teachtaire Neamhdhleathach (16 Bealtaine 2000) # Drochchomhairle (24 Bealtaine 2000) # Dán amháin ag teacht aníos láithreach! (26 Bealtaine 2000) # Aimsir Chaite (8 Meitheamh 2000) # Lá Breoite (11 Meitheamh 2000) # Theastaigh iarsma (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 1v1p0rksgb6pebzbain7yh1zq6w7y4k 0 126572 1315375 1315266 2026-05-25T13:15:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315375 wikitext text/x-wiki '''Institiúid na Carthanachta''' (Laidin: ''Institutum Caritatis''; na Roismínigh) is ord reiligiúnach Caitliceach é. Bhunaigh [[Antonio Rosmini]] é ar an 20 Feabhra 1828 ag Sacro Monte Calvario, Domodossola, san Iodáil, agus d'fhaomh an [[Suí Naofa]] go foirmiúil é ar an 20 Nollaig 1838. I dtíortha Béarlóireachta tugtar "Aithreacha na Carthanachta" ar bhaill an ordu; san Iodáil féin is "Roismínigh" a ghlaotar orthu de ghnáth. Is é I.C. an giorrúchán oifigiúil. ==Stair== Sa bhliain 1828, chaith Rosmini an Carghas ag Sacro Monte Calvario os cionn Domodossola ag scríobh bunreachta don ord nua. Níor lorg sé comhaltaí go gníomhach — tháinig beirt nó triúr chuige de réir a chéile, agus chruthaigh siad pobal beag le chéile. I mí na Samhna 1828 chuaigh sé go dtí an Róimh agus chuir an tsochaí faoi bhráid na Vatacáine, agus faomhadh go foirmiúil í sa bhliain 1838. Tháinig na Roismínigh go Sasana den chéad uair sa bhliain 1835 — Luigi Gentili agus beirt sagart eile a tháinig i dtír ag Tilbury. Bhí tionchar suntasach acu ar an gCaitliceachas i Sasana tar éis Acht na Fuascailte Caitlicí 1829. Tá siad i láthair in Éirinn ó na 1840idí. ==Misean== Carthanacht uilíoch is carisma don ord. Murab ionann agus go leor orduithe eile, níor bronnadh ar Rosmini aon misean sonrach — fágann sé sin go bhfuil an Institiúid oscailte d'aon obair a thagann chun cinn tríd an tSoláthair Dhiaga. Tá ceithre ghrúpa sa phobal: bráithre agus sagairt le móideanna (na Roismínigh féin), [[Siúracha Soláthair na hInstitiúide Carthanachta|Siúracha Roismíneacha na Soláthair]], Mic Uchtaithe agus Baill Inscríofa. ==Ceanncheathrú== Tá ceanncheathrú na hInstitiúide ag San Giovanni a Porta Latina, Via di Porta Latina 17, sa Róimh. ==Nasc seachtrach== [http://www.rosmini.org/ Suíomh oifigiúil na hInstitiúide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924040538/http://www.rosmini.org/ |date=2011-09-24 }} [[Catagóir:Orduithe reiligiúnacha Caitliceacha]] [[Catagóir:Eagraíochtaí a bunaíodh i 1828]] [[Catagóir:Caitliceachas san Iodáil]] ntcrdk4j8lpy8pnyv4f2uoz460wickd 0 126580 1315374 2026-05-25T12:51:06Z Marcas.oduinn 33120 Athsheoladh 1315374 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Caiseal Imileá an Bhóthair]] 5apsfcnw33r1na7o9tn85igkly4nhu9 2 126581 1315377 2026-05-25T14:26:37Z Lára Nuinseann 71347 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1330778421|Neotinea maculata]]" 1315377 wikitext text/x-wiki Is [[magairlín]] dúchasach don [[An Anatóil|Áise Bheag]] agus do chodanna den [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[An Afraic Thuaidh|Tuaisceart na hAfraice]] í '''''an Neotinea maculata''''', an '''magairlín glas'''. <ref>{{Cite web-en|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=134144|title=World Checklist of Selected Plant Families}}</ref> (Cóid) <ref>{{Cite web-en|url=http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/tdwg/TDWG_geo2.pdf|title=World Checklist of Selected Plant Families TDWG Geocodes}}</ref> [[Íomhá:Neotinea_maculata_(as_Aceras_secundiflorum)_-_Edwards_vol_18_pl_1525_(1832).jpg|clé|mion|351x351px|''Neotinea