Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1315718 1315547 2026-05-28T14:39:54Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315718 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] i1ie7mv6hoochbtgbifw068ekil14lv 1315719 1315718 2026-05-28T14:40:02Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by DreamRimmer (TwinkleGlobal) 1315719 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1315769 1315719 2026-05-28T14:50:25Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315769 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] i1ie7mv6hoochbtgbifw068ekil14lv 1315770 1315769 2026-05-28T14:50:33Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315719 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1315807 1315770 2026-05-28T16:34:53Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315807 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 12jvh5ogje348uiew1p3v2k8imic6il 1315808 1315807 2026-05-28T16:34:58Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315719 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1315858 1315808 2026-05-28T16:43:51Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315858 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 12jvh5ogje348uiew1p3v2k8imic6il 1315859 1315858 2026-05-28T16:43:56Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315719 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1316083 1315859 2026-05-28T17:57:59Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316083 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] a6g5t20pt3pcgm32daylzutghy7qox1 1316084 1316083 2026-05-28T17:58:20Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316084 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1316124 1316084 2026-05-28T22:30:49Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316124 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] nm8yqg6n3irp4cdre3bosgg7s6n7j4c 1316129 1316124 2026-05-28T22:31:36Z Icodense 28431 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316084 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1315733 1315493 2026-05-28T14:42:49Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315733 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] sjon4edn5wij25my3rn2nghuyrij5qv 1315745 1315733 2026-05-28T14:44:37Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315745 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 1315824 1315745 2026-05-28T16:37:49Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315824 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] 8b565ktj1dsexpt4u7qyqgxpg8llw6c 1315825 1315824 2026-05-28T16:37:53Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315745 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1315732 1315494 2026-05-28T14:42:30Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315732 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] 9kxiv48qa2hbwmngozw5nptewcvn7th 1315734 1315732 2026-05-28T14:42:49Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315734 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 1315822 1315734 2026-05-28T16:37:20Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315822 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] fu0f3jl9aduwojgw7gzy4xwf51qwgm1 1315823 1315822 2026-05-28T16:37:24Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315734 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1315696 1315459 2026-05-28T14:35:39Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315696 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] 3whfie04swbsxizafshs534df2qvhhg 1315698 1315696 2026-05-28T14:36:17Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315698 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1315784 1315698 2026-05-28T16:29:51Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315784 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] 2ou7z6uuamu53xwmf5xmtfll62hxozu 1315785 1315784 2026-05-28T16:30:01Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315698 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1316060 1315785 2026-05-28T17:53:35Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316060 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] 198avs0plnuhhham4gvfx1ecy0a40uk 1316061 1316060 2026-05-28T17:53:49Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1316091 1316061 2026-05-28T20:18:36Z Марин и его друзья. Подводные истории11 74623 https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM 1316091 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] o7ym4plv6lu61yro9zmct3m83lwwmm7 1316092 1316091 2026-05-28T20:18:44Z Divinations 63974 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории11|Марин и его друзья. Подводные истории11]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории11|talk]]) to last version by TonySt: reverting vandalism 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1316106 1316092 2026-05-28T22:27:45Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316106 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] jf4fdohn4nggwttdplkts3f2fyaq82d 1316120 1316106 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 0 1867 1315954 1259186 2026-05-28T17:00:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315954 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Full irish breakfast 55.jpg|mion|Bricfeasta [[Cócaireacht na hÉireann|Gaelach]]]] Is í an '''chócaireacht''' an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré [[Teas|theas]] a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le [[tine]] a ullmhaíodh le h[[adhmad]], le [[móin]], le [[gual]], le [[gás]] nó le [[leictreachas]]. Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia. Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha. Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar [[feoil|fheoil]], [[iasc]] agus [[ubh|uibheacha]], le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i g[[cócaireacht na Seapáine]], agus deatú agus crochadh le h[[ispín]]í áirithe agus le hiasc. == Roinnt oidis ar an gcócaireacht [[Gael]]ach == * [[Boxty]] * [[Bricfeasta Gaelach]] * [[Colchainneann]] * [[Coddle]] * [[Arán donn]] {{síol}} [[Catagóir:Cócaireacht| ]] 5msikxvunbp64uua21n94ob0yfkvju8 1315955 1315954 2026-05-28T17:01:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Fehufanga|Fehufanga]] 964624 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Full irish breakfast 55.jpg|mion|Bricfeasta [[Cócaireacht na hÉireann|Gaelach]]]] Is í an '''chócaireacht''' an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré [[Teas|theas]] a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le [[tine]] a ullmhaíodh le h[[adhmad]], le [[móin]], le [[gual]], le [[gás]] nó le [[leictreachas]]. Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia. Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha. Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar [[feoil|fheoil]], [[iasc]] agus [[ubh|uibheacha]], le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i g[[cócaireacht na Seapáine]], agus deatú agus crochadh le h[[ispín]]í áirithe agus le hiasc. == Roinnt oidis ar an gcócaireacht [[Gael]]ach == * [[Boxty]] * [[Bricfeasta Gaelach]] * [[Colchainneann]] * [[Coddle]] * [[Arán donn]] {{síol}} [[Catagóir:Cócaireacht| ]] k1ecbmghbow8oxottscjc69fb7s6h39 0 1870 1315978 1273610 2026-05-28T17:04:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315978 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Logo Partido de Internet.png|mion]] Is [[líonra ríomhairí]] poiblí é an '''tIdirlíon''', a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an [[An Domhan|domhain]] trí úsáid de chórais [[teileachumarsáid|teileachumarsáide]] poiblí. Seoltar [[sonraí]] mar mheascán de chomharthaí [[analóg]]acha (seanaimseartha anois) agus comharthaí [[digiteach]]a thar an Idirlíon. Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an [[seoladh IP]] air seo. == Seirbhísí == I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá: * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Ríomhphost]] * [[VOIP]] (glór thar IP) * [[FTP]] (an Prótacal Aistrithe Comhad) I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá: * [[Telnet]] [[Íomhá:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|mion|cinsireacht]] == Úsáidí == I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá: * [[Cumarsáid]] – [[Ríomhphost]], [[seomraí comhrá]], glór thar IP ([[VOIP]]), [[grúpaí nuachta]], srl. * [[Siamsaíocht]] – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl. *[[Íomhá:Internet blackholes 7 (2008).png|mion|"dúphoill"]][[Eolas]] – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le [[inneall cuardaigh|hinnill cuardaigh]] * [[Ríomhthráchtáil]] – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl. * [[Oideachas]] – Tá an [[ríomhfhoghlaim]] ina réimse atá ag fás go mór == Roghanna ceangal == Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá: * [[Leathanbhanda]] thar an gcóras fóin nó thar xhábla: [[DSL|Líne Dhigiteach Rannpháirtí]] ([[DSL]]) ** Úsáidtear an córas teileafóin ** Luas ard – 1 Mbps + ** Ceangailte i gcónaí ** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** Móideim DSL ag teastáil ** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don [[malartán|mhalartán]] ** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand * [[Satailít]]/Gan Sreang ** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil ** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe ** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil * [[Nasc Dialaithe]] ** Úsáidtear an córas [[fón|teileafóin]] ** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid ** Bíonn moill ceangail i gceist ** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** [[Móideim]] ag teastáil ** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe ** Samplaí: do chomhlacht fóin * Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite ([[ISDN]]) ** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil ** ar fáil go forleathan in Éirinn ** Móideim ISDN ag teastáil ** Luas réasúnta – *** 64 Kbps (líne shingil) *** 128Kbps (líne dhúbailte) ** Níl bhíonn moill ceangail ann ** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid [[Íomhá:Cailliau Abramatic Berners-Lee 10 years WWW consortium.png|mion|aithreacha an [[Gréasán Domhanda|WWW]] ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee]] sa bhliain 2004]] == Stair ghairid == * '''1965''' – Tosaíonn [[ARPA]] (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an [[ARPANET]] a fhorbairt * '''1969''' – Déantar an céad 4 [[óstach]] a cheangal le ARPANET: [[Stanford Research Institute]], [[UCLA]], [[UC Santa Barbara]] agus [[University of Utah]] * '''1971''' – 23 óstach ar ARPANET * '''1973''' – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile * '''1974''' – Deartar [[TCP/IP]] le húsáid ar ARPANET * '''1981''' – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn [[NSF]] (National Science Foundation) a [[líonra fairsing]] fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET * '''1982''' – An téarma "Internet" luaite don chéad uair * '''1983''' – TCP/IP in úsáid go caighdeánach * '''1986''' – ARPANET agus [[NFSNET]] ceangailte * '''1987''' – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon * '''1989''' – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon * '''1992''' – An [[WWW]] scaoilte ag [[CERN]]{{Main|An Gréasán Domhanda}} * '''1993''' – An chéad [[Brabhsálaí Gréasáin|bhrabhsálaí]] – [[Mosaic]] * '''1994''' – Bunaíodh [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]]. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir [[pizza]] a ordú ó [[Pizza Hut]] tríd!!! * '''1996''' – 10 milliún óstach * '''1996''' – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda * '''2000''' – Pléascadh an .com * '''2007''' – Tá éileamh ar [[ceol|cheol]] (m.sh. [[iTunes]]), [[podchraoladh]] (m.sh. cláir raidió), [[VOIP]] (m.sh. [[Skype]]), [[blagáil]] (m.sh. IrishBlogs.ie), [[cláir feasacháin]] (m.sh. boards.ie), srl. == Féach freisin == * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]] * [[Ríomhaireacht|Ríomhphost]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Idirlíon, An t}} [[Catagóir:Idirlíon| ]] rc9t0imuj23to1xnd10y68svnt66rdz 1315979 1315978 2026-05-28T17:05:03Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:223.205.72.14|223.205.72.14]] 1273610 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Logo Partido de Internet.png|mion]] Is [[líonra ríomhairí]] poiblí é an '''tIdirlíon''', a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an [[An Domhan|domhain]] trí úsáid de chórais [[teileachumarsáid|teileachumarsáide]] poiblí. Seoltar [[sonraí]] mar mheascán de chomharthaí [[analóg]]acha (seanaimseartha anois) agus comharthaí [[digiteach]]a thar an Idirlíon. Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an [[seoladh IP]] air seo. == Seirbhísí == I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá: * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Ríomhphost]] * [[VOIP]] (glór thar IP) * [[FTP]] (an Prótacal Aistrithe Comhad) I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá: * [[Telnet]] [[Íomhá:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|mion|cinsireacht]] == Úsáidí == I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá: * [[Cumarsáid]] – [[Ríomhphost]], [[seomraí comhrá]], glór thar IP ([[VOIP]]), [[grúpaí nuachta]], srl. * [[Siamsaíocht]] – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl. *[[Íomhá:Internet blackholes 7 (2008).png|mion|"dúphoill"]][[Eolas]] – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le [[inneall cuardaigh|hinnill cuardaigh]] * [[Ríomhthráchtáil]] – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl. * [[Oideachas]] – Tá an [[ríomhfhoghlaim]] ina réimse atá ag fás go mór == Roghanna ceangal == Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá: * [[Leathanbhanda]] thar an gcóras fóin nó thar xhábla: [[DSL|Líne Dhigiteach Rannpháirtí]] ([[DSL]]) ** Úsáidtear an córas teileafóin ** Luas ard – 1 Mbps + ** Ceangailte i gcónaí ** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** Móideim DSL ag teastáil ** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don [[malartán|mhalartán]] ** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand * [[Satailít]]/Gan Sreang ** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil ** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe ** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil * [[Nasc Dialaithe]] ** Úsáidtear an córas [[fón|teileafóin]] ** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid ** Bíonn moill ceangail i gceist ** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** [[Móideim]] ag teastáil ** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe ** Samplaí: do chomhlacht fóin * Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite ([[ISDN]]) ** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil ** ar fáil go forleathan in Éirinn ** Móideim ISDN ag teastáil ** Luas réasúnta – *** 64 Kbps (líne shingil) *** 128Kbps (líne dhúbailte) ** Níl bhíonn moill ceangail ann ** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid [[Íomhá:Cailliau Abramatic Berners-Lee 10 years WWW consortium.png|mion|aithreacha an [[Gréasán Domhanda|WWW]] ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee]] sa bhliain 2004]] == Stair ghairid == * '''1965''' – Tosaíonn [[ARPA]] (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an [[ARPANET]] a fhorbairt * '''1969''' – Déantar an céad 4 [[óstach]] a cheangal le ARPANET: [[Stanford Research Institute]], [[UCLA]], [[UC Santa Barbara]] agus [[University of Utah]] * '''1971''' – 23 óstach ar ARPANET * '''1973''' – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile * '''1974''' – Deartar [[TCP/IP]] le húsáid ar ARPANET * '''1981''' – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn [[NSF]] (National Science Foundation) a [[líonra fairsing]] fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET * '''1982''' – An téarma "Internet" luaite don chéad uair * '''1983''' – TCP/IP in úsáid go caighdeánach * '''1986''' – ARPANET agus [[NFSNET]] ceangailte * '''1987''' – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon * '''1989''' – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon * '''1992''' – An [[WWW]] scaoilte ag [[CERN]]{{Main|An Gréasán Domhanda}} * '''1993''' – An chéad [[Brabhsálaí Gréasáin|bhrabhsálaí]] – [[Mosaic]] * '''1994''' – Bunaíodh [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]]. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir [[pizza]] a ordú ó [[Pizza Hut]] tríd!!! * '''1996''' – 10 milliún óstach * '''1996''' – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda * '''2000''' – Pléascadh an .com * '''2007''' – Tá éileamh ar [[ceol|cheol]] (m.sh. [[iTunes]]), [[podchraoladh]] (m.sh. cláir raidió), [[VOIP]] (m.sh. [[Skype]]), [[blagáil]] (m.sh. IrishBlogs.ie), [[cláir feasacháin]] (m.sh. boards.ie), srl. == Féach freisin == * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]] * [[Ríomhaireacht|Ríomhphost]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Idirlíon, An t}} [[Catagóir:Idirlíon| ]] qincppwfxkd2ebd2n2n1n4erg5bcunm 0 1922 1315946 1273612 2026-05-28T16:59:17Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315946 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Tchaikowski-concerto-piano-theme.png|thumb|Nótáil ceoil [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] - coinséartó bpianó]]Is éard atá i gceist le '''ceol''' ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: [[séis]], [[armóin]], agus [[rithim]]. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá [[fuaimniú]], a chuimsíonn dinimic, [[míriú]] is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine. Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le [[nóta|nótaí ceolmhara]]) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin [[séis]], agus déanann toin seinnte go comhuaineach [[corda (ceol)|cordaí]] agus [[armóin]]. Tá fuaimeanna gan airde déanta le [[cnagadh]] go minic. Is í an [[rithim]] eagrú tomhaiste na gcodanna sin. == Stair an cheoil == Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra. == Scríobh == Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar [[nodaireacht cheolra]] ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (''[[tobchumadh]]''). [[Íomhá:Ceol_08_clúdach.jpg|mion]] == Léiriú == Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag [[ceoltóir]] amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar [[Banna ceoil|ghrúpa ceoil]], ar nós roc-bhanna nó [[ceolfhoireann|ceolfhoirne]]. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an [[raidió]] nó an [[teilifís]], nó fiú [[Idirlíon|an Idirlíon]], cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an n[[giotár]] nó ar an b[[pianó]] mar chéad-uirlis. Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é [[Ludwig van Beethoven]] an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í [[Evelyn Glennie]] (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) . == Oideachas == Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í [[ceoleolaíocht]] réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, [[teoiric cheoil]] agus [[stair cheoil]] san áireamh. == Uirlisí == [[Íomhá:Violin VL100.jpg|thumb|An fhidil]] Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh! == Seánraí == Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann. == Féach freisin == * [[Pop-cheol]] * [[Ragcheol]] * [[Snagcheol]] * [[Na Gormacha]] * [[Ceol rithim agus gormacha|Rithim agus Gormacha]] * [[Rac-cheol]] * [[Ceol Tíre]] * [[Reigé]] * [[Punc-rac]] * [[Miotal trom (ceol)|Miotal Trom]] * [[Ceol damhsa leictreonach]] * [[Dioscó]] * [[Anamcheol]] * [[Rapcheol]] * [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|Ceol Traidisiúnta]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceol|*]] [[Catagóir:Míndána]] 7fefm38eav6outx0o9yajfng5vqdel9 1315947 1315946 2026-05-28T16:59:25Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:223.205.72.14|223.205.72.14]] 1273612 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Tchaikowski-concerto-piano-theme.png|thumb|Nótáil ceoil [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] - coinséartó bpianó]]Is éard atá i gceist le '''ceol''' ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: [[séis]], [[armóin]], agus [[rithim]]. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá [[fuaimniú]], a chuimsíonn dinimic, [[míriú]] is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine. Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le [[nóta|nótaí ceolmhara]]) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin [[séis]], agus déanann toin seinnte go comhuaineach [[corda (ceol)|cordaí]] agus [[armóin]]. Tá fuaimeanna gan airde déanta le [[cnagadh]] go minic. Is í an [[rithim]] eagrú tomhaiste na gcodanna sin. == Stair an cheoil == Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra. == Scríobh == Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar [[nodaireacht cheolra]] ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (''[[tobchumadh]]''). [[Íomhá:Ceol_08_clúdach.jpg|mion]] == Léiriú == Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag [[ceoltóir]] amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar [[Banna ceoil|ghrúpa ceoil]], ar nós roc-bhanna nó [[ceolfhoireann|ceolfhoirne]]. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an [[raidió]] nó an [[teilifís]], nó fiú [[Idirlíon|an Idirlíon]], cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an n[[giotár]] nó ar an b[[pianó]] mar chéad-uirlis. Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é [[Ludwig van Beethoven]] an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í [[Evelyn Glennie]] (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) . == Oideachas == Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í [[ceoleolaíocht]] réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, [[teoiric cheoil]] agus [[stair cheoil]] san áireamh. == Uirlisí == [[Íomhá:Violin VL100.jpg|thumb|An fhidil]] Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh! == Seánraí == Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann. == Féach freisin == * [[Pop-cheol]] * [[Ragcheol]] * [[Snagcheol]] * [[Na Gormacha]] * [[Ceol rithim agus gormacha|Rithim agus Gormacha]] * [[Rac-cheol]] * [[Ceol Tíre]] * [[Reigé]] * [[Punc-rac]] * [[Miotal trom (ceol)|Miotal Trom]] * [[Ceol damhsa leictreonach]] * [[Dioscó]] * [[Anamcheol]] * [[Rapcheol]] * [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|Ceol Traidisiúnta]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceol|*]] [[Catagóir:Míndána]] eqm44pxmr84b72gy8vdgi469buyp8rf 0 2195 1315890 1132410 2026-05-28T16:49:54Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315890 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 5rkn6hbfxbwghbms8rsjcm4ps1j25bt 1315891 1315890 2026-05-28T16:50:00Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1132410 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] d9hv4zsn7o9atoj21gpx04zoaj5nhi0 0 2198 1315763 1315538 2026-05-28T14:49:28Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315763 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 29w9dd8ewgzi1bj7ax7259jv6nw9ve0 1315764 1315763 2026-05-28T14:49:32Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 1315852 1315764 2026-05-28T16:42:54Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315852 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 14spmry58pchud7ed7c3wpby2ku9gia 1315853 1315852 2026-05-28T16:43:00Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 0 2211 1315987 1296078 2026-05-28T17:06:29Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315987 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Córais Scríbhneoireachta‎}} <div align=center><font size=7>&#x169b;&#x1691;&#x168c;&#x1690;&#x168b;&#x169c;</font></div> Is [[aibítir]] sheanda é an t'''Ogham''' nó '''Aibítir na gcrann''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ogam'''), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na [[Críostaíocht|Críostaíochta]] go [[Éire|hÉirinn]], idir [[300]] A.D. agus [[600]] A.D. Faightear inscríte é in Éirinn, in [[Albain]], sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], i [[Sasana]], agus i [[Oileán Mhanann|Manainn]]. [[Íomhá:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta]] == An Córas Scríbhneoireachta == Nuair a ghearrtaí an tOgham ar [[liag]], ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na [[guta|gutaí]] mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na [[consan|consain]]. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha [[Gaeilge]] agus [[Laidin|Laidine]] ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí. [[Íomhá:All Ogham letters including Forfeda - Übersicht aller Ogham-Zeichen einschließlich Forfeda.jpg|thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham]] == Fairsinge == Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i [[Contae Chiarraí|gCiarraí]]. Faightear 81 sampla i [[Contae Chorcaí|gCorcaigh]] agus 47 sampla i [[Contae Phort Láirge|bPort Láirge]]. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i [[Silchester]] i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh. ==Aibítir an Oghaim== {{féach freisin|Bríatharogam}} Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar ''fid''<ref>[http://dil.ie/21999 fid], crann, litir, guta, ar eDIL</ref> (fiodh, crann) ar an gcéad fiche [[Litir (aibítir)|litir]], roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (''Aicme Bheithe'', ''Aicme Uatha'', ''Aicme Mhuine'', ''Aicme Ailme''). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is ''taebomna''<ref>[http://dil.ie/39468 taebomna] ar eDIL</ref>, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar ''[[forfeda]]''<ref>[http://dil.ie/23611 forfid], litir sa bhreis, ar eDIL</ref> (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear ''forfeda'' eile, go háirithe Peith. {{Litreacha Oghaim}} <!-- féach na leathanaigh féin * '''[[Beith (ogham)|Beith]] [B]''', Is é is brí le '''Beithe''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Beith|crann beithe]]", gaolmhar leis an bhfocal ''bedw'' sa Mheán-Bhreatnais. Ceaptar gur iasacht ón bhfocal gaolmhar sa Ghaillis é an focal Laidine ''betula''. * '''[[Luis (ogham)|Luis]]/Caertheand [L]''', Sa tSean-Ghaeilge, tá an focal '''Luis''' gaolmhar le ''luise'' nó ''lus.'' Úsáidtear '''Caertheand''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Caorthann|crann caorthainn]]". * '''[[Fearn (ogham)|Fearn]] [W]''', bhí an brí céanna ag '''Fearn''' sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge ~ [[Fearn]] nó [[Fearnóg]]. Ós rud é go bhfoghraíodh "f" mar "w" sa tSean-Ghaeilge, i.e.''*wernā'', ba é '''{{IPA|[w]}}''' an fhuaim a sheasann sé di. *'''[[Sail (ogham)|Sail]] [S]''', Is é is brí le '''Sail''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Saileach|crann saillí]]" nó "[[saileach]]", gaolmhar le ''salix'' sa Laidin. * '''[[Nion (ogham)|Nion]]/Uinnius [N]''' Is é is brí le '''Nin''' sa tSean-Ghaeilge ná "píce" or "áiléir". Úsáidtear '''Uinnius''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Fuinseog|fhuinseog]]".--> * '''[[Uath (ogham)|Uath]] [H]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Uath '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “[[Sceach gheal|Sceach Gheall]]” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur '''[y]''' atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (''féach ''McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa [[Phróta-Ind-Eorpach]] ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.<!-- * '''[[Dair (ogham)|Dair]] [D]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Dair '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge, i.e. [[Dair|crann darach]]. (PIE ''*doru-'').<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/dair</ref> * '''[[Tinne (ogham)|Tinne]]/Cuileand [T],''' De réir fianaise na nathanna meafaracha (nó ''kennings''), is é is brí le Tinne sa tSean-Ghaeilge ná "barra miotail”, nó “tinne". Úsáidtear “Cuileand” i gCóras na gcrann, i.e. [[Cuileann]]. * '''[[Coll (ogham)|Coll]]''', sa tSean-Ghaeilge bhí an focal céanna atá ann inniu sa Nua-Ghaeilge, '''Coll''', gaolmhar leis an focal ''collen'' sa Bhreatanais. Sa Laidin, tá an focal ''corulus'' nó ''corylus'' gaolmhar leis. * '''[[Ceirt (ogham)|Ceirt]]''', nó '''Cert''' sa tSean-Ghaeilge. Tá an focal seo gaolmhar le ''perth'' sa Bhreatnais agus ''quercus'', “dair”, sa Laidin (Próta-Ind-Eorpach *perkwos). Ceapadh go mícheart gur ceirt a bhí ann sa tSean-Ghaeilge, an focal ar “chiap”, agus tá an botún sin le feiceáil sna nathanna meafaracha. * '''[[Muin (ogham)|Muin]]''' * '''[[Gort (ogham)|Gort]]''' * '''[[nGéadal (ogham)|nGéadal]]''' * '''[[Straif (ogham)|Straif]]''' * '''[[Ruis (ogham)|Ruis]]''' * '''[[Ailm (ogham)|Ailm]]''' * '''[[Onn (ogham)|Onn]]''' * '''[[Úr (ogham)|Úr]]''' * '''[[Eadhadh (ogham)|Eadhadh]]''' * '''[[Iodhadh (ogham)|Iodhadh]].'''--> ==Unicode== Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0. Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997,<ref>Cén cheann?</ref> agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999. Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir &mdash; 25 sa 5 bhunaicme, agus peith &mdash; tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small" | '''Ogham'''<ref group=U1680>Ó leagan Unicode 12.0 amach</ref><ref group= U1680>Boscaí liatha neamhshannta</ref><br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1680.pdf Cairt Oifigiúil den Unicode Consortium] (PDF) |- style="background:#F8F8F8;font-size:small" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+168x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1680: SPACE" | &#x1680; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1681: BEITH" | &#x1681; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1682: LUIS" | &#x1682; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1683: FEARN" | &#x1683; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1684: SAIL" | &#x1684; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1685: NION" | &#x1685; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1686: UATH" | &#x1686; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1687: DAIR" | &#x1687; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1688: TINNE" | &#x1688; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1689: COLL" | &#x1689; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168A: CEIRT" | &#x168A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168B: MUIN" | &#x168B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168C: GORT" | &#x168C; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168D: NGEADAL" | &#x168D; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168E: STRAIF" | &#x168E; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168F: RUIS" | &#x168F; |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+169x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1690: AILM" | &#x1690; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1691: ONN" | &#x1691; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1692: UR" | &#x1692; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1693: EADHADH" | &#x1693; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1694: IODHADH" | &#x1694; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1695: EABHADH" | &#x1695; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1696: OR" | &#x1696; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1697: UILLEANN" | &#x1697; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1698: IFIN" | &#x1698; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1699: EAMHANCHOLL" | &#x1699; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169A: PEITH" | &#x169A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169B: FEATHER MARK" | &#x169B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169C: REVERSED FEATHER MARK" | &#x169C; | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | |- | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Nótaí''' <references group=U1680 /> |} == Cé dó an tOgham? == Ba scil ar leith í an [[córas scríbhneoireachta]] seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – [[rí|ríthe]], [[taoiseach|taoisigh]] agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó. De réir an tseanchais, ba é an [[dia]] [[Ceilteach]] [[Oghma]] (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo. == Deireadh ré == Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] a scríobhadh san 11ú haois. == Foinse == * Ó Murchú, Máirtín (1985). ''The Irish Language''. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire). ==Féach freisin== * ''[[Auraicept na n-Éces]]'' * [[Briatharoghaim]] * ''[[De Dúilib Feda na Forfid]]'' * [[An Leabhar Oghaim]] ==Naisc sheachtracha== * [http://www.megalithicireland.com Irish Ogham Stones] * [http://https://www.ucc.ie/en/discover/visit/centre/stone-corridor/The Stone Corridor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |date=2013-07-11 }} * [https://www.evertype.com/standards/og/ogmharc.html Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon] lenár gcara [[Úsáideoir:Evertype|Evertype]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Aibítrí]] [[Catagóir:Ogham| ]] c08piyfhcr6uc0pwktfzkh8935fr1nj 1315991 1315987 2026-05-28T17:07:04Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Peadar Flanagan|Peadar Flanagan]] 1296078 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Córais Scríbhneoireachta‎}} <div align=center><font size=7>&#x169b;&#x1691;&#x168c;&#x1690;&#x168b;&#x169c;</font></div> Is [[aibítir]] sheanda é an t'''Ogham''' nó '''Aibítir na gcrann''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ogam'''), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na [[Críostaíocht|Críostaíochta]] go [[Éire|hÉirinn]], idir [[300]] A.D. agus [[600]] A.D. Faightear inscríte é in Éirinn, in [[Albain]], sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], i [[Sasana]], agus i [[Oileán Mhanann|Manainn]]. [[Íomhá:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta]] == An Córas Scríbhneoireachta == Nuair a ghearrtaí an tOgham ar [[liag]], ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na [[guta|gutaí]] mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na [[consan|consain]]. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha [[Gaeilge]] agus [[Laidin|Laidine]] ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí. [[Íomhá:All Ogham letters including Forfeda - Übersicht aller Ogham-Zeichen einschließlich Forfeda.jpg|thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham]] == Fairsinge == Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i [[Contae Chiarraí|gCiarraí]]. Faightear 81 sampla i [[Contae Chorcaí|gCorcaigh]] agus 47 sampla i [[Contae Phort Láirge|bPort Láirge]]. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i [[Silchester]] i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh. ==Aibítir an Oghaim== {{féach freisin|Bríatharogam}} Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar ''fid''<ref>[http://dil.ie/21999 fid], crann, litir, guta, ar eDIL</ref> (fiodh, crann) ar an gcéad fiche [[Litir (aibítir)|litir]], roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (''Aicme Bheithe'', ''Aicme Uatha'', ''Aicme Mhuine'', ''Aicme Ailme''). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is ''taebomna''<ref>[http://dil.ie/39468 taebomna] ar eDIL</ref>, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar ''[[forfeda]]''<ref>[http://dil.ie/23611 forfid], litir sa bhreis, ar eDIL</ref> (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear ''forfeda'' eile, go háirithe Peith. {{Litreacha Oghaim}} <!-- féach na leathanaigh féin * '''[[Beith (ogham)|Beith]] [B]''', Is é is brí le '''Beithe''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Beith|crann beithe]]", gaolmhar leis an bhfocal ''bedw'' sa Mheán-Bhreatnais. Ceaptar gur iasacht ón bhfocal gaolmhar sa Ghaillis é an focal Laidine ''betula''. * '''[[Luis (ogham)|Luis]]/Caertheand [L]''', Sa tSean-Ghaeilge, tá an focal '''Luis''' gaolmhar le ''luise'' nó ''lus.'' Úsáidtear '''Caertheand''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Caorthann|crann caorthainn]]". * '''[[Fearn (ogham)|Fearn]] [W]''', bhí an brí céanna ag '''Fearn''' sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge ~ [[Fearn]] nó [[Fearnóg]]. Ós rud é go bhfoghraíodh "f" mar "w" sa tSean-Ghaeilge, i.e.''*wernā'', ba é '''{{IPA|[w]}}''' an fhuaim a sheasann sé di. *'''[[Sail (ogham)|Sail]] [S]''', Is é is brí le '''Sail''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Saileach|crann saillí]]" nó "[[saileach]]", gaolmhar le ''salix'' sa Laidin. * '''[[Nion (ogham)|Nion]]/Uinnius [N]''' Is é is brí le '''Nin''' sa tSean-Ghaeilge ná "píce" or "áiléir". Úsáidtear '''Uinnius''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Fuinseog|fhuinseog]]".--> * '''[[Uath (ogham)|Uath]] [H]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Uath '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “[[Sceach gheal|Sceach Gheall]]” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur '''[y]''' atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (''féach ''McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa [[Phróta-Ind-Eorpach]] ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.<!-- * '''[[Dair (ogham)|Dair]] [D]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Dair '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge, i.e. [[Dair|crann darach]]. (PIE ''*doru-'').<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/dair</ref> * '''[[Tinne (ogham)|Tinne]]/Cuileand [T],''' De réir fianaise na nathanna meafaracha (nó ''kennings''), is é is brí le Tinne sa tSean-Ghaeilge ná "barra miotail”, nó “tinne". Úsáidtear “Cuileand” i gCóras na gcrann, i.e. [[Cuileann]]. * '''[[Coll (ogham)|Coll]]''', sa tSean-Ghaeilge bhí an focal céanna atá ann inniu sa Nua-Ghaeilge, '''Coll''', gaolmhar leis an focal ''collen'' sa Bhreatanais. Sa Laidin, tá an focal ''corulus'' nó ''corylus'' gaolmhar leis. * '''[[Ceirt (ogham)|Ceirt]]''', nó '''Cert''' sa tSean-Ghaeilge. Tá an focal seo gaolmhar le ''perth'' sa Bhreatnais agus ''quercus'', “dair”, sa Laidin (Próta-Ind-Eorpach *perkwos). Ceapadh go mícheart gur ceirt a bhí ann sa tSean-Ghaeilge, an focal ar “chiap”, agus tá an botún sin le feiceáil sna nathanna meafaracha. * '''[[Muin (ogham)|Muin]]''' * '''[[Gort (ogham)|Gort]]''' * '''[[nGéadal (ogham)|nGéadal]]''' * '''[[Straif (ogham)|Straif]]''' * '''[[Ruis (ogham)|Ruis]]''' * '''[[Ailm (ogham)|Ailm]]''' * '''[[Onn (ogham)|Onn]]''' * '''[[Úr (ogham)|Úr]]''' * '''[[Eadhadh (ogham)|Eadhadh]]''' * '''[[Iodhadh (ogham)|Iodhadh]].'''--> ==Unicode== Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0. Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997,<ref>Cén cheann?</ref> agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999. Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir &mdash; 25 sa 5 bhunaicme, agus peith &mdash; tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small" | '''Ogham'''<ref group=U1680>Ó leagan Unicode 12.0 amach</ref><ref group= U1680>Boscaí liatha neamhshannta</ref><br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1680.pdf Cairt Oifigiúil den Unicode Consortium] (PDF) |- style="background:#F8F8F8;font-size:small" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+168x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1680: SPACE" | &#x1680; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1681: BEITH" | &#x1681; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1682: LUIS" | &#x1682; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1683: FEARN" | &#x1683; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1684: SAIL" | &#x1684; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1685: NION" | &#x1685; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1686: UATH" | &#x1686; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1687: DAIR" | &#x1687; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1688: TINNE" | &#x1688; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1689: COLL" | &#x1689; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168A: CEIRT" | &#x168A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168B: MUIN" | &#x168B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168C: GORT" | &#x168C; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168D: NGEADAL" | &#x168D; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168E: STRAIF" | &#x168E; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168F: RUIS" | &#x168F; |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+169x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1690: AILM" | &#x1690; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1691: ONN" | &#x1691; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1692: UR" | &#x1692; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1693: EADHADH" | &#x1693; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1694: IODHADH" | &#x1694; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1695: EABHADH" | &#x1695; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1696: OR" | &#x1696; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1697: UILLEANN" | &#x1697; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1698: IFIN" | &#x1698; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1699: EAMHANCHOLL" | &#x1699; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169A: PEITH" | &#x169A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169B: FEATHER MARK" | &#x169B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169C: REVERSED FEATHER MARK" | &#x169C; | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | |- | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Nótaí''' <references group=U1680 /> |} == Cé dó an tOgham? == Ba scil ar leith í an [[córas scríbhneoireachta]] seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – [[rí|ríthe]], [[taoiseach|taoisigh]] agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó. De réir an tseanchais, ba é an [[dia]] [[Ceilteach]] [[Oghma]] (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo. == Deireadh ré == Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] a scríobhadh san 11ú haois. == Foinse == * Ó Murchú, Máirtín (1985). ''The Irish Language''. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire). ==Féach freisin== * ''[[Auraicept na n-Éces]]'' * [[Briatharoghaim]] * ''[[De Dúilib Feda na Forfid]]'' * [[An Leabhar Oghaim]] ==Naisc sheachtracha== * [http://www.megalithicireland.com Irish Ogham Stones] * [http://https://www.ucc.ie/en/discover/visit/centre/stone-corridor/The Stone Corridor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |date=2013-07-11 }} * [https://www.evertype.com/standards/og/ogmharc.html Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon] lenár gcara [[Úsáideoir:Evertype|Evertype]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Aibítrí]] [[Catagóir:Ogham| ]] jv4cci6i5o9qeyi0xazmlkgoetquxpw 0 2233 1315920 1284338 2026-05-28T16:55:10Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315920 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard atá i gceist leis an t'''síceolaíocht''' (nó an '''aigneolaíocht''' uaireanta) ná an brainse sin den [[eolaíocht]] a bhaineann le [[córas céadfach|aireachtáil]], smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an [[comhshaol|timpeallacht nádúrtha]] agus shóisialta. Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den [[eolaíocht nádúrtha]] (mar shampla, an [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] agus go háirithe an [[córas céadfach|eolaíocht néarach]]) agus [[Eolaíocht shóisialta|shóisialta]] (mar shampla, an t[[socheolaíocht]] agus an [[eolaíocht pholaitiúil]]). Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an [[Síceolaíocht chliniciúil|tsíceolaíocht chliniciúil]], atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le [[síciatracht]], ach ní hionann an dá rud. Is brainse [[leigheas|leighis]] í an tsíciatracht, agus is [[dochtúir leighis|lia]] an t[[síciatraí]]. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist. ==Tagairtí== {{reflist}} {{wikt|síceolaíocht}} {{síol-sláinte}} [[Catagóir:Neamhoird mheabhracha]] [[Catagóir:Síceolaíocht| ]] [[Catagóir:Síciatracht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] c3qpn89j1pgviebkis5rskegi7qvwfk 1315924 1315920 2026-05-28T16:55:41Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1284338 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard atá i gceist leis an t'''síceolaíocht''' (nó an '''aigneolaíocht''' uaireanta) ná an brainse sin den [[eolaíocht]] a bhaineann le [[córas céadfach|aireachtáil]], smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an [[comhshaol|timpeallacht nádúrtha]] agus shóisialta. Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den [[eolaíocht nádúrtha]] (mar shampla, an [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] agus go háirithe an [[córas céadfach|eolaíocht néarach]]) agus [[Eolaíocht shóisialta|shóisialta]] (mar shampla, an t[[socheolaíocht]] agus an [[eolaíocht pholaitiúil]]). Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an [[Síceolaíocht chliniciúil|tsíceolaíocht chliniciúil]], atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le [[síciatracht]], ach ní hionann an dá rud. Is brainse [[leigheas|leighis]] í an tsíciatracht, agus is [[dochtúir leighis|lia]] an t[[síciatraí]]. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist. ==Tagairtí== {{reflist}} {{wikt|síceolaíocht}} {{síol-sláinte}} [[Catagóir:Neamhoird mheabhracha]] [[Catagóir:Síceolaíocht| ]] [[Catagóir:Síciatracht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2ebp4mi6zj9iaiulmmuauwkp7q1d5ja 0 2296 1315892 1290873 2026-05-28T16:50:12Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315892 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] sx4hzd60ii5b3aqye0opqebzu7fyiu2 1315893 1315892 2026-05-28T16:50:16Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Peadar Flanagan|Peadar Flanagan]] 1290873 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] g66efwffosi94a1vygw5c4ioi7mluvf 1315918 1315893 2026-05-28T16:54:35Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315918 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] sx4hzd60ii5b3aqye0opqebzu7fyiu2 1315921 1315918 2026-05-28T16:55:13Z Lp0 on fire 72311 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1315921 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] g66efwffosi94a1vygw5c4ioi7mluvf 0 2308 1315980 1196311 2026-05-28T17:05:19Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315980 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:'Bank Holiday, Kew' by Camille Pissarro, 1892.jpg|mion|[[Camille Pissarro]], 'Bank Holiday, [[Kew]]', 1892]] I measc na '''laethanta saoire''' in [[Éirinn]], tá: * [[1 Eanáir (Lá Caille)|Lá Caille]] - [[1 Eanáir]] tá lá saoire ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] ar an chéad lá den [[Bliain|bhliain]]. * [[Lá Fhéile Bríde]] - [[1 Feabhra]]. * [[Lá Bealtaine]] - [[1 Bealtaine]], saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar nós cuid mhór den [[an Eoraip|Eoraip]]. * [[An Cháisc]] - comóradh [[Aiséirí Íosa|aiséirí]] Chríost. * [[Lá 'le Pádraig]] nó [[Lá Fhéile Pádraig]] - bás [[Naomh Pádraig|Naoimh Pádraig]] - [[17 Márta]]. * Lá Saoire Bainc an t[[Samhradh|Samhraidh]] - Tá saoire bainc ar an chéad [[An Luan|Luan]] i mhí [[An Lúnasa|Lúnasa]] in Éirinn. * Lá Saoire Bainc, [[Deireadh Fómhair]]: An Luan deireanach. * [[Lá Nollag]] - [[25 Nollaig]] - Ceiliúrann [[an Nollaig]] breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]]. * [[Lá 'le Stiofán]] nó [[Lá Fhéile Stiofán]] - [[26 Nollaig]] - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach. * Oíche Cinn Bliana - [[31 Nollaig]] - feighil na Bliana Nua. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Féilte|La saoire]] [[Catagóir:Saoirí]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 9rg4jt6b8tjqej5oupzyuhrkk7pon6f 1315981 1315980 2026-05-28T17:05:25Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1196311 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:'Bank Holiday, Kew' by Camille Pissarro, 1892.jpg|mion|[[Camille Pissarro]], 'Bank Holiday, [[Kew]]', 1892]] I measc na '''laethanta saoire''' in [[Éirinn]], tá: * [[1 Eanáir (Lá Caille)|Lá Caille]] - [[1 Eanáir]] tá lá saoire ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] ar an chéad lá den [[Bliain|bhliain]]. * [[Lá Fhéile Bríde]] - [[1 Feabhra]]. * [[Lá Bealtaine]] - [[1 Bealtaine]], saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar nós cuid mhór den [[an Eoraip|Eoraip]]. * [[An Cháisc]] - comóradh [[Aiséirí Íosa|aiséirí]] Chríost. * [[Lá 'le Pádraig]] nó [[Lá Fhéile Pádraig]] - bás [[Naomh Pádraig|Naoimh Pádraig]] - [[17 Márta]]. * Lá Saoire Bainc an t[[Samhradh|Samhraidh]] - Tá saoire bainc ar an chéad [[An Luan|Luan]] i mhí [[An Lúnasa|Lúnasa]] in Éirinn. * Lá Saoire Bainc, [[Deireadh Fómhair]]: An Luan deireanach. * [[Lá Nollag]] - [[25 Nollaig]] - Ceiliúrann [[an Nollaig]] breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]]. * [[Lá 'le Stiofán]] nó [[Lá Fhéile Stiofán]] - [[26 Nollaig]] - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach. * Oíche Cinn Bliana - [[31 Nollaig]] - feighil na Bliana Nua. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Féilte|La saoire]] [[Catagóir:Saoirí]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 8klong2b03c9cueaei9sf0bx410nk23 0 2320 1315984 1258728 2026-05-28T17:05:59Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315984 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:P literature grey.svg|mion]] Díolaim scríbhinní í an '''litríocht''' a bhaineann feidhm as an g[[cumadóireacht]] chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le [[filíocht]], le [[scéal]]ta, le haistí, le [[drámaíocht]] agus eile. Ina theannta sin is féidir an [[focal]] a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] áirithe, le ré áirithe, le [[tír]] áirithe agus msd. Is iad [[ficsean]] agus [[neamhfhicsean]] na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa. == Féach freisin == * [[Litríocht na hÉireann]] * [[Litríocht na Gaeilge]] * [[Litríocht na hIodáilise]] * [[Litríocht na bPáistí]] * [[Litríocht na Sualainnise]] * [[Litríocht na Liotuáine]] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Litriocht}} [[Catagóir:Litríocht| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] knwcqnrycqozloilcyql7he62zz1tju 1315985 1315984 2026-05-28T17:06:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1258728 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:P literature grey.svg|mion]] Díolaim scríbhinní í an '''litríocht''' a bhaineann feidhm as an g[[cumadóireacht]] chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le [[filíocht]], le [[scéal]]ta, le haistí, le [[drámaíocht]] agus eile. Ina theannta sin is féidir an [[focal]] a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] áirithe, le ré áirithe, le [[tír]] áirithe agus msd. Is iad [[ficsean]] agus [[neamhfhicsean]] na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa. == Féach freisin == * [[Litríocht na hÉireann]] * [[Litríocht na Gaeilge]] * [[Litríocht na hIodáilise]] * [[Litríocht na bPáistí]] * [[Litríocht na Sualainnise]] * [[Litríocht na Liotuáine]] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Litriocht}} [[Catagóir:Litríocht| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] 9k5clqf1u4707g84gbene33qiecabpt 0 2326 1315967 1258721 2026-05-28T17:03:14Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315967 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|300px|right|[[Amharclann]] i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]] [[Íomhá:Comedy and tragedy masks without background.svg|thumb|200px|right|Maisc amharclainne [[Greann|grinn]] agus [[tragóid]]e, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]] Saothar a chur i láthair beo in [[amharclann]] nó i spás poiblí eile atá sa '''drámaíocht''' (nó '''dráma'''). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa [[litríocht]]. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis [[an tSean-Ghréig]] agus chuireadh [[Eoiripidéas]], [[Sofaicléas]] agus na drámadóirí [[an Ghréig|Gréagacha]] eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin. Tagann an focal ''dráma'' ón t[[Sean-Ghréigis]] ''δρᾶμα'' a ciallaíonn sé "gníomh". Ar [[William Shakespeare]] a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa [[16ú haois]], cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill. == Féach freisin == * [[Drámaíocht Éireannach]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] {{DEFAULTSORT:Dramaiocht}} [[Catagóir:Drámaíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] lkity99k9kobvqei5xudnhjossj58x7 1315969 1315967 2026-05-28T17:03:19Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1258721 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|300px|right|[[Amharclann]] i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]] [[Íomhá:Comedy and tragedy masks without background.svg|thumb|200px|right|Maisc amharclainne [[Greann|grinn]] agus [[tragóid]]e, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]] Saothar a chur i láthair beo in [[amharclann]] nó i spás poiblí eile atá sa '''drámaíocht''' (nó '''dráma'''). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa [[litríocht]]. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis [[an tSean-Ghréig]] agus chuireadh [[Eoiripidéas]], [[Sofaicléas]] agus na drámadóirí [[an Ghréig|Gréagacha]] eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin. Tagann an focal ''dráma'' ón t[[Sean-Ghréigis]] ''δρᾶμα'' a ciallaíonn sé "gníomh". Ar [[William Shakespeare]] a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa [[16ú haois]], cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill. == Féach freisin == * [[Drámaíocht Éireannach]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] {{DEFAULTSORT:Dramaiocht}} [[Catagóir:Drámaíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] il86t1012ucphl2f6g2bs1374w9si4m 0 2334 1316150 1131254 2026-05-29T11:58:09Z TGcoa 21229 1316150 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Gerhard Fritz Kurt Schröder''' (a rugadh ar an [[7 Aibreán]] [[1944]]) an seachtú [[Príomh-Aire|Seansailéir]] ar an n[[An Ghearmáin|Gearmán]] (1998-2005). Tháinig sé i gcomharba ar [[Helmut Kohl]] sa bhliain [[1998]], agus d'fhan sé i bhfeidhmeannas go dtí gur toghadh [[Angela Merkel]] mar Sheansailéir sa bhliain [[2005]]. Ceannaire [[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine]] a bhí ann go dtí 2005. Lán d'aer an tsaoil, agus an-mhór le [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], tharraing sé conspóid go leor ar scór. [[Íomhá:1990-07-27 Hiltrud und Gerhard Schröder zu Gast in der Georgsbuchhandlung bei Otto Stender, Georgstraße 52 in Hannover (2).jpg|clé|mion|Gerhard Schröder agus Hillu, a bhean ag an am, in [[Hannover]], 1990|223x223px]] [[Íomhá:Schröder and Bush in the Oval Office.jpg|clé|mion|2004 le [[George W. Bush|Bush]]|220x220px]]Tar éis dó a bheith ag obair i jabanna éagsúla san earnáil mhiondíola agus i dtionscal na tógála, bhain sé áit amach ar ollscoil nuair a bhí sé 22.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4231521803538778|teideal=Gerhard Schroeder|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:Gerhard Schroeder MUC-20050910-01.jpg|clé|mion|2005|220x220px]] [[Íomhá:Vladimir Putin in Saint Petersburg-41.jpg|clé|mion|Vladimir Putin, Schroeder agus a bhean ag an am, Doris Köpf i [[Cathair Pheadair|Saint Petersburg]], 2003. D'uchtaigh Schroeder beirt pháiste as [[Cathair Pheadair]], an chéad leanbh sa bhliain 2004 nuair a bhí sé fós ina Sheansailéir, agus le cuidiú ó Putin.<ref>{{Cite news|url=https://www.welt.de/politik/article146254/Schroeder-nimmt-noch-ein-Kind-auf.html|teideal=Schröder nimmt noch ein Kind auf|údar=WELT.de/dpa|dáta=2006-08-16|work=DIE WELT|dátarochtana=2021-04-08}}</ref> Rún a bhí ann ag an am.|220x220px]] [[Íomhá:Vladimir Putin with Gerhard Schroeder-1.jpg|clé|mion|220x220px|Bhí Schröder faoi bhos an chait ag [[Vladimir Putin]]. Tógadh an phíblíne [[Nord Stream 2]]]] == Saol == Céimí de chuid Ollscoil [[Göttingen]], rinneadh [[Abhcóide|dlíodóir]] de sa bhliain 1976 agus bhí sé ag dlíodóireacht ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh sin. Ba é [[Horst Mahler]], a bhí ar bhaill bhunaidh an [[Rote Armee Fraktion]] agus ina nua-Naitsí níos déanaí, duine dá chliaint ba thábhachtaí; chuidigh Schröder leis d'fhonn gur scaoileadh amach as an bpríosún é agus gur ligeadh isteach sa Bharra arís é. === Polaitíocht === Ball den SPD ([[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Páirtí Sóisialta Daonlathach]]) ó 1963, bhí sa Bundestag (1980-86) agus i Landtag na Sacsaine Íochtaraí (1986-98) áit arbh é Uachtarán na nAirí ó 1990 go 1998, i gceannas ar comhrialtas Dearg-Glas a thuar an rialtas a raibh sé ina cheannaire air ina dhiaidh sin ar leibhéal náisiúnta. Toghadh mar [[Seansailéir na Gearmáine|Sheansailéir na Gearmáine]] é sa bhliain 1998 agus atoghadh a rialtas sa bhliain 2002. Le linn dó bheith ina Sheansailéir, tugadh aontais shibhialta isteach do lánúineacha comhghnéis agus léirscaoileadh an próiseas bronnta saoránachta go mór. [[Íomhá:Soyeon Kim Gerhard Schröder 8751.jpg|clé|mion|Schröder-Kim So-yeon and Gerhard Schröder (2018)|237x237px]] === Ar scor === I ndiaidh an toraidh éiginnte a bhí ar olltoghchán 2005 agus tar éis d'Angela Merkel a bheith tofa mar Sheansailéir, d'éirigh sé as an bpolaitíocht agus d'fhill sé ar ais ar an dlíodóireacht. Ach mar shainchomhairleoir gnó, thosaigh Schröder ag déanamh stocaireacht, don [[An Rúis|Rúis]] go háirithe agus a chara, [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]. Mar shampla, chuir sé an phíblíne gháis [[Nord Stream 2]] chun cinn. Mar chainteoir poiblí chomh maith, ag nochtadh a chuid tuairimí, tharraing sé conspóid air féin. Phós sé sí den chúigiú huair ar 2 Bealtaine 2018 in Seoul, bean darbh ainm Kim So-yeon a rugadh sa bhliain 1968.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Schröder-Kim So-yeon|url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Schr%C3%B6der-Kim_So-yeon&oldid=209999886|journal=Wikipedia|date=2021-03-20|language=de}}</ref> == Féach freisin == * [[Nord Stream 2]] * [[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Páirtí Sóisialta Daonlathach]] * [[Helmut Kohl]] == Tagairtí == {{reflist}}<br /> {{Seansailéirí na Gearmáine}} {{DEFAULTSORT:Schroder, Gerhard}} [[Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha]] 90ynojs71xec7pb5xtxpacs4xo9wies 1316151 1316150 2026-05-29T11:58:45Z TGcoa 21229 1316151 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Gerhard Fritz Kurt Schröder''' (a rugadh ar an [[7 Aibreán]] [[1944]]) an seachtú [[Príomh-Aire|Seansailéir]] ar an n[[An Ghearmáin|Gearmán]] (1998-2005). Tháinig sé i gcomharba ar [[Helmut Kohl]] sa bhliain [[1998]], agus d'fhan sé i bhfeidhmeannas go dtí gur toghadh [[Angela Merkel]] mar Sheansailéir sa bhliain [[2005]]. Ceannaire [[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine]] a bhí ann go dtí 2005. Lán d'aer an tsaoil, agus an-mhór le [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], tharraing sé conspóid go leor ar scór. [[Íomhá:1990-07-27 Hiltrud und Gerhard Schröder zu Gast in der Georgsbuchhandlung bei Otto Stender, Georgstraße 52 in Hannover (2).jpg|clé|mion|Gerhard Schröder agus Hillu, a bhean ag an am, in [[Hannover]], 1990|223x223px]] [[Íomhá:Schröder and Bush in the Oval Office.jpg|clé|mion|2004 le [[George W. Bush|Bush]]|220x220px]]Tar éis dó a bheith ag obair i jabanna éagsúla san earnáil mhiondíola agus i dtionscal na tógála, bhain sé áit amach ar ollscoil nuair a bhí sé 22.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4231521803538778|teideal=Gerhard Schroeder|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:Gerhard Schroeder MUC-20050910-01.jpg|clé|mion|2005|220x220px]] [[Íomhá:Vladimir Putin in Saint Petersburg-41.jpg|clé|mion|Vladimir Putin, Schroeder agus a bhean ag an am, Doris Köpf i [[Cathair Pheadair|Saint Petersburg]], 2003. D'uchtaigh Schroeder beirt pháiste as [[Cathair Pheadair]], an chéad leanbh sa bhliain 2004 nuair a bhí sé fós ina Sheansailéir, agus le cuidiú ó Putin.<ref>{{Cite news|url=https://www.welt.de/politik/article146254/Schroeder-nimmt-noch-ein-Kind-auf.html|teideal=Schröder nimmt noch ein Kind auf|údar=WELT.de/dpa|dáta=2006-08-16|work=DIE WELT|dátarochtana=2021-04-08}}</ref> Rún a bhí ann ag an am.|220x220px]] [[Íomhá:Vladimir Putin with Gerhard Schroeder-1.jpg|clé|mion|220x220px|Bhí Schröder faoi bhos an chait ag [[Vladimir Putin]]. Tógadh an phíblíne [[Nord Stream 2]]]] == Saol == Céimí de chuid Ollscoil [[Göttingen]], rinneadh [[Abhcóide|dlíodóir]] de sa bhliain 1976 agus bhí sé ag dlíodóireacht ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh sin. Ba é [[Horst Mahler]], a bhí ar bhaill bhunaidh an [[Rote Armee Fraktion]] agus ina nua-Naitsí níos déanaí, duine dá chliaint ba thábhachtaí; chuidigh Schröder leis d'fhonn gur scaoileadh amach as an bpríosún é agus gur ligeadh isteach sa Bharra arís é. === Polaitíocht === Ball den SPD ([[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Páirtí Sóisialta Daonlathach]]) ó 1963, bhí sa Bundestag (1980-86) agus i Landtag na Sacsaine Íochtaraí (1986-98) áit arbh é Uachtarán na nAirí ó 1990 go 1998, i gceannas ar comhrialtas Dearg-Glas a thuar an rialtas a raibh sé ina cheannaire air ina dhiaidh sin ar leibhéal náisiúnta. Toghadh mar [[Seansailéir na Gearmáine|Sheansailéir na Gearmáine]] é sa bhliain 1998 agus atoghadh a rialtas sa bhliain 2002. Le linn dó bheith ina Sheansailéir, tugadh aontais shibhialta isteach do lánúineacha comhghnéis agus léirscaoileadh an próiseas bronnta saoránachta go mór. [[Íomhá:Soyeon Kim Gerhard Schröder 8751.jpg|clé|mion|Schröder-Kim So-yeon and Gerhard Schröder (2018)|237x237px]] === Ar scor === I ndiaidh an toraidh éiginnte a bhí ar olltoghchán 2005 agus tar éis d'Angela Merkel a bheith tofa mar Sheansailéir, d'éirigh sé as an bpolaitíocht agus d'fhill sé ar ais ar an dlíodóireacht. Ach mar shainchomhairleoir gnó, thosaigh Schröder ag déanamh stocaireacht, don [[An Rúis|Rúis]] go háirithe agus a chara, [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]. Mar shampla, chuir sé an phíblíne gháis [[Nord Stream 2]] chun cinn. Mar chainteoir poiblí chomh maith, ag nochtadh a chuid tuairimí, tharraing sé conspóid air féin. Phós sé sí den chúigiú huair ar 2 Bealtaine 2018 in Seoul, bean darbh ainm Kim So-yeon a rugadh sa bhliain 1968.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Schröder-Kim So-yeon|url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Schr%C3%B6der-Kim_So-yeon&oldid=209999886|journal=Wikipedia|date=2021-03-20|language=de}}</ref> == Féach freisin == * [[Nord Stream 2]] * [[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Páirtí Sóisialta Daonlathach]] * [[Helmut Kohl]] == Tagairtí == {{reflist}}<br /> {{Seansailéirí na Gearmáine}} {{DEFAULTSORT:Schroder, Gerhard}} [[Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha]] h0lfvgsw6yylfte35hmo8ljifcbs3a5 0 2436 1315888 1312360 2026-05-28T16:49:31Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315888 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 7dwkapjhezm5lhiheuq5au9nuuxzy1c 1315889 1315888 2026-05-28T16:49:35Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Howohhoh|Howohhoh]] 1312360 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 6phhyv3bn3uv5umhlsn2k0zb4askbhr 0 2476 1315972 1261406 2026-05-28T17:03:55Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315972 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Abdul Hameed II Poetry.png|mion|Filíocht, [[:en:Abdul_Hamid_II|Abdul Hameed II]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Hamid_II</ref>]] Is saghas [[Ealaín|ealaíne]] scríofa í an '''fhilíocht''' ina n-úsáidtear [[teanga]] ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le - nó in ionad - na tuairimí le tuiscint ó na [[focal|focail]]. ''Dán'' is ea an téarma i n[[Gaeilge]] ar phíosa filíochta a chruthaíonn an [[file]]. == Modhanna == {{vicífhoclóir|filíocht}}Go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun [[Mothúchán|mothúcháin]] nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht [[éisteacht]]a. Chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích. [[Íomhá:Poetry on the wall at the Angel Island Immigration Station (1) (40206).jpg|clé|mion|Filíocht na [[An tSínis|Síne]] ar an mballa, lárionad Angel Island, [[San Francisco]]]] De ghnáth, baineann filí an-fheidhm as [[íomhá]]nna, meafair srl. chomh maith. Uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta. Bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta. == Stair == Tá [[stair]] fhada ag baint le '''filíocht''' atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó [[scríbhneoir]]eacht. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus ''prós'' maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail, athrá, [[rithim]] agus [[meadaracht]]. == Naisc sheachtracha == * http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/ * [http://pouemes.free.fr/ Poemes et Poesie] * [http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm CyberSamurai Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614004816/http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm |date=2006-06-14 }} ==Féach freisin== * [[Filíocht na Gaeilge]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Filíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht|Filiocht]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] ekr5h5nx7ikzj26bp0gv741xo868axd 1315973 1315972 2026-05-28T17:04:08Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last version by TheWikipedian1250: reverting vandalism 1261406 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Abdul Hameed II Poetry.png|mion|Filíocht, [[:en:Abdul_Hamid_II|Abdul Hameed II]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Hamid_II</ref>]] Is saghas [[Ealaín|ealaíne]] scríofa í an '''fhilíocht''' ina n-úsáidtear [[teanga]] ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le - nó in ionad - na tuairimí le tuiscint ó na [[focal|focail]]. ''Dán'' is ea an téarma i n[[Gaeilge]] ar phíosa filíochta a chruthaíonn an [[file]]. == Modhanna == {{vicífhoclóir|filíocht}}Go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun [[Mothúchán|mothúcháin]] nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht [[éisteacht]]a. Chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích. [[Íomhá:Poetry on the wall at the Angel Island Immigration Station (1) (40206).jpg|clé|mion|Filíocht na [[An tSínis|Síne]] ar an mballa, lárionad Angel Island, [[San Francisco]]]] De ghnáth, baineann filí an-fheidhm as [[íomhá]]nna, meafair srl. chomh maith. Uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta. Bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta. == Stair == Tá [[stair]] fhada ag baint le '''filíocht''' atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó [[scríbhneoir]]eacht. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus ''prós'' maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail, athrá, [[rithim]] agus [[meadaracht]]. == Naisc sheachtracha == * http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/ * [http://pouemes.free.fr/ Poemes et Poesie] * [http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm CyberSamurai Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614004816/http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm |date=2006-06-14 }} ==Féach freisin== * [[Filíocht na Gaeilge]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Filíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht|Filiocht]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] gr3j35ejfmlsxouj2sokylsbwr5wp8s 0 2564 1315952 1271787 2026-05-28T17:00:42Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315952 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Hurling.jpg|mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta]] Tá '''cluichí''' (''cluiche'' is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí [[stair]]iúla agus [[seandálaíocht]]a. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar [[lúthchleasaíocht]]. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn [[rásaí con]] agus [[rásaíocht chapall]], seóléimneach chapall, rásaí [[snámh]]a, [[seoltóireacht]]a, [[iomramh]] agus [[rothar]]. Tugtar [[spórt]] orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne. Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós [[ficheall]], táiplis, dartanna, [[júdó]], mah jongg, [[Monopoly]], agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an [[An Domhan|domhain]]. Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcaisíní a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar [[Blackjack]] agus [[Roulette]]. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cluichí| ]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 2nx5y765xuykga4pkfwl2ehrk616puc 1315953 1315952 2026-05-28T17:00:51Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1271787 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Hurling.jpg|mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta]] Tá '''cluichí''' (''cluiche'' is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí [[stair]]iúla agus [[seandálaíocht]]a. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar [[lúthchleasaíocht]]. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn [[rásaí con]] agus [[rásaíocht chapall]], seóléimneach chapall, rásaí [[snámh]]a, [[seoltóireacht]]a, [[iomramh]] agus [[rothar]]. Tugtar [[spórt]] orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne. Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós [[ficheall]], táiplis, dartanna, [[júdó]], mah jongg, [[Monopoly]], agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an [[An Domhan|domhain]]. Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcaisíní a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar [[Blackjack]] agus [[Roulette]]. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cluichí| ]] [[Catagóir:Fóillíocht]] iqh3ud33o1t93pd7nts23yxzxemy7lx 0 2567 1315998 1297269 2026-05-28T17:08:25Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315998 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:141100 - Wheelchair basketball Paula Coghlan passes - 3b - 2000 Sydney match photo.jpg|mion|Cispheil cathaoireacha rothaí, spórt ina dtéann luthchleasaithe i gcathaoireacha rothaí in iomaíocht]] Is éard is '''spórt''' ann ná cluiche nó gníomhaíocht fisiciúil, a bhíonn iomaíocht i gceist leis go minic, a dhéantar ar mhaithe le scileanna fisiciúla a fhorbairt, aclaíocht nó féin-fhorbairt. Is minic go mbíonn [[Snámhaíocht|siamsaíocht]] i gceist freisin, go háirithe nuair bhreathnaíonn lucht féachana nó lucht tacaíochta ar spórt. Tá iliomad cineálacha agus formáidí spóirt ann. Mar shampla, tá spórt aonair agus spórt foirne ann, agus bíonn comórtas áirithe oscailte (ina mbíonn cead ag duine ar bith páirt a ghlacadh) nó dúnta (ina gcuirtear srian ar luthchleasaí páirt a ghlacadh mura gcomhlíonann siad coinníollacha áirithe). Go ginearálta, bíonn gníomhaíocht fhisiciúil i gceist le spórt ar bith, in éineacht le hiomaíocht agus córas scórála. Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus [[lúthchleasaíocht]]a. Chomh maith le sin, tá tóir ar [[rásaí con]] agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, [[seoltóireacht]], [[rámhaíocht]], [[cadhcáil]], [[na healaíona míleata]], [[marcaíocht mhaidhme]], [[rásaíocht mótair]] agus [[rothar]] ar fud an domhain. Tá nasc láidir ann idir an spórt agus [[eolaíocht|an eolaíocht]]. Bíonn [[Fad|faid]], [[Airde (geografaíocht)|airdí]], agus [[am|amanna]] le tomhas. Bíonn [[Matán|matáin]], [[croí]] agus [[Scamhóg|scamhóga]] láidre ag lúthchleasaithe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf|teideal=Eureka - Bainimid Sult as Spórt|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128050409/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf}}</ref> == Stair an spóirt == [[Íomhá:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [[Mionóch]] thart ar 1000 bliain [[Roimh Chríost|RCh]]]] Ní fios cén uair a imríodh spórt den chéad uair, ach tá fianaise ann go raibh cluichí de sórt éigin ag muintir na [[An tSín|Síne]] thart ar an mbliain 4000 [[Roimh Chríost|RCh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-01-15 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303183246/http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm }}</ref>. Tuigtear freisin go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san [[An Éigipt|Éigipt]]. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha i gceist do na cluichí sin<ref>http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm</ref>. Inniu, tá [[Cluichí Oilimpeacha]] na Gréige agus Rásaí Tailteann na hÉireann i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair. Bhí comórtais lúthchleasaíochta ann sna Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.<ref name=":0" /> Ceiliúrtar ar [[6 Aibreán]] gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána". == Cluichí foirne == Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá [[dairteanna]], [[leadóg]], lámhach piléar agus [[saighead]], caitheamh puc agus caitheamh casúir, [[Scátáil rollála|scátáil]], tumadh agus [[liathróid láimhe]]. Tá foirm ar leith de [[lúthchleasaíocht]] ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide. == Spóirt gheimhridh == Tá an-ráchairt ar an spórt geimhridh ar fud an domhain, ar nós [[Sciáil|sciáil]] ailpíneach, [[Sciáil Nordach|sciáil Nordach]], scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta. == Féach freisin == * [[Cúrsaí spóirt in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Spórt|*]] iyqtzrqn55160l8pdzbq5sio039rghw 1315999 1315998 2026-05-28T17:08:30Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Caoluisce|Caoluisce]] 1297269 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:141100 - Wheelchair basketball Paula Coghlan passes - 3b - 2000 Sydney match photo.jpg|mion|Cispheil cathaoireacha rothaí, spórt ina dtéann luthchleasaithe i gcathaoireacha rothaí in iomaíocht]] Is éard is '''spórt''' ann ná cluiche nó gníomhaíocht fisiciúil, a bhíonn iomaíocht i gceist leis go minic, a dhéantar ar mhaithe le scileanna fisiciúla a fhorbairt, aclaíocht nó féin-fhorbairt. Is minic go mbíonn [[Snámhaíocht|siamsaíocht]] i gceist freisin, go háirithe nuair bhreathnaíonn lucht féachana nó lucht tacaíochta ar spórt. Tá iliomad cineálacha agus formáidí spóirt ann. Mar shampla, tá spórt aonair agus spórt foirne ann, agus bíonn comórtas áirithe oscailte (ina mbíonn cead ag duine ar bith páirt a ghlacadh) nó dúnta (ina gcuirtear srian ar luthchleasaí páirt a ghlacadh mura gcomhlíonann siad coinníollacha áirithe). Go ginearálta, bíonn gníomhaíocht fhisiciúil i gceist le spórt ar bith, in éineacht le hiomaíocht agus córas scórála. Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus [[lúthchleasaíocht]]a. Chomh maith le sin, tá tóir ar [[rásaí con]] agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, [[seoltóireacht]], [[rámhaíocht]], [[cadhcáil]], [[na healaíona míleata]], [[marcaíocht mhaidhme]], [[rásaíocht mótair]] agus [[rothar]] ar fud an domhain. Tá nasc láidir ann idir an spórt agus [[eolaíocht|an eolaíocht]]. Bíonn [[Fad|faid]], [[Airde (geografaíocht)|airdí]], agus [[am|amanna]] le tomhas. Bíonn [[Matán|matáin]], [[croí]] agus [[Scamhóg|scamhóga]] láidre ag lúthchleasaithe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf|teideal=Eureka - Bainimid Sult as Spórt|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128050409/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf}}</ref> == Stair an spóirt == [[Íomhá:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [[Mionóch]] thart ar 1000 bliain [[Roimh Chríost|RCh]]]] Ní fios cén uair a imríodh spórt den chéad uair, ach tá fianaise ann go raibh cluichí de sórt éigin ag muintir na [[An tSín|Síne]] thart ar an mbliain 4000 [[Roimh Chríost|RCh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-01-15 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303183246/http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm }}</ref>. Tuigtear freisin go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san [[An Éigipt|Éigipt]]. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha i gceist do na cluichí sin<ref>http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm</ref>. Inniu, tá [[Cluichí Oilimpeacha]] na Gréige agus Rásaí Tailteann na hÉireann i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair. Bhí comórtais lúthchleasaíochta ann sna Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.<ref name=":0" /> Ceiliúrtar ar [[6 Aibreán]] gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána". == Cluichí foirne == Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá [[dairteanna]], [[leadóg]], lámhach piléar agus [[saighead]], caitheamh puc agus caitheamh casúir, [[Scátáil rollála|scátáil]], tumadh agus [[liathróid láimhe]]. Tá foirm ar leith de [[lúthchleasaíocht]] ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide. == Spóirt gheimhridh == Tá an-ráchairt ar an spórt geimhridh ar fud an domhain, ar nós [[Sciáil|sciáil]] ailpíneach, [[Sciáil Nordach|sciáil Nordach]], scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta. == Féach freisin == * [[Cúrsaí spóirt in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Spórt|*]] qhkfeg037932o5h5hjjsty4tud4y0hc 0 2568 1315714 1315473 2026-05-28T14:39:16Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315714 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] tr54zdsz6mi1jqfm8wo0yl0o8rq3ouz 1315715 1315714 2026-05-28T14:39:23Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315715 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 1315802 1315715 2026-05-28T16:34:17Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315802 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] jhq07l0ajeqq23cj9etq7iqx1k7e26s 1315803 1315802 2026-05-28T16:34:23Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315715 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 1315926 1315803 2026-05-28T16:55:50Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315926 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] jhq07l0ajeqq23cj9etq7iqx1k7e26s 1315927 1315926 2026-05-28T16:55:56Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315715 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 1316079 1315927 2026-05-28T17:57:12Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316079 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] eabk7x3b7m5tnw2f6facuqhvdjp3u5z 1316081 1316079 2026-05-28T17:57:21Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316081 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 1316122 1316081 2026-05-28T22:30:21Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316122 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 487zqji9b0fpfxtt6h2pj4lumhh3yv0 1316127 1316122 2026-05-28T22:31:36Z Icodense 28431 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316081 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2569 1315948 1258722 2026-05-28T16:59:40Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315948 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} Is cineál amharclannaíochta é '''ceoldráma''' ina bhfuil an ceol ina chomhpháirt bhunúsach agus ina nglacann amhránaithe róil dhrámatúla. De ghnáth is comhoibriú idir cumadóir agus leabhrógaí é an "saothar" sin (aistriúchán litriúil an fhocail Iodáilis "''opera'' ") agus ionchorpraíonn sé roinnt de na taibhealaíona, amhail aisteoireacht, radharcra, feistis, agus uaireanta damhsa nó bailé. Is iondúil go dtugtar an léiriú in áras ceoldrámaíochta, in éineacht le ceolfhoireann nó ensemble ceoil níos lú, atá faoi stiúir, ó thús an 19ú haois, stiúrthóir ceolfhoirne. Cé go bhfuil dlúthbhaint ag an gceolamharclannaíocht le ceoldráma, meastar go bhfuil an dá cheann difriúil óna chéile. Is cuid lárnach de thraidisiún ceoil chlasaicigh an Iarthair é an ceoldráma. Ar dtús, tuigeadh gur píosa a bhí go hiomlán canta é, i gcodarsnacht le dráma le hamhráin, tá seánraí iomadúla tagtha ar cheoldrámaí, lena n-áirítear roinnt seánraí a chuimsíonn idirphlé labhartha mar ''Singspiel'' agus ''Opéra comique''. Sa cheoldráma rannach traidisiúnta, úsáideann amhránaithe dhá stíl amhránaíochta: reacaireacht, stíl infhillte cainte, agus áirianna neamhspleácha. Sa 19ú haois tháinig méadú ar an dráma ceoil leanúnach. Thosaigh an ceoldráma san Iodáil ag deireadh an 16ú haois (le Dafne a cailleadh den chuid is mó le Jacopo Peri, a táirgeadh i bhFlórans i 1598) go háirithe ó shaothair le Claudio Monteverdi, go háirithe L'Orfeo, agus scaipeadh go luath tríd an gcuid eile den Eoraip: chabhraigh Heinrich Schütz sa Ghearmáin, Jean - Baptiste Lully sa Fhrainc, agus Henry Purcell i Sasana lena dtraidisiúin náisiúnta a bhunú sa 17ú haois. San 18ú haois, lean ceoldráma na hIodáile ar aghaidh i gceannas ar an gcuid is mó den Eoraip (seachas an Fhrainc), ag mealladh cumadóirí eachtracha mar George Frideric Handel. Ba é Opera Seria an fhoirm is mó le rá de cheoldráma na hIodáile, go dtí gur imoibrigh Christoph Willibald Gluck i gcoinne a shaorga lena cheoldrámaí "athchóiriú" sna 1760í. Is é an phearsa is cáiliúla de cheoldráma déanach an 18ú haois Wolfgang Amadeus Mozart, a thosaigh le seria ceoldráma ach is cáiliúla é as a chuid ceoldrámaí grinn Iodáilis, go háirithe Pósadh Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni, agus Così fan tutte, chomh maith le Die Entführung aus dem Serail (An Fuadach ón Seraglio), agus The Magic Flute (Die Zauberflöte), sainchomharthaí tíre i dtraidisiún na Gearmáine. Cineál [[ceoldráma]] atá in '''ceoldráma''' a chuirtear i láthair an phobail. Is gnách féitheanna agus sonraí áirithe a bheith i gceoldráma m.sh., bíonn réamhcheoil agus ceol idir chanadh ann, bíonn canadh amhrán aonair, beirte agus drongach ann, agus bíonn cur i láthair i bhfoirm dráma, go minic le feistis an-ghalánta agus cúlra an-mhaisithe. [[Íomhá:Prudent-Louis Leray - Poster for the première of Georges Bizet's Carmen.jpg|thumb|Póstaer don opera ''Carmen'' le [[Georges Bizet]] (1875)]] Sa lá atá inniu ann, bíonn [[ceolfhoireann]] suite faoi bhun an [[ardán]] de ghnáth, agus bíonn innealra agus iliomad cuiditheoirí agus ceardaithe fostaithe chun cúlraí agus feistis eile a ullmhú, agus ina dhiaidh sin iad a chur in áit le linn an taispeántais. Chomh maith leis sin bíonn gá le ceardaithe solais, maisitheoirí aghaidh agus gruaige, innealtóirí fuaim, agus lucht stiúrtha na n-éisteoirí, lucht díolta leabhrán, lucht díolta cló-cheadanna, agus lucht ullmhúcháin agus dáileadh bídh agus dí. Níl ceoldráma i mórán cathair mór, agus go minic is gá cuidiú ó rialtais chun ceoldráma a chur ar bun agus a dhaingniú i mbaile. == Comhlachtaí Opera == I measc mórchomhlachtaí ceoldrámaíochta an domhain, tá [[an Opera Meitreapólach]] agus [[Opera Cathartha Nua-Eabhrac]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], an [[Liceu]] i m[[Barcelona]], [[Ceoldráma Náisiúnta Shasana]] i [[Londain]], an [[Mariinsky]] i [[Moscú]], an [[Opéra Nationale]] i b[[Páras]], an [[Suomen Kansaalisooppera]] i [[Heilsincí]], an [[Deutsche Oper]] agus an [[Staatsoper]] i m[[Berlin]], agus [[Ceoldráma Náisiúnta na Breataine Bige]] i g[[Caerdíd]]. In Éirinn, tá an [[Compántas Náisiúnta Ceoldrámaíochta Éireann]] é roimh na comhlachtaí. Déannan sé in mBaile Átha Cliath agus thart ar an tír. Tá Ceoláras i g[[Corcaigh]], ach ní heol cathain a bhí ceoldrámaí riamh ann. Tá feis cheoldráma chlúiteach gach uile bhliain i [[Loch Garman]], ar é a aidhm saothair atá beagnach ligthe i ndearmad a thabhairt chun cinn arís. [[Liosta de phríomhthithe opera an domhain]] == Cumadóirí ceoldrámaí == Imeasc na gcumadóirí móra ceoldráma tá: * [[John Adams]] * [[Vincenzo Bellini]] * [[Alban Berg]] * [[Hector Berlioz]] * [[Georges Bizet]] * [[Benjamin Britten]] * [[Gustave Charpentier]] * [[Claude Debussy]] * [[Gaetano Donizetti]] * [[Philip Glass]] * [[Christoph Willibald Gluck]] * [[Charles Gounod]] * [[George Frideric Handel]] * [[Joseph Haydn]] * [[Leos Janacek]] * [[Ruggiero Leoncavallo]] * [[Jean-Baptiste Lully]] * [[Pietro Mascagni]] * [[Jules Massenet]] * [[Giacomo Meyerbeer]] * [[Modest Mussorgsky]] * [[Claudio Monteverdi]] * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] * [[Jacques Offenbach]] * [[Francis Poulenc]] * [[Giacomo Puccini]] * [[Henry Purcell]] * [[Jean-Philippe Rameau]] * [[Steve Reich]] * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] * [[Gioacchino Rossini]] * [[Camille Saint-Saens]] * [[Richard Strauss]] * [[Igor Stravinsky]] * [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] * [[Giuseppe Verdi]] * [[Richard Wagner]] * [[Carl Maria von Weber]] * [[Kurt Weill]] {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldráma| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] sxbzwihft2fp5e3ox0dqwwrm5pzeicp 1315949 1315948 2026-05-28T16:59:45Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1258722 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} Is cineál amharclannaíochta é '''ceoldráma''' ina bhfuil an ceol ina chomhpháirt bhunúsach agus ina nglacann amhránaithe róil dhrámatúla. De ghnáth is comhoibriú idir cumadóir agus leabhrógaí é an "saothar" sin (aistriúchán litriúil an fhocail Iodáilis "''opera'' ") agus ionchorpraíonn sé roinnt de na taibhealaíona, amhail aisteoireacht, radharcra, feistis, agus uaireanta damhsa nó bailé. Is iondúil go dtugtar an léiriú in áras ceoldrámaíochta, in éineacht le ceolfhoireann nó ensemble ceoil níos lú, atá faoi stiúir, ó thús an 19ú haois, stiúrthóir ceolfhoirne. Cé go bhfuil dlúthbhaint ag an gceolamharclannaíocht le ceoldráma, meastar go bhfuil an dá cheann difriúil óna chéile. Is cuid lárnach de thraidisiún ceoil chlasaicigh an Iarthair é an ceoldráma. Ar dtús, tuigeadh gur píosa a bhí go hiomlán canta é, i gcodarsnacht le dráma le hamhráin, tá seánraí iomadúla tagtha ar cheoldrámaí, lena n-áirítear roinnt seánraí a chuimsíonn idirphlé labhartha mar ''Singspiel'' agus ''Opéra comique''. Sa cheoldráma rannach traidisiúnta, úsáideann amhránaithe dhá stíl amhránaíochta: reacaireacht, stíl infhillte cainte, agus áirianna neamhspleácha. Sa 