maculata'']] == Cur síos == Tá cruth dronuilleogach ag na duilleoga agus tá fad de 5 cm acu. Cruthaíonn siad bonn-róiséad a fhorbraíonn ó nóidíní cruinne faoi thalamh atá suas le 6 cm ar thrastomhas. Tagann na [[Gas|gais]] amach go hingearach ón róiséad agus clúdaítear iad ar feadh trian dá bhfad le [[bracht]] glas éadrom. Bíonn tréimhse an bhláthaithe ó mhí Aibreán go mí [[An Meitheamh|Meitheamh]] agus le linn na tréimhse sin a tháirgtear [[bláthra]] de bhláthanna beaga bána go bándearga. Aimsítear é ar an taobh thiar d'Éirinn agus tig leat é a haimsiú ag fás ar [[Cosán|chosáin]] [[Aolchloch|aolchlocha,]] ar dhumhcha agus ar fhéarthailte gairid cailcreach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wildflowersofireland.net/plant_detail.php?id_flower=444|teideal=Wildflowers of Ireland- Information on dense-flowered orchid|údar=Zoe Devlin|dátarochtana=25/05/26}}</ref> == Tagairtí == # <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> # # https://www.wildflowersofireland.net/plant_detail.php?id_flower=444 Bateman R.M., 2003 Molecular phylogenetics and evolution of Orchidinae and selected Habenariinae (Orchidaceae). ''Bot. J. Linn. Soc.'' 2003; 142(1): 1-40. Delforge P., 2001 Guide des orchidées D'Europe, d'Afrique du Nord et du Proche-Orient, 2° ed, Lausanne, Delachaux et Niestlé {{ISBN|2-603-01228-2}} == Naisc sheachtracha == * [http://perso.numericable.fr/~durbphil/F_NeoTraunSera/Serapia.htm Neotinea maculata Pierre Delforge] <nowiki> [[Catagóir:Plandaí]] [[Catagóir:Magairlíní]] [[Catagóir:Bláthanna fiáine]]</nowiki> 9boug8kkh5spnh3955r5dhmt13p76hl 0 126582 1315394 2026-05-25T20:30:00Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Patrol 03 a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Oibríocht Maothail (25 Aibreán 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1315394 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Patrol 03 a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Oibríocht Maothail (25 Aibreán 2000) [[Catagóir:Cartúin]] mmh6c237t2z5if8fohrggcoitqzvs4v 0 126583 1315409 2026-05-25T23:09:24Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Seachtain (podchraoladh)]] 1315409 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Seachtain (podchraoladh)]] mqtf989c190o6qh3rawi610htvyxwc2 0 126584 1315410 2026-05-25T23:09:48Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Seachtain (podchraoladh)]] 1315410 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Seachtain (podchraoladh)]] mqtf989c190o6qh3rawi610htvyxwc2 0 126585 1315417 2026-05-25T23:13:52Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 1315417 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 9vfee74lviym8ojmdfbrnrgu6tb72my 0 126586 1315418 2026-05-25T23:13:58Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 1315418 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 9vfee74lviym8ojmdfbrnrgu6tb72my 0 126587 1315419 2026-05-25T23:14:03Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 1315419 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Ficsean Tuairimeach Éireann]] 9vfee74lviym8ojmdfbrnrgu6tb72my 14 126588 1315420 2026-05-25T23:14:34Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{DEFAULTSORT:Forlionta treimhseachan}} [[Catagóir:Tréimhseacháin]]' 1315420 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Forlionta treimhseachan}} [[Catagóir:Tréimhseacháin]] aebf1mhqbbr9d44c01d3iyenzhjpet2 14 126589 1315421 2026-05-25T23:14:54Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{DEFAULTSORT:Forlionta treimhseachan Ghaeilge}} [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]' 1315421 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Forlionta treimhseachan Ghaeilge}} [[Catagóir:Forlíonta tréimhseachán]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] amdut2g4zwntpraac4cxcq4g0zd4zke 0 126590 1315428 2026-05-25T23:19:27Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le 'Is éard atá i gceist le '''cuimhneacháin spóirt'''<ref>i mBéarla, ''Sports memorabilia''</ref> ná nithe a bhaineann le saol spóirt — boinn, corn, geansaithe imeartha, trealamh, grianghraif agus cártaí a mbíonn pictiúir d'imreoirí orthu. Cuirtear luach mór ar earraí atá sínithe. Ollghnó is ea an tionscal sna Stáit Aontaithe; íoctar na milliúin ar an gcuid is luachmhaire acu. == Stair == Chomh fada siar le deireadh an 19ú haois bhí comhlacht...' 1315428 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''cuimhneacháin spóirt'''<ref>i mBéarla, ''Sports memorabilia''</ref> ná nithe a bhaineann le saol spóirt — boinn, corn, geansaithe imeartha, trealamh, grianghraif agus cártaí a mbíonn pictiúir d'imreoirí orthu. Cuirtear luach mór ar earraí atá sínithe. Ollghnó is ea an tionscal sna Stáit Aontaithe; íoctar na milliúin ar an gcuid is luachmhaire acu. == Stair == Chomh fada siar le deireadh an 19ú haois bhí comhlachtaí tobac go háirithe ag cur cearnóga beaga cairtchláir ar a mbíodh pictiúir d'imreoirí isteach i bpacaí toitíní. Tá cáil ar leith ar chártaí [[daorchluiche]] sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 2023 tugadh $12.5 milliún ar chárta ar a raibh an t-imreoir [[daorchluiche]] Mickey Mantle. Fuarthas $7.25 milliún ar phictiúr Honus Wagner cúpla bliain ó shin. == Margadh domhanda == Is minic a bhíonn praghsanna iontacha á mbaint amach ag ceantanna idirnáisiúnta. Íocadh €400,000 ar an mbonn a fuair Pelé nuair a bhuaigh an Bhrasaíl Craobh Sacair an Domhain i Meicsiceo i 1970, €160,000 ar cheann na Sile i 1962, agus €230,000 ar cheann na Sualainne. Ní ar bhoinn amháin a bhíonn an t-airgead mór á íoc: tá súil ag ceantálaí amháin go bhfaighfear idir €230,000 agus €350,000 ar an ngeansaí a chaith cúl báire Shasana Peter Shilton, nuair a chuaigh cúl cáiliúil Diego Maradona thairis ag Craobh an Domhain 1986. Is gnách go mbaineann cruthúnas le luach an earra: earraí a bhfuil doiciméadú cinnte faoina stair is luachmhaire i bhfad iad ná earraí gan chruthúnas.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-mhead-a-thabharfa-ar-bhonn-a-fuair-pele-no-ar-gheansai-a-caitheadh-i-gcomortas-an-bhothair-iarainn/|teideal=Cé mhéad a thabharfá ar bhonn a fuair Pele nó ar gheansaí a caitheadh i gComórtas an Bhóthair Iarainn?|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=24 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-25}}</ref> == Éire == Is margadh beag, bídeach é ceann na hÉireann i gcomparáid leis na Stáit Aontaithe. Mar sin féin, tá ceantanna ann. Frítheadh €32,000 ar bhonn a bronnadh nuair a bhuaigh Tráchtálaithe Luimnigh an chéad imirt ariamh ar Chluiche Ceannais Peile na hÉireann in 1887. Is é Fonsie Mealy as Caisleán an Chomair an ceantálaí is mó a bhíonn ag plé lena leithéid sa tír. Maidir le geansaithe imeartha, is beag acu nach bhfuil le fáil faoi bhun €100 ar na suíomhanna idirlín ar a ndíoltar iad, cé go gcuireann iad a bheith seanórtha lena luach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Sorare]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Spórt]] [[Catagóir:Cuimhneacháin spóirt]] [[Catagóir:Cuimhne]] h60eq9opik57n0xyk37lh2bjii8m93p