19ú haois tháinig méadú ar an dráma ceoil leanúnach. Thosaigh an ceoldráma san Iodáil ag deireadh an 16ú haois (le Dafne a cailleadh den chuid is mó le Jacopo Peri, a táirgeadh i bhFlórans i 1598) go háirithe ó shaothair le Claudio Monteverdi, go háirithe L'Orfeo, agus scaipeadh go luath tríd an gcuid eile den Eoraip: chabhraigh Heinrich Schütz sa Ghearmáin, Jean - Baptiste Lully sa Fhrainc, agus Henry Purcell i Sasana lena dtraidisiúin náisiúnta a bhunú sa 17ú haois. San 18ú haois, lean ceoldráma na hIodáile ar aghaidh i gceannas ar an gcuid is mó den Eoraip (seachas an Fhrainc), ag mealladh cumadóirí eachtracha mar George Frideric Handel. Ba é Opera Seria an fhoirm is mó le rá de cheoldráma na hIodáile, go dtí gur imoibrigh Christoph Willibald Gluck i gcoinne a shaorga lena cheoldrámaí "athchóiriú" sna 1760í. Is é an phearsa is cáiliúla de cheoldráma déanach an 18ú haois Wolfgang Amadeus Mozart, a thosaigh le seria ceoldráma ach is cáiliúla é as a chuid ceoldrámaí grinn Iodáilis, go háirithe Pósadh Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni, agus Così fan tutte, chomh maith le Die Entführung aus dem Serail (An Fuadach ón Seraglio), agus The Magic Flute (Die Zauberflöte), sainchomharthaí tíre i dtraidisiún na Gearmáine. Cineál [[ceoldráma]] atá in '''ceoldráma''' a chuirtear i láthair an phobail. Is gnách féitheanna agus sonraí áirithe a bheith i gceoldráma m.sh., bíonn réamhcheoil agus ceol idir chanadh ann, bíonn canadh amhrán aonair, beirte agus drongach ann, agus bíonn cur i láthair i bhfoirm dráma, go minic le feistis an-ghalánta agus cúlra an-mhaisithe. [[Íomhá:Prudent-Louis Leray - Poster for the première of Georges Bizet's Carmen.jpg|thumb|Póstaer don opera ''Carmen'' le [[Georges Bizet]] (1875)]] Sa lá atá inniu ann, bíonn [[ceolfhoireann]] suite faoi bhun an [[ardán]] de ghnáth, agus bíonn innealra agus iliomad cuiditheoirí agus ceardaithe fostaithe chun cúlraí agus feistis eile a ullmhú, agus ina dhiaidh sin iad a chur in áit le linn an taispeántais. Chomh maith leis sin bíonn gá le ceardaithe solais, maisitheoirí aghaidh agus gruaige, innealtóirí fuaim, agus lucht stiúrtha na n-éisteoirí, lucht díolta leabhrán, lucht díolta cló-cheadanna, agus lucht ullmhúcháin agus dáileadh bídh agus dí. Níl ceoldráma i mórán cathair mór, agus go minic is gá cuidiú ó rialtais chun ceoldráma a chur ar bun agus a dhaingniú i mbaile. == Comhlachtaí Opera == I measc mórchomhlachtaí ceoldrámaíochta an domhain, tá [[an Opera Meitreapólach]] agus [[Opera Cathartha Nua-Eabhrac]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], an [[Liceu]] i m[[Barcelona]], [[Ceoldráma Náisiúnta Shasana]] i [[Londain]], an [[Mariinsky]] i [[Moscú]], an [[Opéra Nationale]] i b[[Páras]], an [[Suomen Kansaalisooppera]] i [[Heilsincí]], an [[Deutsche Oper]] agus an [[Staatsoper]] i m[[Berlin]], agus [[Ceoldráma Náisiúnta na Breataine Bige]] i g[[Caerdíd]]. In Éirinn, tá an [[Compántas Náisiúnta Ceoldrámaíochta Éireann]] é roimh na comhlachtaí. Déannan sé in mBaile Átha Cliath agus thart ar an tír. Tá Ceoláras i g[[Corcaigh]], ach ní heol cathain a bhí ceoldrámaí riamh ann. Tá feis cheoldráma chlúiteach gach uile bhliain i [[Loch Garman]], ar é a aidhm saothair atá beagnach ligthe i ndearmad a thabhairt chun cinn arís. [[Liosta de phríomhthithe opera an domhain]] == Cumadóirí ceoldrámaí == Imeasc na gcumadóirí móra ceoldráma tá: * [[John Adams]] * [[Vincenzo Bellini]] * [[Alban Berg]] * [[Hector Berlioz]] * [[Georges Bizet]] * [[Benjamin Britten]] * [[Gustave Charpentier]] * [[Claude Debussy]] * [[Gaetano Donizetti]] * [[Philip Glass]] * [[Christoph Willibald Gluck]] * [[Charles Gounod]] * [[George Frideric Handel]] * [[Joseph Haydn]] * [[Leos Janacek]] * [[Ruggiero Leoncavallo]] * [[Jean-Baptiste Lully]] * [[Pietro Mascagni]] * [[Jules Massenet]] * [[Giacomo Meyerbeer]] * [[Modest Mussorgsky]] * [[Claudio Monteverdi]] * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] * [[Jacques Offenbach]] * [[Francis Poulenc]] * [[Giacomo Puccini]] * [[Henry Purcell]] * [[Jean-Philippe Rameau]] * [[Steve Reich]] * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] * [[Gioacchino Rossini]] * [[Camille Saint-Saens]] * [[Richard Strauss]] * [[Igor Stravinsky]] * [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] * [[Giuseppe Verdi]] * [[Richard Wagner]] * [[Carl Maria von Weber]] * [[Kurt Weill]] {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldráma| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] qze0xop9iz7an8mjcypo81oub89b641 0 2574 1315720 1315497 2026-05-28T14:40:13Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315720 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] m0ieho7pukjfdgp2110cg3gxbmq38ij 1315721 1315720 2026-05-28T14:40:24Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315721 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 1315809 1315721 2026-05-28T16:35:10Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315809 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 9fr5ow6p9s39nyfqj4ovncmixui64d4 1315814 1315809 2026-05-28T16:36:00Z Kim Nito 69074 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) (TwinkleGlobal) 1315814 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 1315934 1315814 2026-05-28T16:57:13Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315934 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 9fr5ow6p9s39nyfqj4ovncmixui64d4 1315935 1315934 2026-05-28T16:57:31Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kim Nito|Kim Nito]] 1315814 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 1316086 1315935 2026-05-28T17:58:24Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316086 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] r9usdxry43ypa2gchk8ndfeka7pta4a 1316087 1316086 2026-05-28T17:59:06Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316087 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2618 1315755 1315544 2026-05-28T14:48:09Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315755 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] j45h1pr3dm5olwip133qpp1btq869kg 1315758 1315755 2026-05-28T14:48:44Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 1315844 1315758 2026-05-28T16:41:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315844 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] gd1enh7drgsai6gfqotfdf7fwink3p4 1315845 1315844 2026-05-28T16:41:41Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 0 2634 1316000 1238763 2026-05-28T17:08:43Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316000 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Uirlis}} [[Íomhá:Mast at RTE Television Studios - geograph.org.uk - 401188.jpg|mion|clé|RTÉ, Monadh Rois, [[Domhnach Broc]]]] Is é an rud atá i gceist leis an '''teilifís''' ná córas [[teileachumarsáid]]e le pictiúir ghluaiste a [[Craolachán|chraoladh]], ionas gur féidir iad a ghlacadh i bhfad ar shiúl ó áit a gcraolta leis an ngléas ar a dtugtar ''[[teilifíseán]]''. * Tagraíonn an focal ''teilifís'' do na cláir, don chraoltóireacht agus don tarchuradóireacht, mar ghníomhaíocht. * ''Teilí'' a thugtar ar an dá rud sa ghnáthchaint [[Gaeilge]] go minic: ''chonaic mé ar an teilí é''. Focal é sin atá bunaithe ar ghnáthchaint an [[Béarla|Bhéarla]]. * Is féidir ''an bosca'', nó ''an bosca draíochta'', a thabhairt ar an teilifíseán agus, go meatonaimeach, ar an gcraolachán teilifíse freisin. [[Íomhá:Montrose Studios Donnybrook 2.jpg|mion|RTÉ Domhnach Broc]] == Comhpháirteanna == Is iad na comhpháirteanna atá ag teastáil le craolachán teilifíse a dhéanamh ná: * Foinse na h[[íomhá]]. Is éard atá ann ná comhartha [[leictreachas|leictreach]] a sheasann don íomhá. Más íomhánna beo atá á gcraoladh, tá an comhartha seo á sholáthar ag an gceamara a iompaíonn an t-imprisiún [[Físeán|fís]]<nowiki/>e (is é sin, na himeachtaí infheicthe) ina bhíoganna [[Leictreachas|leictreach]]<nowiki/>a. Is féidir, áfach, gur íomhánna taifeadta atá againn ansin, agus an comhartha á sholáthar ag an taifeadán [[fístéip]]<nowiki/>e. Is féidir freisin [[scannán]] den tseanchineál a léamh le scanóir ar leith. * Foinse na fuaime. Ar bhealach cosúil le foinse na híomhá, is éard atá i gceist leis seo ná comhartha leictreach a sheasann don fhuaim. Más [[fuaim]] bheo atá ann, tagann na bíoganna leictreacha ón [[micreafón]] a iompaíonn an fhuaim - [[guth]] an duine, abair, nó an [[ceol]], nó eile - ina leictreachas. Ar ndóighe, úsáidtear fuaim thaifeadta chomh maith.[[Íomhá:Outside broadcasting vehicles of Raidió Teilifís Éireann 1970s.jpg|mion|craoladh seachtrach, 1970idí]] * An tarchuradóir. Iompaíonn an gléas seo an comhartha físe agus an comhartha fuaime ina dtonnta [[raidió]], is é sin, ina [[radaíocht]] [[Leictreamhaighnéadas|leictreamhaighnéad]]<nowiki/>ach. Tá bannaí minicíochta na radathonnta níos airde ar scála an tonnfhaid, agus dá réir sin, níos ísle ar scála na minicíochta, ná an radaíocht infridhearg. * An [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]] leis na radathonnta a tharchur. * An aeróg leis na radathonnta a ghlacadh. * An glacadóir sa chiall chúng, is é sin, an tiúnóir, a aithníonn na comharthaí radathonnta agus a iompaíonn ar ais ina mbíoganna leictreacha iad. *[[Íomhá:Studio 1 (RTE T.C.).jpg|mion|stiúideo teilifíse 1, RTÉ, Monadh Rois]][[Íomhá:Big Bite Studio.jpg|mion|stiúideo Big Bite, RTÉ]]An gléas taispeána. Go traidisiúnta, bhí [[feadán ga-chatóideach]] á úsáid leis na craolacháin teilifíse a thaispeáint. San fheadán ga-chatóideach, tá leictreoid dhiúltach - [[catóid]] - suite i gcúl an fheadáin, agus í ag tabhairt [[leictreon]] uaithi. Tá cornaí leictreacha timpeall an fheadáin agus [[anóid]] taobh istigh de, agus iad ag stiúradh shruth na leictreon de réir an chomhartha físe a fhaightear ón [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]]. San áit ina mbuaileann sruth na leictreon an scáileán fluaraiseach, feictear ponc [[Solas|solais]] ag lasadh suas, agus nuair a athraíonn an comhartha físe treo na leictreon, tarraingíonn an ponc solais seo íomhá i ndiaidh íomhá ar an scáileán fluaraiseach chomh sciobtha is nach féidir le súil an duine na pictiúir seo a aithint thar a chéile. Mar sin, téann siad i bhfeidhm ar an bhféachadóir díreach mar a bheadh gluaiseacht leanúnach ann. [[Íomhá:RTÉ News Studio 2009.jpg|mion|stiúideo Nuacht RTÉ 2009]] == Teicneolaíocht == Ní hé an feadán ga-chatóideach an t-aon [[teicneolaíocht]] is féidir a úsáid le híomhánna teilifíse a thaispeáint a thuilleadh. Is féidir úsáid a bhaint as cúlteilgeoirí teilifíse (RPTV) freisin, agus inniu, tá na teilifíseáin phlánacha, cosúil leis na teilifíseáin [[Plasma (fisic)|phlasma]] agus na teilifíseáin leachtchriostail, ag dul i bhfairsinge. Is féidir úsáid a bhaint as gléas taispeántais atá bunaithe ar na dé-óideanna astaithe solais (na LEDanna) freisin, le haghaidh taispeántas mórphictiúir amuigh faoin spéir. * An gléas fuaime, is é sin, an t-[[aimplitheoir]] fuaime agus an [[callaire]], leis an gcomhartha fuaime a iompú ina fhuaim inchloiste. == Stair == Ar an [[10 Bealtaine]] [[1928]], cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] i Schenectady (W2XB)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/WRGB</ref>. Stáisiún teilifíse de chuid [[General Electric]] a bhí ann. == Éire == In Éirinn, is é [[RTÉ]] an príomhchraoltóir [[náisiún]]<nowiki/>ta, agus é faoi smacht an [[Rialtais na hÉireann|rialtais]]. Gearrtar suim [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] de na féachadóirí mar thaille ceadúnais leis an gcraolachán a mhaoiniú. == Féach freisin == * [[Teilifís réaltachta]] {{síol}} [[Catagóir:Teilifís|*]] [[Catagóir:Cumarsáid]] ozstodeb2eybvces00w4ogw7ic7uc8i 1316001 1316000 2026-05-28T17:08:52Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kevin Scannell|Kevin Scannell]] 1238763 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uirlis}} [[Íomhá:Mast at RTE Television Studios - geograph.org.uk - 401188.jpg|mion|clé|RTÉ, Monadh Rois, [[Domhnach Broc]]]] Is é an rud atá i gceist leis an '''teilifís''' ná córas [[teileachumarsáid]]e le pictiúir ghluaiste a [[Craolachán|chraoladh]], ionas gur féidir iad a ghlacadh i bhfad ar shiúl ó áit a gcraolta leis an ngléas ar a dtugtar ''[[teilifíseán]]''. * Tagraíonn an focal ''teilifís'' do na cláir, don chraoltóireacht agus don tarchuradóireacht, mar ghníomhaíocht. * ''Teilí'' a thugtar ar an dá rud sa ghnáthchaint [[Gaeilge]] go minic: ''chonaic mé ar an teilí é''. Focal é sin atá bunaithe ar ghnáthchaint an [[Béarla|Bhéarla]]. * Is féidir ''an bosca'', nó ''an bosca draíochta'', a thabhairt ar an teilifíseán agus, go meatonaimeach, ar an gcraolachán teilifíse freisin. [[Íomhá:Montrose Studios Donnybrook 2.jpg|mion|RTÉ Domhnach Broc]] == Comhpháirteanna == Is iad na comhpháirteanna atá ag teastáil le craolachán teilifíse a dhéanamh ná: * Foinse na h[[íomhá]]. Is éard atá ann ná comhartha [[leictreachas|leictreach]] a sheasann don íomhá. Más íomhánna beo atá á gcraoladh, tá an comhartha seo á sholáthar ag an gceamara a iompaíonn an t-imprisiún [[Físeán|fís]]<nowiki/>e (is é sin, na himeachtaí infheicthe) ina bhíoganna [[Leictreachas|leictreach]]<nowiki/>a. Is féidir, áfach, gur íomhánna taifeadta atá againn ansin, agus an comhartha á sholáthar ag an taifeadán [[fístéip]]<nowiki/>e. Is féidir freisin [[scannán]] den tseanchineál a léamh le scanóir ar leith. * Foinse na fuaime. Ar bhealach cosúil le foinse na híomhá, is éard atá i gceist leis seo ná comhartha leictreach a sheasann don fhuaim. Más [[fuaim]] bheo atá ann, tagann na bíoganna leictreacha ón [[micreafón]] a iompaíonn an fhuaim - [[guth]] an duine, abair, nó an [[ceol]], nó eile - ina leictreachas. Ar ndóighe, úsáidtear fuaim thaifeadta chomh maith.[[Íomhá:Outside broadcasting vehicles of Raidió Teilifís Éireann 1970s.jpg|mion|craoladh seachtrach, 1970idí]] * An tarchuradóir. Iompaíonn an gléas seo an comhartha físe agus an comhartha fuaime ina dtonnta [[raidió]], is é sin, ina [[radaíocht]] [[Leictreamhaighnéadas|leictreamhaighnéad]]<nowiki/>ach. Tá bannaí minicíochta na radathonnta níos airde ar scála an tonnfhaid, agus dá réir sin, níos ísle ar scála na minicíochta, ná an radaíocht infridhearg. * An [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]] leis na radathonnta a tharchur. * An aeróg leis na radathonnta a ghlacadh. * An glacadóir sa chiall chúng, is é sin, an tiúnóir, a aithníonn na comharthaí radathonnta agus a iompaíonn ar ais ina mbíoganna leictreacha iad. *[[Íomhá:Studio 1 (RTE T.C.).jpg|mion|stiúideo teilifíse 1, RTÉ, Monadh Rois]][[Íomhá:Big Bite Studio.jpg|mion|stiúideo Big Bite, RTÉ]]An gléas taispeána. Go traidisiúnta, bhí [[feadán ga-chatóideach]] á úsáid leis na craolacháin teilifíse a thaispeáint. San fheadán ga-chatóideach, tá leictreoid dhiúltach - [[catóid]] - suite i gcúl an fheadáin, agus í ag tabhairt [[leictreon]] uaithi. Tá cornaí leictreacha timpeall an fheadáin agus [[anóid]] taobh istigh de, agus iad ag stiúradh shruth na leictreon de réir an chomhartha físe a fhaightear ón [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]]. San áit ina mbuaileann sruth na leictreon an scáileán fluaraiseach, feictear ponc [[Solas|solais]] ag lasadh suas, agus nuair a athraíonn an comhartha físe treo na leictreon, tarraingíonn an ponc solais seo íomhá i ndiaidh íomhá ar an scáileán fluaraiseach chomh sciobtha is nach féidir le súil an duine na pictiúir seo a aithint thar a chéile. Mar sin, téann siad i bhfeidhm ar an bhféachadóir díreach mar a bheadh gluaiseacht leanúnach ann. [[Íomhá:RTÉ News Studio 2009.jpg|mion|stiúideo Nuacht RTÉ 2009]] == Teicneolaíocht == Ní hé an feadán ga-chatóideach an t-aon [[teicneolaíocht]] is féidir a úsáid le híomhánna teilifíse a thaispeáint a thuilleadh. Is féidir úsáid a bhaint as cúlteilgeoirí teilifíse (RPTV) freisin, agus inniu, tá na teilifíseáin phlánacha, cosúil leis na teilifíseáin [[Plasma (fisic)|phlasma]] agus na teilifíseáin leachtchriostail, ag dul i bhfairsinge. Is féidir úsáid a bhaint as gléas taispeántais atá bunaithe ar na dé-óideanna astaithe solais (na LEDanna) freisin, le haghaidh taispeántas mórphictiúir amuigh faoin spéir. * An gléas fuaime, is é sin, an t-[[aimplitheoir]] fuaime agus an [[callaire]], leis an gcomhartha fuaime a iompú ina fhuaim inchloiste. == Stair == Ar an [[10 Bealtaine]] [[1928]], cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] i Schenectady (W2XB)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/WRGB</ref>. Stáisiún teilifíse de chuid [[General Electric]] a bhí ann. == Éire == In Éirinn, is é [[RTÉ]] an príomhchraoltóir [[náisiún]]<nowiki/>ta, agus é faoi smacht an [[Rialtais na hÉireann|rialtais]]. Gearrtar suim [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] de na féachadóirí mar thaille ceadúnais leis an gcraolachán a mhaoiniú. == Féach freisin == * [[Teilifís réaltachta]] {{síol}} [[Catagóir:Teilifís|*]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 6pp330wj9ihm3k1a8anv2h4k4pyxat3 0 2676 1315942 1271785 2026-05-28T16:58:43Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315942 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww == Liosta == * [[bádóireacht]] * [[bailiú stampaí]] * [[cártaí]] * [[ceol]] * [[cluiche|cluichí]] * [[cumadh don Vicipéid]] * [[drámaíocht]] * [[dúcheisteanna]] * [[éaneolaíocht]] * [[fiach]] * [[grianghrafadóireacht]] * [[gluaisteán|gluaisteáin]] agus [[tiomáint]] * [[iascaireacht]] * [[marcaíocht]] * [[ríomheolaíocht|ríomhairí]] * [[gluaisrothar|rothair gluaiste]] * [[scríbhneoir|scríbhneoireacht]] * [[spórt]] * [[stair]] * [[turasóireacht]] agus [[taisteal]] [[Catagóir:Caitheamh aimsire|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Fóillíocht]] fnmbnq5q8n87m7qzcqq27mnmwx75dgq 1315943 1315942 2026-05-28T16:58:47Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1271785 wikitext text/x-wiki == Liosta == * [[bádóireacht]] * [[bailiú stampaí]] * [[cártaí]] * [[ceol]] * [[cluiche|cluichí]] * [[cumadh don Vicipéid]] * [[drámaíocht]] * [[dúcheisteanna]] * [[éaneolaíocht]] * [[fiach]] * [[grianghrafadóireacht]] * [[gluaisteán|gluaisteáin]] agus [[tiomáint]] * [[iascaireacht]] * [[marcaíocht]] * [[ríomheolaíocht|ríomhairí]] * [[gluaisrothar|rothair gluaiste]] * [[scríbhneoir|scríbhneoireacht]] * [[spórt]] * [[stair]] * [[turasóireacht]] agus [[taisteal]] [[Catagóir:Caitheamh aimsire|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 9xex0lj03z9une3e648gvhrg8oxn25c 0 2700 1315805 1315678 2026-05-28T16:34:40Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315805 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Winterswijk (NL), Woold, Boven Slinge -- 2014 -- 3170.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|mion|220x220px|Boulevard du Temple i bPáras, le Daguerre, 1838]] [[Íomhá:LEI0060 186 Leica I Sn.5193 1927 Originalzustand Top liegend-FS 5581.jpg|mion|220x220px|[[Leica Camera AG|Caamera Leica]], 1927 ]] [[Íomhá:Kodak-Vollenda620-detail.jpg|thumb|220px|[[Ceamara]] Kodak Vollenda 620, 1930idí]] [[Íomhá:Google Pixel 8 Pro and Google Pixel 7 Pro.jpg|mion|220x220px|Google Pixel 8 Pro agus Google Pixel 7 Pro, 2024]] Is éard atá i n'''grianghrafadóireacht''' ná [[íomhá]] seasta a [[Taifeadadh digiteach|thaifeadadh]] ar ábhar [[solas]]-íogair go [[ceimic]]<nowiki/>each, go [[Meicnic|meicniúil]] nó go [[digiteach]]. Go bunúsach ciallaíonn an focal grianghrafadóireacht scríobh le solas na gréine.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026|archivedate=2024-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf}}</ref> == Próisis == Sa cheamara, cruthaíonn an solas a shroicheann an eibleacht sholasíogair (a chuimsíonn criostail hailíd airgid) íomhá fholaigh (dofheicthe) ar féidir í a dhéanamh sofheicthe trí réaladh ceimiceach a dhíocsaídíonn na criostail nochtaithe go dtí airgead miotalach dubh. Baintear na criostail neamhnochtaithe chun siúil trí phróiseas buanaithe a fhágann claoníomhá bhuan den bhunradharc ina dhiaidh. Trí ábhar solasíogair eile a nochtadh do sholas a dhírítear tríd an gclaoníomhá seo, is féidir íomhá dearbhchló den bhunradharc a tháirgeadh trí phróiseas eile réalta is buanaithe. I gcóras cúlaithe, déantar an scannán nochtaithe a phróiseáil ar bhealach a bhaineann na criostail nochtaithe chun siúil is a fhágann na criostail neamhnochtaithe, agus mar sin táirgtear íomhá dearbhchló.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> == Stair == Tosaíodh ar íomhánna a cheapadh i g''[[Camera Obscura|camera obscura]],'' a theilg íomhá trí lionsa laistigh de sheomra dorcha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Eye as an Optical Instrument: From Camera Obscura to Helmholtz's Perspective|url=https://doi.org/10.1068/p3210|journal=Perception|date=2001-10|issn=0301-0066|pages=1157–1177|volume=30|issue=10|doi=10.1068/p3210|author=Nicholas J Wade, Stanley Finger}}</ref> Ba mar chabhair líníochta d'[[ealaíontóir]]í a bhí sé. Le forbairt na ceimice tugadh faoi deara go raibh tionchar ag an solas ar cheimicí áirithe, go háirithe [[clóiríd airgid]]. In 1816 rinne [[Nicéphore Niépce|Nicéphore Niepce]] iarracht sa bhFrainc íomhánna a cruthaíodh le seornra dorcha a thaifeadadh, Faoi 1822 d'éirigh leis cóip fhótagrafach de ghreanadóireacht, forshuite ar ghloine, a dhéanamh. Ba é [[Nicéphore Niépce|Nièpce]] a rinne an chéad ghrianghraf i samhradh na bliana [[1827]]. Ach ba é comhpháirtí [[Nicéphore Niépce|Nièpce]], [[Louis Daguerre]] a rinne forbairt ar dhóigh le plátaí grianghrafacha a tháirgeadh ionas go mbeadh íomhá buan ar fáil. Faoi 1839 bhí próiseas iontaofa saothraithe ag Daguerre.<ref name=":0" /> Timpeall an ama chéanna i Sasana, d'fhionn [[William Fox Talbot]] (1800-77) próiseas inar réalaigh is ar bhuanaigh sé claoníomhá nochtaithe, agus a ndearna íomhá dearbhchló uaidh sin. D'fhorbair [[William Henry Fox Talbot]] an claonchló i [[1835]], rud a chuir ar chumas clódóirí macasamhla gan teoradh a dhéanamh de ghrianghraf ar bith. Ba ar [[páipéar|pháipéar]] a bhí an claonchló ar dtús, ach bhí torthaí níos fearr ar fáil ar ghloine, agus de réir a chéile rinneadh forbairt ar scannáin (ceallafán) agus ní raibh an oiread céanna ama ag teastáil chun grianghraf a ghlacadh. D'fhéadfaí gluaiseacht a reo i ngrianghraf agus bhí an-tóir air an bpróiseas úr sna nuachtáin.<ref name=":0" /> In 1851 cheap Scott Archer (1813-57) an pláta fliuch collóidiain. Táirgeadh plátaí tirime, cumhdaithe le heibleacht íograithe, go trádálach ó lár na 1870idí, agus scannán bunaithe ar cheallalóid ó 1889.<ref name=":0" /> Bhí an-ráchairt ar an bpróiseas nua láithreach bonn agus tosaíodh ar phortráidí agus ar thírdhreacha a ghlacadh ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] agus [[Meiriceá Thuaidh|Mheiriceá Thuaidh]]. Ba chuid riachtanach de ghiuirléidí na [[taiscéalaíocht]]<nowiki/>a é do chuid mhór de na daoine a bhí ag taisteal chuig na háiteanna ba iargúlta ar domhan. Bhí an próiseas an-chostasach áfach agus ní raibh ach íomhá amháin le fáil as. === 20ú haois === Tháinig feabhas de réir a chéile ar chaighdeán na scannán agus b'fhéidir formáidí níos lú a úsáid. Ba mhinic claonchló 20 x 25cm á úsáid ag tús ama ach ba iad na formáidí 35mm agus 6 x 6cm na caighdeáin do ghrianghrafadóirí gairmiúla faoi lár an fichiú haois. Bhíodh ar na grianghrafadóirí fadó gach gné den phróiseas a fhoghlaim iad féin, staidéar a dhéanamh ar sholas agus ar lionsaí. De réir a chéile d'fhás tionscal ollmhór a rinne forbairt ar réaladh na n-íomhánna, ar na scannáin agus ar luach nochtaithe na gceamaraí ionas gurbh fhusa go mór gnó an ghrianghrafadóra. Sna [[1930idí]], chuir grianghraif Dorothea Lange agus [[Walker Evans]] cló daonna ar an [[An Spealadh Mór|Spealaidh Mór]] agus bhí tionchar acu ar fhorbairt na grianghrafadóireachta faisnéise. Sna [[1950idí]], fuair [[Henri Cartier-Bresson]] agus [[Robert Capa]] cáil amach mar gheall ar a gcuid grianghraif tuairisciúla don eagraíocht Magnum. Rinneadh gnéithe uathoibreacha den nochtadh agus den bhfócas sna [[1970idí]] agus tháinig a lán [[grianghrafadán|grianghrafadáin]] bheaga ar an mhargadh a bhí chomh cumasach le huirlisí an lucht gairmiúil. === 21ú haois === Le forbairt na [[ríomhaireacht]]a, tháinig [[Scanóir|scanóirí]] ar an mhargadh a chuir ar chumas an ghnáthdhuine grianghraif a thaifeadadh mar cháipéisí digiteacha. Bhí an-tionchar ar fad aige sin ar an bh[[foilsitheoireacht]]. As sin tháinig grianghrafadáin digiteacha atá anois (sa [[21ú céad|21ú haois]]) inchomórtas ó thaobh gnéithe agus chaighdeán na híomhá is atá grianghrafadáin 35mm. == An grianghrafadóireacht inniu == Ní raibh an ghrianghrafadóireacht mar mheán riamh chomh forleathan is atá sí anois inár saol. Is féidir linn uilig a bheith inár ngrianghrafadóirí na laethanta seo. Mar sin tá níos mó grianghraf á dtógáil anois ná mar a bhí riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-is-grianghrafadoiri-muid-go-leir-anois.aspx|teideal=Is grianghrafadóirí muid go léir anois|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-01-09}}</ref> == Féach freisin == * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Grianghrafadóireacht dhaite]], [[Grianghrafadóireacht dhigiteach|dhigiteach]], [[Grianghrafadóireacht infridhearg|infridhearg]], [[Grianghrafadóireacht leictreonach|leictreonach,]] [[Grianghrafadóireacht iar-aga|iar-aga]], [[Grianghrafadóireacht Schlieren|Schlieren]], [[Grianghrafadóireacht steiréascópach|steiréascópach]], [[Grianghrafadóireacht Kirlian|Kirlian]] * [[:Catagóir:Ceamaraí|Ceamaraí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] [[Catagóir:Ealaín]] [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] hrfbu1gjtusbluazyk3nxn0dyv85s01 0 2706 1315739 1315554 2026-05-28T14:44:00Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315739 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] hl1h4r7k1c7wmb9sravx7hxdxcb18o4 1315741 1315739 2026-05-28T14:44:06Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 1315830 1315741 2026-05-28T16:38:54Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315830 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] cna4litt6n6lt9lrojmo3kwhm9bt08c 1315831 1315830 2026-05-28T16:38:58Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 0 2759 1315767 1315539 2026-05-28T14:50:10Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315767 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] s9ms3jojwlj0ua3j8pc7dy679avtolg 1315768 1315767 2026-05-28T14:50:14Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 1315856 1315768 2026-05-28T16:43:32Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315856 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] p2awkj5btjhys43sbzrq3glqquc16qg 1315857 1315856 2026-05-28T16:43:36Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 0 2773 1315930 1281579 2026-05-28T16:56:35Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315930 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Úsáidíeile|an gnás urlabhra|Teanga (idirdhealú)}} {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Languages of the world.PNG|mion|clé|Teangacha an domhain]] Maraon le aon choincheap casta, is deacair '''teanga''' a shainmhíniú go beacht; d´aontódh formhór na saineolaithe, ámh, gur córas aithrise agus cur in iúl é, a bhaineann feidhm as samhlú, maraon le meafar, agus saghas éigin gramadaí loighciúil. Baineann a lán teangacha feidhm as comharthaí, [[fuaim]]eanna, siombail, nó [[focal|focail]], agus cur in iúl coincheapa, tuairimí, [[brí]]onna, agus smaointe mar chuspóir acu, cé go dtagann ceist an neamhchruinnis sa [[teangeolaíocht]] chun tosaigh nuair a dhéantar iarracht idirdhealú a dhéanamh ar na tréithe seo. [[Íomhá:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|mion|clé|[[Múrphictiúr]] i [[Theotihuacán]], [[Meicsiceo]] (ca. 200 [[AD]]) a léiríonn duine agus scrolla ag teacht amach as a bhéal]] == Tagairtí == {{Refbegin}} * Crystal, David. (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Crystal, David. (2001). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Katzner, K. (1999). The Languages of the World. New York, Routledge. * McArthur, T. (1996). The Concise Companion to the English Language. Oxford, Oxford University Press. {{Refend}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin|Language|Teanga}} * [https://web.archive.org/web/20010817010041/http://www.geocities.com/agihard/mohl/mohl_languages.html Iarsmalann na dTeangacha] * ''[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue]'', Ainmliosta de theangacha an domhain * [http://www.netz-tipp.de/languages.html Réimse na dteangacha ar an Idirlíon] {{síol-teanga}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teangacha| ]] 46kj9otyf6gqiy4ezr658ayknliklg1 1315931 1315930 2026-05-28T16:56:41Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1281579 wikitext text/x-wiki {{Úsáidíeile|an gnás urlabhra|Teanga (idirdhealú)}} {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Languages of the world.PNG|mion|clé|Teangacha an domhain]] Maraon le aon choincheap casta, is deacair '''teanga''' a shainmhíniú go beacht; d´aontódh formhór na saineolaithe, ámh, gur córas aithrise agus cur in iúl é, a bhaineann feidhm as samhlú, maraon le meafar, agus saghas éigin gramadaí loighciúil. Baineann a lán teangacha feidhm as comharthaí, [[fuaim]]eanna, siombail, nó [[focal|focail]], agus cur in iúl coincheapa, tuairimí, [[brí]]onna, agus smaointe mar chuspóir acu, cé go dtagann ceist an neamhchruinnis sa [[teangeolaíocht]] chun tosaigh nuair a dhéantar iarracht idirdhealú a dhéanamh ar na tréithe seo. [[Íomhá:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|mion|clé|[[Múrphictiúr]] i [[Theotihuacán]], [[Meicsiceo]] (ca. 200 [[AD]]) a léiríonn duine agus scrolla ag teacht amach as a bhéal]] == Tagairtí == {{Refbegin}} * Crystal, David. (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Crystal, David. (2001). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Katzner, K. (1999). The Languages of the World. New York, Routledge. * McArthur, T. (1996). The Concise Companion to the English Language. Oxford, Oxford University Press. {{Refend}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin|Language|Teanga}} * [https://web.archive.org/web/20010817010041/http://www.geocities.com/agihard/mohl/mohl_languages.html Iarsmalann na dTeangacha] * ''[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue]'', Ainmliosta de theangacha an domhain * [http://www.netz-tipp.de/languages.html Réimse na dteangacha ar an Idirlíon] {{síol-teanga}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teangacha| ]] 9tpiecd3n4dx8bsoe6vz2bzvtu23ghx 0 2775 1315869 1283568 2026-05-28T16:46:04Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315869 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] c6b69p5u9u9dc804b5expz7q1ugy2et 1315871 1315869 2026-05-28T16:46:08Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Peadar Flanagan|Peadar Flanagan]] 1283568 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] rdhwz0nltd9sbfrdwhaawuckgndstx0 0 2785 1315932 1278882 2026-05-28T16:56:57Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315932 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Linguistics (Γλωσσολογία) IPA transcription.png|mion|Teangeolaíocht as Gréigise (Γλωσσολογία) san IPA]] Ciallaíonn '''teangeolaíocht''' an staidéar [[Eolaíocht|eolaíoch]] a dhéantar ar [[Teanga (cumarsáid)|theanga]]. Tugtar '''teangeolaí''' ar [[Duine|dhuine]] a dhéanann an saghas seo staidéir. Is féidir go bhfuil anailís fhoirm theanga, bhrí theanga, theanga i gcomhthéacs agus anailís na dtosca [[Sochaí|sóisialta]], [[Cultúr|cultúrtha]], [[Stair|stairiúil]] agus [[Polaitíocht|polaitiúil]] a fhágann lorg ar theanga i gceist leis an obair de chuid theangeolaí. Go traidisiúnta, anailísíonn na teangeolaithe an teanga dhaonna trí scrúdú an cheangail idir [[Fuaim|fhuaimeanna]] agus bhrí. Is féidir staidéar a dhéanamh ar bhrí ina foirm dhíreach a scríobhtar nó a labhraítear go díreach trí réimse na [[Séimeantaic|séimeantaice]], le cois ina foirm indíreach le teanga na [[Corp an duine|colainne]] agus comharthaí trí disciplín na [[Pragmataic|pragmataice]]. Tugtar '[[fóinéim]]' gach cáithnín fuaime na cainte. An chaoi na fóinéimí a n-eagraítear chun brí a chur in iúl a bhraitheann ar phatrúin agus struchtúir theangeolaíoch éagsúla. Is [[Teangeolaíocht theoiriciúil|teangeolaithe teoiriciúla]] a gcuireann síos arna phatrúin agus struchtúir seo, agus anailísíonn siad iad. Trí an staidéar moirfeolaíochta (a bhaineann an chaoi a gcuirtear [[Focal|focail]] le chéile trí “[[Moirféim|mhoirféimí]]”), [[Comhréir|comhréire]] (an chaoi a leagtar na [[Abairt (teangeolaíocht)|habairtí]] amach), agus [[Fóineolaíocht|fóineolaíochta]] (staidéar phatrúin na bhfuaimeanna) a fhaightear cuid den phatrúin fuaime agus brí seo. == Ceisteanna bunúsacha na teangeolaíochta == # Céard is teanga ann? # Cén chaoi ar fhás teanga nó cén chaoi a bhfuil sí ag fás? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh cumarsáide? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh smaointe? # Cén chosúlacht atá idir teangacha? # Cé na difríochtaí atá idir teangacha? D'fhéadfadh na freagraí a bheith casta go leor. [[Íomhá:Allegory of Grammar.gif|mion|Antoine Furetière, ''Nouvelle Allegorique, Ou Histoire Des Derniers Troubles Arrivez Au Royaume D'Eloquence'']] == Téarmaí bunúsacha == * [[Moirféim]] * [[Fóinéim]] * [[Gramadach]] * [[Comhréir]] * [[Séimeantaic]] == Stair na teangeolaíochta == * Gramadóirí Sainscritise * Léann teanga na Gréige * An saothrú a rinne na Rómhánach ar léann teanga na Gréige * Léann fealsúnach na meánaoiseanna i Laidin * Tús na teangeolaíochta nua-aoisí sa 19ú haois * Iompraíochas agus teoiric an ''tabula rasa'' * Chomsky agus an ''feidhmeachas'' * Gramadach ghiniúnach, fóineolaíocht ghiniúnach agus séimeantaic ghiniúnach * Teangacha comharthaí * Anailísí malartacha comhréireacha * Teangeolaíocht ríomhaireachta * Néaratheangeolaíocht agus bunús bitheolaíoch na feasa * [[Idirtheangeolaíocht]] - an chumarsáid idirnáisiúnta trí theangacha eitneacha agus trí theangacha pleanáilte mar [[Esperanto]] * Coincheap Pirahã na n-uimhreacha [[Íomhá:Potebna.jpg|mion|Potebna]] == Daoine == * Panini ([[5ú haois RC]]) * [[Wilhelm von Humboldt]] (1767–1835) * [[Jacob Grimm]] (1785-1863) * Wilhelm Grimm (1786-1859) * Rasmus Rask (1787-1832) * [[Franz Bopp]] (1791-1867) * August Schleicher (1821-1868) * [[Ernst Windisch]] (1844–1918) * [[Karl Brugmann]] (1849–1919) * [[Rudolf Thurneysen]] (1857–1940) * [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) * [[Louis Hjelmslev]] (1899-1965) *[[Íomhá:Noam Chomsky, 2004.jpg|mion|[[Noam Chomsky]]]][[John Langshaw Austin]] (1911-1960) * [[John R. Searle]] * [[Kenneth L. Pike]] * [[M.A.K. Halliday]] * [[Noam Chomsky]] (*1928) * [[Roman Jakobson]] * [[Benjamin Lee Whorf]] * [[Edward Sapir]] * [[William Jones (philologist)|An Ridire William Jones]] * [[Judit Hidasi]] (*1948) * [[László Antal]] (1930–1993) * [[David Adger]] * [[Heinrich Zimmer]] (1851-1910) * [[Ghil'ad Zuckermann]] (*1971) == Fochatagóirí == * [[Teangeolaíocht fheasach]] * [[Teangeolaíocht ríomhaireachta]] * [[Teangeolaíocht chomparáideach]] * [[Canúinteolaíocht]] * [[Sanasaíocht]] * [[Teangeolaíocht stairiúil]] * [[Gramadach]] * [[Oideolaíocht teanga]] * [[Foclóireolaíocht]] * [[Staitisticí teangeolaíochta]] * [[Deilbheolaíocht (teangeolaíocht)|Deilbheolaíocht]] * [[Foghraíocht]] * [[Fóineolaíocht]] * [[Pragmatachas]] * [[Saintréitheacht teanga]] * [[Sícetheangeolaíocht]] * [[Séimeantaic]] * [[Sochtheangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangacha|*]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== {{Síol-teangeolaíocht}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Léann daonna]] [[Catagóir:Fealsúnacht]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rzxbfg6rpncsjq4t00c43psw378vbqm 1315933 1315932 2026-05-28T16:57:01Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1239983 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Linguistics (Γλωσσολογία) IPA transcription.png|mion|Teangeolaíocht as Gréigise (Γλωσσολογία) san IPA]] Ciallaíonn '''teangeolaíocht''' an staidéar [[Eolaíocht|eolaíoch]] a dhéantar ar [[Teanga (cumarsáid)|theanga]]. Tugtar '''teangeolaí''' ar [[Duine|dhuine]] a dhéanann an saghas seo staidéir. Is féidir go bhfuil anailís fhoirm theanga, bhrí theanga, theanga i gcomhthéacs agus anailís na dtosca [[Sochaí|sóisialta]], [[Cultúr|cultúrtha]], [[Stair|stairiúil]] agus [[Polaitíocht|polaitiúil]] a fhágann lorg ar theanga i gceist leis an obair de chuid theangeolaí. Go traidisiúnta, anailísíonn na teangeolaithe an teanga dhaonna trí scrúdú an cheangail idir [[Fuaim|fhuaimeanna]] agus bhrí. Is féidir staidéar a dhéanamh ar bhrí ina foirm dhíreach a scríobhtar nó a labhraítear go díreach trí réimse na [[Séimeantaic|séimeantaice]], le cois ina foirm indíreach le teanga na [[Corp an duine|colainne]] agus comharthaí trí disciplín na [[Pragmataic|pragmataice]]. Tugtar '[[fóinéim]]' gach cáithnín fuaime na cainte. An chaoi na fóinéimí a n-eagraítear chun brí a chur in iúl a bhraitheann ar phatrúin agus struchtúir theangeolaíoch éagsúla. Is [[Teangeolaíocht theoiriciúil|teangeolaithe teoiriciúla]] a gcuireann síos arna phatrúin agus struchtúir seo, agus anailísíonn siad iad. Trí an staidéar moirfeolaíochta (a bhaineann an chaoi a gcuirtear [[Focal|focail]] le chéile trí “[[Moirféim|mhoirféimí]]”), [[Comhréir|comhréire]] (an chaoi a leagtar na [[Abairt (teangeolaíocht)|habairtí]] amach), agus [[Fóineolaíocht|fóineolaíochta]] (staidéar phatrúin na bhfuaimeanna) a fhaightear cuid den phatrúin fuaime agus brí seo. == Ceisteanna bunúsacha na teangeolaíochta == # Céard is teanga ann? # Cén chaoi ar fhás teanga nó cén chaoi a bhfuil sí ag fás? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh cumarsáide? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh smaointe? # Cén chosúlacht atá idir teangacha? # Cé na difríochtaí atá idir teangacha? D'fhéadfadh na freagraí a bheith casta go leor. [[Íomhá:Allegory of Grammar.gif|mion|Antoine Furetière, ''Nouvelle Allegorique, Ou Histoire Des Derniers Troubles Arrivez Au Royaume D'Eloquence'']] == Téarmaí bunúsacha == * [[Moirféim]] * [[Fóinéim]] * [[Gramadach]] * [[Comhréir]] * [[Séimeantaic]] == Stair na teangeolaíochta == * Gramadóirí Sainscritise * Léann teanga na Gréige * An saothrú a rinne na Rómhánach ar léann teanga na Gréige * Léann fealsúnach na meánaoiseanna i Laidin * Tús na teangeolaíochta nua-aoisí sa 19ú haois * Iompraíochas agus teoiric an ''tabula rasa'' * Chomsky agus an ''feidhmeachas'' * Gramadach ghiniúnach, fóineolaíocht ghiniúnach agus séimeantaic ghiniúnach * Teangacha comharthaí * Anailísí malartacha comhréireacha * Teangeolaíocht ríomhaireachta * Néaratheangeolaíocht agus bunús bitheolaíoch na feasa * [[Idirtheangeolaíocht]] - an chumarsáid idirnáisiúnta trí theangacha eitneacha agus trí theangacha pleanáilte mar [[Esperanto]] * Coincheap Pirahã na n-uimhreacha [[Íomhá:Potebna.jpg|mion|Potebna]] == Daoine == * Panini ([[5ú haois RC]]) * [[Wilhelm von Humboldt]] (1767–1835) * [[Jacob Grimm]] (1785-1863) * Wilhelm Grimm (1786-1859) * Rasmus Rask (1787-1832) * [[Franz Bopp]] (1791-1867) * August Schleicher (1821-1868) * [[Ernst Windisch]] (1844–1918) * [[Karl Brugmann]] (1849–1919) * [[Rudolf Thurneysen]] (1857–1940) * [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) * [[Louis Hjelmslev]] (1899-1965) *[[Íomhá:Noam Chomsky, 2004.jpg|mion|[[Noam Chomsky]]]][[John Langshaw Austin]] (1911-1960) * [[John R. Searle]] * [[Kenneth L. Pike]] * [[M.A.K. Halliday]] * [[Noam Chomsky]] (*1928) * [[Roman Jakobson]] * [[Benjamin Lee Whorf]] * [[Edward Sapir]] * [[William Jones (philologist)|An Ridire William Jones]] * [[Judit Hidasi]] (*1948) * [[László Antal]] (1930–1993) * [[David Adger]] * [[Heinrich Zimmer]] (1851-1910) * [[Ghil'ad Zuckermann]] (*1971) == Fochatagóirí == * [[Teangeolaíocht fheasach]] * [[Teangeolaíocht ríomhaireachta]] * [[Teangeolaíocht chomparáideach]] * [[Canúinteolaíocht]] * [[Sanasaíocht]] * [[Teangeolaíocht stairiúil]] * [[Gramadach]] * [[Oideolaíocht teanga]] * [[Foclóireolaíocht]] * [[Staitisticí teangeolaíochta]] * [[Deilbheolaíocht (teangeolaíocht)|Deilbheolaíocht]] * [[Foghraíocht]] * [[Fóineolaíocht]] * [[Pragmatachas]] * [[Saintréitheacht teanga]] * [[Sícetheangeolaíocht]] * [[Séimeantaic]] * [[Sochtheangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangacha|*]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== {{Síol-teangeolaíocht}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Léann daonna]] [[Catagóir:Fealsúnacht]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 3yga37c1hm2wfr9d9if4y6jgm9w54ch 0 2789 1315958 1271788 2026-05-28T17:01:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315958 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Ealaíon]] chorportha é an '''damhsa''' le gluaiseachtaí comhordaithe, a bhíonn [[Rithim|rithimiúil]] de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le [[ceol]]. Is ón bhfocal 'danse' sa bhFraincis a thagann an focal [[Gaeilge]] 'damhsa'. Tugtar 'rince' air freisin, agus deirtear gur ón seanrann [[Béarla]] do pháistí 'Ring a Ring a Rosy' a tháinig an focal sin. [[Íomhá:CladdaghSet.jpg|thumb|Damhsa leithleach]] Tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama, ó ré na seanchlochaoise i leith. Bhain an damhsa le deasghnátha, is é sin le rá, ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha. Bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh, chun misneach a fháil roimh chath nó seilg, nó chun guí chuig na déithe. Is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith. De réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig, agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa. Bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san [[Eoraip]] le linn aimsir na [[Athbheochan|hAthbheochana]], faoi thionchar uaisle ar nós [[Catherine de Medici]]. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san [[An India|India]], sa [[Rúis]], sa [[Seapáin|tSeapáin]] agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla. Is é an [[Bailé]] (ballet) an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair, go háirithe sa Rúis agus sa [[Frainc|Fhrainc]]. Tugtar [[Damhsa Gaelach]] ar dhamhsa a tháinig chun cinn in [[Éire|Éirinn]] ón ochtú haois déag i leith, faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra. Tá 'damhsa ar an sean-nós' ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhChríostaí. == Complachtaí damhsa == * [[Ragus]] * [[Riverdance]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Damhsa|*]] [[Catagóir:Fóillíocht]] hbeuexef8pa3y2g2icup0ob5mo6vffu 1315959 1315958 2026-05-28T17:01:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1271788 wikitext text/x-wiki [[Ealaíon]] chorportha é an '''damhsa''' le gluaiseachtaí comhordaithe, a bhíonn [[Rithim|rithimiúil]] de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le [[ceol]]. Is ón bhfocal 'danse' sa bhFraincis a thagann an focal [[Gaeilge]] 'damhsa'. Tugtar 'rince' air freisin, agus deirtear gur ón seanrann [[Béarla]] do pháistí 'Ring a Ring a Rosy' a tháinig an focal sin. [[Íomhá:CladdaghSet.jpg|thumb|Damhsa leithleach]] Tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama, ó ré na seanchlochaoise i leith. Bhain an damhsa le deasghnátha, is é sin le rá, ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha. Bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh, chun misneach a fháil roimh chath nó seilg, nó chun guí chuig na déithe. Is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith. De réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig, agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa. Bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san [[Eoraip]] le linn aimsir na [[Athbheochan|hAthbheochana]], faoi thionchar uaisle ar nós [[Catherine de Medici]]. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san [[An India|India]], sa [[Rúis]], sa [[Seapáin|tSeapáin]] agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla. Is é an [[Bailé]] (ballet) an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair, go háirithe sa Rúis agus sa [[Frainc|Fhrainc]]. Tugtar [[Damhsa Gaelach]] ar dhamhsa a tháinig chun cinn in [[Éire|Éirinn]] ón ochtú haois déag i leith, faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra. Tá 'damhsa ar an sean-nós' ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhChríostaí. == Complachtaí damhsa == * [[Ragus]] * [[Riverdance]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Damhsa|*]] [[Catagóir:Fóillíocht]] q8v2mp6eyt34bcbhchc6au0am7r0uov 0 2809 1315916 1113801 2026-05-28T16:54:18Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315916 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Banshee.jpg|deas|250px|thumb|Bean sí - duine ó miotaseolaíocht na nGael]] Tá '''miotaseolaíocht''' dá chuid féin ag beagnach gach uile chultúr. Baineann an miotaseolaíocht le [[dia|déithe]], sprideanna, daoine i gcruth ainmhithe agus ainmhithe i gcruth daoine, faibhle, scéalta a d'fhéadfadh bunús sa saol domhanda a bheith leo, agus eile. Cé nach mór an tsuim nó an stór a chuireann formhór na ndaoine i miotaseolaíocht anois don chuid is mó, bhíodh baint aige leis an stair agus leis an gcreideamh go minic sa seansaol. == Ailt ar an miotaseolaíocht i gcultúir ar leith == * [[Miotaseolaíocht na hÉigipte]] * [[Miotaseolaíocht na hIndia]] * [[Miotaseolaíocht Ioruach]] * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Miotaseolaíocht na Gréige]] * [[Miotaseolaíocht na Róimhe]] * [[Miotaseolaíocht Shlavach]] {{DEFAULTSORT:Miotaseolaíocht}} {{síol-miotas}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht]] [[Catagóir:Traidisiúin]] [[Catagóir:Creideamh]] [[Catagóir:Cultúr]] htu9iaxkj7txdcmmd5wtmi4smro43nn 1315917 1315916 2026-05-28T16:54:33Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:83.71.107.77|83.71.107.77]] 1113801 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Banshee.jpg|deas|250px|thumb|Bean sí - duine ó miotaseolaíocht na nGael]] Tá '''miotaseolaíocht''' dá chuid féin ag beagnach gach uile chultúr. Baineann an miotaseolaíocht le [[dia|déithe]], sprideanna, daoine i gcruth ainmhithe agus ainmhithe i gcruth daoine, faibhle, scéalta a d'fhéadfadh bunús sa saol domhanda a bheith leo, agus eile. Cé nach mór an tsuim nó an stór a chuireann formhór na ndaoine i miotaseolaíocht anois don chuid is mó, bhíodh baint aige leis an stair agus leis an gcreideamh go minic sa seansaol. == Ailt ar an miotaseolaíocht i gcultúir ar leith == * [[Miotaseolaíocht na hÉigipte]] * [[Miotaseolaíocht na hIndia]] * [[Miotaseolaíocht Ioruach]] * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Miotaseolaíocht na Gréige]] * [[Miotaseolaíocht na Róimhe]] * [[Miotaseolaíocht Shlavach]] {{DEFAULTSORT:Miotaseolaíocht}} {{síol-miotas}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht]] [[Catagóir:Traidisiúin]] [[Catagóir:Creideamh]] [[Catagóir:Cultúr]] kkacto7itvzygy3m62tec7vvuzf6rxr 14 2831 1316033 672356 2026-05-28T17:14:13Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316033 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad seo na teangacha a labhraítear in áiteanna difriúla. {{Catcómhaoin|Languages}} [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid]] j9dsvl9qb4dorogsgtu7i9d9c1e95lf 1316034 1316033 2026-05-28T17:14:18Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:KLBot2|KLBot2]] 672356 wikitext text/x-wiki Is iad seo na teangacha a labhraítear in áiteanna difriúla. {{Catcómhaoin|Languages}} [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 306ut20ex5tjifp4thdb0itadqw4rle 14 2834 1316011 1235631 2026-05-28T17:10:39Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316011 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is daoine cáiliúla atá anseo. [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Cine daonna]] lt0j8wmz45y31yeboo35awwn4dnf5rn 1316016 1316011 2026-05-28T17:11:34Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1235631 wikitext text/x-wiki Is daoine cáiliúla atá anseo. [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Cine daonna]] 22vz836heoff3glfixgtuifx79x1rai 14 2849 1316031 1262507 2026-05-28T17:13:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316031 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Ailt faoin [[stair]]. {{Catcómhaoin|History|An stair}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Daonnachtaí]] [[Catagóir:Litríocht de réir seánra]] t9fjcbogtb8qqem8xfv26tbgdk7ya2b 1316032 1316031 2026-05-28T17:14:02Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1262507 wikitext text/x-wiki Ailt faoin [[stair]]. {{Catcómhaoin|History|An stair}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Daonnachtaí]] [[Catagóir:Litríocht de réir seánra]] daj024nzuownmaypwk97dnxwlqcvkjy 14 2854 1316017 1122784 2026-05-28T17:11:42Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316017 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Commonscat|Ireland|Éire}} [[Catagóir:Tíortha na hEorpa|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 45nzeyckr130nj5kifeknywnq8sv0zf 1316018 1316017 2026-05-28T17:11:48Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:31.200.17.120|31.200.17.120]] 1122784 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ireland|Éire}} [[Catagóir:Tíortha na hEorpa|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] p92nn9k5mm61tx4jyx6remdzabewqwo 14 2860 1316019 647497 2026-05-28T17:12:02Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316019 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{catcómhaoin|Science|Eolaíocht}} [[Catagóir:Dúlra]] 9rjh21rzkoitzmgfip4jksrlfk8j4oz 1316020 1316019 2026-05-28T17:12:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Addbot|Addbot]] 647497 wikitext text/x-wiki {{catcómhaoin|Science|Eolaíocht}} [[Catagóir:Dúlra]] 0jnfnnkc0ofr402p5sf3d68qyrxtjn5 14 2862 1316037 848571 2026-05-28T17:15:18Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316037 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Príomhailt: [[Tíreolaíocht]]. {{Catcómhaoin|Geography|Tíreolaíocht}} {{féach freisin|Liosta teimpléid a bhaineann leis an tíreolaíocht}} [[Catagóir: Eolaíocht]] [[Catagóir: Domhaneolaíocht]] [[Catagóir: Eolaíochtaí sóisialta]] cvyvk74snxdro240i4xcf4o0ve8dnuc 1316038 1316037 2026-05-28T17:15:23Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Réaltaeolais|Réaltaeolais]] 848571 wikitext text/x-wiki Príomhailt: [[Tíreolaíocht]]. {{Catcómhaoin|Geography|Tíreolaíocht}} {{féach freisin|Liosta teimpléid a bhaineann leis an tíreolaíocht}} [[Catagóir: Eolaíocht]] [[Catagóir: Domhaneolaíocht]] [[Catagóir: Eolaíochtaí sóisialta]] p1v4d823q538m84k6rpmbv84tplyliw 14 2863 1316039 672364 2026-05-28T17:15:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316039 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Ailt ag tosú le Vicipéid: etc. {{Catcómhaoin|Wikipedia}} [[Catagóir:Bunúsach]] 8qfofkdc1w94ode2005pprpsgfmuzgc 1316040 1316039 2026-05-28T17:15:41Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:KLBot2|KLBot2]] 672364 wikitext text/x-wiki Ailt ag tosú le Vicipéid: etc. {{Catcómhaoin|Wikipedia}} [[Catagóir:Bunúsach]] b41obwkdrchy2ll5mjs147b6z8nmzen 14 2865 1316010 1239187 2026-05-28T17:10:17Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316010 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Míndána]] b3vup2yoxv9wew1bi8ha5ca3fusb4x7 1316015 1316010 2026-05-28T17:11:31Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1239187 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Míndána]] jubm15khn4rl59jtyqe1ks6dgr37rfb 14 2868 1316004 663600 2026-05-28T17:09:21Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316004 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Time|Am}} [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha]] [[Catagóir:Fisic]] [[Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice]] [[Catagóir:Meitifisic]] 9xh2m8fq61rp82umbhs96bymzs801d4 1316005 1316004 2026-05-28T17:09:27Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Legobot|Legobot]] 663600 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Time|Am}} [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha]] [[Catagóir:Fisic]] [[Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice]] [[Catagóir:Meitifisic]] 5z7uagec4nk8ehwygisgrlddbrtvq5x 14 2872 1316023 1122783 2026-05-28T17:12:42Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316023 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Transport|Iompar}} [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Taisteal]] [[Catagóir:Turasóireacht]] sr6fjrpwfowhzskqat71a8liqtc1jzh 1316024 1316023 2026-05-28T17:12:47Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:31.200.17.120|31.200.17.120]] 1122783 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Transport|Iompar}} [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Taisteal]] [[Catagóir:Turasóireacht]] b414kks7g1cnk9pdiqj40t5nw6tircd 14 2873 1316025 1065776 2026-05-28T17:12:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316025 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Astronomy|Réalteolaíocht}} An príomhalt: [[Réalteolaíocht]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 4c72l4skg9bo8xkez4ah61rjid9rkyk 1316026 1316025 2026-05-28T17:13:03Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:SeoMac|SeoMac]] 1065776 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Astronomy|Réalteolaíocht}} An príomhalt: [[Réalteolaíocht]] [[Catagóir:Eolaíocht]] kium51irzqse96vn15gfol1ekwhzfxb 0 3155 1315771 1315542 2026-05-28T14:50:51Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315771 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] htlzorn9pae9eh4gogifhyme3dcsc8v 1315772 1315771 2026-05-28T14:50:56Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 1315860 1315772 2026-05-28T16:44:08Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315860 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] f9ho7qu0s8yez75wmv43ddcw38omr20 1315861 1315860 2026-05-28T16:44:12Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 0 3253 1315716 1315472 2026-05-28T14:39:33Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315716 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ltfgj6e5enxdsb26ce97mf94mjwo53v 1315717 1315716 2026-05-28T14:39:38Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315717 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1315804 1315717 2026-05-28T16:34:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315804 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ndtrj6mlj4fq2omstywy5ybm9zy5hh3 1315806 1315804 2026-05-28T16:34:44Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315717 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1315872 1315806 2026-05-28T16:46:32Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315872 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ndtrj6mlj4fq2omstywy5ybm9zy5hh3 1315873 1315872 2026-05-28T16:46:38Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315717 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1316082 1315873 2026-05-28T17:57:34Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316082 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 97fphksr5gdav5or8zilmobkoohhxqu 1316085 1316082 2026-05-28T17:58:21Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316085 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1316123 1316085 2026-05-28T22:30:35Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316123 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] l7bq5frcy12qbrd97vh9m6t0mduookt 1316128 1316123 2026-05-28T22:31:36Z Icodense 28431 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316085 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3254 1315874 1025297 2026-05-28T16:47:01Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315874 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 0rb632aozv7oj2mm79w0n9qoi5gzbfb 1315875 1315874 2026-05-28T16:47:09Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:AllieBot|AllieBot]] 1025297 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rpv6eqb4o39f5ye4mvrt3w03jv5sylv 0 3255 1315759 1315541 2026-05-28T14:48:48Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315759 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] er7bum6m6r80wgsuhxkxgvzyf6j83os 1315760 1315759 2026-05-28T14:48:53Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 1315848 1315760 2026-05-28T16:42:20Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315848 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] jiv0irruxdqdevvz0ijacnqemz3b1um 1315849 1315848 2026-05-28T16:42:24Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 0 3256 1315894 1199304 2026-05-28T16:50:28Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315894 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Breithiúnas Máiréad Ní Ghráda polaiteoir.png|mion|"Marcas de Grás", [[Breithiúnas]], dráma le [[Máiréad Ní Ghráda]] ]] Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc [[Duine|daoine]] is ea an '''pholaitíocht'''. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí [[gnó]], acadúla, [[creideamh|creidimh]] agus [[rialtas|rialtóireachta]]. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. [[Íomhá:Vote for ME . . . - geograph.org.uk - 344776.jpg|mion|Feachtas toghchánaíochta]]De réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, [[dlí|dlíodóirí]], bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. Is ón bhfocal [[Gréigis]]e ''polis'' a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán [[Rialtas|rialtais]] a phléitear an pholaitíocht inniu. == Idéolaíocht pholaitiúla == * [[Coimeádachas]] * [[Cumannachas]] * [[Daonlathas]] * [[Faisisteachas]] * [[Liobrálachas]] * [[Monarcacht]] * [[Oligarcacht]] * [[Sóisialachas]] * [[Ainriailachas]] Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an [[Eite Chlé]] is an [[Eite Dheis]]. É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] i dtíortha daonlathacha na h[[Eorpa]]. In [[Éire|Éirinn]] bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh. == Féach freisin == [[Breithiúnas]], le [[Máiréad Ní Ghráda]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Cultúr]] p3yx6cu9r0uvv11su3ttje7vse7u4xk 1315895 1315894 2026-05-28T16:50:32Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:MathXplore|MathXplore]] 1176069 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Breithiúnas Máiréad Ní Ghráda polaiteoir.png|mion|"Marcas de Grás", [[Breithiúnas]], dráma le [[Máiréad Ní Ghráda]] ]] Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc [[Duine|daoine]] is ea an '''pholaitíocht'''. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí [[gnó]], acadúla, [[creideamh|creidimh]] agus [[rialtas|rialtóireachta]]. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. [[Íomhá:Vote for ME . . . - geograph.org.uk - 344776.jpg|mion|Feachtas toghchánaíochta]]De réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, [[dlí|dlíodóirí]], bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. Is ón bhfocal [[Gréigis]]e ''polis'' a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán [[Rialtas|rialtais]] a phléitear an pholaitíocht inniu. == Idéolaíocht pholaitiúla == * [[Coimeádachas]] * [[Cumannachas]] * [[Daonlathas]] * [[Faisisteachas]] * [[Liobrálachas]] * [[Monarcacht]] * [[Oligarcacht]] * [[Sóisialachas]] * [[Ainriailachas]] Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an [[Eite Chlé]] is an [[Eite Dheis]]. É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] i dtíortha daonlathacha na h[[Eorpa]]. In [[Éire|Éirinn]] bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh. == Féach freisin == [[Breithiúnas]], le [[Máiréad Ní Ghráda]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Cultúr]] posfgo7exik7dh59nepzymq3yes9adi 0 3267 1315864 1309894 2026-05-28T16:44:43Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315864 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] febezgjjvzt8ln34fcqh57axiacavaw 1315865 1315864 2026-05-28T16:44:47Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1309894 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 2z0hfytafhxyaoiwk94twogn5gncuv1 14 3363 1316035 647609 2026-05-28T17:14:31Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316035 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Ailt faoi [[Tír|thíortha]] an domhain atá anseo. {{Catcómhaoin|Countries}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Geografaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Áiteanna]] 4qcz352kuemnbqp21aj1mn7xyupr07q 1316036 1316035 2026-05-28T17:14:34Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Addbot|Addbot]] 647609 wikitext text/x-wiki Ailt faoi [[Tír|thíortha]] an domhain atá anseo. {{Catcómhaoin|Countries}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Geografaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Áiteanna]] bqt5jzbndfmhlwz50w27eplcod8d63o 0 3404 1315880 1246241 2026-05-28T16:48:07Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315880 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] 15r66kg0z76bl6washwbn38xpdnb3fb 1315881 1315880 2026-05-28T16:48:22Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1246241 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] bvz191r0xsnm9y8pzlf7xfki9ir1t40 14 3677 1316027 669570 2026-05-28T17:13:15Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316027 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Religion}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Sochaí]] mzuocqprqmmgxd8a6x1gagyfcg8r99v 1316028 1316027 2026-05-28T17:13:20Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:MerlIwBot|MerlIwBot]] 669570 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Religion}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Sochaí]] 3fcgzhqad498q8hi9efotd71ifj6giz 14 3708 1316006 672213 2026-05-28T17:09:38Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316006 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Animalia}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] 5zd91bjr7q8efvchvl5fb3aq6whp0pk 1316007 1316006 2026-05-28T17:09:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:KLBot2|KLBot2]] 672213 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Animalia}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] 0r2legyrv1jvvo1ps53kw29red36hg4 14 3715 1316008 647769 2026-05-28T17:09:56Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316008 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Chemistry}} [[Catagóir:Eolaíocht]] 1twli4fzaugk0rbyyrysasuqoworsxr 1316009 1316008 2026-05-28T17:10:01Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Addbot|Addbot]] 647769 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Chemistry}} [[Catagóir:Eolaíocht]] 2e0jrfdesi57oxq8t6bvjp07qwe1e9w 0 3776 1315956 1200991 2026-05-28T17:01:20Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315956 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]] [[Íomhá:ReligijneSymbole.svg|thumb]] Is é is ciall le '''reiligiún''' nó '''creideamh''' ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil. Is iad príomhchreidimh an domhain an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] (idir [[Caitliceachas|Chaitliceachas]], [[Protastúnachas|Phrotastúnachas]], [[Ceartchreideamh]] Gréagach, Rúiseach srl), [[Ioslam]], an [[Giúdachas]], an [[Hiondúchas]], [[Wicca]], an [[Búdachas]], [[Siontó]], an [[Sóróaistreachas]], an [[Síceachas]], agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe. Deirtear gurbh iad na sean-[[Eabhraigh]] ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le [[Dia]] mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na [[Peirs]]e, .i. an [[Sóróaistreachas]]. Nuair a thug Dia na nEabhrach ([[Iáivé]]) an dlí do [[Maois|Mhaois]], .i. [[na Deich nAithne]], leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an [[Giúdachas]], a spreag an Chríostaíocht in aimsir [[Íosa Críost|Chríost]], agus an Muslamachas nó [[Ioslamachas]] in aimsir [[Mahamad|Mhahamad]]. Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí ''[[págántacht]]'' nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm [[miotaseolaíocht]], agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an seanchreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an [[vúdú]] i [[Háítí]] sa [[Muir na Cairibe|Chairib]] agus [[Candomblé]] sa [[Bhrasaíl]], áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na [[An Afraic|hAfraice]]. Bhí a gcóras diagachta féin ag na [[An tSean-Ghréig|sean-Ghréagaigh]], córas roinnte gaolta leis ag na [[An tSean-Róimh|sean-Rómhánaigh]], agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-[[Gaeil|Ghaeil]]. == Féach freisin == * [[Creideamh in Éirinn]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Reiligiún|*]] her41yeda64frvf87acxr3my0u42ku0 1315957 1315956 2026-05-28T17:01:26Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1200991 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]] [[Íomhá:ReligijneSymbole.svg|thumb]] Is é is ciall le '''reiligiún''' nó '''creideamh''' ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil. Is iad príomhchreidimh an domhain an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] (idir [[Caitliceachas|Chaitliceachas]], [[Protastúnachas|Phrotastúnachas]], [[Ceartchreideamh]] Gréagach, Rúiseach srl), [[Ioslam]], an [[Giúdachas]], an [[Hiondúchas]], [[Wicca]], an [[Búdachas]], [[Siontó]], an [[Sóróaistreachas]], an [[Síceachas]], agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe. Deirtear gurbh iad na sean-[[Eabhraigh]] ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le [[Dia]] mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na [[Peirs]]e, .i. an [[Sóróaistreachas]]. Nuair a thug Dia na nEabhrach ([[Iáivé]]) an dlí do [[Maois|Mhaois]], .i. [[na Deich nAithne]], leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an [[Giúdachas]], a spreag an Chríostaíocht in aimsir [[Íosa Críost|Chríost]], agus an Muslamachas nó [[Ioslamachas]] in aimsir [[Mahamad|Mhahamad]]. Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí ''[[págántacht]]'' nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm [[miotaseolaíocht]], agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an seanchreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an [[vúdú]] i [[Háítí]] sa [[Muir na Cairibe|Chairib]] agus [[Candomblé]] sa [[Bhrasaíl]], áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na [[An Afraic|hAfraice]]. Bhí a gcóras diagachta féin ag na [[An tSean-Ghréig|sean-Ghréagaigh]], córas roinnte gaolta leis ag na [[An tSean-Róimh|sean-Rómhánaigh]], agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-[[Gaeil|Ghaeil]]. == Féach freisin == * [[Creideamh in Éirinn]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Reiligiún|*]] it0kubwanzy1iv1hlhcv43yeb6go80y 14 3890 1316021 647869 2026-05-28T17:12:20Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316021 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Physics}} [[Catagóir:Eolaíocht]] ol74puva3cw8dcebzpk4hx2nszxeduq 1316022 1316021 2026-05-28T17:12:24Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Addbot|Addbot]] 647869 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Physics}} [[Catagóir:Eolaíocht]] a5f9efkw9l2pfh5lll7dgfttzr8ib8r 14 3909 1316029 1235632 2026-05-28T17:13:35Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316029 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cine daonna]] emylbeqlsdszg3w709mamw15x1h6w1s 1316030 1316029 2026-05-28T17:13:43Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1235632 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cine daonna]] bauakmbf42jr9e7suclt2t1ubbzfhtm 0 3927 1316141 1293085 2026-05-29T05:23:48Z Peadar Flanagan 69459 /* Tús a shaoil */ 1316141 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.''' ([[29 Bealtaine]] [[1917]] - [[22 Samhain]] [[1963]]), nó '''JFK''' mar a thugtar go minic air, ina 35ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán ar na Stáit Aontaithe]] idir [[1961]] agus [[1963]], nuair a feall[[Dúnmharú|mharaíodh]] é. Eisean an duine ab óige a toghadh mar [[uachtarán]] riamh, agus an t-aon uachtarán [[Caitliceachas|Caitliceach]] a bhí ann (roimh [[Joe Biden]]). == Tús a shaoil == Rugadh Kennedy i m[[Brookline, Massachusetts|Brookline]],[[Massachusetts]] sa bhliain [[1917]], agus tógadh é sa bhaile céanna. Mac leis an b[[polaitíocht|polaiteoir]] iomráiteach [[Joseph P. Kennedy, Sr.]] agus Rose Fitzgerald ab ea é. D'fhreastail Kennedy ar [[Scoil]] Edward Devotion ar dtús ar feadh ceithre bliana, agus ansin Scoil Dexter i m[[Bostún]], agus bliain amháin eile ag Scoil Canterbury. Tar éis Canterbury, chuaigh sé isteach i Choate Rosemary Hall i Wallingford, [[Connecticut]]. Ceann de na scoileanna chónaithe is fearr sa [[tír]] ab ea í, agus bhain sé céim amach sa bhliain [[1935]]. Sheol sé go [[Londain]], [[Sasana]] ar an [[25 Meán Fómhair]] sa bhliain céanna, in éineacht lena thuismitheoirí agus a dheirfiúr Kathleen Cavendish. Chláraigh sé le LSE (Scoil na h[[Eacnamaíocht]]a [[Londain]]) chun staidéar a dhéanamh ar gheilleagar polaitiúil ar feadh bliana faoin Ollamh Harold Laski, ach cuireadh san [[ospidéal]] é nuair a thit sé tinn. Mar thoradh, bhí ar Kennedy filleadh ar ais go dtí na Stáit Aontaithe. San [[Fómhar|fhómhar]] sa bhliain [[1935]], chláraigh sé le h[[Ollscoil]] [[Princeton, New Jersey]], ach d'éirigh sé tinn arís. [[Buíochán]] a bhí i gceist ag an am seo. San fhómhar den bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh Kennedy ag freastal ar [[Ollscoil Harvard]]. Thaistil sé chuig an [[An Eoraip|Eoraip]] faoi dhó i rith a thréimhse ag Ollscoil Harvard. Chuaigh sé go dtí [[Sasana]] arís, áit ina raibh a athair mar ambasadóir. Sa bhliain [[1937]], forordaíodh [[Stéaróideach|stéaróidigh]] do Kennedy, chun smacht a chur ar a chuid [[drólainníteas]], ach thosaigh a fhadhbanna ag méadú mar thoradh air sin. Sa deireadh, d'éirigh sé níos tinne le h[[oistéapóróis]] sa dhromlach. Bhain Kennedy céim amach ó Ollscoil Harvard, agus ansin bhog sé go dtí an scoil ghnó ag Ollscoil Stanford. Tar éis dó Stanford a fhágáil, thaistil sé go dtí [[Meiriceá Theas]]. Scríobh Kennedy a thráchtas ''"Why England Slept"'' sa bhliain [[1940]], ar eachtraí na mBriotanach agus Comhaontú Mhünchen. Theastaigh uaidh an tráchtas a choimeád san [[ollscoil]] ar dtús, ach chuir a athair ina luí air an tráchtas a [[Foilsitheoireacht|fhoilsiú]] mar [[leabhar]]. D'fhág Kennedy Harvard agus céim bainte amach aige i gcúrsaí idirnáisiúnta i mí an Mheithimh 1940. Foilsíodh an tráchtas sa bhliain chéanna, a bhí an-rathúil freisin. I bhfad ní ba dheireanaí, nochtadh go raibh [[Galar Addison]] ag Kennedy agus é ina fhear óg. Níor foilsíodh an t-eolas seo i rith a shaoil. == Seirbhís mhíleata == [[Íomhá:Lt. John F. Kennedy aboard the PT-109.jpg|clé|320x320px|thumb|Kennedy ar an PT-109.]] Chuaidh sé isteach san [[Arm na Stát Aontaithe|arm S.A.M.]] sa bhliain [[1941]]. Liostáil sé dá dheoin féin, ach diúltaíodh é mar gheall ar na fadhbanna a bhí aige leis a dhroim. Glacadh Kennedy isteach sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] san Fhómhar den bhliain céanna, agus tá seans ann gur úsáid a athair a chuid tionchar. Ina mheirgire dó, thosaigh Kennedy ag obair san oifig a thóg nuacht agus eolas do Rúnaí an Chabhlaigh. B'é sin an obair a bhí á déanamh aige nuair a d'ionsaigh na [[An tSeapáin|Seapánaigh]] [[Pearl Harbor]]. D'fhreastail Kennedy ar an "Naval Reserve Officers Training School" agus "Motor Torpedo Boat Squadron Training Center". Seoladh é ar dualgas i b[[Panama]] ar dtús, agus ansin don chomhrac san [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]], mar a ghlac sé páirt i gcúpla misean. Bronnadh céim leifteanant air Kennedy, agus cuireadh sé i gceannas ar thoirpéad-bháid patróil. San [[oíche]] ar an [[2 Lúnasa]] [[1943]], bhí [[bád]] Kennedy, an PT-109, ag glacadh páirt i ruathar in aice le New Georgia, nuair a bhuail [[scriostóir]] [[Seapán]]ach é. Caitheadh Kennedy trasna an mbád, agus gortaíodh a dhroim arís. In ainneoin a ghortaithe fhéin, thóg Kennedy saighdiúir gortaithe eile ar feadh trí mhíle san aigéan, go dtí gur shroich siad oileán. Chaill Kennedy an mothú ar feadh móiminte i rith an chráidh, ach bhí sé ábalta é fhéin agus a chomhalta a shábháil. Mar aitheantas ar na heachtraí seo, bronnadh an "''Navy and Marine Corps Medal''" air. [[Íomhá:Photograph of Lieutenant John Fitzgerald Kennedy in Navy uniform wearing Navy and Marine Corps Medal, Purple Heart... - NARA - 299712.jpg|mion|Lieutenant JF Kennedy agus a 'Purple Heart', circa 1945|clé]]Na boinn eile a bhuaigh Kennedy le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] ná an "Purple Heart", "Asiatic-Pacific Campaign Medal", agus an "World War II Victory Medal". Scaoileadh amach é sa bhliain [[1945]], agus ghéill na Seapánaigh cúpla mí ní ba dheireanaí. == Polaitaíocht == [[Íomhá:Toni Frissell, John F. Kennedy and Jacqueline Bouvier on their wedding day, 1953.jpg|mion|Pósadh: John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier|clé]] Tháinig John F. Kennedy slán as an [[cogadh|chogadh]], ach cailleadh a dheartháir Joseph P. Kennedy, Jr. ar an [[12 Lúnasa]], [[1944]]. De bharr seo, cuireadh ní ba mhó brú ar John tús a chur leis a shaol sa [[polaitíocht|pholaitíocht]]. Sa bhliain [[1946]], d'éirigh James Michael Curley as a shuíochán, agus bhí bua láidir ag Kennedy. Chaith Kennedy sé bliana as seo amach ina fheisire, ag vótáil i gcoinne an [[Uachtarán|Uachtaráin]] [[Harry S Truman]] agus a pháirtí féin uaireanta. I 1952, bhuaigh sé an suíochán [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanaid]] i [[Massachusetts]], i gcoinne an tSeanadóra Henry Cabot Lodge [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|(Poblachtach)]]. Ar an [[12 Meán Fómhair]] [[1953]], phós Kennedy [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Lee Bouvier]]. Lean na fadhbanna a bhí aige leis a dhromlach ar aghaidh, agus seoladh é faoin scian go minic i rith an dá bhliain ina dhiaidh. Bhí an t-ádh air nár cailleadh é, i rith na tréimhse seo. Mar thoradh, bhí Kennedy as láthair ón tSeanad go minic. Bhí fadhb ag Kennedy sa bhliain [[1954]] nuair a bhí an Seanad réidh McCarthy a cháineadh, agus níor chaith sé vóta mar bhí sé san ospidéal arís. Leis an eachtra seo, rinneadh a lán dochar dó. Foilsíodh a leabhair ''Profiles in Courage'', a bhuaigh an [[Duais Pulitzer]] sa bhliain [[1957]], i gcatagóir [[Beathaisnéis]]. [[Íomhá:1960 Kennedy for President Campaign Bumper Sticker.png|clé|mion|1960]] Chaith Kennedy vóta i bhfabhar an [[Cearta daonna|Acht um Chearta Sibhialta]] sa bhliain [[1957]], cé gur vótáil sé i gcoinne an Leasú ar Thriail Giúiré ní ba luaithe. Tacadóirí láidir ina chéad fheachtas uachtaránachta ab ea James Eastland, John McClellan, agus Gobharnóir [[Mississippi]] James Coleman, daoine a bhí i bhfabhar an idirdheighilt. Bhí an Seanadóir [[Joseph McCarthy]] cairdiúil le teaghlach Kennedy freisin. Chaith [[Robert F. Kennedy]] tréimhse ag obair ina fhoireann, agus bhí McCarthy ag dul amach le Patricia Kennedy ar feadh tamaill. == Toghchán 1960 == [[Íomhá:Eisenhower and Kennedy.jpg|thumb|Uachtarán nua Kennedy agus [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] sa bhliain [[1960]].|clé]] Sa bhliain [[1960]], d'fhógair John F. Kennedy go mbeadh sé ag seasamh sa toghchán na huachtaránachta. Chun áit a bhuaigh ina iarrthóir don [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|pháirtí Daonlathach]], bhí comórtas deacair aige ón Seanadóir Hubert H. Humphrey as [[Minnesota]], an Seanadóir [[Lyndon B. Johnson]] as [[Texas]] agus Adley Stevenson<ref>Rinne Kennedy go leor taistil. Mar shampla, chuaigh sé go dtí an [[Virginia Thiar]] chun labhairt leis na [[Mianadóireacht|mianadóirí]]. Bhuaigh sé a gcuid tacaíochta, cé go raibh sé ina Chaitliceach agus ba stát Phrotastúnach é sa formhór</ref>. D'éirigh Kennedy as an gcomórtas mar iarrthóir inghlactha. Fógraíodh é ar an [[13 Iúil]] [[1960]] go mbeadh Kennedy an iarrthóir a bheadh ag glacadh páirt sa toghchán. D'ainneoin na caismirte a bhí eatarthu ní ba luaithe, roghnaigh Kennedy Johnson ina iarrthóir don leas-Uachtaránacht. Bhí tacaíocht an-láidir ag Johnson i ndeisceart na tíre, rud a bhí de dhíth go géar ar Kennedy. Na príomhchúrsaí a raibh siad ag caint faoi ná an geilleagar, Caitliceachas Kennedy, [[Cúba]], agus na dúshláin a bhí ann i gcoinne [[Aontas na Sóivéide]]. Phléigh Kennedy agus a theagmhálaí [[Richard M. Nixon|Richard Nixon]], ón [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach,]] na cúrsaí seo le chéile i rith an chéad díospóireacht uachtaránachta a bhí le feiceáil ar an [[teilifís]]. Bhí cuma mí-chompordach agus corraitheach ar Nixon, agus cheap formhór an lucht féachana go raibh an bua ag Kennedy, é a bhí socair agus féinmhuiníneach. Eachtra [[stair]]iúil a bhí ann pé scéal é, agus bhí páirt tábhachtach ag an teilifís i b[[polaitíocht]] as seo amach. [[Íomhá:John F. Kennedy Inauguration Speech.ogv|mion|searmanas insealbhaithe, 20 Eanáir 1961|clé]] == Uachtaránacht == Rinneadh 35ú uachtarán de Kennedy ar an [[20 Eanáir]] [[1961]]. Ag an searmanas, d'iarr Kennedy ar mhuintir na tíre a bheith fuinniúil ar son na tíre, leis na bhfocail stairiúil, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country". D'agair sé fosta sé go n-aontódh nasiúin an domhain le chéile chun aghaidh a thabhairt i gcoinne na ndúshlán a bhí rompu - an tíorántacht, an bhochtaineacht, [[galar]], agus cogadh féin. [[Íomhá:Kennedy and Khrushchev in Vienna 1961.png|clé|thumb|JFK ag buaileadh le [[Nicíte Cruistsiof]] i [[Vín]] i mí [[Meitheamh]], [[1961]].]] === Cúba agus Scannal Bhá na Muice === Ar an [[17 Aibreán]] [[1961]], thug Kennedy an t-ordú ionradh a dhéanamh ar [[Cúba|Chúba]]. Le tacaíocht ón [[Central Intelligence Agency]] (CIA), d'fhill 1,500 deoraí Cúbacha a bhí ag traenáil i Meiriceá ar ais go dtí an t-oileán chun an ruaig a chur ar [[Fidel Castro]] ("Briogáid 2506" an t-ainm a bhí orthu). Níor thóg na Meiriceánaigh aon aerthacaíocht do na saighdiúirí, áfach, agus chuir an tacaíocht láidir a bhí ag Castro iontas orthu freisin. Chomh maith le sin, rinneadh roinnt botúin tábhachtacha. Mar sin, ar an [[19 Aibreán]] [[1961]] bhí formhór na n-ionsaitheoirí maraithe nó faoi ghlas ag Castro. B'éigean do Kennedy idirbheartaíocht a dhéanamh le Castro chun na 1,189 marthanóir a scaoileadh saor. D'aontaigh Cúba fiche mí ní ba déanaí, nuair a thug na Meiriceánaigh $53 milliúin i mbia agus [[cógas]] dóibh ar malairt. Eachtra a chur an-aiféaltas ar Kennedy ab ea é seo, cé go raibh sé sásta an locht ar fad a ghlacadh. === Géarchéim na nDiúracán i gCúba === Thosaigh [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]] ar an [[14 Deireadh Fómhair]] [[1962]], nuair a thóg [[Spiara|spiair]]-[[eitleán]] Meiriceánach [[U-2]] grianghraif ina raibh láithreán [Diúracán balaistíoch|diúracáin]] le feiceáil faoi thógáil i gCúba. Bhí rogha deacair ag Kennedy - ba mhaith leis ionsaí a dhéanamh ar an láithreán, ach ba seans ann go mbeadh cogaidh in aghaidh an [[Aontas Sóivéadach]] mar thoradh. Cuireadh brú ar Kennedy ionsaí a dhéanamh, ach sa deireadh roghnaigh sé [[imshuí]] a chur ar an oileán. [[Íomhá:McNamara and Kennedy.jpg|clé|mion|McNamara agus Kennedy]] Tréimhse corraitheach ab ea é, agus bhí an chuma air go bpléascfaí cogadh núicléach. Thosaigh Kennedy ag plé na faidhbe le [[Nicíte Cruistsiof]], agustháinig siad ar chomhaontú tar éis seachtaine. Bhain Cruistsiof na diúracáin de Chúba, agus gheall Kennedy nach mbeadh ionradh ar bith déanta ar Chúba arís. Deirtear gur aontaigh Kennedy, faoi rún, go dtógtaí na diúracáin Mheiriceánacha amach as [[an Tuirc]] sé mhí níos déanaí. === Meiriceá Laidineach agus an Cumannachas === Chun bac a chur do leathnú an [[cumannachas|chumannachais]] i [[Meiriceá Laidineach]], bhunaigh Kennedy an ''Alliance for Progress'', a thóg cabhair do na tíortha sa réigiún seo agus a rinne iarracht caighdeán chearta na ndaoine a mhéadú. Bhí sé ag obair sa scéim seo le Gobharnóir Luis Muñoz Marín i b[[Pórtó Ríce]], agus rinneadh dul chun cinn i bhforbairt an gcomhlathas sa tír seo. === Peace Corps === Ceann de na céad eachtraí a rinne Kennedy nuair a bhí san oifig é, b'é bunú an "Peace Corps". Sa chlár seo, chuir na Meiriceánaigh cabhair ar fáil don [[Tríú Domhan]] in [[oideachas]], [[feirmeoir]]eacht, [[leigheas]] agus [[tógálacht|tógáil]]. [[Íomhá:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|clé|mion|Kennedy i 1961 agus léarscáil CIA]] === Vítneam === Bhain Kennedy úsáid as na seirbhísí míleata chun troid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Ba mhaith leis seasamh láidir a dhéanamh i [[Vítneam]], agus mar sin thug sé tacaíocht pholaitiúil, eacnamaíochta agus mhíleata don [[rialtas]] i Vítneam Theas. Seoladh 18,000 "comhairleoir" míleata agus na "U.S. Special Forces" go dtí an réigiún. Lean an feachtas ar aghaidh ar feadh blianta. Bhí [[saighdiúir]]í Meiriceánacha ag troid go díreach sa chogadh ar feadh blianta i ndiaidh Kennedy. Sa bhliain [[1963]], mhéadaigh Kennedy an tacaíocht mhíleata, ach níor éirigh sé go maith. I mí Iúil, bhí géarchéim pholaitiúil i Vítneam. Shocraigh Kennedy ar ruaig a chur ar uachtarán na tíre, Ngo Dinh Diem, le ''[[coup d'état]]''. [[Íomhá:"One Day in Berlin" - Visit of John F. Kennedy, president of the United States in Berlin, 1963.webm|mion|26 Meitheamh 1963 i mBeirlín|clé]] === Óráid i mBeirlín Thiar === [[Íomhá:JFK speech Ich bin ein berliner 1.jpg|clé|mion|Rudolph Wilde Platz, 26 Meitheamh 1963]] Ar an [[26 Meitheamh]] [[1963]], chuaigh Kennedy ar chuairt reatha go dtí [[Beirlín]] Thiar. Bhí na sluaite [[Duine|daoine]] amach ar na [[Sráid|sráideanna]], agus thóg Kennedy óráid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Deirtear go raibh daoine ar an taobh eile den bhalla ag tabhairt bhualadh bos dó, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na [[An Rúis|Rúiseach]]. Dúirt Kennedy go léirigh an balla loiceadh an chumannachais. Tá cáil ag an óráid inniu mar gheall ar na bh[[Focal|focail]] [[stair]]<nowiki/>iúla "Ich bin ein Berliner". Thug uachtarán SAM Beirlíneach air féin, mar chomhartha a chuid tacaíochta do mhuintir iarthar na cathrach. Meastar go raibh 5/6 den [[daonra]] amuigh ag éisteacht le Kennedy ar an lá úd. Labhair na Meiriceánaigh go láidir in éadan an bhalla, ach ní dhearna siad ní ba mhó ná sin. Cinnte, bhí eagla orthu go dtosófaí cogadh. Ach ba léir go raibh an babhta seo den [[Cogadh Fuar|chogadh fhuar]] bainte ag na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadaigh]].[[Íomhá:JFKIreland2.jpg|thumb|JFK in Éirinn sa bhliain 1963|clé]] === Éire === Ba de bhunadh Éireannach é Kennedy, agus tugadh fearadh na fáilte roimh John f. KEnnedy nuair a thug sé cuairt ar Éirinn sa samhradh de 1963, agus ba é an chéad Uachtarán Meiriceánach a rinne amhlaidh. [[Íomhá:President Kennedy greets well-wishers in Cork, Ireland.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Bhí an tUachtarán Kennedy ag filleadh ar an áit ónar thug a shin-sheanathair, Patrick Kennedy, aghaidh ar Mheiriceá in 1848 le linn an [[Gorta|Ghorta Mhóir]]. Le linn an turais chorraithigh seo a mhair ceithre lá, chruinnigh daoine thart ar an Uachtarán Kennedy ina sluaite ag iarraidh gearrfhéachaint a fháil air. Bhí na sráideanna plódaithe le lucht deagh-mhéine a raibh bratacha Éireannacha agus Meiriceánacha ina nglac acu. Mar chuid den turas, thug an tUachtarán Kennedy cuairt ar  a bhaile dúachasach i mBaile Fearainn, Contae Loch Garman. Thug sé cuairt chomh maith ar phort [[Ros Mhic Thriúin]], áit ar thug a shin-sheanathair faoin aistear farraige go Meiriceá in 1848 [[Íomhá:President's Trip to Europe- Motorcade in Cork. President Kennedy, motorcade, spectators. Cork, Ireland - NARA - 194227.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Ní ba dhéanaí, thug sé óráid d'[[An tOireachtas|Oireachtas Éireann]] i mBaile Átha Cliath, agus bhuail sé le hUachtarán [[Éamon de Valera|Éamon de Valera.]] Bhunaigh an dá uachtarán an "American Irish Foundation", chun naisc a chur chun cinn idir na tíortha. Teaghmas suntasach i nua-stair na hÉireann ab ea a chuairt ar Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html|teideal=Bonn Profa Airgid €10 (JFK) 2013|údar=Banc Ceannais na hÉireann|language=ga|work=www.collectorcoins.ie|dátarochtana=2022-06-15|archivedate=2022-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615232906/https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html}}</ref> == Feallmharú == Tamall gairid i ndiaidh a cuairte ar Éirinn, feallmharaíodh an tUachtarán Kennedy i nDallas, Texas. B'é [[Lee Harvey Oswald]] an duine a bhí cúisithe as feallmharú John F. Kennedy, ar [[22 Samhain]] [[1963]], i nDallas, [[Texas]]. Bíonn díospóireacht agus argóint ar siúl i gcónaí faoin eachtra seo, faoi na sonraí agus na cúiseanna. Dúirt Oswald féin nach raibh sé ach ina cheap milleáin nár mharaigh éinne ar bith. Rialaigh an ''House Select Committee on Assassinations'' (HSCA), a chruinnigh idir [[1976]] agus [[1979]], go raibh Oswald ciontach. Ach, mhaígh siad freisin go raibh Oswald páirteach i dteoiric comhcheilge. Sa bhliain [[2002]], níor cheap ach 32% de na Meiriceánaigh go ndearna Oswald an jab ina aonar. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Kennedy, John F.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1917]] [[Catagóir:Básanna i 1963]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 6i1d2pnkot6r77hgdeo0rfdw9x0ovg4 1316142 1316141 2026-05-29T05:43:15Z Peadar Flanagan 69459 /* Tús a shaoil */ 1316142 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.''' ([[29 Bealtaine]] [[1917]] - [[22 Samhain]] [[1963]]), nó '''JFK,''' mar a thugtar go minic air, ina 35ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán ar na Stáit Aontaithe]] ón bhliain [[1961]] go dtí gur feallmharaíodh é ar an 22 Samhain, 1963. Eisean an t-uachtarán ab óige i stair Mheiriceá agus a chéad uachtarán Chaitliceach fosta. == Tús a shaoil == Rugadh Kennedy i m[[Brookline, Massachusetts|Brookline]],[[Massachusetts]] sa bhliain [[1917]], agus tógadh é sa bhaile céanna. Mac leis an b[[polaitíocht|polaiteoir]] iomráiteach [[Joseph P. Kennedy, Sr.]] agus Rose Fitzgerald ab ea é. D'fhreastail Kennedy ar [[Scoil]] Edward Devotion ar dtús ar feadh ceithre bliana, agus ansin Scoil Dexter i m[[Bostún]], agus bliain amháin eile ag Scoil Canterbury. Tar éis Canterbury, chuaigh sé isteach i Choate Rosemary Hall i Wallingford, [[Connecticut]]. Ceann de na scoileanna chónaithe is fearr sa [[tír]] ab ea í, agus bhain sé céim amach sa bhliain [[1935]]. Sheol sé go [[Londain]], [[Sasana]] ar an [[25 Meán Fómhair]] sa bhliain céanna, in éineacht lena thuismitheoirí agus a dheirfiúr Kathleen Cavendish. Chláraigh sé le LSE (Scoil na h[[Eacnamaíocht]]a [[Londain]]) chun staidéar a dhéanamh ar gheilleagar polaitiúil ar feadh bliana faoin Ollamh Harold Laski, ach cuireadh san [[ospidéal]] é nuair a thit sé tinn. Mar thoradh, bhí ar Kennedy filleadh ar ais go dtí na Stáit Aontaithe. San [[Fómhar|fhómhar]] sa bhliain [[1935]], chláraigh sé le h[[Ollscoil]] [[Princeton, New Jersey]], ach d'éirigh sé tinn arís. [[Buíochán]] a bhí i gceist ag an am seo. San fhómhar den bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh Kennedy ag freastal ar [[Ollscoil Harvard]]. Thaistil sé chuig an [[An Eoraip|Eoraip]] faoi dhó i rith a thréimhse ag Ollscoil Harvard. Chuaigh sé go dtí [[Sasana]] arís, áit ina raibh a athair mar ambasadóir. Sa bhliain [[1937]], forordaíodh [[Stéaróideach|stéaróidigh]] do Kennedy, chun smacht a chur ar a chuid [[drólainníteas]], ach thosaigh a fhadhbanna ag méadú mar thoradh air sin. Sa deireadh, d'éirigh sé níos tinne le h[[oistéapóróis]] sa dhromlach. Bhain Kennedy céim amach ó Ollscoil Harvard, agus ansin bhog sé go dtí an scoil ghnó ag Ollscoil Stanford. Tar éis dó Stanford a fhágáil, thaistil sé go dtí [[Meiriceá Theas]]. Scríobh Kennedy a thráchtas ''"Why England Slept"'' sa bhliain [[1940]], ar eachtraí na mBriotanach agus Comhaontú Mhünchen. Theastaigh uaidh an tráchtas a choimeád san [[ollscoil]] ar dtús, ach chuir a athair ina luí air an tráchtas a [[Foilsitheoireacht|fhoilsiú]] mar [[leabhar]]. D'fhág Kennedy Harvard agus céim bainte amach aige i gcúrsaí idirnáisiúnta i mí an Mheithimh 1940. Foilsíodh an tráchtas sa bhliain chéanna, a bhí an-rathúil freisin. I bhfad ní ba dheireanaí, nochtadh go raibh [[Galar Addison]] ag Kennedy agus é ina fhear óg. Níor foilsíodh an t-eolas seo i rith a shaoil. == Seirbhís mhíleata == [[Íomhá:Lt. John F. Kennedy aboard the PT-109.jpg|clé|320x320px|thumb|Kennedy ar an PT-109.]] Chuaidh sé isteach san [[Arm na Stát Aontaithe|arm S.A.M.]] sa bhliain [[1941]]. Liostáil sé dá dheoin féin, ach diúltaíodh é mar gheall ar na fadhbanna a bhí aige leis a dhroim. Glacadh Kennedy isteach sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] san Fhómhar den bhliain céanna, agus tá seans ann gur úsáid a athair a chuid tionchar. Ina mheirgire dó, thosaigh Kennedy ag obair san oifig a thóg nuacht agus eolas do Rúnaí an Chabhlaigh. B'é sin an obair a bhí á déanamh aige nuair a d'ionsaigh na [[An tSeapáin|Seapánaigh]] [[Pearl Harbor]]. D'fhreastail Kennedy ar an "Naval Reserve Officers Training School" agus "Motor Torpedo Boat Squadron Training Center". Seoladh é ar dualgas i b[[Panama]] ar dtús, agus ansin don chomhrac san [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]], mar a ghlac sé páirt i gcúpla misean. Bronnadh céim leifteanant air Kennedy, agus cuireadh sé i gceannas ar thoirpéad-bháid patróil. San [[oíche]] ar an [[2 Lúnasa]] [[1943]], bhí [[bád]] Kennedy, an PT-109, ag glacadh páirt i ruathar in aice le New Georgia, nuair a bhuail [[scriostóir]] [[Seapán]]ach é. Caitheadh Kennedy trasna an mbád, agus gortaíodh a dhroim arís. In ainneoin a ghortaithe fhéin, thóg Kennedy saighdiúir gortaithe eile ar feadh trí mhíle san aigéan, go dtí gur shroich siad oileán. Chaill Kennedy an mothú ar feadh móiminte i rith an chráidh, ach bhí sé ábalta é fhéin agus a chomhalta a shábháil. Mar aitheantas ar na heachtraí seo, bronnadh an "''Navy and Marine Corps Medal''" air. [[Íomhá:Photograph of Lieutenant John Fitzgerald Kennedy in Navy uniform wearing Navy and Marine Corps Medal, Purple Heart... - NARA - 299712.jpg|mion|Lieutenant JF Kennedy agus a 'Purple Heart', circa 1945|clé]]Na boinn eile a bhuaigh Kennedy le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] ná an "Purple Heart", "Asiatic-Pacific Campaign Medal", agus an "World War II Victory Medal". Scaoileadh amach é sa bhliain [[1945]], agus ghéill na Seapánaigh cúpla mí ní ba dheireanaí. == Polaitaíocht == [[Íomhá:Toni Frissell, John F. Kennedy and Jacqueline Bouvier on their wedding day, 1953.jpg|mion|Pósadh: John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier|clé]] Tháinig John F. Kennedy slán as an [[cogadh|chogadh]], ach cailleadh a dheartháir Joseph P. Kennedy, Jr. ar an [[12 Lúnasa]], [[1944]]. De bharr seo, cuireadh ní ba mhó brú ar John tús a chur leis a shaol sa [[polaitíocht|pholaitíocht]]. Sa bhliain [[1946]], d'éirigh James Michael Curley as a shuíochán, agus bhí bua láidir ag Kennedy. Chaith Kennedy sé bliana as seo amach ina fheisire, ag vótáil i gcoinne an [[Uachtarán|Uachtaráin]] [[Harry S Truman]] agus a pháirtí féin uaireanta. I 1952, bhuaigh sé an suíochán [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanaid]] i [[Massachusetts]], i gcoinne an tSeanadóra Henry Cabot Lodge [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|(Poblachtach)]]. Ar an [[12 Meán Fómhair]] [[1953]], phós Kennedy [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Lee Bouvier]]. Lean na fadhbanna a bhí aige leis a dhromlach ar aghaidh, agus seoladh é faoin scian go minic i rith an dá bhliain ina dhiaidh. Bhí an t-ádh air nár cailleadh é, i rith na tréimhse seo. Mar thoradh, bhí Kennedy as láthair ón tSeanad go minic. Bhí fadhb ag Kennedy sa bhliain [[1954]] nuair a bhí an Seanad réidh McCarthy a cháineadh, agus níor chaith sé vóta mar bhí sé san ospidéal arís. Leis an eachtra seo, rinneadh a lán dochar dó. Foilsíodh a leabhair ''Profiles in Courage'', a bhuaigh an [[Duais Pulitzer]] sa bhliain [[1957]], i gcatagóir [[Beathaisnéis]]. [[Íomhá:1960 Kennedy for President Campaign Bumper Sticker.png|clé|mion|1960]] Chaith Kennedy vóta i bhfabhar an [[Cearta daonna|Acht um Chearta Sibhialta]] sa bhliain [[1957]], cé gur vótáil sé i gcoinne an Leasú ar Thriail Giúiré ní ba luaithe. Tacadóirí láidir ina chéad fheachtas uachtaránachta ab ea James Eastland, John McClellan, agus Gobharnóir [[Mississippi]] James Coleman, daoine a bhí i bhfabhar an idirdheighilt. Bhí an Seanadóir [[Joseph McCarthy]] cairdiúil le teaghlach Kennedy freisin. Chaith [[Robert F. Kennedy]] tréimhse ag obair ina fhoireann, agus bhí McCarthy ag dul amach le Patricia Kennedy ar feadh tamaill. == Toghchán 1960 == [[Íomhá:Eisenhower and Kennedy.jpg|thumb|Uachtarán nua Kennedy agus [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] sa bhliain [[1960]].|clé]] Sa bhliain [[1960]], d'fhógair John F. Kennedy go mbeadh sé ag seasamh sa toghchán na huachtaránachta. Chun áit a bhuaigh ina iarrthóir don [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|pháirtí Daonlathach]], bhí comórtas deacair aige ón Seanadóir Hubert H. Humphrey as [[Minnesota]], an Seanadóir [[Lyndon B. Johnson]] as [[Texas]] agus Adley Stevenson<ref>Rinne Kennedy go leor taistil. Mar shampla, chuaigh sé go dtí an [[Virginia Thiar]] chun labhairt leis na [[Mianadóireacht|mianadóirí]]. Bhuaigh sé a gcuid tacaíochta, cé go raibh sé ina Chaitliceach agus ba stát Phrotastúnach é sa formhór</ref>. D'éirigh Kennedy as an gcomórtas mar iarrthóir inghlactha. Fógraíodh é ar an [[13 Iúil]] [[1960]] go mbeadh Kennedy an iarrthóir a bheadh ag glacadh páirt sa toghchán. D'ainneoin na caismirte a bhí eatarthu ní ba luaithe, roghnaigh Kennedy Johnson ina iarrthóir don leas-Uachtaránacht. Bhí tacaíocht an-láidir ag Johnson i ndeisceart na tíre, rud a bhí de dhíth go géar ar Kennedy. Na príomhchúrsaí a raibh siad ag caint faoi ná an geilleagar, Caitliceachas Kennedy, [[Cúba]], agus na dúshláin a bhí ann i gcoinne [[Aontas na Sóivéide]]. Phléigh Kennedy agus a theagmhálaí [[Richard M. Nixon|Richard Nixon]], ón [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach,]] na cúrsaí seo le chéile i rith an chéad díospóireacht uachtaránachta a bhí le feiceáil ar an [[teilifís]]. Bhí cuma mí-chompordach agus corraitheach ar Nixon, agus cheap formhór an lucht féachana go raibh an bua ag Kennedy, é a bhí socair agus féinmhuiníneach. Eachtra [[stair]]iúil a bhí ann pé scéal é, agus bhí páirt tábhachtach ag an teilifís i b[[polaitíocht]] as seo amach. [[Íomhá:John F. Kennedy Inauguration Speech.ogv|mion|searmanas insealbhaithe, 20 Eanáir 1961|clé]] == Uachtaránacht == Rinneadh 35ú uachtarán de Kennedy ar an [[20 Eanáir]] [[1961]]. Ag an searmanas, d'iarr Kennedy ar mhuintir na tíre a bheith fuinniúil ar son na tíre, leis na bhfocail stairiúil, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country". D'agair sé fosta sé go n-aontódh nasiúin an domhain le chéile chun aghaidh a thabhairt i gcoinne na ndúshlán a bhí rompu - an tíorántacht, an bhochtaineacht, [[galar]], agus cogadh féin. [[Íomhá:Kennedy and Khrushchev in Vienna 1961.png|clé|thumb|JFK ag buaileadh le [[Nicíte Cruistsiof]] i [[Vín]] i mí [[Meitheamh]], [[1961]].]] === Cúba agus Scannal Bhá na Muice === Ar an [[17 Aibreán]] [[1961]], thug Kennedy an t-ordú ionradh a dhéanamh ar [[Cúba|Chúba]]. Le tacaíocht ón [[Central Intelligence Agency]] (CIA), d'fhill 1,500 deoraí Cúbacha a bhí ag traenáil i Meiriceá ar ais go dtí an t-oileán chun an ruaig a chur ar [[Fidel Castro]] ("Briogáid 2506" an t-ainm a bhí orthu). Níor thóg na Meiriceánaigh aon aerthacaíocht do na saighdiúirí, áfach, agus chuir an tacaíocht láidir a bhí ag Castro iontas orthu freisin. Chomh maith le sin, rinneadh roinnt botúin tábhachtacha. Mar sin, ar an [[19 Aibreán]] [[1961]] bhí formhór na n-ionsaitheoirí maraithe nó faoi ghlas ag Castro. B'éigean do Kennedy idirbheartaíocht a dhéanamh le Castro chun na 1,189 marthanóir a scaoileadh saor. D'aontaigh Cúba fiche mí ní ba déanaí, nuair a thug na Meiriceánaigh $53 milliúin i mbia agus [[cógas]] dóibh ar malairt. Eachtra a chur an-aiféaltas ar Kennedy ab ea é seo, cé go raibh sé sásta an locht ar fad a ghlacadh. === Géarchéim na nDiúracán i gCúba === Thosaigh [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]] ar an [[14 Deireadh Fómhair]] [[1962]], nuair a thóg [[Spiara|spiair]]-[[eitleán]] Meiriceánach [[U-2]] grianghraif ina raibh láithreán [Diúracán balaistíoch|diúracáin]] le feiceáil faoi thógáil i gCúba. Bhí rogha deacair ag Kennedy - ba mhaith leis ionsaí a dhéanamh ar an láithreán, ach ba seans ann go mbeadh cogaidh in aghaidh an [[Aontas Sóivéadach]] mar thoradh. Cuireadh brú ar Kennedy ionsaí a dhéanamh, ach sa deireadh roghnaigh sé [[imshuí]] a chur ar an oileán. [[Íomhá:McNamara and Kennedy.jpg|clé|mion|McNamara agus Kennedy]] Tréimhse corraitheach ab ea é, agus bhí an chuma air go bpléascfaí cogadh núicléach. Thosaigh Kennedy ag plé na faidhbe le [[Nicíte Cruistsiof]], agustháinig siad ar chomhaontú tar éis seachtaine. Bhain Cruistsiof na diúracáin de Chúba, agus gheall Kennedy nach mbeadh ionradh ar bith déanta ar Chúba arís. Deirtear gur aontaigh Kennedy, faoi rún, go dtógtaí na diúracáin Mheiriceánacha amach as [[an Tuirc]] sé mhí níos déanaí. === Meiriceá Laidineach agus an Cumannachas === Chun bac a chur do leathnú an [[cumannachas|chumannachais]] i [[Meiriceá Laidineach]], bhunaigh Kennedy an ''Alliance for Progress'', a thóg cabhair do na tíortha sa réigiún seo agus a rinne iarracht caighdeán chearta na ndaoine a mhéadú. Bhí sé ag obair sa scéim seo le Gobharnóir Luis Muñoz Marín i b[[Pórtó Ríce]], agus rinneadh dul chun cinn i bhforbairt an gcomhlathas sa tír seo. === Peace Corps === Ceann de na céad eachtraí a rinne Kennedy nuair a bhí san oifig é, b'é bunú an "Peace Corps". Sa chlár seo, chuir na Meiriceánaigh cabhair ar fáil don [[Tríú Domhan]] in [[oideachas]], [[feirmeoir]]eacht, [[leigheas]] agus [[tógálacht|tógáil]]. [[Íomhá:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|clé|mion|Kennedy i 1961 agus léarscáil CIA]] === Vítneam === Bhain Kennedy úsáid as na seirbhísí míleata chun troid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Ba mhaith leis seasamh láidir a dhéanamh i [[Vítneam]], agus mar sin thug sé tacaíocht pholaitiúil, eacnamaíochta agus mhíleata don [[rialtas]] i Vítneam Theas. Seoladh 18,000 "comhairleoir" míleata agus na "U.S. Special Forces" go dtí an réigiún. Lean an feachtas ar aghaidh ar feadh blianta. Bhí [[saighdiúir]]í Meiriceánacha ag troid go díreach sa chogadh ar feadh blianta i ndiaidh Kennedy. Sa bhliain [[1963]], mhéadaigh Kennedy an tacaíocht mhíleata, ach níor éirigh sé go maith. I mí Iúil, bhí géarchéim pholaitiúil i Vítneam. Shocraigh Kennedy ar ruaig a chur ar uachtarán na tíre, Ngo Dinh Diem, le ''[[coup d'état]]''. [[Íomhá:"One Day in Berlin" - Visit of John F. Kennedy, president of the United States in Berlin, 1963.webm|mion|26 Meitheamh 1963 i mBeirlín|clé]] === Óráid i mBeirlín Thiar === [[Íomhá:JFK speech Ich bin ein berliner 1.jpg|clé|mion|Rudolph Wilde Platz, 26 Meitheamh 1963]] Ar an [[26 Meitheamh]] [[1963]], chuaigh Kennedy ar chuairt reatha go dtí [[Beirlín]] Thiar. Bhí na sluaite [[Duine|daoine]] amach ar na [[Sráid|sráideanna]], agus thóg Kennedy óráid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Deirtear go raibh daoine ar an taobh eile den bhalla ag tabhairt bhualadh bos dó, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na [[An Rúis|Rúiseach]]. Dúirt Kennedy go léirigh an balla loiceadh an chumannachais. Tá cáil ag an óráid inniu mar gheall ar na bh[[Focal|focail]] [[stair]]<nowiki/>iúla "Ich bin ein Berliner". Thug uachtarán SAM Beirlíneach air féin, mar chomhartha a chuid tacaíochta do mhuintir iarthar na cathrach. Meastar go raibh 5/6 den [[daonra]] amuigh ag éisteacht le Kennedy ar an lá úd. Labhair na Meiriceánaigh go láidir in éadan an bhalla, ach ní dhearna siad ní ba mhó ná sin. Cinnte, bhí eagla orthu go dtosófaí cogadh. Ach ba léir go raibh an babhta seo den [[Cogadh Fuar|chogadh fhuar]] bainte ag na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadaigh]].[[Íomhá:JFKIreland2.jpg|thumb|JFK in Éirinn sa bhliain 1963|clé]] === Éire === Ba de bhunadh Éireannach é Kennedy, agus tugadh fearadh na fáilte roimh John f. KEnnedy nuair a thug sé cuairt ar Éirinn sa samhradh de 1963, agus ba é an chéad Uachtarán Meiriceánach a rinne amhlaidh. [[Íomhá:President Kennedy greets well-wishers in Cork, Ireland.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Bhí an tUachtarán Kennedy ag filleadh ar an áit ónar thug a shin-sheanathair, Patrick Kennedy, aghaidh ar Mheiriceá in 1848 le linn an [[Gorta|Ghorta Mhóir]]. Le linn an turais chorraithigh seo a mhair ceithre lá, chruinnigh daoine thart ar an Uachtarán Kennedy ina sluaite ag iarraidh gearrfhéachaint a fháil air. Bhí na sráideanna plódaithe le lucht deagh-mhéine a raibh bratacha Éireannacha agus Meiriceánacha ina nglac acu. Mar chuid den turas, thug an tUachtarán Kennedy cuairt ar  a bhaile dúachasach i mBaile Fearainn, Contae Loch Garman. Thug sé cuairt chomh maith ar phort [[Ros Mhic Thriúin]], áit ar thug a shin-sheanathair faoin aistear farraige go Meiriceá in 1848 [[Íomhá:President's Trip to Europe- Motorcade in Cork. President Kennedy, motorcade, spectators. Cork, Ireland - NARA - 194227.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Ní ba dhéanaí, thug sé óráid d'[[An tOireachtas|Oireachtas Éireann]] i mBaile Átha Cliath, agus bhuail sé le hUachtarán [[Éamon de Valera|Éamon de Valera.]] Bhunaigh an dá uachtarán an "American Irish Foundation", chun naisc a chur chun cinn idir na tíortha. Teaghmas suntasach i nua-stair na hÉireann ab ea a chuairt ar Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html|teideal=Bonn Profa Airgid €10 (JFK) 2013|údar=Banc Ceannais na hÉireann|language=ga|work=www.collectorcoins.ie|dátarochtana=2022-06-15|archivedate=2022-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615232906/https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html}}</ref> == Feallmharú == Tamall gairid i ndiaidh a cuairte ar Éirinn, feallmharaíodh an tUachtarán Kennedy i nDallas, Texas. B'é [[Lee Harvey Oswald]] an duine a bhí cúisithe as feallmharú John F. Kennedy, ar [[22 Samhain]] [[1963]], i nDallas, [[Texas]]. Bíonn díospóireacht agus argóint ar siúl i gcónaí faoin eachtra seo, faoi na sonraí agus na cúiseanna. Dúirt Oswald féin nach raibh sé ach ina cheap milleáin nár mharaigh éinne ar bith. Rialaigh an ''House Select Committee on Assassinations'' (HSCA), a chruinnigh idir [[1976]] agus [[1979]], go raibh Oswald ciontach. Ach, mhaígh siad freisin go raibh Oswald páirteach i dteoiric comhcheilge. Sa bhliain [[2002]], níor cheap ach 32% de na Meiriceánaigh go ndearna Oswald an jab ina aonar. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Kennedy, John F.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1917]] [[Catagóir:Básanna i 1963]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 4uodd3ai8cskiaa504jbfn7bj4k1sem 1316143 1316142 2026-05-29T06:48:22Z Peadar Flanagan 69459 /* Tús a shaoil */ 1316143 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.''' ([[29 Bealtaine]] [[1917]] - [[22 Samhain]] [[1963]]), nó '''JFK,''' mar a thugtar go minic air, ina 35ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán ar na Stáit Aontaithe]] ón bhliain [[1961]] go dtí gur feallmharaíodh é ar an 22 Samhain, 1963. Eisean an t-uachtarán ab óige i stair Mheiriceá agus a chéad uachtarán Chaitliceach fosta. == Tús a shaoil == Rugadh Kennedy i m[[Brookline, Massachusetts|Brookline]], [[Massachusetts]] sa bhliain [[1917]], agus tógadh é sa bhaile céanna. Mac leis an b[[polaitíocht|polaiteoir]] iomráiteach [[Joseph P. Kennedy, Sr.]] agus Rose Fitzgerald ab ea é. D'fhreastail Kennedy ar [[Scoil]] Edward Devotion ar dtús ar feadh ceithre bliana, agus ansin Scoil Dexter i m[[Bostún]], agus bliain amháin eile ag Scoil Canterbury. Tar éis Canterbury, chuaigh sé isteach i Choate Rosemary Hall i Wallingford, [[Connecticut]]. Ceann de na scoileanna chónaithe is fearr sa [[tír]] ab ea í, agus bhain sé céim amach sa bhliain [[1935]]. Sheol sé go [[Londain]], [[Sasana]] ar an [[25 Meán Fómhair]] sa bhliain céanna, in éineacht lena thuismitheoirí agus a dheirfiúr Kathleen Cavendish. Chláraigh sé le LSE (Scoil na h[[Eacnamaíocht]]a [[Londain]]) chun staidéar a dhéanamh ar gheilleagar polaitiúil ar feadh bliana faoin Ollamh Harold Laski, ach cuireadh san [[ospidéal]] é nuair a thit sé tinn. Mar thoradh, bhí ar Kennedy filleadh ar ais go dtí na Stáit Aontaithe. San [[Fómhar|fhómhar]] sa bhliain [[1935]], chláraigh sé le h[[Ollscoil]] [[Princeton, New Jersey]], ach d'éirigh sé tinn arís. [[Buíochán]] a bhí i gceist ag an am seo. San fhómhar den bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh Kennedy ag freastal ar [[Ollscoil Harvard]]. Thaistil sé chuig an [[An Eoraip|Eoraip]] faoi dhó i rith a thréimhse ag Ollscoil Harvard. Chuaigh sé go dtí [[Sasana]] arís, áit ina raibh a athair mar ambasadóir. Sa bhliain [[1937]], forordaíodh [[Stéaróideach|stéaróidigh]] do Kennedy, chun smacht a chur ar a chuid [[drólainníteas]], ach thosaigh a fhadhbanna ag méadú mar thoradh air sin. Sa deireadh, d'éirigh sé níos tinne le h[[oistéapóróis]] sa dhromlach. Bhain Kennedy céim amach ó Ollscoil Harvard, agus ansin bhog sé go dtí an scoil ghnó ag Ollscoil Stanford. Tar éis dó Stanford a fhágáil, thaistil sé go dtí [[Meiriceá Theas]]. Scríobh Kennedy a thráchtas ''"Why England Slept"'' sa bhliain [[1940]], ar eachtraí na mBriotanach agus Comhaontú Mhünchen. Theastaigh uaidh an tráchtas a choimeád san [[ollscoil]] ar dtús, ach chuir a athair ina luí air an tráchtas a [[Foilsitheoireacht|fhoilsiú]] mar [[leabhar]]. D'fhág Kennedy Harvard agus céim bainte amach aige i gcúrsaí idirnáisiúnta i mí an Mheithimh 1940. Foilsíodh an tráchtas sa bhliain chéanna, a bhí an-rathúil freisin. I bhfad ní ba dheireanaí, nochtadh go raibh [[Galar Addison]] ag Kennedy agus é ina fhear óg. Níor foilsíodh an t-eolas seo i rith a shaoil. == Seirbhís mhíleata == [[Íomhá:Lt. John F. Kennedy aboard the PT-109.jpg|clé|320x320px|thumb|Kennedy ar an PT-109.]] Chuaidh sé isteach san [[Arm na Stát Aontaithe|arm S.A.M.]] sa bhliain [[1941]]. Liostáil sé dá dheoin féin, ach diúltaíodh é mar gheall ar na fadhbanna a bhí aige leis a dhroim. Glacadh Kennedy isteach sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] san Fhómhar den bhliain céanna, agus tá seans ann gur úsáid a athair a chuid tionchar. Ina mheirgire dó, thosaigh Kennedy ag obair san oifig a thóg nuacht agus eolas do Rúnaí an Chabhlaigh. B'é sin an obair a bhí á déanamh aige nuair a d'ionsaigh na [[An tSeapáin|Seapánaigh]] [[Pearl Harbor]]. D'fhreastail Kennedy ar an "Naval Reserve Officers Training School" agus "Motor Torpedo Boat Squadron Training Center". Seoladh é ar dualgas i b[[Panama]] ar dtús, agus ansin don chomhrac san [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]], mar a ghlac sé páirt i gcúpla misean. Bronnadh céim leifteanant air Kennedy, agus cuireadh sé i gceannas ar thoirpéad-bháid patróil. San [[oíche]] ar an [[2 Lúnasa]] [[1943]], bhí [[bád]] Kennedy, an PT-109, ag glacadh páirt i ruathar in aice le New Georgia, nuair a bhuail [[scriostóir]] [[Seapán]]ach é. Caitheadh Kennedy trasna an mbád, agus gortaíodh a dhroim arís. In ainneoin a ghortaithe fhéin, thóg Kennedy saighdiúir gortaithe eile ar feadh trí mhíle san aigéan, go dtí gur shroich siad oileán. Chaill Kennedy an mothú ar feadh móiminte i rith an chráidh, ach bhí sé ábalta é fhéin agus a chomhalta a shábháil. Mar aitheantas ar na heachtraí seo, bronnadh an "''Navy and Marine Corps Medal''" air. [[Íomhá:Photograph of Lieutenant John Fitzgerald Kennedy in Navy uniform wearing Navy and Marine Corps Medal, Purple Heart... - NARA - 299712.jpg|mion|Lieutenant JF Kennedy agus a 'Purple Heart', circa 1945|clé]]Na boinn eile a bhuaigh Kennedy le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]] ná an "Purple Heart", "Asiatic-Pacific Campaign Medal", agus an "World War II Victory Medal". Scaoileadh amach é sa bhliain [[1945]], agus ghéill na Seapánaigh cúpla mí ní ba dheireanaí. == Polaitaíocht == [[Íomhá:Toni Frissell, John F. Kennedy and Jacqueline Bouvier on their wedding day, 1953.jpg|mion|Pósadh: John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier|clé]] Tháinig John F. Kennedy slán as an [[cogadh|chogadh]], ach cailleadh a dheartháir Joseph P. Kennedy, Jr. ar an [[12 Lúnasa]], [[1944]]. De bharr seo, cuireadh ní ba mhó brú ar John tús a chur leis a shaol sa [[polaitíocht|pholaitíocht]]. Sa bhliain [[1946]], d'éirigh James Michael Curley as a shuíochán, agus bhí bua láidir ag Kennedy. Chaith Kennedy sé bliana as seo amach ina fheisire, ag vótáil i gcoinne an [[Uachtarán|Uachtaráin]] [[Harry S Truman]] agus a pháirtí féin uaireanta. I 1952, bhuaigh sé an suíochán [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanaid]] i [[Massachusetts]], i gcoinne an tSeanadóra Henry Cabot Lodge [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|(Poblachtach)]]. Ar an [[12 Meán Fómhair]] [[1953]], phós Kennedy [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Lee Bouvier]]. Lean na fadhbanna a bhí aige leis a dhromlach ar aghaidh, agus seoladh é faoin scian go minic i rith an dá bhliain ina dhiaidh. Bhí an t-ádh air nár cailleadh é, i rith na tréimhse seo. Mar thoradh, bhí Kennedy as láthair ón tSeanad go minic. Bhí fadhb ag Kennedy sa bhliain [[1954]] nuair a bhí an Seanad réidh McCarthy a cháineadh, agus níor chaith sé vóta mar bhí sé san ospidéal arís. Leis an eachtra seo, rinneadh a lán dochar dó. Foilsíodh a leabhar ''Profiles in Courage'', a bhuaigh an [[Duais Pulitzer]] sa bhliain [[1957]], i gcatagóir [[Beathaisnéis]]. [[Íomhá:1960 Kennedy for President Campaign Bumper Sticker.png|clé|mion|1960]] Chaith Kennedy vóta i bhfabhar an [[Cearta daonna|Acht um Chearta Sibhialta]] sa bhliain [[1957]], cé gur vótáil sé i gcoinne an Leasú ar Thriail Giúiré ní ba luaithe. Tacadóirí láidir ina chéad fheachtas uachtaránachta ab iad James Eastland, John McClellan, agus Gobharnóir [[Mississippi]] James Coleman, daoine a bhí i bhfabhar an leithscartha. Bhí an Seanadóir [[Joseph McCarthy]] cairdiúil le teaghlach Kennedy freisin. Chaith [[Robert F. Kennedy]] tréimhse ag obair ina fhoireann, agus bhí McCarthy ag siúbhal amach le Patricia Kennedy ar feadh tamaill. == Toghchán 1960 == [[Íomhá:Eisenhower and Kennedy.jpg|thumb|Uachtarán nua Kennedy agus [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] sa bhliain [[1960]].|clé]] Sa bhliain [[1960]], d'fhógair John F. Kennedy go mbeadh sé ag seasamh sa toghchán na huachtaránachta. Chun áit a bhuaigh ina iarrthóir don [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|pháirtí Daonlathach]], bhí comórtas deacair aige ón Seanadóir Hubert H. Humphrey as [[Minnesota]], an Seanadóir [[Lyndon B. Johnson]] as [[Texas]] agus Adley Stevenson<ref>Rinne Kennedy go leor taistil. Mar shampla, chuaigh sé go dtí an [[Virginia Thiar]] chun labhairt leis na [[Mianadóireacht|mianadóirí]]. Bhuaigh sé a gcuid tacaíochta, cé go raibh sé ina Chaitliceach agus ba stát Phrotastúnach é sa formhór</ref>. D'éirigh Kennedy as an gcomórtas mar iarrthóir inghlactha. Fógraíodh ar an [[13 Iúil]] [[1960]] go mbeadh Kennedy an iarrthóir a bheadh ag glacadh páirt sa toghchán. D'ainneoin na caismirte a bhí eatarthu ní ba luaithe, roghnaigh Kennedy Johnson ina iarrthóir don leas-Uachtaránacht. Bhí tacaíocht an-láidir ag Johnson i ndeisceart na tíre, rud a bhí de dhíth go géar ar Kennedy. Na príomhchúrsaí a raibh siad ag caint faoi ná an geilleagar, Caitliceachas Kennedy, [[Cúba]], agus na dúshláin a bhí ann i gcoinne [[Aontas na Sóivéide]]. Phléigh Kennedy agus a theagmhálaí [[Richard M. Nixon|Richard Nixon]], ón [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach,]] na cúrsaí seo le chéile i rith an chéad díospóireacht uachtaránachta a bhí le feiceáil ar an [[teilifís]]. Bhí cuma mí-chompordach agus corraitheach ar Nixon, agus cheap formhór den lucht féachana go raibh an bua ag Kennedy, é a bhí socair agus féinmhuiníneach. Eachtra [[stair]]iúil a bhí ann pé scéal é, agus bhí páirt tábhachtach ag an teilifís i b[[polaitíocht]] as seo amach. [[Íomhá:John F. Kennedy Inauguration Speech.ogv|mion|searmanas insealbhaithe, 20 Eanáir 1961|clé]] == Uachtaránacht == Rinneadh 35ú uachtarán de Kennedy ar an [[20 Eanáir]] [[1961]]. Ag an searmanas, d'iarr Kennedy ar mhuintir na tíre a bheith fuinniúil ar son na tíre, leis na bhfocail stairiúil, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country". D'agair sé fosta sé go n-aontódh nasiúin an domhain le chéile chun aghaidh a thabhairt i gcoinne na ndúshlán a bhí rompu - an tíorántacht, an bhochtaineacht, [[galar]], agus cogadh féin. [[Íomhá:Kennedy and Khrushchev in Vienna 1961.png|clé|thumb|JFK ag buaileadh le [[Nicíte Cruistsiof]] i [[Vín]] i mí [[Meitheamh]], [[1961]].]] === Cúba agus Scannal Bhá na Muice === Ar an [[17 Aibreán]] [[1961]], thug Kennedy an t-ordú ionradh a dhéanamh ar [[Cúba|Chúba]]. Le tacaíocht ón [[Central Intelligence Agency]] (CIA), d'fhill 1,500 deoraí Cúbacha a bhí ag traenáil i Meiriceá ar ais go dtí an t-oileán chun an ruaig a chur ar [[Fidel Castro]] ("Briogáid 2506" an t-ainm a bhí orthu). Níor thóg na Meiriceánaigh aon aerthacaíocht do na saighdiúirí, áfach, agus chuir an tacaíocht láidir a bhí ag Castro iontas orthu freisin. Chomh maith le sin, rinneadh roinnt botúin tábhachtacha. Mar sin, ar an [[19 Aibreán]] [[1961]] bhí formhór na n-ionsaitheoirí maraithe nó faoi ghlas ag Castro. B'éigean do Kennedy idirbheartaíocht a dhéanamh le Castro chun na 1,189 marthanóir a scaoileadh saor. D'aontaigh Cúba fiche mí ní ba déanaí, nuair a thug na Meiriceánaigh $53 milliúin i mbia agus [[cógas]] dóibh ar malairt. Eachtra a chur an-aiféaltas ar Kennedy ab ea é seo, cé go raibh sé sásta an locht ar fad a ghlacadh. === Géarchéim na nDiúracán i gCúba === Thosaigh [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]] ar an [[14 Deireadh Fómhair]] [[1962]], nuair a thóg [[Spiara|spiair]]-[[eitleán]] Meiriceánach [[U-2]] grianghraif ina raibh láithreán [Diúracán balaistíoch|diúracáin]] le feiceáil faoi thógáil i gCúba. Bhí rogha deacair ag Kennedy - ba mhaith leis ionsaí a dhéanamh ar an láithreán, ach ba seans ann go mbeadh cogaidh in aghaidh an [[Aontas Sóivéadach]] mar thoradh. Cuireadh brú ar Kennedy ionsaí a dhéanamh, ach sa deireadh roghnaigh sé [[imshuí]] a chur ar an oileán. [[Íomhá:McNamara and Kennedy.jpg|clé|mion|McNamara agus Kennedy]] Tréimhse corraitheach ab ea é, agus bhí an chuma air go bpléascfaí cogadh núicléach. Thosaigh Kennedy ag plé na faidhbe le [[Nicíte Cruistsiof]], agustháinig siad ar chomhaontú tar éis seachtaine. Bhain Cruistsiof na diúracáin de Chúba, agus gheall Kennedy nach mbeadh ionradh ar bith déanta ar Chúba arís. Deirtear gur aontaigh Kennedy, faoi rún, go dtógtaí na diúracáin Mheiriceánacha amach as [[an Tuirc]] sé mhí níos déanaí. === Meiriceá Laidineach agus an Cumannachas === Chun bac a chur do leathnú an [[cumannachas|chumannachais]] i [[Meiriceá Laidineach]], bhunaigh Kennedy an ''Alliance for Progress'', a thóg cabhair do thíortha an réigiúin agus a rinne iarracht caighdeán chearta na ndaoine a mhéadú. Bhí sé ag obair sa scéim seo le Gobharnóir Luis Muñoz Marín i b[[Pórtó Ríce]], agus rinneadh dul chun cinn i bhforbairt an gcomhlathas sa tír seo. === Peace Corps === Ceann de na céad eachtraí a rinne Kennedy nuair a bhí san oifig é, b'é bunú an "Peace Corps". Sa chlár seo, chuir na Meiriceánaigh cabhair ar fáil don [[Tríú Domhan]] in [[oideachas]], [[feirmeoir]]eacht, [[leigheas]] agus [[tógálacht|tógáil]]. [[Íomhá:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|clé|mion|Kennedy i 1961 agus léarscáil CIA]] === Vítneam === Bhain Kennedy úsáid as na seirbhísí míleata chun troid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Ba mhaith leis seasamh láidir a dhéanamh i [[Vítneam]], agus mar sin thug sé tacaíocht pholaitiúil, eacnamaíochta agus mhíleata do [[rialtas]] Vítneam Theas. Seoladh 18,000 "comhairleoir" míleata agus na "U.S. Special Forces" go dtí an réigiún. Lean an feachtas ar aghaidh ar feadh blianta. Bhí [[saighdiúir]]í Meiriceánacha ag troid go díreach sa chogadh ar feadh blianta i ndiaidh Kennedy. Sa bhliain [[1963]], mhéadaigh Kennedy an tacaíocht mhíleata, ach níor éirigh sé go maith. I mí Iúil, bhí géarchéim pholaitiúil i Vítneam. Shocraigh Kennedy ar ruaig a chur ar uachtarán na tíre, Ngo Dinh Diem, le ''[[coup d'état]]''. [[Íomhá:"One Day in Berlin" - Visit of John F. Kennedy, president of the United States in Berlin, 1963.webm|mion|26 Meitheamh 1963 i mBeirlín|clé]] === Óráid i mBeirlín Thiar === [[Íomhá:JFK speech Ich bin ein berliner 1.jpg|clé|mion|Rudolph Wilde Platz, 26 Meitheamh 1963]] Ar an [[26 Meitheamh]] [[1963]], chuaigh Kennedy ar chuairt reatha go dtí [[Beirlín]] Thiar. Bhí na sluaite [[Duine|daoine]] amach ar na [[Sráid|sráideanna]], agus thóg Kennedy óráid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Deirtear go raibh daoine ar an taobh eile den bhalla ag tabhairt bhualadh bos dó, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na [[An Rúis|Rúiseach]]. Dúirt Kennedy go léirigh an balla loiceadh an chumannachais. Tá cáil ag an óráid inniu mar gheall ar na bh[[Focal|focail]] [[stair]]<nowiki/>iúla "Ich bin ein Berliner". Thug uachtarán SAM Beirlíneach air féin, mar chomhartha a chuid tacaíochta do mhuintir iarthar na cathrach. Meastar go raibh 5/6 den [[daonra]] amuigh ag éisteacht le Kennedy ar an lá úd. Labhair na Meiriceánaigh go láidir in éadan an bhalla, ach ní dhearna siad ní ba mhó ná sin. Cinnte, bhí eagla orthu go dtosófaí cogadh. Ach ba léir go raibh an babhta seo den [[Cogadh Fuar|chogadh fhuar]] bainte ag na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadaigh]].[[Íomhá:JFKIreland2.jpg|thumb|JFK in Éirinn sa bhliain 1963|clé]] === Éire === Ba de bhunadh Éireannach é Kennedy, agus tugadh fearadh na fáilte roimh John f. Kennedy nuair a thug sé cuairt ar Éirinn sa samhradh de 1963, agus ba é an chéad Uachtarán Meiriceánach a rinne amhlaidh. [[Íomhá:President Kennedy greets well-wishers in Cork, Ireland.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Bhí an tUachtarán Kennedy ag filleadh ar an áit ónar thug a shin-sheanathair, Patrick Kennedy, aghaidh ar Mheiriceá in 1848 le linn an [[Gorta|Ghorta Mhóir]]. Le linn an turais chorraithigh seo a mhair ceithre lá, chruinnigh daoine thart ar an Uachtarán Kennedy ina sluaite ag iarraidh gearrfhéachaint a fháil air. Bhí na sráideanna plódaithe le lucht deagh-mhéine a raibh bratacha Éireannacha agus Meiriceánacha ina nglac acu. Mar chuid den turas, thug an tUachtarán Kennedy cuairt ar  a bhaile dúachasach i mBaile Fearainn, Contae Loch Garman. Thug sé cuairt chomh maith ar phort [[Ros Mhic Thriúin]], áit ar thug a shin-sheanathair faoin aistear farraige go Meiriceá in 1848 [[Íomhá:President's Trip to Europe- Motorcade in Cork. President Kennedy, motorcade, spectators. Cork, Ireland - NARA - 194227.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]] Ní ba dhéanaí, thug sé óráid d'[[An tOireachtas|Oireachtas Éireann]] i mBaile Átha Cliath, agus bhuail sé le hUachtarán [[Éamon de Valera|Éamon de Valera.]] Bhunaigh an dá uachtarán an "American Irish Foundation", chun naisc a chur chun cinn idir na tíortha. Teaghmas suntasach i nua-stair na hÉireann ab ea a chuairt ar Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html|teideal=Bonn Profa Airgid €10 (JFK) 2013|údar=Banc Ceannais na hÉireann|language=ga|work=www.collectorcoins.ie|dátarochtana=2022-06-15|archivedate=2022-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615232906/https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html}}</ref> == Feallmharú == Tamall gairid i ndiaidh a cuairte ar Éirinn, feallmharaíodh an tUachtarán Kennedy i nDallas, Texas. B'é [[Lee Harvey Oswald]] an duine a bhí cúisithe as feallmharú John F. Kennedy, ar [[22 Samhain]] [[1963]], i nDallas, [[Texas]]. Bíonn díospóireacht agus argóint ar siúl i gcónaí faoin eachtra seo, faoi na sonraí agus na cúiseanna. Dúirt Oswald féin nach raibh sé ach ina cheap milleáin nár mharaigh éinne ar bith. Rialaigh an ''House Select Committee on Assassinations'' (HSCA), a chruinnigh idir [[1976]] agus [[1979]], go raibh Oswald ciontach. Ach, mhaígh siad freisin go raibh Oswald páirteach i dteoiric comhcheilge. Sa bhliain [[2002]], níor cheap ach 32% de na Meiriceánaigh go ndearna Oswald an jab ina aonar. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Kennedy, John F.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1917]] [[Catagóir:Básanna i 1963]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] t7snfoddm0ksb13r282l3eu8easn41k 0 4514 1315862 1309889 2026-05-28T16:44:24Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315862 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] gev77p1afv11noffb57n2hiv3lng97m 1315863 1315862 2026-05-28T16:44:29Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1309889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] kci27q0sl4micjsbatef9zy960v4u5e 0 4575 1315940 846681 2026-05-28T16:58:18Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315940 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|280px|Amharchlann i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharchlainne.]] Is áit ina gcuirtear [[ceol]] nó [[drámaíocht|dráma]] ar taispeáint í an '''amharclann'''. D’fhéadfadh sé seo bheith laistigh d’fhoirgneamh nó amuigh faoin aer, cé gur annamh amharclann faoin aer in [[Éire|Éirinn]], ach amháin seastáin sealadacha agus páirceanna imeartha a úsáidtear le drámaí agus ceol sa samhradh. {{síol}} [[Catagóir:Amharclanna| ]] [[Catagóir:Drámaíocht]] l958bz9da2ziacdxnfafk7o7xw6q58c 1315941 1315940 2026-05-28T16:58:22Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:MacCambridge|MacCambridge]] 846681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|280px|Amharchlann i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharchlainne.]] Is áit ina gcuirtear [[ceol]] nó [[drámaíocht|dráma]] ar taispeáint í an '''amharclann'''. D’fhéadfadh sé seo bheith laistigh d’fhoirgneamh nó amuigh faoin aer, cé gur annamh amharclann faoin aer in [[Éire|Éirinn]], ach amháin seastáin sealadacha agus páirceanna imeartha a úsáidtear le drámaí agus ceol sa samhradh. {{síol}} [[Catagóir:Amharclanna| ]] [[Catagóir:Drámaíocht]] 2obj4s7jbw5cd2uj7pmzw11198mdxwi 4 4620 1315747 1315548 2026-05-28T14:44:43Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315747 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == hc2u2fuk0p2yrkyx4fdc3byone3utrt 1315748 1315747 2026-05-28T14:44:50Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by DreamRimmer (TwinkleGlobal) 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 1315834 1315748 2026-05-28T16:39:53Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315834 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == 7gditlacnp7jw2hs2l1zlgdqdcd4wgt 1315835 1315834 2026-05-28T16:40:00Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 0 4826 1316145 1250857 2026-05-29T08:32:17Z Conradder 34685 /* Daoine a fuair bás ar an lá seo */ 1316145 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''29 Bealtaine''' an 149ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 150ú lá i mbliain bhisigh. Tá 216 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Nigéir]] - Lá an Daonlathais * [[Bahá'íoch]] - Deascabháil na Bahá'u'lláh * [[Náisiúin Aontaithe]] - Lá Idirnáisiúnta na Coimeádaithe Síochána == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1265]] — [[Dainté Ailigéirí|Dante]], scríbhneoir agus polaiteoir Iodálach (b.[[1321]]) * [[1439]] — [[Pápa Pius III]], (b. [[1503]]) * [[1630]] — [[Séarlas II Shasana|Séarlas II]], Rí Shasana (b.[[1685]]) * [[1827]] — [[Timothy Daniel Sullivan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1914]]) * [[1874]] — [[G. K. Chesterton]], scríbhneoir Caitliceach Sasanach (b. [[1936]]) * [[1879]] — [[Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)|Eibhlís Uí Chróinín]], amhránaí Éireannach (b. [[1956]]) * [[1890]] — [[Seán French (1890–1937)|Seán French]], polaiteoir Éireannach (b. [[1937]]) * [[1903]] — [[Bob Hope]], aisteoir Sasanach (b. [[2003]]) * [[1904]] — [[Marcel Thil]], dornálaí (b. [[1968]]) * [[1910]] — [[Klaus Nordling]], scríbhneoir (b. [[1986]]) * [[1913]] — [[Tony Zale]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1997]]) * [[1917]] — [[John F. Kennedy]], 35ú [[uachtarán na Stát Aontaithe]] (b.[[1963]]) * [[1920]] — [[John Harsanyi]], eacnamaí Ungárach (b. [[2000]]) * [[1939]] — [[Mary Banotti]], polaiteoir Éireannach * [[1950]] — [[Bruno Bréguet]], coirpeach Eilvéiseach (b. [[1995]]) * [[1951]] — [[Michael McDowell|Mícheál Mac Dubhghaill]], polaiteoir agus dlíodóir Éireannach * [[1954]] — [[Jerry Moran]], polaiteoir Meiriceánach * [[1958]] — [[Annette Bening]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[1965]] — [[Peter Freeman (ceoltóir)|Peter Freeman]], ilionstraimaí Meiriceánach (b. [[2021]]) * [[1967]] — [[Noel Gallagher]], ceoltóir Sasanach * [[1975]] — [[Mel B]], amhránaí Sasanach * [[1976]] — [[Siarhei Liakhovich]], dornálaí Bealarúiseach * [[1984]] — [[Carmelo Anthony]], cispheileadóir gairmiúil Meiriceánach * [[1991]] — [[Conchúir Mac Craith]], iománaí Éireannach * [[1993]] — [[Jana Čepelová]], imreoir leadóige Slóvacach * [[1996]] — [[Tomás Ó Muireasa|Tom Morrissey]], iománaí Éireannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1500]] — [[Bartolomeu Dias]], taiscéalaí Portaingéalach (r ~1450) * [[1780]] — [[Máire Tóireasa na hOstaire]], 63, banríon (r. [[1717]]) * [[1861]] — [[Joachim Lelewel]], 75, staraí Polannach (r. [[1786]]) * [[1892]] — [[Bahá'u'lláh]], 74, Baha'i a bhunaigh an creideamh (r. [[1817]]) * [[1942]] — [[John Barrymore]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1882]]) * [[1942]] — [[Yosano Akiko|Akiko Yosano]], file tanka Seapánachv(r. [[1878]]) * [[1951]] — [[Fanny Brice]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1891]]) * [[1956]] — [[Cormac Breathnach]], polaiteoir Éireannach (r. [[1885]]) * [[1958]] — [[Juan Ramón Jiménez]], file Spáinneach (r. [[1881]]) * [[1973]] — [[P. Ramlee]], aisteoir agus stiúrthóir scannán Malaeisiach (r. [[1929]]) * [[1979]] — [[Henry Coyle]], polaiteoir Éireannach * [[1979]] — [[Mary Pickford]], ban-aisteoir Ceanadach-Meiriceánach (r. [[1892]]) * [[1993]] — [[Billy Conn]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1917]]) * [[2010]] — [[Dennis Hopper]], Aisteoir agus scannánóir (r. [[1936]]) * [[2020]] — [[Curtis Cokes]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1937]]) * [[2022]] — [[Lester Piggott]], jacaí Sasanach (r. [[1935]]) * [[2023]] — [[Tove Skutnabb-Kangas]], teangeolaí Fionlannach (r. [[1940]]) == Tarluithe eile == * [[1953]] - Bhain [[Edmund Hillary]] agus [[Tenzing Norgay]] barr [[Teomólongma|Shliabh Everest]] amach. * [[1985]] - [[Tubaiste staid Heysel]]: maraíodh 39 duine ag cluiche ceannais coirn na hEorpa * [[1982]] - Chuir [[Ardeaspag Canterbury]] fáilte roimh an b[[Pápa Eoin Pól II]] chuig [[Ardeaglais Canterbury]]. [[Catagóir:Dátaí|0529]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 29]] qd29megn7tz26gf0x4f7i9yr5cg2oux 1316146 1316145 2026-05-29T08:33:27Z Conradder 34685 /* Daoine a rugadh ar an lá seo */ 1316146 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''29 Bealtaine''' an 149ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 150ú lá i mbliain bhisigh. Tá 216 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Nigéir]] - Lá an Daonlathais * [[Bahá'íoch]] - Deascabháil na Bahá'u'lláh * [[Náisiúin Aontaithe]] - Lá Idirnáisiúnta na Coimeádaithe Síochána == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1265]] — [[Dainté Ailigéirí|Dante]], scríbhneoir agus polaiteoir Iodálach (b.[[1321]]) * [[1439]] — [[Pápa Pius III]], (b. [[1503]]) * [[1630]] — [[Séarlas II Shasana|Séarlas II]], Rí Shasana (b.[[1685]]) * [[1827]] — [[Timothy Daniel Sullivan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1914]]) * [[1874]] — [[G. K. Chesterton]], scríbhneoir Caitliceach Sasanach (b. [[1936]]) * [[1879]] — [[Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)|Eibhlís Uí Chróinín]], amhránaí Éireannach (b. [[1956]]) * [[1890]] — [[Seán French (1890–1937)|Seán French]], polaiteoir Éireannach (b. [[1937]]) * [[1903]] — [[Bob Hope]], aisteoir Sasanach (b. [[2003]]) * [[1904]] — [[Marcel Thil]], dornálaí (b. [[1968]]) * [[1910]] — [[Klaus Nordling]], scríbhneoir (b. [[1986]]) * [[1913]] — [[Tony Zale]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1997]]) * [[1917]] — [[John F. Kennedy]], 35ú [[uachtarán na Stát Aontaithe]] (b.[[1963]]) * [[1920]] — [[John Harsanyi]], eacnamaí Ungárach (b. [[2000]]) * [[1939]] — [[Mary Banotti]], polaiteoir Éireannach (b. [[2024]]) * [[1950]] — [[Bruno Bréguet]], coirpeach Eilvéiseach (b. [[1995]]) * [[1951]] — [[Michael McDowell|Mícheál Mac Dubhghaill]], polaiteoir agus dlíodóir Éireannach * [[1954]] — [[Jerry Moran]], polaiteoir Meiriceánach * [[1958]] — [[Annette Bening]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[1965]] — [[Peter Freeman (ceoltóir)|Peter Freeman]], ilionstraimaí Meiriceánach (b. [[2021]]) * [[1967]] — [[Noel Gallagher]], ceoltóir Sasanach * [[1975]] — [[Mel B]], amhránaí Sasanach * [[1976]] — [[Siarhei Liakhovich]], dornálaí Bealarúiseach * [[1984]] — [[Carmelo Anthony]], cispheileadóir gairmiúil Meiriceánach * [[1991]] — [[Conchúir Mac Craith]], iománaí Éireannach * [[1993]] — [[Jana Čepelová]], imreoir leadóige Slóvacach * [[1996]] — [[Tomás Ó Muireasa|Tom Morrissey]], iománaí Éireannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1500]] — [[Bartolomeu Dias]], taiscéalaí Portaingéalach (r ~1450) * [[1780]] — [[Máire Tóireasa na hOstaire]], 63, banríon (r. [[1717]]) * [[1861]] — [[Joachim Lelewel]], 75, staraí Polannach (r. [[1786]]) * [[1892]] — [[Bahá'u'lláh]], 74, Baha'i a bhunaigh an creideamh (r. [[1817]]) * [[1942]] — [[John Barrymore]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1882]]) * [[1942]] — [[Yosano Akiko|Akiko Yosano]], file tanka Seapánachv(r. [[1878]]) * [[1951]] — [[Fanny Brice]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1891]]) * [[1956]] — [[Cormac Breathnach]], polaiteoir Éireannach (r. [[1885]]) * [[1958]] — [[Juan Ramón Jiménez]], file Spáinneach (r. [[1881]]) * [[1973]] — [[P. Ramlee]], aisteoir agus stiúrthóir scannán Malaeisiach (r. [[1929]]) * [[1979]] — [[Henry Coyle]], polaiteoir Éireannach * [[1979]] — [[Mary Pickford]], ban-aisteoir Ceanadach-Meiriceánach (r. [[1892]]) * [[1993]] — [[Billy Conn]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1917]]) * [[2010]] — [[Dennis Hopper]], Aisteoir agus scannánóir (r. [[1936]]) * [[2020]] — [[Curtis Cokes]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1937]]) * [[2022]] — [[Lester Piggott]], jacaí Sasanach (r. [[1935]]) * [[2023]] — [[Tove Skutnabb-Kangas]], teangeolaí Fionlannach (r. [[1940]]) == Tarluithe eile == * [[1953]] - Bhain [[Edmund Hillary]] agus [[Tenzing Norgay]] barr [[Teomólongma|Shliabh Everest]] amach. * [[1985]] - [[Tubaiste staid Heysel]]: maraíodh 39 duine ag cluiche ceannais coirn na hEorpa * [[1982]] - Chuir [[Ardeaspag Canterbury]] fáilte roimh an b[[Pápa Eoin Pól II]] chuig [[Ardeaglais Canterbury]]. [[Catagóir:Dátaí|0529]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 29]] g5qn601177xwrvc5f3hbc39flukss4p 0 5319 1315896 1025376 2026-05-28T16:50:43Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315896 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww In [[Éirinn]], acht nó dlí de chuid an [[Oireachtais]], a bhfuil [[Dáil Éireann]] agus [[Seanad Éireann]] mar chuid de. De réir [[Bhunreacht na hÉireann]], caithfidh [[Uachtarán na hÉireann]] a lorg láimhe a chur ar reacht ionas go rachaidh an dlí i bhfeidhm. {{Síol}} [[Catagóir:Dlí]] a1hz9mhv6hl0aeq85clv23egm6jzt9r 1315897 1315896 2026-05-28T16:50:50Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:AllieBot|AllieBot]] 1025376 wikitext text/x-wiki In [[Éirinn]], acht nó dlí de chuid an [[Oireachtais]], a bhfuil [[Dáil Éireann]] agus [[Seanad Éireann]] mar chuid de. De réir [[Bhunreacht na hÉireann]], caithfidh [[Uachtarán na hÉireann]] a lorg láimhe a chur ar reacht ionas go rachaidh an dlí i bhfeidhm. {{Síol}} [[Catagóir:Dlí]] so9220varsof1q0rk5qgykgm75op4n8 0 5320 1315950 1270272 2026-05-28T17:00:14Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315950 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Stair]], cultúr agus teangacha an domhain chlaisicigh, is é sin [[an tSean-Ghréig]] agus [[an Róimh]]. {{Síol}} dlhz106g087semp2ykogof0efy62vic 1315951 1315950 2026-05-28T17:00:21Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:223.24.184.131|223.24.184.131]] 1270272 wikitext text/x-wiki [[Stair]], cultúr agus teangacha an domhain chlaisicigh, is é sin [[an tSean-Ghréig]] agus [[an Róimh]]. {{Síol}} bh6f8l5y6u77dezsvxldtr2uu3jdlfq 0 5321 1315910 1310256 2026-05-28T16:53:09Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315910 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Supply-demand-right-shift-demand.svg|mion|'[[Soláthar agus éileamh]]', léaráid ag léiriú na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]] Is brainse den [[eolaíocht shóisialta]] í an '''eacnamaíocht''' a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón n[[Gréigis]] (''oikos,'' nó teach agus ''nomos,'' dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle "an [[eolaíocht]] ghruama" uirthi sa [[19ú haois|naoú céad déag.]] Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile). == Stair == Aithnítear [[Adam Smith]] mar athair na heacnamaíochta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://worldhistoryjournal.com/2024/10/07/adam-smith-the-father-of-modern-economics-and-his-enduring-legacy/|teideal=The Life of Adam Smith and Wealth of Nations - World History|dáta=2024-10-07|language=en-GB|work=worldhistoryjournal.com|dátarochtana=2026-04-26}}</ref> Fealsamh Albanach a bhí ann, a scríobh leabhar eacnamaíochta "Saibhreas na Náisiún" (''The Wealth of Nations''). Pléadh topaic ar nós "roinnt na hoibre" sa saothar seo. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The wealth of nations|publisher=Modern Library|date=2000|location=New York|author=Adam Smith, Edwin Cannan}}</ref> == Micreacnamaíocht == Scrúdaíonn an [[micreacnamaíocht]] iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; [[Teaghlach|teaghlaigh]], [[gnó]]<nowiki/>lachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí. == Féach freisin == * [[Soláthar agus éileamh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eacnamaíocht| ]] {{síol}} f1xioipcrp62n8r7ph1ez5588ve4izd 1315911 1315910 2026-05-28T16:53:18Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Howohhoh|Howohhoh]] 1310256 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Supply-demand-right-shift-demand.svg|mion|'[[Soláthar agus éileamh]]', léaráid ag léiriú na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]] Is brainse den [[eolaíocht shóisialta]] í an '''eacnamaíocht''' a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón n[[Gréigis]] (''oikos,'' nó teach agus ''nomos,'' dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle "an [[eolaíocht]] ghruama" uirthi sa [[19ú haois|naoú céad déag.]] Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile). == Stair == Aithnítear [[Adam Smith]] mar athair na heacnamaíochta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://worldhistoryjournal.com/2024/10/07/adam-smith-the-father-of-modern-economics-and-his-enduring-legacy/|teideal=The Life of Adam Smith and Wealth of Nations - World History|dáta=2024-10-07|language=en-GB|work=worldhistoryjournal.com|dátarochtana=2026-04-26}}</ref> Fealsamh Albanach a bhí ann, a scríobh leabhar eacnamaíochta "Saibhreas na Náisiún" (''The Wealth of Nations''). Pléadh topaic ar nós "roinnt na hoibre" sa saothar seo. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The wealth of nations|publisher=Modern Library|date=2000|location=New York|author=Adam Smith, Edwin Cannan}}</ref> == Micreacnamaíocht == Scrúdaíonn an [[micreacnamaíocht]] iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; [[Teaghlach|teaghlaigh]], [[gnó]]<nowiki/>lachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí. == Féach freisin == * [[Soláthar agus éileamh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eacnamaíocht| ]] {{síol}} sbjgi8z2vh6dro771ezpsk1cdirhamg 0 5323 1315902 1242624 2026-05-28T16:51:53Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315902 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Craobhacha den [[eolaíocht]] a bhfuil feidhmeanna fóinteacha ag baint leo. ===An Teicneolaíocht - An féidir í a chur faoi smacht na ndaoine?=== Is gné shuntasach de nádúr an duine bheith ag iarraidh [[uirlis]]í a fháil chun a bhunchumais a mhéadú an t-am ar fad d’fhonn ualach níos mó a iompar, tuilleadh rudaí a chur i gcrích, agus, más féidir é, níos mó luach saothair a ghnóthú ná duine nó daoine eile. Thar na mílte bliain is trí theicneolaíochtaí a shaothrú—uirlisí, ionstraimí agus gléasanna den uile chineál—is mó a d’éirigh le daoine barr feabhais ar ghnéithe den nádúr a bhaint amach agus fiú sibhialtachtaí a chruthú. Faoi seo cuireann teicneolaíochtaí le cumais na lámh agus na hinchinne i ngach cuid de shaol an duine—sa bhaile, san obair, san aíocht, sa chogaíocht agus eile. De ghnáth tuigtear teicneolaíochtaí mar fheidhmeanna den [[eolaíocht]] nó aon ghléasanna atá bunaithe ar eolaíocht a thagann le bheith ar fáil do chomhlachtaí agus ginearálta go leor don phobal. Is léir go bhfuilimid daoine sa tír seo báite go hiomlán i dteicneolaíochtaí a bhíonn ag cur len ár mbeatha agus ag cur isteach ar ár mbeatha an t-am ar fad. Tionchar iontach forásach a bhíonn ag teicneolaíochtaí áirithe ar dhaoine áirithe, ach, ar an drochuair, a mhalairt ar fad de thionchar a bhíonn ag na teicneolaíochtaí céanna ar dhaoine eile. Is fiú smaoineamh ar conas is féidir dea-thorthaí na dteicneolaíochtaí a bhéimniú agus ar an gcosaint atá agus a d’fhéadfadh a bheith againn ar na droch-thorthaí. Nuair a thagann teicneolaíocht nua chun cinn, agus arís de réir mar a fhorbraíonn sí le himeacht ama, tugann sí idir dúshlán agus deiseanna don phobal, maidir lena feidhmiúcháin agus a himpleachtaí. Conas is féidir an pobal i gcoitinne a ullmhú chun an t-idirdhealú idir dea-thorthaí agus droch-thothaí a dhéanamh go heolach agus smacht éigin a bheadh inghlactha ag formhór na ndaoine—smacht a bheadh daonlathach—a leagan ar na teicneolaíochtaí? Is fadhbanna atá práinneach go leor iad seo i láthair na huaire. ===Na teicneolaíochtaí san am atá thart agus a dtionchar ar an sochaí=== [[Íomhá:Néolithique 0001.jpg|mion|Samplaí d’uirlisí ón [[Neoiliteach|Aois Neoliteach]], cinn tua, siséil, braisléid, gléasanna snasta ina measc. Dá shimplí an chuma atá orthu chuaigh an cine daonna i líonmhaireacht mar gheall orthu.]] Ba deacair a shéanadh gur mhúnlaigh teicneolaíochtaí éagsúla [[cultúr]] na ndaoine agus fiú an tsochaí ina hiomláine, thar na cianta fada. Mar shampla, smaoinigh ar smachtú [[tine]] agus na teicneolaíochtaí a d’éirigh uaidh. Tháinig an [[Miotalóireacht|mhiotalóireacht]] as sin, agus an [[Cré-umhaois|chré-umhaois]], agus ina dhiaidh sin an [[iarannaois]]. Tháinig an [[Cócaireacht|chócaireacht]] as freisin, agus réimse leathan de mhodhanna ullmhaithe [[bia]]. D’éascaigh smachtú na tine leathnú an chine dhaonna ar fud na gcreasanna measartha agus fuara ar domhan. Ach rinne smachtú na tine agus cuid de na teicneolaíochtaí a lean é, an [[Cogaíocht|chogaíocht]] i bhfad níos millteanaí agus níos marfaí ná mar a bhí roimhe sin. Smachtaíodh an tine ar dtús ag am éigin, ach d’athraíodh agus feabhsaíodh an smachtú céanna thar na mílte bliain, agus tá sé á fheabhsú an t-am ar fad. Le cúpla céad bliain ó d’fhionnadh an t-[[inneall gaile]], agus arís le céad bliain nó mar sin ó d’fhionnadh an t-[[inneall dócháin inmheánaigh]] is féidir obair mheicniúil a dhéanamh as dó [[breosla]]í. De réir a chéile léirigh an bunsmachtú réabhlóideach tine an iliomad féidearthachtaí nua eile don chine daonna. Is próiseas leanúnach an léiriú seo, próiseas nárbh fhéidir a chonair fhadtéarmach a réamhinsint ag am ar bith—agus nach féidir a chonair san am atá romhainn a réamhinsint ach an oiread. Ach is féidir a rá go raibh, go bhfuil agus go mbeidh an próiseas céanna ag imirt a thionchair go trom ar shaol agus shochaí, ar chultúr agus shíce na ndaoine go deireadh ama. Ba réabhlóideach an [[fionnachtain|fhionnachtain]] í ceansú [[planda]]í agus [[ainmhí|ainmhithe]] i gcomhair bia agus [[éadaí]] chomh maith. D’éascaigh sé seo leathnú an chine dhaonna ar fud an domhain, agus forbairt na chócaireachta. Tháinig an [[talmhaíocht]] agus na slite beatha agus raon de theicneolaíochtaí eile as freisin. Agus nár tháinig an réabhlóid shóisialta agus chultúrtha ó shaol fáin na sealgairí-chnuasaitheoirí go saol seasta na bh[[feirmeoir]]í, mar thoradh air seo freisin? D’fhéadfaí an iliomad samplaí eile a lua de fhionnachtana bunúsacha agus de theicneolaíochtaí a tháinig astu, agus atá ag teacht astu fós, atá ag múnlú an tsaoil in ár dtimpeall. Tá sé mar a bheadh bunchloch [[Fealsúnacht|fhealsúnach]] an tsaoil nua-aoisigh seo, glac leis nó ná glac, gur dul chun cinn é nuair a thagann teicneolaíocht nua sa mhullach ar shean-teicneolaíocht. De réir na tuisceana seo, trí sheasamh na dtréan nó roghnú éigin nádúrtha, níl an tsean-teicneolaíocht chomh maith leis an gceann nua agus cailleann an choimhlint. Ach an sábháilte an fhealsúnacht seo, nuair a smaoinítear ar an gcomhthéacs iomlán? I ngach athrú mar seo, basctar, milltear agus cailltear sean-chultúr agus/nó daoine nach raibh ar a gcumas seasamh i gcoinne na teicneolaíochta nua. I ngach cás mar sin, cailltear cuid éigin d’oidhreacht chruashaothraithe an chine dhaonna. Más tubaiste é laghdú na [[bithéagsúlacht]]a ar domhan de bharr leathnú an chine dhaonna agus a theicneolaíochtaí thar an domhan, nach tubaiste é freisin laghdú na cultúréagsúlachta? Caoga bliain ó shin bhí an [[buama adamhach]] mar bhagairt mharfach ar dhaoine agus fiú ar an m[[beatha]] féin ar domhan. Lean an bhagairt mar scamall dubhach orainn i rith an [[An Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], agus tá fós ann, bíodh go bhfuil sí maolaithe oiread éigin le blianta beaga anuas. Chuir an teicneolaíocht chogaíochta sin cruth ar leith ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] an leath-chéid sin agus ar shaol na milliúin daoine. I rith an ama chéanna tháinig forbairtí teicneolaíochta eile a mhúnlaigh agus a d’athraigh meon agus tuiscint agus síce na ndaoine a thuilleadh fós. Ina measc siúd bhí an próiseas Haber-Bösch chun [[amóinia]], leasuithe niotráite talún (agus ábhair phléasctha) a dhéanamh trí fhosú ó [[nítrigin]] an [[Aer|aeir]], an [[ríomhaire]] agus an [[ríomhaireacht]], an [[piolla frithghiniúna]], [[Vacsaín|vaicsín]]í, [[Antaibheathaigh|frithbheathaigh]] agus [[druga]]í éagsúla, an innealtóireacht ghéiniteach, an t-íomháú sa leigheas, an piolla ginmhillte, ionchlannú órgán sa chorp daonna agus réiteach an [[Géanóm daonna|ghéanóim dhaonna]] agus an iliomad forbairtí sa leigheas atá ag teacht uaidh sin. Nuair a athbhreithnítear na teicneolaíochtaí seo go fuarchúiseach, is deacair a shéanadh nach bhfuil gach cultúr á shuaitheadh go smior agus na gnásanna agus na béasa a bhíodh ag daoine cúpla glúin ó shin athraithe ó bhun go barr nó fiú caite i dtraipisí. Mar shampla, déan machnamh ar thionchar an phiolla fhrithghiniúna agus eolaíocht na haitheanta géinití ar an gclann. Ós rud é go bhfuil fáil leathan ar an bpiolla frithghiniúna, is féidir le beagnach gach bean a torthúlacht féin a riaradh anois, beag beann ar a fear céile (nó ar an bhfear a mbíonn [[comhriachtain]] aici leis). Tá an t-eolas seo ag an bhfear céanna freisin. Is athrú ó bhonn é seo ar fhoshuímh na mná agus an fhir maidir lena gcomhriachtain ghnéasúil, i gcomparáid leis an scéal cúpla glúin ó shin. Is léir go laghdaíonn sé troime an ghnímh chomhriachtana. Athraíonn sé, nó is féidir go n-athróidh sé amach anseo, dearcadh na mná agus an fhir i leith aon pháiste a chruthaítear. Agus nuair a chuirtear leis seo gur féidir atharthacht pháiste a chruthú go dearfach anois le haithint ghéiniteach, nach n-athróidh sé seo a thuilleadh fós nádúr an naisc agus an chonartha [[Pósadh|phósta]]? Nach bhfuil gá leis an gconradh idir bean agus fear a mbíonn comhriachtain eatarthu, agus an conradh pósta san áireamh, a iomlánú agus na himpleachtaí a bheith scríofa amach go mion? Ar aon chuma ní féidir bheith ag brath a thuilleadh ar an seanchonradh a bhí réasúnta neamhsainiúil. Agus cad mar gheall ar thionchar na n-athraithe seo ar an bpobal ina iomláine agus ar an sochaí? Ní mór na fadhbanna [[dlí]] agus [[eitic]]e a oibriú amach, agus tuiscint a shaothú ar na himpleachtaí pearsanta agus sóisialta, clainne agus sealúchais. Is iontach an tairbhe a dhéanann an-chuid de theicneolaíochtaí do dhaoine, an chuid is mó den am. Ach ag an am céanna, is fada an liosta de shamplaí inar chuir teicneolaíochtaí, a mí-úsáid nó a bhfor-úsáid, le fadhbanna sábháilteachta, moráltachta, eitice, agus mearaithe intinne. ===An ardteicneolaíocht sa ré seo - éabhlóid/réabhlóid nua na heolaíochta=== [[Íomhá:Shadow Hand Bulb large.jpg|mion|225px|An ardteicneolaíocht: lámh róbait Shadow, bolgán solais ina ghlac]] Le blianta anuas, b’fhéidir gurb iad siúd na teicneolaíochtaí atá bunaithe ar an ríomhaire agus an [[teileachumarsáid]], agus iad siúd a bhaineann le cúrsaí [[leigheas|leighis]] agus [[biteicneolaíocht]]a is mó atá ag athrú ó bhliain go bliain agus ag cur isteach ar dhaoine mar indibhidí agus ar an bpobal i gcoitinne. Tugtar ardteicneolaíochtaí ar na teicneolaíochtaí suntasacha is nuaí atá tagtha chun cinn sna réimsí seo le deich mbliana nó mar sin. Sainchomhartha amháin na hardteicneolaíochta is ea athrú leanúnach an-tapa. Feictear an feiniméan céanna seo i ngach uile réimse a dtagann na teicneolaíochtaí seo san áireamh iontu. Tá na córais ríomhaireachta/theileachumarsáide eolais, córais a dhéanann an t-úafás eolais a stóráil, a [[Próiseáil sonraí|phróiseáil]] agus a chur ar fáil, agus é sin go pras ar fud an domhain go léir nuair a bhíonn siad ceangailte leis an n[[Gréasán Domhanda]], chomh huileghabhálach sin go bhfuil "ré an eolais" mar leasainm ar an ré seo. Tagann sé seo san áireamh sa [[tionsclaíocht]], san [[oideachas]], i gcúrsaí leighis, agus fiú i gcúrsaí aíochta. Le déanaí tá úsáid chórais ríomhaireachta/theileachumarsáide sa tráchtáil, tráchtáil leictreonach nó tráchtáil dhigiteach mar a thugtar uirthi, á tuar mar réabhlóid sa siopadóireacht chomh mór le teacht na n-[[Ollmhargadh|ollmhargaí]] tríocha nó daichead bliain ó shin. Mar an gcéanna tá [[cianfhoghlaim]], cianbhaincéireacht, seirbhísí cianchomhairleoireachta agus a lán eile á bhforbairt. Athraithe móra ar obair, ar [[spórt]], ar aíocht agus ar an ngnáthbheatha atá ag tarlú. Do chuid oibre á déanamh níos éasca agus níos giorra, agus breis ama shaoir, ama aíochta nó ama scíthe ag gach éinne, sin, de réir dealraimh, atá os ár gcomhair amach. An bhfuilimid ullmhaithe chuige sin mar shochaí nó mar indibhidí? Más tuilleadh ama a chaitheamh ag breathnú ar an [[teilifís]] a bheidh mar thoradh air seo agus muna bhfuil dóthain áiseanna spóirt agus comhluadair chultúrtha do dhaoine óga agus neamh-óga chun saol taobh amuigh den obair a bheadh réasúnta intleachtach agus a d’ardódh meanma, a bheith acu, ní féidir a rá go bhfuilimid ullmhaithe, ná baol air. ===Teicneolaíocht an eolais san am atá díreach amach romhainn=== Tá dhá phróiseas fhorbartha ar siúl i láthair na huaire maidir leis an [[idirlíon]] agus leis na córais a bhaineann leis, a mbeidh tionchar an-láidir acu ar thionsclaíocht agus ar obair, ar shochaí agus ar dhaoine na nglún atá ag éirí aníos anois. Is é an chéad phróiseas díobh seo ná [[bandaleithead]] an idirlín a bheith á mhéadú an t-am ar fad, chun gurbh fhéidir sonraí a tharchur ag [[minicíocht]] an-ard ar fud an ghréasáin dhomhanda. Go dtí seo, nuair a bhíonn [[móideim]] in úsáid sa bhaile ag duine, is minicíocht nó [[bádráta]] de 56 kHz a bhíonn i gceist, agus uasluach de 56 míle [[giotán]] in aghaidh an tsoicind a bhíonn á láimhseáil ag an gcóras. Is é an sprioc atá ag na soláthróirí ná 300 MHz, nó níos mó, de bhandaleithead a bheith i bhfeidhm taobh istigh de dheich mbliana. Is gá le 30 MHz i gcomhair cainéal amháin teilifíse mar shampla, agus le 300 MHz de bhandaleithead d’fheadfaí níos mó ná deich gcainéal chomhuaineacha theilifíse a sholáthar, nó raon leathan de sheirbhísí cosúil le [[raidió]], [[teileafón]], [[ceol]], teilifís, [[scannán|scannáin]], íomhánna eile eolais le haghaidh mhúineadh scoile nó ollscoile, cumarsáid dhéthreoch idir tomhaltóir agus soláthróir, agus a lán eile, a bheith ar fáil ar fud an domhain. Is é an dara phróiseas atá faoi lánseol anois ná an chomhchlaontacht idir na teicneolaíochtaí digiteacha a sholáthraíonn cláracha teilifíse, teileafóin, ceangail leis an idirlíon, scannáin, ilmheáin, oideachas, agus a lán seirbhísí eile, agus na comhlachtaí a dhéanann freastal orthu siúd. De réir a chéile tá an t-idirlíon ag teacht le bheith níos oiriúnaí do na comharthaí éagsúla sin. Agus tá comhlachtaí á gcruthú a bhfuil na gnóthaí go léir seo mar chúram agus mar tháirgí le díol acu. Gné shuntasach de na forbairtí seo is ea gur faoi stiúir agus faoi chinneadh comhlachtaí ollmhóra príomháideacha idirnáisiúnta atá siad, agus ní faoi rialtais, bíodh siad [[Daonlathas|daonlathach]] nó eile. Nuair a dhéanann boird na gcomhlachtaí seo, [[Microsoft]], [[IBM]], [[Google]], SUN agus eile, cinneadh maidir le teicneolaíocht a fhorbairt agus a chur ar an margadh, is leas a gcomhlachta féin agus ní machnaimh dhaonlathacha nó machnaimh ar leas an phobail i gcoitinne na clocha is mó a bhíonn ar a bpaidríní. Fothoradh fíorshuntasach is ea cur isteach forleathan ar phríomháideachas an ghnáthdhuine. ===Réiteach an ghéanóim dhaonna agus an bhitheolaíocht=== [[Íomhá:Wellcome genome bookcase.png|mion|An Ghéanóm Daonna i bhfoirm leabhar—100 imleabhar ar fad, 1,000 leathanach i ngach ceann díobh agus an cló beag doléite, nach mór—ag an Wellcome Centre i [[Londain]]]] Foilsíodh an [[cód géiniteach]] daonna, leagan amach na ngéinte ar na 46 [[crómasóm]] dhaonna, sna h[[iris]]í údarásacha ''[[Nature]]'' na Breataine agus ''[[Science]]'' na [[SAM|Stát Aontaithe]] i mí Feabhra 2001. Déanadh amach an t-eolas seo ag foirne comhoibritheacha agus foirne iomaíocha ar fud an domhain. Bhí foirne comhoibritheacha maoinithe go poiblí ag rialtais i sé thír i dTionscadal an Ghéanóim Dhaonna agus bhí foireann eile sa chomhlacht phríobháidach Celera Genomics Corporation. Meastar gur fionnachtain bhunúsach stairiúil don chine daonna uile an chéim seo san eolaíocht. Tá 100 milliún milliún [[cill]] i gcorp gach duine agus, istigh i [[Núicléas cille|núicléas]] gach cille acu sin, tá na crómasóim chéanna. Tá 46 crómasóm i ngach chill neamh-ghnéasach sa chorp, dhá chóip de gach cheann de 23 díobh, agus dhá [[X-chrómasóm]] i gcás na mná agus, i gcás an fhir, X-chrómasóm amháin agus [[Y-chrómasóm]] amháin. Oll-[[Móilín|mhóilíní]] de [[DNA]] (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) atá cornaithe go dlúth orthu féin atá i ngach chrómasóm. Cruth dé-héilicse atá ar an móilín DNA agus tá ceimiceáin ar a dtugtar buin dáilte fan gach héilicse díobh sin. Iompraíonn ord na mbun seo an cód géiniteach. Ciallaíonn gach trírín de na buin seo i ndiaidh a chéile géin i gcomhair [[aimínaigéad|aimíonaigéid]] ar leith i gcomhdhéanamh [[próitéin]]e. Ansin iompraíonn sraith leanúnach de thríríní fan an DNA plean iomlán chun próitéin amháin a thógáil. Iompraíonn na crómasóim ina n-iomláine na pleananna chun próitéiní go léir an choirp a chruthú. Feidhmíonn na próitéiní i struchtúr an choirp, agus i [[meitibileacht]] ghinearálta gach cuid ar leith den chorp. Sonraíocht an choirp, mar sin, atá sa ghéanóm. Bíodh is go bhfuil an géanóm daonna déanta amach, ní hionann é sin agus feidhmiú cruinn gach géine a bheith ar eolas fós—níl a leithéid d’eolas ach ar mhionchuid díobh. Níl ach tús curtha leis na feidhmiúcháin a bhainfear as an eolas nua seo, ach cuirfidh sé le hinnealtóireacht ghéiniteach san duine. Leanfaidh an taighde ar an mbunchód agus ar a impleachtaí i gcúrsaí sláinte agus [[galar]] thar na céadta bliain. Ach tá an dóchas ann go ndéanfaidh an dul chun cinn seo diagnóisiú agus leigheas na ngalar géiniteacha agus na ngalar tógálacha i bhfad níos éasca amach anseo. Meastar nach bhfuil ciall fhollasach ach le timpeall 3% den chód, agus an-chuid géinte ann arís agus arís eile. De réir dealraimh níl ach idir 30,000 agus 40,000 géin, bíodh is go mheastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an g[[cuileog]]. Maidir leis an DNA daonna, níl ach 0.2% de dhifríocht ann idir daoine, agus 4% de dhifríocht ann idir daoine agus [[Simpeansaí|simpeansaithe]], na [[Mamach|mamaigh]] is gaire dúinn daoine. Is deacair a rá cén chiall agus cén fheidhm a bhainfear as na léargais seo agus léargais eile a thiocfaidh amach le himeacht ama. De réir a chéile léireofar géanóim ainmhithe eile agus plandaí agus [[frídín]]í éagsúla. Osclófar deiseanna chun [[innealtóireacht ghéiniteach]] a imirt orthu uile, chun gnéithe inmhianaithe a chothú iontu, torthúlacht mhéadaithe, frithsheasmhacht i gcoinne [[Baictéar|bhaictéar]], éileamh laghdaithe ar [[uisce]], agus a lán eile. Dúiseofar an-chuid ceisteanna nua eitice agus morálta don chine daonna—ceisteanna nár pléadh riamh roimhe seo. Féach chomh doiléir agus atá an t-aighneas polaitiúil maidir le húsáid na hinnealtóireacht géinití chun athrú géiniteach a dhéanamh agus a thástáil i mbarra [[tráta]]í agus [[Biatas|biatais]] sa tír seo agus i dtíortha eile. Nach údar mór díomá é cé chomh rúnda a bhíonn na comhlachtaí ábhartha agus na húdaráis stáit, agus cé chomh heasnamhach agus a bhíonn aon eolas a eisíonn siad ar an obair seo? Agus nach údar mór díomá é cé chomh tostach agus a bhíonn lucht eolach na dteicneolaíochtaí seo? ===Dearcadh an rialtais in Éirinn maidir le hardteicneolaíochtaí=== Le deich mbliana anuas is tionsclaíocht atá bunaithe ar an ardteicneolaíocht leictreonach is mó a chuir le fás agus forbairt na fostaíochta sa tír seo. I láthair na huaire, is tionscail mar seo a tháirgeann níos mó ná trí cheathrú de dhéantúsaíocht na tíre. Ní haon ionadh mar sin go bhfuil an Rialtas faoi cheangal an bóthar céanna seo a leanúint agus an tír ina hiomláine a chur faoi cheangal glacadh go hoscailte le ré an eolais agus a todhchaí a thógáil ar an mbunsraith sin. Bhunaigh an Rialtas Comhairle na hÉireann um Eolaíocht, Theicneolaíocht agus Nuálaíocht in 1996, le cabhair a thabhairt don stát chun impleachtaí an chinnidh seo a dhéanamh amach, agus chun dul i ngleic leis an ardteicneolaíocht agus chun na forbairtí is suntasaí a thagann chun cinn sa teicneolaíocht ó thaobh deiseanna tionsclaíochta de a aithint go luath chun sochar a bhaint astu thar cheann an phobail. Maidir leis seo, is spéisiúil agus is tábhachtach gur cheangail an Rialtas an nuálaíocht agus an tionscalaíocht nua le heolaíocht agus le teicneolaíocht i dtodhchaí na tíre. Creideann an Rialtas gur fearr don tír nuálaíocht agus tionscail nua a bhunú ar an ardteicneolaíocht ná ar teicneolaíochtaí eile—agus cuirfear béim na hinfheistíochta Rialtais sa treo sin amach anseo. Rinne an Chomhairle seo staidéar cuimsitheach fadbhraithnitheach ar éabhlóid na dteicneolaíochtaí sa deich mbliana seo chugainn nó mar sin agus leag béim ar na forbairtí agus na deiseanna a d’fhéadfadh tarlú in ocht réimse—ceimiceáin agus cógascheimiceáin, teicneolaíochtaí an eolais agus na teileachumarsáide, ábhair agus modhanna déantúsaíochta, [[sláinte]], biteicneolaíochtaí agus eolaíochtaí an bheatha, [[acmhainní nádúrtha]], [[fuinneamh]], [[iompar]] agus lóistíocht, agus tógáil agus [[infreastruchtúr]]. Bhí moltaí fadtéarmacha maidir le gach ceann de na réimsí seo i dtuairisc na Comhairle agus tá cuid mhaith díobh seo á cur i bhfeidhm de réir a chéile sa Phlean Forbartha Náisiúnta, 2000–20066, agus an-chuid taighde bhunúsaigh á maoiniú in ollscoileanna agus institiúidí ar fud na tíre ar na hábhair seo. ===Cad is féidir a dhéanamh mar sin?=== Ar slí is intuigthe polasaithe an Rialtais maidir le hardteicneolaíochtaí. Ag an am céanna is gá a admháil agus a thuiscint gur beag an tionchar atá agus a bheidh ag an tír seo ar a saothrú siúd. Le fírinne, bíonn siad ag teacht isteach ina dtonnta tuilteacha gan staonadh agus, le geilleagar oscailte, is mar sin a bheidh amach anseo. Ní mór dúinn glacadh leis sin, agus an deis a thapú chun bheith réidh an oiread leasa agus is féidir a bhaint as agus aon droch-thorthaí ar an tír a sheachaint an oiread agus is féidir. Is annamh, áfach, gur go cothrom a dháiltear na dea-thorthaí nó a fhulaingítear na droch-thorthaí. Má tá ceacht le baint ón stair, den chuid is mó is iad siúd a bhfuil d’acmhainní acu cheana féin a bhfaigheann na dea-thorthaí, agus is lú ar fad aon bhuntáiste a bhfaigheann siad siúd atá ar an ngannchuid roimh ré. Tá an baol ann go leathnófar an scoilt aicmeach idir na saibhre agus na daibhre, nách aon dóithín anois é. Mar sin, ar bhealaí éagsúla, tá an ardteicneolaíocht ina bagairt don tír seo agus dár n[[daonlathas]]. Táimid beagnach go hiomlán spleách ar ardteicneolaíochtaí a shaothraítear ag comhlachtaí príobháideacha i dtíortha eile, gan mórán cumais, go dtí seo ar aon chuma, tionchar ar fiú trácht air a imirt orthu. Tá na hardteicneolaíochtaí ag athrú ár sochaí agus an baol ann nach bhfuilimid ag ullmhú a dhóthain chun na droch-thorthaí sóisialta is measa a sheachaint. Agus d’fhéadfadh deacrachtaí doimhne sóisialta sa tír a dhéanamh níos measa fós le héabhlóid na hardteocneolaíochta in Éirinn. Téann na baoil agus na fadhbanna seo go croí an daonlathais agus cuireann dúshlán trom faoin gcóras polaitíochta anseo. Is cinnte gur gá glacadh leis gur bunúsach an eolaíocht agus an teicneolaíocht do shaol an lae inniu agus don saol romhainn amach. Mar sin is ceart agus is gá go mbeadh an t-eolas agus an tuiscint ar na teicneolaíochtaí, ní hamháin ag na saineolaithe ach ag cuid mhór de ghnáthdhaoine na tíre. Ní ceart go mbeadh an t-eolas sin agus a impleachtaí ceilte a bheag nó a mhór ar dhaoine. Is íorónta, sa chomhthéacs seo, go bhfuil titim thubaisteach go leor le blianta anuas ar líon na ndaltaí a dhéanann staidéar ar na heolaíochtaí bunúsacha, ar [[Fisic|Fhisic]], [[Ceimic|Cheimic]] agus [[Matamaitic|Mhatamaitic]] ag an Ardleibhéal san [[Ardteistiméireacht]]. Ar an dul céanna tá líon na mac léinn a théann leis na h-eolaíochtaí crua seo agus le h[[innealtóireacht]] ag an tríú leibhéal ag dul i laghad freisin. Mar sin níl dabht ach go bhfuil géarchéim chugainn ó thaobh táirgeadh teicneolaithe i gcomhair na déantúsaíochta ardteicneolaíochta amach anseo. Agus bí cinnte go bhfuil géarchéim chugainn freisin maidir le tuiscint agus mí-thuiscint an phobail ar na teicneolaíochtaí. Tá gá le feachtas polaitiúil, follasach, dian, chun feabhas a chur ar an scéal seo. Chun an pobal a ullmhú do na hardteicneolaíochtaí, ní mór díriú isteach ar ullmhú luath na bpáistí agus ag an am céanna ar ullmhú agus múineadh an phobail ina iomláine. Tá tosú á dhéanamh eolaíocht agus teicneolaíocht a tharraingt anuas i siollabas na bunscoile, ach an bhfuil na múinteoirí dóthain oilte chuige sin agus an bhfuil spás a chruthú sa churaclam ? Conas is féidir dul i ngleic leis an bhfadhb seo sna meánscoileanna? Tá na siollabais á n-athbhreithniú le blianta ach den chuid is mó ní bunúsach na hathruithe agus na feabhsuithe a rinneadh orthu. Rinneadh athbhreithniú ar chóras na bpointí Ardteistiméireachta freisin, ach go dtí seo níor réitíodh an bhunfhadhb gur féidir leis an meán-dalta scór níos fearr a bhaint amach in ábhair áirithe ná sna h-eolaíochtaí crua (Ceimic, Fisic, Matamaitic), fiú nuair a dhéanann sí/sé an obair chéanna sa dá chás. An féidir na siollabais a scagadh agus a fheabhsú chun na hábhair dheacra a dhéanamh níos mealltaí do na daltaí? Mar shampla, tá an smaoineamh ag teacht chun cinn s[[na Stáit Aontaithe]] gur cheart leasaithe a dhéanamh ar mhúineadh na n-ábhar seo sna meánscoileanna. Oideachas leathan ar eolaíocht/ teicneolaíocht don aos óg atá á mholadh, le béim ar thaiscealadh agus ar fhionnachtain in ionad ar fhoghlaim de ghlanmheabhair. Meastar gurbh fhearr curaclam fócasaithe a bheith in úsáid, le téacsleabhair mhaithe éifeachtacha, agus gan na ranga a bheith rangaithe ina n-ardleibhéal agus ina n-íseal-leibhéal mar a tharlaíonn go minic anois. Moltar measúnaithe a bheith bunaithe ar ghníomhartha in ionad a bheith bunaithe ar fhrithshruthú. Moltar freisin an múineadh a bheith bunaithe an oiread agus is féidir ar réamhthuairimí na ndaltaí ar eolaíocht/ teicneolaíocht, chun bealach éasca a fháil ar thuiscint agus ar mheon na ndaltaí. Tá seans go bhfuil smaoineamh ansin ar bhealaí chun teicneolaíochtaí a mhúineadh agus a fhoghlaim níos éifeachtaí amach anseo sa tír seo freisin. Tá an Rialtas ag cur an-chuid acmhainní isteach sna hinstitiúidí ardoideachais chun taighde a fhás agus cumas chun taighde a chothú, maidir le heolaíocht agus teicneolaíocht. Is gá an straitéis seo a choimeád ar siúl freisin chun an tír agus pobal na tíre a ullmú do thodhchaí na hardteicneolaíochta. Ach chomh maith leis sin, ní mór bealaí a dhéanamh amach chun go n-oibreodh an pobal i gcoitinne a thionchar eolach ar na teicneolaíochtaí—chun smacht, eitic, moráltacht agus luachana inghlactha a bhualadh ar na teicneolaithe, agus ar na tionsclóirí agus na polaiteoirí a dhéanann na príomhshocruithe maidir le feidhmiúcháin na dteicneolaíochtaí. Is dúshlán nach beag eile é sin do na páirtithe polaitiúla agus don chóras daonlathach in Éirinn. Is dúshlán ollmhór é don ghnáthdhuine sa tsráid. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Teicneolaíocht|*]] tjxgzuoo7uwk1ibtprnocw8uom056xt 1315903 1315902 2026-05-28T16:51:58Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1242624 wikitext text/x-wiki Craobhacha den [[eolaíocht]] a bhfuil feidhmeanna fóinteacha ag baint leo. ===An Teicneolaíocht - An féidir í a chur faoi smacht na ndaoine?=== Is gné shuntasach de nádúr an duine bheith ag iarraidh [[uirlis]]í a fháil chun a bhunchumais a mhéadú an t-am ar fad d’fhonn ualach níos mó a iompar, tuilleadh rudaí a chur i gcrích, agus, más féidir é, níos mó luach saothair a ghnóthú ná duine nó daoine eile. Thar na mílte bliain is trí theicneolaíochtaí a shaothrú—uirlisí, ionstraimí agus gléasanna den uile chineál—is mó a d’éirigh le daoine barr feabhais ar ghnéithe den nádúr a bhaint amach agus fiú sibhialtachtaí a chruthú. Faoi seo cuireann teicneolaíochtaí le cumais na lámh agus na hinchinne i ngach cuid de shaol an duine—sa bhaile, san obair, san aíocht, sa chogaíocht agus eile. De ghnáth tuigtear teicneolaíochtaí mar fheidhmeanna den [[eolaíocht]] nó aon ghléasanna atá bunaithe ar eolaíocht a thagann le bheith ar fáil do chomhlachtaí agus ginearálta go leor don phobal. Is léir go bhfuilimid daoine sa tír seo báite go hiomlán i dteicneolaíochtaí a bhíonn ag cur len ár mbeatha agus ag cur isteach ar ár mbeatha an t-am ar fad. Tionchar iontach forásach a bhíonn ag teicneolaíochtaí áirithe ar dhaoine áirithe, ach, ar an drochuair, a mhalairt ar fad de thionchar a bhíonn ag na teicneolaíochtaí céanna ar dhaoine eile. Is fiú smaoineamh ar conas is féidir dea-thorthaí na dteicneolaíochtaí a bhéimniú agus ar an gcosaint atá agus a d’fhéadfadh a bheith againn ar na droch-thorthaí. Nuair a thagann teicneolaíocht nua chun cinn, agus arís de réir mar a fhorbraíonn sí le himeacht ama, tugann sí idir dúshlán agus deiseanna don phobal, maidir lena feidhmiúcháin agus a himpleachtaí. Conas is féidir an pobal i gcoitinne a ullmhú chun an t-idirdhealú idir dea-thorthaí agus droch-thothaí a dhéanamh go heolach agus smacht éigin a bheadh inghlactha ag formhór na ndaoine—smacht a bheadh daonlathach—a leagan ar na teicneolaíochtaí? Is fadhbanna atá práinneach go leor iad seo i láthair na huaire. ===Na teicneolaíochtaí san am atá thart agus a dtionchar ar an sochaí=== [[Íomhá:Néolithique 0001.jpg|mion|Samplaí d’uirlisí ón [[Neoiliteach|Aois Neoliteach]], cinn tua, siséil, braisléid, gléasanna snasta ina measc. Dá shimplí an chuma atá orthu chuaigh an cine daonna i líonmhaireacht mar gheall orthu.]] Ba deacair a shéanadh gur mhúnlaigh teicneolaíochtaí éagsúla [[cultúr]] na ndaoine agus fiú an tsochaí ina hiomláine, thar na cianta fada. Mar shampla, smaoinigh ar smachtú [[tine]] agus na teicneolaíochtaí a d’éirigh uaidh. Tháinig an [[Miotalóireacht|mhiotalóireacht]] as sin, agus an [[Cré-umhaois|chré-umhaois]], agus ina dhiaidh sin an [[iarannaois]]. Tháinig an [[Cócaireacht|chócaireacht]] as freisin, agus réimse leathan de mhodhanna ullmhaithe [[bia]]. D’éascaigh smachtú na tine leathnú an chine dhaonna ar fud na gcreasanna measartha agus fuara ar domhan. Ach rinne smachtú na tine agus cuid de na teicneolaíochtaí a lean é, an [[Cogaíocht|chogaíocht]] i bhfad níos millteanaí agus níos marfaí ná mar a bhí roimhe sin. Smachtaíodh an tine ar dtús ag am éigin, ach d’athraíodh agus feabhsaíodh an smachtú céanna thar na mílte bliain, agus tá sé á fheabhsú an t-am ar fad. Le cúpla céad bliain ó d’fhionnadh an t-[[inneall gaile]], agus arís le céad bliain nó mar sin ó d’fhionnadh an t-[[inneall dócháin inmheánaigh]] is féidir obair mheicniúil a dhéanamh as dó [[breosla]]í. De réir a chéile léirigh an bunsmachtú réabhlóideach tine an iliomad féidearthachtaí nua eile don chine daonna. Is próiseas leanúnach an léiriú seo, próiseas nárbh fhéidir a chonair fhadtéarmach a réamhinsint ag am ar bith—agus nach féidir a chonair san am atá romhainn a réamhinsint ach an oiread. Ach is féidir a rá go raibh, go bhfuil agus go mbeidh an próiseas céanna ag imirt a thionchair go trom ar shaol agus shochaí, ar chultúr agus shíce na ndaoine go deireadh ama. Ba réabhlóideach an [[fionnachtain|fhionnachtain]] í ceansú [[planda]]í agus [[ainmhí|ainmhithe]] i gcomhair bia agus [[éadaí]] chomh maith. D’éascaigh sé seo leathnú an chine dhaonna ar fud an domhain, agus forbairt na chócaireachta. Tháinig an [[talmhaíocht]] agus na slite beatha agus raon de theicneolaíochtaí eile as freisin. Agus nár tháinig an réabhlóid shóisialta agus chultúrtha ó shaol fáin na sealgairí-chnuasaitheoirí go saol seasta na bh[[feirmeoir]]í, mar thoradh air seo freisin? D’fhéadfaí an iliomad samplaí eile a lua de fhionnachtana bunúsacha agus de theicneolaíochtaí a tháinig astu, agus atá ag teacht astu fós, atá ag múnlú an tsaoil in ár dtimpeall. Tá sé mar a bheadh bunchloch [[Fealsúnacht|fhealsúnach]] an tsaoil nua-aoisigh seo, glac leis nó ná glac, gur dul chun cinn é nuair a thagann teicneolaíocht nua sa mhullach ar shean-teicneolaíocht. De réir na tuisceana seo, trí sheasamh na dtréan nó roghnú éigin nádúrtha, níl an tsean-teicneolaíocht chomh maith leis an gceann nua agus cailleann an choimhlint. Ach an sábháilte an fhealsúnacht seo, nuair a smaoinítear ar an gcomhthéacs iomlán? I ngach athrú mar seo, basctar, milltear agus cailltear sean-chultúr agus/nó daoine nach raibh ar a gcumas seasamh i gcoinne na teicneolaíochta nua. I ngach cás mar sin, cailltear cuid éigin d’oidhreacht chruashaothraithe an chine dhaonna. Más tubaiste é laghdú na [[bithéagsúlacht]]a ar domhan de bharr leathnú an chine dhaonna agus a theicneolaíochtaí thar an domhan, nach tubaiste é freisin laghdú na cultúréagsúlachta? Caoga bliain ó shin bhí an [[buama adamhach]] mar bhagairt mharfach ar dhaoine agus fiú ar an m[[beatha]] féin ar domhan. Lean an bhagairt mar scamall dubhach orainn i rith an [[An Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], agus tá fós ann, bíodh go bhfuil sí maolaithe oiread éigin le blianta beaga anuas. Chuir an teicneolaíocht chogaíochta sin cruth ar leith ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] an leath-chéid sin agus ar shaol na milliúin daoine. I rith an ama chéanna tháinig forbairtí teicneolaíochta eile a mhúnlaigh agus a d’athraigh meon agus tuiscint agus síce na ndaoine a thuilleadh fós. Ina measc siúd bhí an próiseas Haber-Bösch chun [[amóinia]], leasuithe niotráite talún (agus ábhair phléasctha) a dhéanamh trí fhosú ó [[nítrigin]] an [[Aer|aeir]], an [[ríomhaire]] agus an [[ríomhaireacht]], an [[piolla frithghiniúna]], [[Vacsaín|vaicsín]]í, [[Antaibheathaigh|frithbheathaigh]] agus [[druga]]í éagsúla, an innealtóireacht ghéiniteach, an t-íomháú sa leigheas, an piolla ginmhillte, ionchlannú órgán sa chorp daonna agus réiteach an [[Géanóm daonna|ghéanóim dhaonna]] agus an iliomad forbairtí sa leigheas atá ag teacht uaidh sin. Nuair a athbhreithnítear na teicneolaíochtaí seo go fuarchúiseach, is deacair a shéanadh nach bhfuil gach cultúr á shuaitheadh go smior agus na gnásanna agus na béasa a bhíodh ag daoine cúpla glúin ó shin athraithe ó bhun go barr nó fiú caite i dtraipisí. Mar shampla, déan machnamh ar thionchar an phiolla fhrithghiniúna agus eolaíocht na haitheanta géinití ar an gclann. Ós rud é go bhfuil fáil leathan ar an bpiolla frithghiniúna, is féidir le beagnach gach bean a torthúlacht féin a riaradh anois, beag beann ar a fear céile (nó ar an bhfear a mbíonn [[comhriachtain]] aici leis). Tá an t-eolas seo ag an bhfear céanna freisin. Is athrú ó bhonn é seo ar fhoshuímh na mná agus an fhir maidir lena gcomhriachtain ghnéasúil, i gcomparáid leis an scéal cúpla glúin ó shin. Is léir go laghdaíonn sé troime an ghnímh chomhriachtana. Athraíonn sé, nó is féidir go n-athróidh sé amach anseo, dearcadh na mná agus an fhir i leith aon pháiste a chruthaítear. Agus nuair a chuirtear leis seo gur féidir atharthacht pháiste a chruthú go dearfach anois le haithint ghéiniteach, nach n-athróidh sé seo a thuilleadh fós nádúr an naisc agus an chonartha [[Pósadh|phósta]]? Nach bhfuil gá leis an gconradh idir bean agus fear a mbíonn comhriachtain eatarthu, agus an conradh pósta san áireamh, a iomlánú agus na himpleachtaí a bheith scríofa amach go mion? Ar aon chuma ní féidir bheith ag brath a thuilleadh ar an seanchonradh a bhí réasúnta neamhsainiúil. Agus cad mar gheall ar thionchar na n-athraithe seo ar an bpobal ina iomláine agus ar an sochaí? Ní mór na fadhbanna [[dlí]] agus [[eitic]]e a oibriú amach, agus tuiscint a shaothú ar na himpleachtaí pearsanta agus sóisialta, clainne agus sealúchais. Is iontach an tairbhe a dhéanann an-chuid de theicneolaíochtaí do dhaoine, an chuid is mó den am. Ach ag an am céanna, is fada an liosta de shamplaí inar chuir teicneolaíochtaí, a mí-úsáid nó a bhfor-úsáid, le fadhbanna sábháilteachta, moráltachta, eitice, agus mearaithe intinne. ===An ardteicneolaíocht sa ré seo - éabhlóid/réabhlóid nua na heolaíochta=== [[Íomhá:Shadow Hand Bulb large.jpg|mion|225px|An ardteicneolaíocht: lámh róbait Shadow, bolgán solais ina ghlac]] Le blianta anuas, b’fhéidir gurb iad siúd na teicneolaíochtaí atá bunaithe ar an ríomhaire agus an [[teileachumarsáid]], agus iad siúd a bhaineann le cúrsaí [[leigheas|leighis]] agus [[biteicneolaíocht]]a is mó atá ag athrú ó bhliain go bliain agus ag cur isteach ar dhaoine mar indibhidí agus ar an bpobal i gcoitinne. Tugtar ardteicneolaíochtaí ar na teicneolaíochtaí suntasacha is nuaí atá tagtha chun cinn sna réimsí seo le deich mbliana nó mar sin. Sainchomhartha amháin na hardteicneolaíochta is ea athrú leanúnach an-tapa. Feictear an feiniméan céanna seo i ngach uile réimse a dtagann na teicneolaíochtaí seo san áireamh iontu. Tá na córais ríomhaireachta/theileachumarsáide eolais, córais a dhéanann an t-úafás eolais a stóráil, a [[Próiseáil sonraí|phróiseáil]] agus a chur ar fáil, agus é sin go pras ar fud an domhain go léir nuair a bhíonn siad ceangailte leis an n[[Gréasán Domhanda]], chomh huileghabhálach sin go bhfuil "ré an eolais" mar leasainm ar an ré seo. Tagann sé seo san áireamh sa [[tionsclaíocht]], san [[oideachas]], i gcúrsaí leighis, agus fiú i gcúrsaí aíochta. Le déanaí tá úsáid chórais ríomhaireachta/theileachumarsáide sa tráchtáil, tráchtáil leictreonach nó tráchtáil dhigiteach mar a thugtar uirthi, á tuar mar réabhlóid sa siopadóireacht chomh mór le teacht na n-[[Ollmhargadh|ollmhargaí]] tríocha nó daichead bliain ó shin. Mar an gcéanna tá [[cianfhoghlaim]], cianbhaincéireacht, seirbhísí cianchomhairleoireachta agus a lán eile á bhforbairt. Athraithe móra ar obair, ar [[spórt]], ar aíocht agus ar an ngnáthbheatha atá ag tarlú. Do chuid oibre á déanamh níos éasca agus níos giorra, agus breis ama shaoir, ama aíochta nó ama scíthe ag gach éinne, sin, de réir dealraimh, atá os ár gcomhair amach. An bhfuilimid ullmhaithe chuige sin mar shochaí nó mar indibhidí? Más tuilleadh ama a chaitheamh ag breathnú ar an [[teilifís]] a bheidh mar thoradh air seo agus muna bhfuil dóthain áiseanna spóirt agus comhluadair chultúrtha do dhaoine óga agus neamh-óga chun saol taobh amuigh den obair a bheadh réasúnta intleachtach agus a d’ardódh meanma, a bheith acu, ní féidir a rá go bhfuilimid ullmhaithe, ná baol air. ===Teicneolaíocht an eolais san am atá díreach amach romhainn=== Tá dhá phróiseas fhorbartha ar siúl i láthair na huaire maidir leis an [[idirlíon]] agus leis na córais a bhaineann leis, a mbeidh tionchar an-láidir acu ar thionsclaíocht agus ar obair, ar shochaí agus ar dhaoine na nglún atá ag éirí aníos anois. Is é an chéad phróiseas díobh seo ná [[bandaleithead]] an idirlín a bheith á mhéadú an t-am ar fad, chun gurbh fhéidir sonraí a tharchur ag [[minicíocht]] an-ard ar fud an ghréasáin dhomhanda. Go dtí seo, nuair a bhíonn [[móideim]] in úsáid sa bhaile ag duine, is minicíocht nó [[bádráta]] de 56 kHz a bhíonn i gceist, agus uasluach de 56 míle [[giotán]] in aghaidh an tsoicind a bhíonn á láimhseáil ag an gcóras. Is é an sprioc atá ag na soláthróirí ná 300 MHz, nó níos mó, de bhandaleithead a bheith i bhfeidhm taobh istigh de dheich mbliana. Is gá le 30 MHz i gcomhair cainéal amháin teilifíse mar shampla, agus le 300 MHz de bhandaleithead d’fheadfaí níos mó ná deich gcainéal chomhuaineacha theilifíse a sholáthar, nó raon leathan de sheirbhísí cosúil le [[raidió]], [[teileafón]], [[ceol]], teilifís, [[scannán|scannáin]], íomhánna eile eolais le haghaidh mhúineadh scoile nó ollscoile, cumarsáid dhéthreoch idir tomhaltóir agus soláthróir, agus a lán eile, a bheith ar fáil ar fud an domhain. Is é an dara phróiseas atá faoi lánseol anois ná an chomhchlaontacht idir na teicneolaíochtaí digiteacha a sholáthraíonn cláracha teilifíse, teileafóin, ceangail leis an idirlíon, scannáin, ilmheáin, oideachas, agus a lán seirbhísí eile, agus na comhlachtaí a dhéanann freastal orthu siúd. De réir a chéile tá an t-idirlíon ag teacht le bheith níos oiriúnaí do na comharthaí éagsúla sin. Agus tá comhlachtaí á gcruthú a bhfuil na gnóthaí go léir seo mar chúram agus mar tháirgí le díol acu. Gné shuntasach de na forbairtí seo is ea gur faoi stiúir agus faoi chinneadh comhlachtaí ollmhóra príomháideacha idirnáisiúnta atá siad, agus ní faoi rialtais, bíodh siad [[Daonlathas|daonlathach]] nó eile. Nuair a dhéanann boird na gcomhlachtaí seo, [[Microsoft]], [[IBM]], [[Google]], SUN agus eile, cinneadh maidir le teicneolaíocht a fhorbairt agus a chur ar an margadh, is leas a gcomhlachta féin agus ní machnaimh dhaonlathacha nó machnaimh ar leas an phobail i gcoitinne na clocha is mó a bhíonn ar a bpaidríní. Fothoradh fíorshuntasach is ea cur isteach forleathan ar phríomháideachas an ghnáthdhuine. ===Réiteach an ghéanóim dhaonna agus an bhitheolaíocht=== [[Íomhá:Wellcome genome bookcase.png|mion|An Ghéanóm Daonna i bhfoirm leabhar—100 imleabhar ar fad, 1,000 leathanach i ngach ceann díobh agus an cló beag doléite, nach mór—ag an Wellcome Centre i [[Londain]]]] Foilsíodh an [[cód géiniteach]] daonna, leagan amach na ngéinte ar na 46 [[crómasóm]] dhaonna, sna h[[iris]]í údarásacha ''[[Nature]]'' na Breataine agus ''[[Science]]'' na [[SAM|Stát Aontaithe]] i mí Feabhra 2001. Déanadh amach an t-eolas seo ag foirne comhoibritheacha agus foirne iomaíocha ar fud an domhain. Bhí foirne comhoibritheacha maoinithe go poiblí ag rialtais i sé thír i dTionscadal an Ghéanóim Dhaonna agus bhí foireann eile sa chomhlacht phríobháidach Celera Genomics Corporation. Meastar gur fionnachtain bhunúsach stairiúil don chine daonna uile an chéim seo san eolaíocht. Tá 100 milliún milliún [[cill]] i gcorp gach duine agus, istigh i [[Núicléas cille|núicléas]] gach cille acu sin, tá na crómasóim chéanna. Tá 46 crómasóm i ngach chill neamh-ghnéasach sa chorp, dhá chóip de gach cheann de 23 díobh, agus dhá [[X-chrómasóm]] i gcás na mná agus, i gcás an fhir, X-chrómasóm amháin agus [[Y-chrómasóm]] amháin. Oll-[[Móilín|mhóilíní]] de [[DNA]] (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) atá cornaithe go dlúth orthu féin atá i ngach chrómasóm. Cruth dé-héilicse atá ar an móilín DNA agus tá ceimiceáin ar a dtugtar buin dáilte fan gach héilicse díobh sin. Iompraíonn ord na mbun seo an cód géiniteach. Ciallaíonn gach trírín de na buin seo i ndiaidh a chéile géin i gcomhair [[aimínaigéad|aimíonaigéid]] ar leith i gcomhdhéanamh [[próitéin]]e. Ansin iompraíonn sraith leanúnach de thríríní fan an DNA plean iomlán chun próitéin amháin a thógáil. Iompraíonn na crómasóim ina n-iomláine na pleananna chun próitéiní go léir an choirp a chruthú. Feidhmíonn na próitéiní i struchtúr an choirp, agus i [[meitibileacht]] ghinearálta gach cuid ar leith den chorp. Sonraíocht an choirp, mar sin, atá sa ghéanóm. Bíodh is go bhfuil an géanóm daonna déanta amach, ní hionann é sin agus feidhmiú cruinn gach géine a bheith ar eolas fós—níl a leithéid d’eolas ach ar mhionchuid díobh. Níl ach tús curtha leis na feidhmiúcháin a bhainfear as an eolas nua seo, ach cuirfidh sé le hinnealtóireacht ghéiniteach san duine. Leanfaidh an taighde ar an mbunchód agus ar a impleachtaí i gcúrsaí sláinte agus [[galar]] thar na céadta bliain. Ach tá an dóchas ann go ndéanfaidh an dul chun cinn seo diagnóisiú agus leigheas na ngalar géiniteacha agus na ngalar tógálacha i bhfad níos éasca amach anseo. Meastar nach bhfuil ciall fhollasach ach le timpeall 3% den chód, agus an-chuid géinte ann arís agus arís eile. De réir dealraimh níl ach idir 30,000 agus 40,000 géin, bíodh is go mheastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an g[[cuileog]]. Maidir leis an DNA daonna, níl ach 0.2% de dhifríocht ann idir daoine, agus 4% de dhifríocht ann idir daoine agus [[Simpeansaí|simpeansaithe]], na [[Mamach|mamaigh]] is gaire dúinn daoine. Is deacair a rá cén chiall agus cén fheidhm a bhainfear as na léargais seo agus léargais eile a thiocfaidh amach le himeacht ama. De réir a chéile léireofar géanóim ainmhithe eile agus plandaí agus [[frídín]]í éagsúla. Osclófar deiseanna chun [[innealtóireacht ghéiniteach]] a imirt orthu uile, chun gnéithe inmhianaithe a chothú iontu, torthúlacht mhéadaithe, frithsheasmhacht i gcoinne [[Baictéar|bhaictéar]], éileamh laghdaithe ar [[uisce]], agus a lán eile. Dúiseofar an-chuid ceisteanna nua eitice agus morálta don chine daonna—ceisteanna nár pléadh riamh roimhe seo. Féach chomh doiléir agus atá an t-aighneas polaitiúil maidir le húsáid na hinnealtóireacht géinití chun athrú géiniteach a dhéanamh agus a thástáil i mbarra [[tráta]]í agus [[Biatas|biatais]] sa tír seo agus i dtíortha eile. Nach údar mór díomá é cé chomh rúnda a bhíonn na comhlachtaí ábhartha agus na húdaráis stáit, agus cé chomh heasnamhach agus a bhíonn aon eolas a eisíonn siad ar an obair seo? Agus nach údar mór díomá é cé chomh tostach agus a bhíonn lucht eolach na dteicneolaíochtaí seo? ===Dearcadh an rialtais in Éirinn maidir le hardteicneolaíochtaí=== Le deich mbliana anuas is tionsclaíocht atá bunaithe ar an ardteicneolaíocht leictreonach is mó a chuir le fás agus forbairt na fostaíochta sa tír seo. I láthair na huaire, is tionscail mar seo a tháirgeann níos mó ná trí cheathrú de dhéantúsaíocht na tíre. Ní haon ionadh mar sin go bhfuil an Rialtas faoi cheangal an bóthar céanna seo a leanúint agus an tír ina hiomláine a chur faoi cheangal glacadh go hoscailte le ré an eolais agus a todhchaí a thógáil ar an mbunsraith sin. Bhunaigh an Rialtas Comhairle na hÉireann um Eolaíocht, Theicneolaíocht agus Nuálaíocht in 1996, le cabhair a thabhairt don stát chun impleachtaí an chinnidh seo a dhéanamh amach, agus chun dul i ngleic leis an ardteicneolaíocht agus chun na forbairtí is suntasaí a thagann chun cinn sa teicneolaíocht ó thaobh deiseanna tionsclaíochta de a aithint go luath chun sochar a bhaint astu thar cheann an phobail. Maidir leis seo, is spéisiúil agus is tábhachtach gur cheangail an Rialtas an nuálaíocht agus an tionscalaíocht nua le heolaíocht agus le teicneolaíocht i dtodhchaí na tíre. Creideann an Rialtas gur fearr don tír nuálaíocht agus tionscail nua a bhunú ar an ardteicneolaíocht ná ar teicneolaíochtaí eile—agus cuirfear béim na hinfheistíochta Rialtais sa treo sin amach anseo. Rinne an Chomhairle seo staidéar cuimsitheach fadbhraithnitheach ar éabhlóid na dteicneolaíochtaí sa deich mbliana seo chugainn nó mar sin agus leag béim ar na forbairtí agus na deiseanna a d’fhéadfadh tarlú in ocht réimse—ceimiceáin agus cógascheimiceáin, teicneolaíochtaí an eolais agus na teileachumarsáide, ábhair agus modhanna déantúsaíochta, [[sláinte]], biteicneolaíochtaí agus eolaíochtaí an bheatha, [[acmhainní nádúrtha]], [[fuinneamh]], [[iompar]] agus lóistíocht, agus tógáil agus [[infreastruchtúr]]. Bhí moltaí fadtéarmacha maidir le gach ceann de na réimsí seo i dtuairisc na Comhairle agus tá cuid mhaith díobh seo á cur i bhfeidhm de réir a chéile sa Phlean Forbartha Náisiúnta, 2000–20066, agus an-chuid taighde bhunúsaigh á maoiniú in ollscoileanna agus institiúidí ar fud na tíre ar na hábhair seo. ===Cad is féidir a dhéanamh mar sin?=== Ar slí is intuigthe polasaithe an Rialtais maidir le hardteicneolaíochtaí. Ag an am céanna is gá a admháil agus a thuiscint gur beag an tionchar atá agus a bheidh ag an tír seo ar a saothrú siúd. Le fírinne, bíonn siad ag teacht isteach ina dtonnta tuilteacha gan staonadh agus, le geilleagar oscailte, is mar sin a bheidh amach anseo. Ní mór dúinn glacadh leis sin, agus an deis a thapú chun bheith réidh an oiread leasa agus is féidir a bhaint as agus aon droch-thorthaí ar an tír a sheachaint an oiread agus is féidir. Is annamh, áfach, gur go cothrom a dháiltear na dea-thorthaí nó a fhulaingítear na droch-thorthaí. Má tá ceacht le baint ón stair, den chuid is mó is iad siúd a bhfuil d’acmhainní acu cheana féin a bhfaigheann na dea-thorthaí, agus is lú ar fad aon bhuntáiste a bhfaigheann siad siúd atá ar an ngannchuid roimh ré. Tá an baol ann go leathnófar an scoilt aicmeach idir na saibhre agus na daibhre, nách aon dóithín anois é. Mar sin, ar bhealaí éagsúla, tá an ardteicneolaíocht ina bagairt don tír seo agus dár n[[daonlathas]]. Táimid beagnach go hiomlán spleách ar ardteicneolaíochtaí a shaothraítear ag comhlachtaí príobháideacha i dtíortha eile, gan mórán cumais, go dtí seo ar aon chuma, tionchar ar fiú trácht air a imirt orthu. Tá na hardteicneolaíochtaí ag athrú ár sochaí agus an baol ann nach bhfuilimid ag ullmhú a dhóthain chun na droch-thorthaí sóisialta is measa a sheachaint. Agus d’fhéadfadh deacrachtaí doimhne sóisialta sa tír a dhéanamh níos measa fós le héabhlóid na hardteocneolaíochta in Éirinn. Téann na baoil agus na fadhbanna seo go croí an daonlathais agus cuireann dúshlán trom faoin gcóras polaitíochta anseo. Is cinnte gur gá glacadh leis gur bunúsach an eolaíocht agus an teicneolaíocht do shaol an lae inniu agus don saol romhainn amach. Mar sin is ceart agus is gá go mbeadh an t-eolas agus an tuiscint ar na teicneolaíochtaí, ní hamháin ag na saineolaithe ach ag cuid mhór de ghnáthdhaoine na tíre. Ní ceart go mbeadh an t-eolas sin agus a impleachtaí ceilte a bheag nó a mhór ar dhaoine. Is íorónta, sa chomhthéacs seo, go bhfuil titim thubaisteach go leor le blianta anuas ar líon na ndaltaí a dhéanann staidéar ar na heolaíochtaí bunúsacha, ar [[Fisic|Fhisic]], [[Ceimic|Cheimic]] agus [[Matamaitic|Mhatamaitic]] ag an Ardleibhéal san [[Ardteistiméireacht]]. Ar an dul céanna tá líon na mac léinn a théann leis na h-eolaíochtaí crua seo agus le h[[innealtóireacht]] ag an tríú leibhéal ag dul i laghad freisin. Mar sin níl dabht ach go bhfuil géarchéim chugainn ó thaobh táirgeadh teicneolaithe i gcomhair na déantúsaíochta ardteicneolaíochta amach anseo. Agus bí cinnte go bhfuil géarchéim chugainn freisin maidir le tuiscint agus mí-thuiscint an phobail ar na teicneolaíochtaí. Tá gá le feachtas polaitiúil, follasach, dian, chun feabhas a chur ar an scéal seo. Chun an pobal a ullmhú do na hardteicneolaíochtaí, ní mór díriú isteach ar ullmhú luath na bpáistí agus ag an am céanna ar ullmhú agus múineadh an phobail ina iomláine. Tá tosú á dhéanamh eolaíocht agus teicneolaíocht a tharraingt anuas i siollabas na bunscoile, ach an bhfuil na múinteoirí dóthain oilte chuige sin agus an bhfuil spás a chruthú sa churaclam ? Conas is féidir dul i ngleic leis an bhfadhb seo sna meánscoileanna? Tá na siollabais á n-athbhreithniú le blianta ach den chuid is mó ní bunúsach na hathruithe agus na feabhsuithe a rinneadh orthu. Rinneadh athbhreithniú ar chóras na bpointí Ardteistiméireachta freisin, ach go dtí seo níor réitíodh an bhunfhadhb gur féidir leis an meán-dalta scór níos fearr a bhaint amach in ábhair áirithe ná sna h-eolaíochtaí crua (Ceimic, Fisic, Matamaitic), fiú nuair a dhéanann sí/sé an obair chéanna sa dá chás. An féidir na siollabais a scagadh agus a fheabhsú chun na hábhair dheacra a dhéanamh níos mealltaí do na daltaí? Mar shampla, tá an smaoineamh ag teacht chun cinn s[[na Stáit Aontaithe]] gur cheart leasaithe a dhéanamh ar mhúineadh na n-ábhar seo sna meánscoileanna. Oideachas leathan ar eolaíocht/ teicneolaíocht don aos óg atá á mholadh, le béim ar thaiscealadh agus ar fhionnachtain in ionad ar fhoghlaim de ghlanmheabhair. Meastar gurbh fhearr curaclam fócasaithe a bheith in úsáid, le téacsleabhair mhaithe éifeachtacha, agus gan na ranga a bheith rangaithe ina n-ardleibhéal agus ina n-íseal-leibhéal mar a tharlaíonn go minic anois. Moltar measúnaithe a bheith bunaithe ar ghníomhartha in ionad a bheith bunaithe ar fhrithshruthú. Moltar freisin an múineadh a bheith bunaithe an oiread agus is féidir ar réamhthuairimí na ndaltaí ar eolaíocht/ teicneolaíocht, chun bealach éasca a fháil ar thuiscint agus ar mheon na ndaltaí. Tá seans go bhfuil smaoineamh ansin ar bhealaí chun teicneolaíochtaí a mhúineadh agus a fhoghlaim níos éifeachtaí amach anseo sa tír seo freisin. Tá an Rialtas ag cur an-chuid acmhainní isteach sna hinstitiúidí ardoideachais chun taighde a fhás agus cumas chun taighde a chothú, maidir le heolaíocht agus teicneolaíocht. Is gá an straitéis seo a choimeád ar siúl freisin chun an tír agus pobal na tíre a ullmú do thodhchaí na hardteicneolaíochta. Ach chomh maith leis sin, ní mór bealaí a dhéanamh amach chun go n-oibreodh an pobal i gcoitinne a thionchar eolach ar na teicneolaíochtaí—chun smacht, eitic, moráltacht agus luachana inghlactha a bhualadh ar na teicneolaithe, agus ar na tionsclóirí agus na polaiteoirí a dhéanann na príomhshocruithe maidir le feidhmiúcháin na dteicneolaíochtaí. Is dúshlán nach beag eile é sin do na páirtithe polaitiúla agus don chóras daonlathach in Éirinn. Is dúshlán ollmhór é don ghnáthdhuine sa tsráid. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Teicneolaíocht|*]] jw8zonp7fe9pbosevxfdtpa3ecajzgs 0 5324 1315712 1315474 2026-05-28T14:38:57Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315712 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] rfkv8jvqy7urqlfblcux0njy839rnat 1315713 1315712 2026-05-28T14:39:06Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315713 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1315800 1315713 2026-05-28T16:33:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315800 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 0dy4jytqsny0hclln5ksl9qmjoa0eoc 1315801 1315800 2026-05-28T16:34:04Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315713 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1315904 1315801 2026-05-28T16:52:15Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315904 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 0dy4jytqsny0hclln5ksl9qmjoa0eoc 1315905 1315904 2026-05-28T16:52:21Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315713 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1315914 1315905 2026-05-28T16:54:01Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315914 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 0dy4jytqsny0hclln5ksl9qmjoa0eoc 1315915 1315914 2026-05-28T16:54:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315713 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1316075 1315915 2026-05-28T17:56:56Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316075 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] ohlu7jebpuu455vqmq8sdnb7lf3ozem 1316076 1316075 2026-05-28T17:57:04Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316076 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1316121 1316076 2026-05-28T22:29:51Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316121 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] q21691kzuopt70ao9e9b81esuynlnin 1316126 1316121 2026-05-28T22:31:36Z Icodense 28431 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316076 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 5327 1315919 1308084 2026-05-28T16:54:56Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315919 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Irish national monument notice 2.JPG|mion|dheis|Fógra ar [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] in Éirinn]] Staidéar ar iarsmaí an ama a chuaigh thart is ea an t'''seandálaíocht'''. Ba iad na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] a bheartaigh ar dtús í agus thug siad “seanstaidéar” uirthi: "αρχαιολογία" (''archéologie'' na Fraincise, ''archaeology'' an Bhéarla). Is éard atá sa tseandálaíocht [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar an gcultúr daonna trí iarsmaí a athghabháil agus a anailísiú agus trí thuairisc a thabhairt orthu. Scrúdaítear uirlisí, cnámha, miasa, airgead, airm, fothraigh, lorg na tógála agus na húsáide, agus eile. Is mór an cúnamh na téacsanna chuige uaireanta agus is féidir dreach na tíre féin a léamh. Ós í an aidhm atá ag an seandálaí stair na ndaoine a nochtadh ó thús, deirtear gur disciplín daonna í an tseandálaíocht. Is iomaí modh oibre a bhaineann léi. Na heolaíochtaí a bhaineann léi (na ''seandálaithe'') is iomaí dóigh atá acu chun dátaí a dhearbhú go háirithe, mar atá an dátú carbónach, an deindreacroineolaíocht, an teirmealonrú, an pailineolaíocht agus eile. == Feidhmiú na seandálaíochta == Tríd an tseandálaíocht is minice is féidir linn eolas a fháil ar shaol agus ar nósanna an ama a chuaigh thart. Ar éigean atá fhianaise scríofa le fáil ar fhormhór na gcultúr a d'imigh, agus uaireanta tá na téacsanna bearnach nó an fhírinne á cur as a riocht iontu. An scothaicme a scríobh iad de ghnáth, agus na cúrsaí ba chás leis na huaisle is annamh ba chás leis an gcoitiantacht iad. Tá [[Homo Sapiens|''Homo sapiens'']] ann le 200,000 bliain ar a laghad, ach níor ceapadh an scríbhneoireacht ach go dtí timpeall 5,000 bliain ó shin, agus ní raibh sí á húsáid ach ag roinnt sibhialtachtaí ardoilte.<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> Ní raibh cultúir réamhstairiúla á scrúdú roimh an 19ú haois, agus ní féidir linn léargas a fháil ar bhunús na sibhialtacht - an fheirmeoireacht, na seanchultais, na chéad chathracha - ach tríd an tseandálaíocht.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |teideal=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2013-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ }}</ref> Is fearr an léargas a thugann na hiarsmaí ábhartha ar an dream a bhí ann fadó, cé go mbaineann fadhbanna eile leo, mar atá seasamh míchothrom na mblúirí nó an caomhnú míchothrom féin. == Stair == Is léir ó stair na seandálaíochta go bhfuil an ghairmiúlacht ag treisiú i gcónaí agus go bhfuil méadú ag teacht ar a bhfuil ann de sheifteanna chun an oiread faisnéise agus is féidir a bhaint as na láithreáin. Tá na seaniarsmaí á gcnuasach leis na mílte bliain ach is éard ba bhunsiocair leis sin na hiarsmaí a chur ar fáil de bharr a n-áilleachta nó lena ndíol. Níor tosaíodh ar staidéar éifeachtach a dhéanamh ach i deireadh an 18ú haois. Deirtear gurb é [[Johann Joachim Winckelmann]] (1717-1768) an duine a chuir tús leis an tseandálaíocht mar a thuigtear anois í. Rangaigh sé stíleanna clasaiceacha agus bhain feidhm astu i stair na healaíne agus na hailteoireachta.<ref>[[Daniel J. Boorstin]], ''The Discoverers'', p. 584, Random House (New York, 1983)</ref> Bhí tábhacht le bunú Fhoras an Chomhfhreagrais Sheandálaígh (''Istituto di corrispondenza archeologica'') sa Róimh sa bhliain 1829, rud a rinne [[Eduard Gerhard]] agus daoine eile. Chuir idir amaitéaraigh oilte agus oibrithe proifisiúnta, leithéidí [[Augustus Pitt Rivers]] agus [[William Matthew Flinders Petrie|William Flinders Petrie]], feabhas ar na modhanna oibre. Bhí [[Heinrich Schliemann]] agus [[Arthur Evans]] chun tosaigh i seandálaíocht an réigiúin Aeigéigh. Rinne [[John Lloyd Stephens]] gaisce i Meiriceá Lárnach agus an tsibhialtacht Mháigheach á nochtadh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html |teideal=History of Archaeology |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410073702/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html }}</ref> Lean leithéidí [[Mortimer Wheeler]] den ghnó sa 20ú haois, agus b'fhearrde na cuntais sheandálaíocha an obair an-rianúil a rinne sé. [[Íomhá:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumb|Deich litir Indasacha a fuarthas in aice le geata tuaisceartach [[Dholavira]] (timpeall 2500-1900 bliain d'aois)]] Tá modhanna tuarascála agus tochailte ar leith ceaptha le haghaidh na seandálaíochta réamhstairiúla, go háirithe ag na seandálaithe Francacha [[Georges Laplace]] agus [[André Leroi-Gourhan]]. Sa bhliain 1949 Chuir [[Gordon Willey]] tús le suirbhéanna an áitrithe réigiúnaigh i nGleann Viru ar chósta Peiriú<ref>Willey, G. R. (1953) Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú. Washington DC</ref><ref>Willey, G. (1968). Settlement Archaeology. Palo Alto: National Press </ref>, agus i gceann roinnt blianta bhí na tsuirbhéireacht sheandálaíoch coitianta go leor.<ref>Billman, B. R. & Feinman, G. (1999). Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú. Washington DC: Smithsonian Institution Press</ref> Rudaí nua agus éifeacht leo ba ea an tseandálaíocht uirbeach agus an tseandálaíocht chosanta, gan trácht ar úsáid na h[[Aircéiméadracht|aircéiméadrachta]], rud a d'fhéadfadh lear fianaise úire a chur ar fáil. Sna 1980í tháinig gluaiseacht iarnua-aoiseach i gcúrsaí seandálaíochta, agus an seandálaí [[Michael Shanks (seandálaí)|Michael Shanks]] i dtús cadhnaíochta. Chuir sé amhras i bposaitibheachas eolaíoch agus i neamhchlaontacht na gnáthsheandálaíochta ("próiséasachas") agus chuir treise ar an bhféinbhreithniú. == Bunús an disciplín == D'eascair an disciplín as an ársaíocht agus as staidéar na [[Laidin]]e agus na seanGhréigise, rud a nasc go nádúrtha leis an stair é. I [[SAM|Meiriceá]] agus ina lán dtíortha eile, baineann an tseandálaíocht le scrúdú na sochaithe daonna agus áirítear í mar cheann de na ceithre bhrainse den antraipeolaíocht. Freagraíonn siad go maith dá chéile, agus tá an chuid eile mar a leanas: * An [[eitneolaíocht]], a dhéanann staidéar ar chúrsaí iompair, siombalachais agus trealaimh * An [[teangeolaíocht]], a dhéanann staidéar ar bhunús na dteangacha agus ar a ndáileadh * An [[antraipeolaíocht|antraipeolaíocht fhisiceach]], a dhéanann staidéar ar éabhlóid an duine agus ar thréithe géineacha agus coirp an chine dhaonna Freagraíonn disciplíní eile don tseandálaíocht freisin, mar atá an [[pailé-ointeolaíocht|phailé-ointeolaíocht]], an [[pailémhíoleolaíocht|phailémhíoleolaíocht]], an [[tíreolaíocht]], an [[geolaíocht|gheolaíocht]], stair na healaíne agus an t[[sanasaíocht]]. Mar sin féin, bíonn fonn ar sheandálaithe neamhspleáchas a gceirde a dhearbhú, agus a rá go bhfuil modhanna oibre dá cuid féin aici a chuireann ar a cumas eolas cultúrtha a bhailiú nó a "tháirgeadh". [[Íomhá:Stonehenge back wide.jpg|thumb|220px|[[Stonehenge]] in iarthar Shasana]] == Modhanna Oibre == Is féidir an seandálaí a shainmhíniú fós mar scriosadóir a bhíonn ar thóir éadálacha. I dtús na ceirde, san [[18ú haois]], ba mhinice slad á dhéanamh ag lucht seandálaíochta ná taighde, iad ar thóir dealbh nó seodra; de réir a chéile tháinig suim shaoithiúil ag daoine sna hiarsmaí. Anois féin, áfach, bíonn na seandálaithe i muinín na sluaiste, na piocóide agus fiú an scartaire, cé go mbíonn siad san airdeall agus an chéad tochailt déanta. Ní foláir an láithreán agus a bhfuil ann a thomhas go cruinn, aird a thabhairt ar na strataim áitrithe, cibé rud atá aimsithe a láimhseáil go cáiréiseach agus criathar a úsáid más gá chun an chré a scagadh. Thar aon rud eile, ní mór miontuairisc a thabhairt ar a bhfuil faighte. Bíonn tábhacht ar leith leis seo agus tochailt á déanamh faoi dheifir, rud a thiteann amach go minic agus bóithre nó foirgnimh á dtógáil. Is é an cúram seo i mionphointí is mó a dhealaíonn an seandálaí nua-aoiseach amach ón dream a tháinig roimhe. Baintear feidhm as grianghrafadóireacht aerga chun radharc a fháil ar áiteanna a bhféadfaí láithreáin a fháil, agus tá cianbhraiteacht ar fáil chun iarsmaí suntasacha a bhrath faoi thalamh nó faoi uisce. Faoi láthair, áfach, ní féidir rudaí a mheas gan tochailt, agus ní bhíonn le déanamh ag an seandálaí ach an láithreán a shuaitheadh chomh beag agus is féidir chun go mbeadh a leithéidí eile in ann tairbhe a bhaint as amach anseo. [[Íomhá:Archaeology.rome.arp.jpg|thumb|220px|Seandálaithe sa [[Róimh]].]] == An tSuirbhéireacht == Seandálaithe Briotanacha ba thúisce a bheartaigh an '''''suirbhé allamuigh''''' ("field survey"), seift a ligeann duit láithreáin a aimsiú agus áitriú stairiúil an limistéir a scrúdú ar scála mór. Faightear comhordanáidí an limistéir le cúnamh an [[GPS]], rud a chuireann ar do chumas léarscáil iarsmaí a chumadh de réir sráidbhaile nó ceantair. Ar pháirceanna saothraithe is mó is féidir suirbhé a dhéanamh san Eoraip, go mór mór tar éis báistí, nuair is furasta aon rudaí suimiúla a baineadh aníos (blúirí de mhiasa nó de mhósáic, clocha snoite agus eile) a fheiceáil agus iad nite go maith. Is mór an tairbhe é suirbhé a dhéanamh roimh thochailt nó fiú in áit tochailte. Tríd is tríd, is féidir é a dhéanamh go gasta agus ar bheagán costais, ach má tá costas mór ag gabháil le suirbhéireacht fhorleathan is fearr le seandálaithe samplaí a thógáil.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> Ní gá an láithreán a scrios, agus is gnách léarscáileanna a dhéanamh den eolas a bailíodh. Is é an modh suirbhéireachta is simplí limistéar a scrúdú de shiúl cos nó i ngluaisteán, agus b'fhéidir go mbainfí feidhm as tarathar nó as sluasaid. Chun '''''suirbhé aerga''''' a dhéanamh (rud a thosaigh sna caogaidí) ní foláir grianghrafanna a thógáil de limistéir áirithe beagán os cionn an talaimh agus níos airde arís, ag iarraidh lorg na n-iarsmaí a thabhairt leat. Is fearr é a dhéanamh ar maidin nó tráthnóna agus an solas ar fiar, i dtreo go dtabharfadh na scáileanna seandreach na tíre chun léire. Éiríonn go seoigh leis ar mhachairí Iarthar Eorpa agus ar fhásaigh [[An Meánoirthear|an Mheánoirthir]]. Is maith an sás é chun na hathruithe a leanas a fheiceáil de bharr iarsmaí nó seanfhoirgnimh a bheith slogtha faoin talamh: * Talamh éagothrom, más beag an éagothroime féin í. Rud an-tábhachtach é an talamh úd agus é á scrúdú ón spéir, go háirithe sna fásaigh. * Dathanna éagsúla a bheith ar an ithir de bharr lorg an treafa, na dtithe nó na ndíog. Léiríonn dorchadas na taise seandíog lán de chré bhriosc, agus léirítear rian na bpoll cuaille ar an dóigh chéanna in ithir níos cailcí. Féadann oighear sealadach soiléiriú a dhéanamh de thoradh difríochtaí i dteas an talaimh. * Fás agus aibiú na mbarr, iad níos borrúla in ithir atá domhain agus lán d’úmas (seandíoga, mar shampla) agus níos tanaí os cionn iarsmaí na foirgníochta. Féadann buíochan na mbarr láithreáin a shoiléiriú agus triomach ann. Anois is féidir breis tairbhe a bhaint as an ngrianghrafadóireacht aerga agus na coillte féin a chuardach de bharr ríomhchóireáil na n-íomhánna agus úsáid na radharc fodhearg. Dá bhrí sin is féidir leis na grianghraif rudaí a nochtadh nach bhfeicfeadh an tsúil fhornocht. == Seandálaíocht na hÉigipte == ==== Croineolaíocht na Tochailte sa 19ú hAois ==== [[Íomhá:Bande construction.png|thumb|320px|right|Iaraiglifí ar bhalla]] Is féidir seandálaíocht Éigipteach an 19ú haois a roinnt ina trí thréimhse: * Roimh an mbliain 1850 bhí tóir ainsrianta ar sheandachtaí ar mhaithe le bailitheoirí agus le hiarsmalanna: ** Rinne [[Giovanni Battista Belzoni]] tochailt i n[[Giza]], sa [[an Téibh|Téibh]], i ngleann na ríthe agus i dTeampaill Abú Simbeal ar son [[Henry Salt]], consal na Breataine; ** Ba é Salt a d'fhostaigh [[Giovanni Battista Caviglia]] chun dul ag obair i nGíse agus i [[Meimfís na hÉigipte|Meimfís]]; ** Mhéadaigh [[Bernardino Drovettii]], consal na Fraince, stór an [[Louvre]], na hIarsmalainne Éigiptí i mBeirlín agus na hIarsmalainne Éigiptí i dTuirín; * Idir na blianta 1850 agus 1880 thosaigh an tseandálaíocht eagraithe, a bhuíochas sin, mórán, ar [[Auguste-Édouard Mariette]]; agus bhí tochailt rianúil ar siúl ag an Airméanach [[Joseph Hekekyan]]; * Thosaigh an tríú tréimhse timpeall na bliana 1880 leis na modhanna fíornua-aoiseacha a bhí in úsáid ag [[William Matthew Flinders Petrie|Flinders Petrie]]. [[Íomhá:Egypt_Abou_Simbel2.jpg|thumb|Teampall [[Raimséas II]] in [[Abú Simbeal]]]] San Éigipt bhí sibhialtacht neamhchoitianta le fáil ar feadh trí mhíle bliain nó os a chionn, ó na treibheanna a chuir an chéad ríocht Fháróch ar bun go dtí an ríocht a chríochnaigh beagán roimh an ré Chríostaí. == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabhair == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * Colin Renfrew & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' (an dara heagrán -1996) * David Hurst Thomas - ''Archaeology'' (an 3ú heagrán - 1998) * Glyn Daniel - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * Kevin Greene - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * Lewis Binford - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' (an dara heagrán - 1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' (an 7ú heagrán - 1997) * Alison Wylie - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * Bruce Trigger - "A History of Archaeological Thought" (an dara heagrán - 2007) * Ian Hodder & Scott Hutson - "Reading the Past" (an 3ú heagrán - 2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0-7425-0359-3 / 9780742503595 == Naisc Sheachtracha == * [http://www.archaeologydaily.com Archaeology Daily News] * [http://pastscape.org.uk 400,000 taifead de láithreáin sheandálaíocha agus d'ailtireacht i Sasana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.greatarchaeology.com Great Archaeology] * [http://www.britarch.ac.uk Council for British Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org Fasti Online - bunachar sonraí ar líne] * [http://www.aaanet.org The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ The Archaeological Institute of America] * [http://www.saa.org The Society for American Archaeology] * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php Comhdháil Domhanda na Seandálaíochta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org archaeolog.org - blag comhchoiteann] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://archaeologyexcavations.blogspot.com - Archaeology excavations] {{commons|Category:Archaeology|Seandálaíocht}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Seandalaiocht}} [[Catagóir:Seandálaíocht| ]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Stair]] j8flqqr23y4givssgwpsi2syioqie9v 1315922 1315919 2026-05-28T16:55:28Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1308084 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Irish national monument notice 2.JPG|mion|dheis|Fógra ar [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] in Éirinn]] Staidéar ar iarsmaí an ama a chuaigh thart is ea an t'''seandálaíocht'''. Ba iad na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] a bheartaigh ar dtús í agus thug siad “seanstaidéar” uirthi: "αρχαιολογία" (''archéologie'' na Fraincise, ''archaeology'' an Bhéarla). Is éard atá sa tseandálaíocht [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar an gcultúr daonna trí iarsmaí a athghabháil agus a anailísiú agus trí thuairisc a thabhairt orthu. Scrúdaítear uirlisí, cnámha, miasa, airgead, airm, fothraigh, lorg na tógála agus na húsáide, agus eile. Is mór an cúnamh na téacsanna chuige uaireanta agus is féidir dreach na tíre féin a léamh. Ós í an aidhm atá ag an seandálaí stair na ndaoine a nochtadh ó thús, deirtear gur disciplín daonna í an tseandálaíocht. Is iomaí modh oibre a bhaineann léi. Na heolaíochtaí a bhaineann léi (na ''seandálaithe'') is iomaí dóigh atá acu chun dátaí a dhearbhú go háirithe, mar atá an dátú carbónach, an deindreacroineolaíocht, an teirmealonrú, an pailineolaíocht agus eile. == Feidhmiú na seandálaíochta == Tríd an tseandálaíocht is minice is féidir linn eolas a fháil ar shaol agus ar nósanna an ama a chuaigh thart. Ar éigean atá fhianaise scríofa le fáil ar fhormhór na gcultúr a d'imigh, agus uaireanta tá na téacsanna bearnach nó an fhírinne á cur as a riocht iontu. An scothaicme a scríobh iad de ghnáth, agus na cúrsaí ba chás leis na huaisle is annamh ba chás leis an gcoitiantacht iad. Tá [[Homo Sapiens|''Homo sapiens'']] ann le 200,000 bliain ar a laghad, ach níor ceapadh an scríbhneoireacht ach go dtí timpeall 5,000 bliain ó shin, agus ní raibh sí á húsáid ach ag roinnt sibhialtachtaí ardoilte.<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> Ní raibh cultúir réamhstairiúla á scrúdú roimh an 19ú haois, agus ní féidir linn léargas a fháil ar bhunús na sibhialtacht - an fheirmeoireacht, na seanchultais, na chéad chathracha - ach tríd an tseandálaíocht.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |teideal=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2013-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ }}</ref> Is fearr an léargas a thugann na hiarsmaí ábhartha ar an dream a bhí ann fadó, cé go mbaineann fadhbanna eile leo, mar atá seasamh míchothrom na mblúirí nó an caomhnú míchothrom féin. == Stair == Is léir ó stair na seandálaíochta go bhfuil an ghairmiúlacht ag treisiú i gcónaí agus go bhfuil méadú ag teacht ar a bhfuil ann de sheifteanna chun an oiread faisnéise agus is féidir a bhaint as na láithreáin. Tá na seaniarsmaí á gcnuasach leis na mílte bliain ach is éard ba bhunsiocair leis sin na hiarsmaí a chur ar fáil de bharr a n-áilleachta nó lena ndíol. Níor tosaíodh ar staidéar éifeachtach a dhéanamh ach i deireadh an 18ú haois. Deirtear gurb é [[Johann Joachim Winckelmann]] (1717-1768) an duine a chuir tús leis an tseandálaíocht mar a thuigtear anois í. Rangaigh sé stíleanna clasaiceacha agus bhain feidhm astu i stair na healaíne agus na hailteoireachta.<ref>[[Daniel J. Boorstin]], ''The Discoverers'', p. 584, Random House (New York, 1983)</ref> Bhí tábhacht le bunú Fhoras an Chomhfhreagrais Sheandálaígh (''Istituto di corrispondenza archeologica'') sa Róimh sa bhliain 1829, rud a rinne [[Eduard Gerhard]] agus daoine eile. Chuir idir amaitéaraigh oilte agus oibrithe proifisiúnta, leithéidí [[Augustus Pitt Rivers]] agus [[William Matthew Flinders Petrie|William Flinders Petrie]], feabhas ar na modhanna oibre. Bhí [[Heinrich Schliemann]] agus [[Arthur Evans]] chun tosaigh i seandálaíocht an réigiúin Aeigéigh. Rinne [[John Lloyd Stephens]] gaisce i Meiriceá Lárnach agus an tsibhialtacht Mháigheach á nochtadh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html |teideal=History of Archaeology |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410073702/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html }}</ref> Lean leithéidí [[Mortimer Wheeler]] den ghnó sa 20ú haois, agus b'fhearrde na cuntais sheandálaíocha an obair an-rianúil a rinne sé. [[Íomhá:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumb|Deich litir Indasacha a fuarthas in aice le geata tuaisceartach [[Dholavira]] (timpeall 2500-1900 bliain d'aois)]] Tá modhanna tuarascála agus tochailte ar leith ceaptha le haghaidh na seandálaíochta réamhstairiúla, go háirithe ag na seandálaithe Francacha [[Georges Laplace]] agus [[André Leroi-Gourhan]]. Sa bhliain 1949 Chuir [[Gordon Willey]] tús le suirbhéanna an áitrithe réigiúnaigh i nGleann Viru ar chósta Peiriú<ref>Willey, G. R. (1953) Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú. Washington DC</ref><ref>Willey, G. (1968). Settlement Archaeology. Palo Alto: National Press </ref>, agus i gceann roinnt blianta bhí na tsuirbhéireacht sheandálaíoch coitianta go leor.<ref>Billman, B. R. & Feinman, G. (1999). Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú. Washington DC: Smithsonian Institution Press</ref> Rudaí nua agus éifeacht leo ba ea an tseandálaíocht uirbeach agus an tseandálaíocht chosanta, gan trácht ar úsáid na h[[Aircéiméadracht|aircéiméadrachta]], rud a d'fhéadfadh lear fianaise úire a chur ar fáil. Sna 1980í tháinig gluaiseacht iarnua-aoiseach i gcúrsaí seandálaíochta, agus an seandálaí [[Michael Shanks (seandálaí)|Michael Shanks]] i dtús cadhnaíochta. Chuir sé amhras i bposaitibheachas eolaíoch agus i neamhchlaontacht na gnáthsheandálaíochta ("próiséasachas") agus chuir treise ar an bhféinbhreithniú. == Bunús an disciplín == D'eascair an disciplín as an ársaíocht agus as staidéar na [[Laidin]]e agus na seanGhréigise, rud a nasc go nádúrtha leis an stair é. I [[SAM|Meiriceá]] agus ina lán dtíortha eile, baineann an tseandálaíocht le scrúdú na sochaithe daonna agus áirítear í mar cheann de na ceithre bhrainse den antraipeolaíocht. Freagraíonn siad go maith dá chéile, agus tá an chuid eile mar a leanas: * An [[eitneolaíocht]], a dhéanann staidéar ar chúrsaí iompair, siombalachais agus trealaimh * An [[teangeolaíocht]], a dhéanann staidéar ar bhunús na dteangacha agus ar a ndáileadh * An [[antraipeolaíocht|antraipeolaíocht fhisiceach]], a dhéanann staidéar ar éabhlóid an duine agus ar thréithe géineacha agus coirp an chine dhaonna Freagraíonn disciplíní eile don tseandálaíocht freisin, mar atá an [[pailé-ointeolaíocht|phailé-ointeolaíocht]], an [[pailémhíoleolaíocht|phailémhíoleolaíocht]], an [[tíreolaíocht]], an [[geolaíocht|gheolaíocht]], stair na healaíne agus an t[[sanasaíocht]]. Mar sin féin, bíonn fonn ar sheandálaithe neamhspleáchas a gceirde a dhearbhú, agus a rá go bhfuil modhanna oibre dá cuid féin aici a chuireann ar a cumas eolas cultúrtha a bhailiú nó a "tháirgeadh". [[Íomhá:Stonehenge back wide.jpg|thumb|220px|[[Stonehenge]] in iarthar Shasana]] == Modhanna Oibre == Is féidir an seandálaí a shainmhíniú fós mar scriosadóir a bhíonn ar thóir éadálacha. I dtús na ceirde, san [[18ú haois]], ba mhinice slad á dhéanamh ag lucht seandálaíochta ná taighde, iad ar thóir dealbh nó seodra; de réir a chéile tháinig suim shaoithiúil ag daoine sna hiarsmaí. Anois féin, áfach, bíonn na seandálaithe i muinín na sluaiste, na piocóide agus fiú an scartaire, cé go mbíonn siad san airdeall agus an chéad tochailt déanta. Ní foláir an láithreán agus a bhfuil ann a thomhas go cruinn, aird a thabhairt ar na strataim áitrithe, cibé rud atá aimsithe a láimhseáil go cáiréiseach agus criathar a úsáid más gá chun an chré a scagadh. Thar aon rud eile, ní mór miontuairisc a thabhairt ar a bhfuil faighte. Bíonn tábhacht ar leith leis seo agus tochailt á déanamh faoi dheifir, rud a thiteann amach go minic agus bóithre nó foirgnimh á dtógáil. Is é an cúram seo i mionphointí is mó a dhealaíonn an seandálaí nua-aoiseach amach ón dream a tháinig roimhe. Baintear feidhm as grianghrafadóireacht aerga chun radharc a fháil ar áiteanna a bhféadfaí láithreáin a fháil, agus tá cianbhraiteacht ar fáil chun iarsmaí suntasacha a bhrath faoi thalamh nó faoi uisce. Faoi láthair, áfach, ní féidir rudaí a mheas gan tochailt, agus ní bhíonn le déanamh ag an seandálaí ach an láithreán a shuaitheadh chomh beag agus is féidir chun go mbeadh a leithéidí eile in ann tairbhe a bhaint as amach anseo. [[Íomhá:Archaeology.rome.arp.jpg|thumb|220px|Seandálaithe sa [[Róimh]].]] == An tSuirbhéireacht == Seandálaithe Briotanacha ba thúisce a bheartaigh an '''''suirbhé allamuigh''''' ("field survey"), seift a ligeann duit láithreáin a aimsiú agus áitriú stairiúil an limistéir a scrúdú ar scála mór. Faightear comhordanáidí an limistéir le cúnamh an [[GPS]], rud a chuireann ar do chumas léarscáil iarsmaí a chumadh de réir sráidbhaile nó ceantair. Ar pháirceanna saothraithe is mó is féidir suirbhé a dhéanamh san Eoraip, go mór mór tar éis báistí, nuair is furasta aon rudaí suimiúla a baineadh aníos (blúirí de mhiasa nó de mhósáic, clocha snoite agus eile) a fheiceáil agus iad nite go maith. Is mór an tairbhe é suirbhé a dhéanamh roimh thochailt nó fiú in áit tochailte. Tríd is tríd, is féidir é a dhéanamh go gasta agus ar bheagán costais, ach má tá costas mór ag gabháil le suirbhéireacht fhorleathan is fearr le seandálaithe samplaí a thógáil.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> Ní gá an láithreán a scrios, agus is gnách léarscáileanna a dhéanamh den eolas a bailíodh. Is é an modh suirbhéireachta is simplí limistéar a scrúdú de shiúl cos nó i ngluaisteán, agus b'fhéidir go mbainfí feidhm as tarathar nó as sluasaid. Chun '''''suirbhé aerga''''' a dhéanamh (rud a thosaigh sna caogaidí) ní foláir grianghrafanna a thógáil de limistéir áirithe beagán os cionn an talaimh agus níos airde arís, ag iarraidh lorg na n-iarsmaí a thabhairt leat. Is fearr é a dhéanamh ar maidin nó tráthnóna agus an solas ar fiar, i dtreo go dtabharfadh na scáileanna seandreach na tíre chun léire. Éiríonn go seoigh leis ar mhachairí Iarthar Eorpa agus ar fhásaigh [[An Meánoirthear|an Mheánoirthir]]. Is maith an sás é chun na hathruithe a leanas a fheiceáil de bharr iarsmaí nó seanfhoirgnimh a bheith slogtha faoin talamh: * Talamh éagothrom, más beag an éagothroime féin í. Rud an-tábhachtach é an talamh úd agus é á scrúdú ón spéir, go háirithe sna fásaigh. * Dathanna éagsúla a bheith ar an ithir de bharr lorg an treafa, na dtithe nó na ndíog. Léiríonn dorchadas na taise seandíog lán de chré bhriosc, agus léirítear rian na bpoll cuaille ar an dóigh chéanna in ithir níos cailcí. Féadann oighear sealadach soiléiriú a dhéanamh de thoradh difríochtaí i dteas an talaimh. * Fás agus aibiú na mbarr, iad níos borrúla in ithir atá domhain agus lán d’úmas (seandíoga, mar shampla) agus níos tanaí os cionn iarsmaí na foirgníochta. Féadann buíochan na mbarr láithreáin a shoiléiriú agus triomach ann. Anois is féidir breis tairbhe a bhaint as an ngrianghrafadóireacht aerga agus na coillte féin a chuardach de bharr ríomhchóireáil na n-íomhánna agus úsáid na radharc fodhearg. Dá bhrí sin is féidir leis na grianghraif rudaí a nochtadh nach bhfeicfeadh an tsúil fhornocht. == Seandálaíocht na hÉigipte == ==== Croineolaíocht na Tochailte sa 19ú hAois ==== [[Íomhá:Bande construction.png|thumb|320px|right|Iaraiglifí ar bhalla]] Is féidir seandálaíocht Éigipteach an 19ú haois a roinnt ina trí thréimhse: * Roimh an mbliain 1850 bhí tóir ainsrianta ar sheandachtaí ar mhaithe le bailitheoirí agus le hiarsmalanna: ** Rinne [[Giovanni Battista Belzoni]] tochailt i n[[Giza]], sa [[an Téibh|Téibh]], i ngleann na ríthe agus i dTeampaill Abú Simbeal ar son [[Henry Salt]], consal na Breataine; ** Ba é Salt a d'fhostaigh [[Giovanni Battista Caviglia]] chun dul ag obair i nGíse agus i [[Meimfís na hÉigipte|Meimfís]]; ** Mhéadaigh [[Bernardino Drovettii]], consal na Fraince, stór an [[Louvre]], na hIarsmalainne Éigiptí i mBeirlín agus na hIarsmalainne Éigiptí i dTuirín; * Idir na blianta 1850 agus 1880 thosaigh an tseandálaíocht eagraithe, a bhuíochas sin, mórán, ar [[Auguste-Édouard Mariette]]; agus bhí tochailt rianúil ar siúl ag an Airméanach [[Joseph Hekekyan]]; * Thosaigh an tríú tréimhse timpeall na bliana 1880 leis na modhanna fíornua-aoiseacha a bhí in úsáid ag [[William Matthew Flinders Petrie|Flinders Petrie]]. [[Íomhá:Egypt_Abou_Simbel2.jpg|thumb|Teampall [[Raimséas II]] in [[Abú Simbeal]]]] San Éigipt bhí sibhialtacht neamhchoitianta le fáil ar feadh trí mhíle bliain nó os a chionn, ó na treibheanna a chuir an chéad ríocht Fháróch ar bun go dtí an ríocht a chríochnaigh beagán roimh an ré Chríostaí. == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabhair == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * Colin Renfrew & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' (an dara heagrán -1996) * David Hurst Thomas - ''Archaeology'' (an 3ú heagrán - 1998) * Glyn Daniel - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * Kevin Greene - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * Lewis Binford - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' (an dara heagrán - 1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' (an 7ú heagrán - 1997) * Alison Wylie - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * Bruce Trigger - "A History of Archaeological Thought" (an dara heagrán - 2007) * Ian Hodder & Scott Hutson - "Reading the Past" (an 3ú heagrán - 2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0-7425-0359-3 / 9780742503595 == Naisc Sheachtracha == * [http://www.archaeologydaily.com Archaeology Daily News] * [http://pastscape.org.uk 400,000 taifead de láithreáin sheandálaíocha agus d'ailtireacht i Sasana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.greatarchaeology.com Great Archaeology] * [http://www.britarch.ac.uk Council for British Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org Fasti Online - bunachar sonraí ar líne] * [http://www.aaanet.org The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ The Archaeological Institute of America] * [http://www.saa.org The Society for American Archaeology] * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php Comhdháil Domhanda na Seandálaíochta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org archaeolog.org - blag comhchoiteann] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://archaeologyexcavations.blogspot.com - Archaeology excavations] {{commons|Category:Archaeology|Seandálaíocht}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Seandalaiocht}} [[Catagóir:Seandálaíocht| ]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Stair]] a4sftv7d44nzdhz9ib90r0pn0srtk3c 0 5328 1315908 1025380 2026-05-28T16:52:48Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315908 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mionsamhail|200px]] Is éard atá san '''antraipeolaíocht''' staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta s[[an Afraic]], s[[an Astráil]], san [[Aigéan Ciúin]] agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an g[[cine daonna]] in áit ar bith. Ón n[[Gréigis]] a thagann an bunfhocal ''anthropos,'' focal a chiallaíonn ''fear''. {{Síol}} [[Catagóir:Antraipeolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 782hsxhv77on0ji082wudp6iwi1dz4e 1315909 1315908 2026-05-28T16:52:53Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:AllieBot|AllieBot]] 1025380 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mionsamhail|200px]] Is éard atá san '''antraipeolaíocht''' staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta s[[an Afraic]], s[[an Astráil]], san [[Aigéan Ciúin]] agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an g[[cine daonna]] in áit ar bith. Ón n[[Gréigis]] a thagann an bunfhocal ''anthropos,'' focal a chiallaíonn ''fear''. {{Síol}} [[Catagóir:Antraipeolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] kn2b6lec3r0rmqp4mkmbrrj0o0efodk 0 5329 1315923 1284327 2026-05-28T16:55:32Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315923 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is í an tsocheolaíocht an staidéar léannta ar an tsochaí. Ceann de na heolaíochtaí sóisialta atá ann, agus is minic nach n-aithnítear difríocht ar bith idir “socheolaíocht” agus “[[eolaíocht shóisialta]]”. Téann na socheolaithe i dtuilleamaí modhanna éagsúla oibre leis an tsochaí a thaighde mar atá sí agus le tátail anailiseacha a bhaint as a gcuid breathnuithe [[Eimpíreachas|eimpíreacha]] chun tuiscint chuimsitheach a fháil ar shaol sóisialta na ndaoine. [[Íomhá:Social Network Diagram (segment).svg|mion|líonra|220x220px]] Is é is cuspóir dá lán socheolaithe ná eolas a sholáthar le polasaithe sóisialta an stáit a fhorbairt agus leas sóisialta na ndaoine a fheabhsú, ach tá socheolaithe eile ann arb í an chloch is mó ar a bpaidrín ná tuiscint theoiriciúil na bpróiseas sóisialta a thabhairt chun sofaisticiúlachta. Sroicheann raon agus scóip na socheolaíochta ó mhionleibhéal na gníomhaíochta agus idirghníomhaíochta indibhidiúla go mórleibhéal na gcóras is na struchtúr sóisialta. [[Íomhá:Social Network Diagram (large).svg|mion|líonra|259x259px]] Go traidisiúnta, is iad na hábhair thaighde is tábhachtaí a bhíonn ag na socheolaithe ná an [[srathú sóisialta]], an [[aicme shóisialta]], an cultúr, an t[[soghluaisteacht shóisialta]], an [[reiligiún]], an [[dí-eaglaisiú]], an [[dlí]], agus an [[Claonaíocht|chlaonaíocht]] (is é sin, an scinneadh ó noirm na sochaí). Ó imríonn an idirghníomhaíocht idir an duine aonair agus an [[struchtúr sóisialta]] a tionchar ar gach a bhfuil idir lámhaibh ag an duine, is dual don tsocheolaíocht dul i bhfairsinge agus tuilleadh ábhar taighde a tharraingt chuici, cosúil leis na cúrsaí sláinte, na [[fórsaí armtha]], na [[Príosún|peannadlanna]], an t[[Idirlíon]] agus páirt na gníomhaíochta sóisialta i bhforbairt an léinn agus an eolais. Na modhanna oibre a úsáidtear san eolaíocht shóisialta le taighde a dhéanamh chuaigh siad in éagsúlacht chomh maith. Tarraingíonn na taighdeoirí sóisialta ar theicníochtaí ilghnéitheacha cainníochtúla agus cáilíochtúla. Timpeall ar lár na fichiú haoise cuireadh suim sa teanga agus sa chultúr mar ghnéithe den tsochaí, rud a chruthaigh cineálacha nua cur chuige in anailís na sochaí agus iad ag cur béime ar chiallú na sonraí, ar an [[heirméineotaic]] agus ar an bh[[fealsúnacht]]. Leis na blianta beaga anuas, áfach, tháinig teicníochtaí ar an bhfód atá bunaithe ar an [[matamaitic]] agus ar an [[ríomhaire]]acht, cosúil leis an múnlú gníomhaíbhunaithe agus anailís na ngréasán sóisialta. Níor chóir an tsocheolaíocht a thógáil in ainriocht na gcúrsaí staidéir i “léann sóisialta” nach bhfuil cosúil ar aon nós leis an tsocheolaíocht ó thaobh na teoirice ná na modhanna taighde de. == Stair == == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] d0uc95gjw10857ddj680vvzic50z0wd 1315925 1315923 2026-05-28T16:55:44Z Lp0 on fire 72311 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last revision by TGcoa (TwinkleGlobal) 1315925 wikitext text/x-wiki Is í an tsocheolaíocht an staidéar léannta ar an tsochaí. Ceann de na heolaíochtaí sóisialta atá ann, agus is minic nach n-aithnítear difríocht ar bith idir “socheolaíocht” agus “[[eolaíocht shóisialta]]”. Téann na socheolaithe i dtuilleamaí modhanna éagsúla oibre leis an tsochaí a thaighde mar atá sí agus le tátail anailiseacha a bhaint as a gcuid breathnuithe [[Eimpíreachas|eimpíreacha]] chun tuiscint chuimsitheach a fháil ar shaol sóisialta na ndaoine. [[Íomhá:Social Network Diagram (segment).svg|mion|líonra|220x220px]] Is é is cuspóir dá lán socheolaithe ná eolas a sholáthar le polasaithe sóisialta an stáit a fhorbairt agus leas sóisialta na ndaoine a fheabhsú, ach tá socheolaithe eile ann arb í an chloch is mó ar a bpaidrín ná tuiscint theoiriciúil na bpróiseas sóisialta a thabhairt chun sofaisticiúlachta. Sroicheann raon agus scóip na socheolaíochta ó mhionleibhéal na gníomhaíochta agus idirghníomhaíochta indibhidiúla go mórleibhéal na gcóras is na struchtúr sóisialta. [[Íomhá:Social Network Diagram (large).svg|mion|líonra|259x259px]] Go traidisiúnta, is iad na hábhair thaighde is tábhachtaí a bhíonn ag na socheolaithe ná an [[srathú sóisialta]], an [[aicme shóisialta]], an cultúr, an t[[soghluaisteacht shóisialta]], an [[reiligiún]], an [[dí-eaglaisiú]], an [[dlí]], agus an [[Claonaíocht|chlaonaíocht]] (is é sin, an scinneadh ó noirm na sochaí). Ó imríonn an idirghníomhaíocht idir an duine aonair agus an [[struchtúr sóisialta]] a tionchar ar gach a bhfuil idir lámhaibh ag an duine, is dual don tsocheolaíocht dul i bhfairsinge agus tuilleadh ábhar taighde a tharraingt chuici, cosúil leis na cúrsaí sláinte, na [[fórsaí armtha]], na [[Príosún|peannadlanna]], an t[[Idirlíon]] agus páirt na gníomhaíochta sóisialta i bhforbairt an léinn agus an eolais. Na modhanna oibre a úsáidtear san eolaíocht shóisialta le taighde a dhéanamh chuaigh siad in éagsúlacht chomh maith. Tarraingíonn na taighdeoirí sóisialta ar theicníochtaí ilghnéitheacha cainníochtúla agus cáilíochtúla. Timpeall ar lár na fichiú haoise cuireadh suim sa teanga agus sa chultúr mar ghnéithe den tsochaí, rud a chruthaigh cineálacha nua cur chuige in anailís na sochaí agus iad ag cur béime ar chiallú na sonraí, ar an [[heirméineotaic]] agus ar an bh[[fealsúnacht]]. Leis na blianta beaga anuas, áfach, tháinig teicníochtaí ar an bhfód atá bunaithe ar an [[matamaitic]] agus ar an [[ríomhaire]]acht, cosúil leis an múnlú gníomhaíbhunaithe agus anailís na ngréasán sóisialta. Níor chóir an tsocheolaíocht a thógáil in ainriocht na gcúrsaí staidéir i “léann sóisialta” nach bhfuil cosúil ar aon nós leis an tsocheolaíocht ó thaobh na teoirice ná na modhanna taighde de. == Stair == == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] bu4i2sbn66s3r6wdfsxv1wpy8jdsg59 0 5330 1315986 1307825 2026-05-28T17:06:13Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315986 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:'La Journée d’un journaliste américain en 2889' by George Roux 1.jpg|mion|Jules Verne - [[Iriseoireacht]] sa bhliain 2889" (1910)]] Na bealaí éagsúla atá ann — meáin iriseoireachta ([[nuachtán|nuachtáin]] agus [[iriseoireacht|irisí]]), meáin amhairc ([[teilifís]] nó [[cianamharcaíocht|cianamharcaíocht)]], meáin craoltóireachta ([[raidió]] nó [[craolachán]]) agus Meáin Dhigiteacha (an [[Gréasán Domhanda]]) — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine. [[Íomhá:Crystal radio advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cumarsáid]] [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Meáin chumarsáide]] 44oqn87mo34imfm9y5p642et7a8bzu2 1315989 1315986 2026-05-28T17:07:01Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:~2026-23077-60|~2026-23077-60]] 1307825 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:'La Journée d’un journaliste américain en 2889' by George Roux 1.jpg|mion|Jules Verne - [[Iriseoireacht]] sa bhliain 2889" (1910)]] Na bealaí éagsúla atá ann — meáin iriseoireachta ([[nuachtán|nuachtáin]] agus [[iriseoireacht|irisí]]), meáin amhairc ([[teilifís]] nó [[cianamharcaíocht|cianamharcaíocht)]], meáin craoltóireachta ([[raidió]] nó [[craolachán]]) agus Meáin Dhigiteacha (an [[Gréasán Domhanda]]) — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine. [[Íomhá:Crystal radio advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cumarsáid]] [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Meáin chumarsáide]] al2ohey67jglweosfrsjmhwrkfrttks 0 5333 1315898 1209519 2026-05-28T16:51:05Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315898 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun [[tír]] a rialú is ea '''rialtas'''. Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí [[sibhialta|shibhialta]], [[corparáideach|chorparáideacha]], [[reiligiún]]da, agus [[acadúil|acadúla]]. Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear [[rialtas áitiúil]], [[rialtas réigiúnach]], agus [[rialtas náisiúnta]] nó [[rialtas|lárnach]]. [[Íomhá:Government-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg|thumb|300px|Sonra ó [[Elihu Vedder]], ''Rialtas'' (1896). Leabharlann Congress, SAM [[Foirgneamh Thomas Jefferson]], Washington, D.C.]] == Cineálacha rialtas == * [[Ainrialtacht]] — easpa nó ceal rialtais. * [[Daonlathas]] — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht. * [[Comhshochaíocht]] Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte. * [[Forlámhas]] — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici. * [[Deachtóireacht]] — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre. * [[Monarcacht]] — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre. * [[Olagarcacht]] — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais. * [[Plútacratachas]] — rialú i lámha an lucht rachmais. * [[Dialathas]] — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Rialtas| ]] qs92bpegfqptwow3q30i8qngw8c273f 1315899 1315898 2026-05-28T16:51:10Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1209519 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun [[tír]] a rialú is ea '''rialtas'''. Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí [[sibhialta|shibhialta]], [[corparáideach|chorparáideacha]], [[reiligiún]]da, agus [[acadúil|acadúla]]. Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear [[rialtas áitiúil]], [[rialtas réigiúnach]], agus [[rialtas náisiúnta]] nó [[rialtas|lárnach]]. [[Íomhá:Government-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg|thumb|300px|Sonra ó [[Elihu Vedder]], ''Rialtas'' (1896). Leabharlann Congress, SAM [[Foirgneamh Thomas Jefferson]], Washington, D.C.]] == Cineálacha rialtas == * [[Ainrialtacht]] — easpa nó ceal rialtais. * [[Daonlathas]] — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht. * [[Comhshochaíocht]] Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte. * [[Forlámhas]] — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici. * [[Deachtóireacht]] — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre. * [[Monarcacht]] — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre. * [[Olagarcacht]] — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais. * [[Plútacratachas]] — rialú i lámha an lucht rachmais. * [[Dialathas]] — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Rialtas| ]] 9yxp2kymhmz4laabi54g94phn6w78gi 0 5334 1315886 742253 2026-05-28T16:49:14Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315886 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] 07lqkszdplcsxt19l2h2vr39rvrxvlj 1315887 1315886 2026-05-28T16:49:19Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Dmd3music|Dmd3music]] 742253 wikitext text/x-wiki Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] oo3mmv0lovm4gb479qdqdg7n8vp4quv 0 6201 1315743 1315559 2026-05-28T14:44:22Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315743 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 676i8gyo18qrs35ycosawthbwko3oly 1315744 1315743 2026-05-28T14:44:31Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 1315832 1315744 2026-05-28T16:39:29Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315832 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] fmnuo40wvoh1sicj69bcusgxefxpj8g 1315833 1315832 2026-05-28T16:39:36Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 0 6390 1315765 1315543 2026-05-28T14:49:43Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315765 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] d7oco094vn3v3dlrkpmn9v11nbewvuq 1315766 1315765 2026-05-28T14:49:47Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 1315854 1315766 2026-05-28T16:43:12Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315854 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] dxl2bffl2417hz6u0pim7fwirqnoony 1315855 1315854 2026-05-28T16:43:16Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 0 6423 1315735 1315550 2026-05-28T14:43:18Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315735 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] 6x2ovn65eq1s8d4q1as3lthkxul5122 1315746 1315735 2026-05-28T14:44:38Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by DreamRimmer (TwinkleGlobal) 1315746 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 1315826 1315746 2026-05-28T16:38:16Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315826 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] 0fzia0lrpnj44g29syjf4ejf5yeofyn 1315827 1315826 2026-05-28T16:38:21Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315746 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6585 1315995 1205896 2026-05-28T17:07:51Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315995 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Digital clapperboard.jpg|mion|Clabaire digiteach a úsáidtear i scannánaíocht]] Is [[ealaíon]] nua-aimseartha é an '''scannánaíocht''', ina bhfuil pictiúirí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an [[Grianghrafadóireacht|ghrianghrafadóireacht]], agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an [[teilifís]] is an [[margadh]] baile. == Scannánaíocht In Éirinn == Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in [[Éire]]ann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó [[Bord Scannán na hÉireann|Bhord Scannán na hÉireann]] chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair. Osclaíodh an chéad [[pictiúrlann|phictiúrlann]] in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le [[James Joyce]] an phictúrlann sin agus ba é an ''Volta'' a hainm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Táirgeadh scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=639}}</ref><ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=581}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-scannán}} [[Catagóir:Scannánaíocht| ]] 8b0j0zwb8b6h12i8hj59q0uu9cvoznv 1315997 1315995 2026-05-28T17:08:05Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1205896 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Digital clapperboard.jpg|mion|Clabaire digiteach a úsáidtear i scannánaíocht]] Is [[ealaíon]] nua-aimseartha é an '''scannánaíocht''', ina bhfuil pictiúirí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an [[Grianghrafadóireacht|ghrianghrafadóireacht]], agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an [[teilifís]] is an [[margadh]] baile. == Scannánaíocht In Éirinn == Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in [[Éire]]ann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó [[Bord Scannán na hÉireann|Bhord Scannán na hÉireann]] chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair. Osclaíodh an chéad [[pictiúrlann|phictiúrlann]] in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le [[James Joyce]] an phictúrlann sin agus ba é an ''Volta'' a hainm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Táirgeadh scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=639}}</ref><ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=581}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-scannán}} [[Catagóir:Scannánaíocht| ]] jeb26ea2sgcqmsdinlu1yeivkkyfovw 0 6695 1315708 1315476 2026-05-28T14:38:13Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315708 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 8i5lo2mfp63mbjlmsbn5cdbsbgdx7u1 1315709 1315708 2026-05-28T14:38:30Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315709 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 1315796 1315709 2026-05-28T16:33:11Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315796 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 7529p1q2h5ooq1ul6qqt0gjmn7e8trk 1315798 1315796 2026-05-28T16:33:39Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315709 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 1316072 1315798 2026-05-28T17:56:10Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316072 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] ffarvey3ll6p3qvtcajzejj2d1443ss 1316078 1316072 2026-05-28T17:57:06Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316078 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 1316112 1316078 2026-05-28T22:29:24Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316112 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] d8fo2bmgh4bx93zm4n1yydlzksp5p60 1316116 1316112 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316078 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 6874 1315883 1058516 2026-05-28T16:48:56Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315883 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] chs72dw4abvazqphbzinpi8i65otd60 1315885 1315883 2026-05-28T16:49:02Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1058516 wikitext text/x-wiki {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 7wdwzitejlliqztikftz6kqb6homhpi 0 7111 1315900 1254351 2026-05-28T16:51:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315900 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] [[Íomhá:Kerbau Jawa.jpg|deas|250px|thumb|Talmhaíocht]] Is é atá i gceist le '''talmhaíocht''' ná [[bia]] nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú [[planda|plandaí]] áirithe agus [[ainmhithe clóis]] ([[gabhar|gabhair]], [[bó|ba]], [[caora|caoirigh]], [[capall|capaill]]). Is minic is deacair le daoine téarmaí talmhaíochta ach is iontach an acmhainn é an Foclóir Talmhaíochta atá ar fail ón nGúm. Tá suíomh Idirlín, [[acmhainn.ie]], atá an-úsáideach freisin agus teacht ann ar go leor téarmaí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Talmhaíocht| ]] lzvsygyo96x69kgtapw921c9cdskeir 1315901 1315900 2026-05-28T16:51:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1254351 wikitext text/x-wiki [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] [[Íomhá:Kerbau Jawa.jpg|deas|250px|thumb|Talmhaíocht]] Is é atá i gceist le '''talmhaíocht''' ná [[bia]] nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú [[planda|plandaí]] áirithe agus [[ainmhithe clóis]] ([[gabhar|gabhair]], [[bó|ba]], [[caora|caoirigh]], [[capall|capaill]]). Is minic is deacair le daoine téarmaí talmhaíochta ach is iontach an acmhainn é an Foclóir Talmhaíochta atá ar fail ón nGúm. Tá suíomh Idirlín, [[acmhainn.ie]], atá an-úsáideach freisin agus teacht ann ar go leor téarmaí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Talmhaíocht| ]] jdqygjlkf7o7rq8lfk7d817fws1t3aj 0 7198 1315710 1315475 2026-05-28T14:38:36Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315710 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] mkzbbzzk3uuuhaj7sypunk9fbyubej9 1315711 1315710 2026-05-28T14:38:41Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315711 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 1315797 1315711 2026-05-28T16:33:33Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315797 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] llh0anm1j0o5tpo7q3xlqsn6874b0df 1315810 1315797 2026-05-28T16:35:14Z Kim Nito 69074 Cealaíodh athrú [[Special:Diff/1315797|1315797]] le [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|plé]]) 1315810 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 1315936 1315810 2026-05-28T16:57:35Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315936 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] llh0anm1j0o5tpo7q3xlqsn6874b0df 1315937 1315936 2026-05-28T16:57:43Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kim Nito|Kim Nito]] 1315810 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 1316074 1315937 2026-05-28T17:56:40Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316074 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] hve4quvbh745hfhro2gk078alzp28br 1316077 1316074 2026-05-28T17:57:05Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316077 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 1316113 1316077 2026-05-28T22:29:37Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316113 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 9ehbuqy0rzwv9jp9myo7rg33uouz03a 1316125 1316113 2026-05-28T22:31:35Z Icodense 28431 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316077 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1315700 1315480 2026-05-28T14:36:36Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315700 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] qtay1eocthddqvd5b0geothtv05h0d4 1315704 1315700 2026-05-28T14:37:27Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315704 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1315788 1315704 2026-05-28T16:31:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315788 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bb16cu98opqxk0x0113xk7xsv7rocgn 1315789 1315788 2026-05-28T16:31:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315704 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1316064 1315789 2026-05-28T17:54:29Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316064 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] rxtyn5vl65zi30zwngfkfkex8gvnumd 1316065 1316064 2026-05-28T17:54:36Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1316095 1316065 2026-05-28T20:19:35Z Марин и его друзья. Подводные истории11 74623 https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM 1316095 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] 1c3xwju3u8hpoo7pwo3bovmm6c4zcox 1316096 1316095 2026-05-28T20:19:38Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории11|Марин и его друзья. Подводные истории11]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1316108 1316096 2026-05-28T22:28:20Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316108 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] oyl3jzkljf7doh2dp0i31anv5hx0194 1316115 1316108 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 7410 1315761 1315540 2026-05-28T14:49:03Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315761 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] q3er3fxkwaqqcaizvrs7dx1tld82hlx 1315762 1315761 2026-05-28T14:49:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 885826 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 1315850 1315762 2026-05-28T16:42:36Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315850 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] ng97fvf6tsmirrv7oxx88roei3bwgtv 1315851 1315850 2026-05-28T16:42:39Z Kim Nito 69074 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) (TwinkleGlobal) 1315851 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 0 7443 1315912 1303292 2026-05-28T16:53:41Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315912 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww I {{stumpa}} [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] g8rhh2031bt72swwyd9l8857arwui6w 1315913 1315912 2026-05-28T16:53:46Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:~2026-17358-63|~2026-17358-63]] 1303292 wikitext text/x-wiki I {{stumpa}} [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] h8is1t1vkojorwfvgx78re89bw08j4x 0 7445 1315906 1309906 2026-05-28T16:52:32Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315906 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad na h'''eolaíochtaí sóisialta''' réimse disciplíní acadúla a dhéanann staidéar ar ghnéithe daonna an domhain. Ina measc tá na cinn seo a leanas: * [[Antraipeolaíocht]] * [[Beartas sóisialta]] * [[Cumarsáid]] * [[Dlí]] * [[Eacnamaíocht]] *[[Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise]] * [[Eolaíocht Pholaitiúil]] * [[Oideachas]] * [[Síceolaíocht]] * [[Socheolaíocht]] * [[Staidéir chultúrtha]] * [[Stair]] * [[Teangeolaíocht]] * [[Tíreolaíocht]] == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Sóisíalta]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta| ]] k2xfryc5db9dl3edm9z6q2eakfa1nco 1315907 1315906 2026-05-28T16:52:40Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1309906 wikitext text/x-wiki Is iad na h'''eolaíochtaí sóisialta''' réimse disciplíní acadúla a dhéanann staidéar ar ghnéithe daonna an domhain. Ina measc tá na cinn seo a leanas: * [[Antraipeolaíocht]] * [[Beartas sóisialta]] * [[Cumarsáid]] * [[Dlí]] * [[Eacnamaíocht]] *[[Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise]] * [[Eolaíocht Pholaitiúil]] * [[Oideachas]] * [[Síceolaíocht]] * [[Socheolaíocht]] * [[Staidéir chultúrtha]] * [[Stair]] * [[Teangeolaíocht]] * [[Tíreolaíocht]] == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Sóisíalta]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta| ]] dhdmb5pa1t1gstcg9yj0roqyc393igf 0 7446 1315928 1227246 2026-05-28T16:56:14Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315928 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh-mar|Níl go leor eolas anseo do "síol"}} Is corpas eolas [[Eimpíreachas|eimpíreach]] an [[eolaíocht]], pobal domhanda scoláirí, agus teicnící a bhfuil aithne orthu faoin ainm an ''[[Modh eolaíochta|modh eolaíoch]]''. Déanann '''stair na heolaíochta''' staidéar ar na feiniméin seo, siar ar ais go dtí an [[réamhstair]]. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Stair na heolaíochta| ]] [[Catagóir:Stair]] {{síol-eolaíocht}} iy0ylqjgbvmu6cw3zjbbjltlvvntmxh 1315929 1315928 2026-05-28T16:56:24Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1227246 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Níl go leor eolas anseo do "síol"}} Is corpas eolas [[Eimpíreachas|eimpíreach]] an [[eolaíocht]], pobal domhanda scoláirí, agus teicnící a bhfuil aithne orthu faoin ainm an ''[[Modh eolaíochta|modh eolaíoch]]''. Déanann '''stair na heolaíochta''' staidéar ar na feiniméin seo, siar ar ais go dtí an [[réamhstair]]. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Stair na heolaíochta| ]] [[Catagóir:Stair]] {{síol-eolaíocht}} grimzpk9e57vp47ksoy9z090ndk78ey 0 7448 1315994 1274037 2026-05-28T17:07:36Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315994 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Crystal_radio_advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] Is é atá i gceist le '''raidió''' ná tarchur chomharthaí gan sreang le modhnú tonnta [[leictreamaighnéadas|leictreamaighnéadacha]] le minicíochtaí faoi mhinicíochtaí an [[solas|tsolais]]. Is saghas [[radaíocht]] leictreamaighnéadach iad [[tonnta raidió]]. Tá saghsanna eile radaíochta leictreamaighnéadaí ann le minicíochtaí níos airde ná tonnta raidió - infridhearg, solas infheicthe, ultraivialait, [[X-ghathanna]] agus gáma-ghathanna. Téarma eile ar an raidió ab ea an "gléus gan sreang" (gléas gan sreang), téarma a bhí in úsáid go luath sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Cathal Goan]]|date=10 Márta 2016|title=Na Meáin Ghaeilge ó 1916 anuas|journal=[[The Irish Times]]|pages=lgh 16–17|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2016/06/Forl%C3%ADonadh_10_M%C3%A1rta_Irish_Times-1.pdf}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml Raidió - Aireagán agus fionnachtain] (en) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206202518/http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml |date=2012-02-06 }} == Tagairtí == {{Commonscat|Radio|Raidió}}{{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Raidio}} [[Catagóir:Raidió| ]] [[Catagóir:Craoltóireacht]] {{síol}} gqgi3302m3k1kj41b6we02o6pkgyi3t 1315996 1315994 2026-05-28T17:07:57Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Taghdtaighde|Taghdtaighde]] 1274037 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Crystal_radio_advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] Is é atá i gceist le '''raidió''' ná tarchur chomharthaí gan sreang le modhnú tonnta [[leictreamaighnéadas|leictreamaighnéadacha]] le minicíochtaí faoi mhinicíochtaí an [[solas|tsolais]]. Is saghas [[radaíocht]] leictreamaighnéadach iad [[tonnta raidió]]. Tá saghsanna eile radaíochta leictreamaighnéadaí ann le minicíochtaí níos airde ná tonnta raidió - infridhearg, solas infheicthe, ultraivialait, [[X-ghathanna]] agus gáma-ghathanna. Téarma eile ar an raidió ab ea an "gléus gan sreang" (gléas gan sreang), téarma a bhí in úsáid go luath sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Cathal Goan]]|date=10 Márta 2016|title=Na Meáin Ghaeilge ó 1916 anuas|journal=[[The Irish Times]]|pages=lgh 16–17|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2016/06/Forl%C3%ADonadh_10_M%C3%A1rta_Irish_Times-1.pdf}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml Raidió - Aireagán agus fionnachtain] (en) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206202518/http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml |date=2012-02-06 }} == Tagairtí == {{Commonscat|Radio|Raidió}}{{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Raidio}} [[Catagóir:Raidió| ]] [[Catagóir:Craoltóireacht]] {{síol}} inxzinv9la8178fsyehertjt9g2m8oq 0 7455 1315938 1224172 2026-05-28T16:57:55Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315938 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww I dtraidisiúin acadúla na hEorpa, is éard atá i gceist leis '''na mínealaíona''' (nó '''na míndána''') ná ealaín a chruthaítear go príomha ar mhaithe le cúrsaí aeistéitice. Déantar idirdhealú idir mínealaín agus [[ealaín mhaisiúil]] nó [[ealaín fheidhmeach]], a bhfuil feidhm phraiticiúil éigin ag baint leo, amhail [[potaireacht]] nó [[miotalóireacht]]. I dteoiricí na aeistéitice a forbraíodh le linn [[An Athbheochan|na hAthbheochana]] san [[An Iodáil|Iodáil]], ba í an ealaín ab airde an ealaín a thug saoirse iomlán don ealaíontóir a c(h)uid cruthaitheachta a chur i láthair, beag beann ar chúinsí praiticiúla nó feidhmeacha. Fiú amháin laistigh de na mínealaíona, bhí ordlathas seánraí ann, bunaithe ar an méid samhlaíochta cruthaithí a bhí ag teastáil; mar shampla, rangaíodh an phéintéireacht staire níos airde ná ábhair neamhbheo. Go stairiúil, ba iad an [[Péintéireacht|phéintéireacht]], [[dealbhóireacht]], [[ailtireacht]], [[ceol]] agus [[filíocht]] na cúig phríomh-mhínealaín, ach sa lá atá inniu ann, cuirtear [[Drámaíocht|amharclannaíocht]], [[ceoldrámaíocht]], [[fótagrafaíocht mínealaíne]], agus [[déanamh priontaí]] san áireamh i measc na mínealaíon. [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Dearcealaíona]] hljp0cdcvqzn6n1x9wg1jckkdwcepge 1315939 1315938 2026-05-28T16:57:59Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kevin Scannell|Kevin Scannell]] 1224172 wikitext text/x-wiki I dtraidisiúin acadúla na hEorpa, is éard atá i gceist leis '''na mínealaíona''' (nó '''na míndána''') ná ealaín a chruthaítear go príomha ar mhaithe le cúrsaí aeistéitice. Déantar idirdhealú idir mínealaín agus [[ealaín mhaisiúil]] nó [[ealaín fheidhmeach]], a bhfuil feidhm phraiticiúil éigin ag baint leo, amhail [[potaireacht]] nó [[miotalóireacht]]. I dteoiricí na aeistéitice a forbraíodh le linn [[An Athbheochan|na hAthbheochana]] san [[An Iodáil|Iodáil]], ba í an ealaín ab airde an ealaín a thug saoirse iomlán don ealaíontóir a c(h)uid cruthaitheachta a chur i láthair, beag beann ar chúinsí praiticiúla nó feidhmeacha. Fiú amháin laistigh de na mínealaíona, bhí ordlathas seánraí ann, bunaithe ar an méid samhlaíochta cruthaithí a bhí ag teastáil; mar shampla, rangaíodh an phéintéireacht staire níos airde ná ábhair neamhbheo. Go stairiúil, ba iad an [[Péintéireacht|phéintéireacht]], [[dealbhóireacht]], [[ailtireacht]], [[ceol]] agus [[filíocht]] na cúig phríomh-mhínealaín, ach sa lá atá inniu ann, cuirtear [[Drámaíocht|amharclannaíocht]], [[ceoldrámaíocht]], [[fótagrafaíocht mínealaíne]], agus [[déanamh priontaí]] san áireamh i measc na mínealaíon. [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Dearcealaíona]] 1g5v3qp2meb4sic4sfvodz934yljgo3 0 7493 1316138 1308331 2026-05-29T03:44:29Z Peadar Flanagan 69459 1316138 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} :''Baineann an t-alt seo leis an gcathair Mheiriceánach. Má tá suim agat sa mbaile in Lincolnshire, Sasana, féach [[Boston, Lincolnshire]].'' Is cathair i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] é '''Bostún''' ({{lang-en|Boston}}). Is é an chathair is mó i [[Massachusetts]] agus príomhchathair de; is é príomhchathair neamhoifigiúil an réigiúin [[Sasana Nua]] fosta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/baol-ann-go-ruaigfear-eireannaigh-as-boston-2/|teideal=Baol ann go ruaigfear Éireannaigh as Boston|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=27 Lúnasa 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-08-31}}</ref> Tá sé ar cheann de na cathracha is sine agus is saibhre sa tír. Ní ionadh, mar sin, gur áit thábhachtach é Bostún ó thaobh cúrsaí cultúrtha agus staire. Mar shampla, ba i mBostún a tharla cuid mhaith móreachtraí de [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|Chogadh Réabhlóideach Mheiriceá]]: [[Sléacht i mBostún|Sléacht Bhostúin]], [[Cóisir Tae Bhostúin]], [[Cath Bunker Hill]] agus [[Léigear Bhostúin]]. Tá an chathair fhéin suite i lár Mhórcheantar Bhostúin (Greater Boston), i measc na gcathracha [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], [[Brookline, Massachusetts|Brookline]], [[Quincy, Massachusetts|Quincy]] agus [[Newton, Massachusetts|Newton]]. I mBéarla, tugtar an t-ainm ''Bostonians'' ar dhaoine na cathrach. [[Íomhá:Bostonstraight.jpg|left|thumb|220x220px|Bostún - Ón abhainn (an ''Charles'') ag féachaint ó dheas ar lár na cathrach]] == Spórt == Imríonn an fhoireann phroifisiúnta [[Cispheil|cispheile]] [[Boston Celtics]] agus an fhoireann phroifisiúnta [[daorchluiche]] na [[Boston Red Sox|Red Sox]] i mBostún. [[Íomhá:NBA - Boston Celtics vs. Minnesota Wolverines.jpg|mion|clé|Na Boston Celtics ag imirt i gcoinne na Minnesota Timberwolves|220x220px]] == Féach freisin == * [[Ollscoil Harvard]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=gIk7WHRCAB0 Bostún], treoir ar [[BBC]] Thuaisceart Éireann == Tagairtí == {{Reflist}} {{Massachusetts}} {{Cathracha na Stát Aontaithe}} {{Síol-tír-us}} [[Catagóir:Bostún|*]] 770uvcg3autbmyi734qn12h4zv1ax9y 0 7957 1316050 1309307 2026-05-28T17:17:38Z TVShowsFan2005 71551 /* Aitheantas */ 1316050 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File, scríbhneoir agus aistritheoir iomráiteach as Luimneach ab é '''Gabriel Rosenstock''' (29 Meán Fómhair 1949 - 6 Aibreán 2026), duine de mhórfhilí na Gaeilge.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An file Gabriel Rosenstock básaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0406/1566911-an-file-gabriel-rosenstock-basaithe/|date=2026-04-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gabriel-rosenstock-duine-de-mhorscribhneoiri-na-gaeilge-agus-file-idirnaisiunta-ar-shli-na-firinne/|teideal=Gabriel Rosenstock, duine de mhórscríbhneoirí na Gaeilge agus file ‘idirnáisiúnta’, ar shlí na fírinne|dáta=2026-04-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-06}}</ref> Bhí ról lárnach aige i bhforbairt na litríochta comhaimseartha Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/i-gcuimhne-ar-gabriel-rosenstock-thug-se-an-domhan-mor-isteach-sa-ghaeilge/|teideal=I gcuimhne ar Gabriel Rosenstock: ‘Thug sé an domhan mór isteach sa Ghaeilge’|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-11}}</ref> Thug sé faoin bhfilíocht, haiku, drámaíocht, úrscéalta, aistí agus aistriúchán ar bhreis is 400 saothar,<ref>{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/udair/gabriel-rosenstock/?lang=en|teideal=Gabriel Rosenstock {{!}} Cló Iar-Chonnacht|údar=CIC|language=ga-IE|dátarochtana=2026-04-06}}</ref><ref name=":1" /> filíocht agus leabhair do pháistí go háirithe,<ref>{{Cite news|url=https://aosdana.artscouncil.ie/members/rosenstock/|teideal=Gabriel Rosenstock - Aosdána|language=en-US|work=Aosdána|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> agus duine de na daoine ba mhó a rinne cur chun cinn ar an [[haiku]] i nGaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://portraidi.ie/ga/gabriel-rosenstock/|teideal=Gabriel Rosenstock|language=ga|work=Portráidí na Scríbhneoirí Gaeilge|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> Ba scriptscríbhneoir é dó [[TG4]], cláir do pháistí go háirithe. Bhí ról lárnach aige thar thréimhse fhada blianta i ngort na héigse in Éirinn. Ó thaobh amháin de, tharraing sé as tobar an traidisiúin, ach ag an am céanna, chreid sé go raibh sé dualgas ar an bhfile sacrúint leis an traidisiún: ‘nach bhfuil ar an bhfile chomh maith an teanga a shíneadh, na foirmeacha a lúbadh, an t-ábhar a fhairsingiú, an tanka a thriail, agus an haiku, abraimis’. == Beatha == Rugadh Gabriel Rosenstock i g[[Cill Fhíonáin]] in Oirthear Luimnigh ar an 29 Meán Fómhair [[1949]]. Dochtúir agus scríbhneoir as [[Schleswig-Holstein]] ba ea a athair. Banaltra, as Gaillimh ó dhúchas, ab ea a mháthair. Ba é an tríú duine clainne as seisear agus an chéad pháiste a rugadh don lánúin in Éirinn. Caitheadh amach as Coláiste Rinn Mhic Gormáin é agus bhí sé ar deoraíocht ina dhiaidh sin i g[[Coláiste Charraig an Tobair]]. [[Íomhá:The Quad, UCC, Cork - panoramio.jpg|clé|mion|220x220px|An Quad, [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Coláiste Ollscoile Chorcaí]]]] Rinne sé staidéar i [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|gColáiste Ollscoile Chorcaí.]] Sa ngrúpa filí Innti a bhain sé cáil amach ar dtús, ina raibh [[Michael Davitt (file)|Michael Davitt]], [[Liam Ó Muirthile]] agus [[Nuala Ní Dhomhnaill]]. {{Príomhalt|Innti}} Grúpa filí óga ba ea ''[[Innti]]'' a chuir iris amach agus a chuaigh ar fud na tíre ag léamh a gcuid saothair. Ba é Rosenstock an chéad duine de ghlúin ''[[Innti]]'' a chuir leabhar amach: ''Suzanne sa seomra folctha'' (1973). Chaith sé seal ag obair leis an tsraith theilifíse `Anois is Arís' ar RTÉ, agus tamall leis an nuachtán [[Anois]]. Chaith sé formhór a shaoil sa [[An Gúm|Ghúm]]; nuair nach bhfuair sé ardú céime ar bith ann chinn sé ar éirí sé as chun dul i mbun pinn go lánaimseartha. Bhí sé ina Chathaoirleach ar Poetry Ireland / Éigse Éireann agus ina Shealbhóir Ginealaigh le Celtic Buddhism. Bhí baint lárnach aige leis an bhféile litríochta [[IMRAM]]. Bhí ballraíocht shaoil aige i g[[Cumann na nAistritheoirí]] agus na d[[Teangairí]]. Ba bhall d'[[Aos Dána|Aosdána]] é freisin. === Saothar === Bhí an-cháil air as éagsúlacht agus fairsinge na bhfoinsí ar tharraing sé orthu sna seánraí go léir a chleacht sé agus bhí suim go háirithe aige i bhfealsúnacht, litríocht agus creideamh an oirthir. I ráiteas a chuir a mhuintir amach, dúradh gur “file idirnáisiúnta” ab ea é a chuir cuid de mhórscríbhneoirí an domhan faoi bhráid léitheoirí na Gaeilge. Dúradh gur chreid sé i gcumas na filíochta droichid a thógáil idir cultúir éagsúla.<ref name=":3" /> Níos déanaí bhí sé faoi gheasa ag an domhan mistiúil. Chuir sé spéis ar leith i gcultúr agus fealsúnacht India, na Seapáine agus an ChianOirthir i gcoitinne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://archive.ph/375wU#selection-4787.0-4787.26|teideal=‘Writing allows me to face what is happening now. And what is happening now is that I’m dying’|údar=Barry Egan|dáta=2026-03-29|language=en|work=www.independent.ie|dátarochtana=2026-04-06}}</ref> === Bás === Bhuail [[ailse putóige]] Gabriel Rosenstock timpeall 2019/2020, agus ansin d'fhulaing sé [[seipsis]] ; ba bheag nár mharaigh an tinneas é. Labhair sé in 2026 leis an ''Irish Independent'' agus le Raidió na Gaeltachta - ag caint lena mhac an craoltóir [[Tristan Rosenstock|Tristan]] ar an gclár "[https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/11788016/ An fear nár saolaíodh riamh]"<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/11788016/|teideal=Gabriel Rosenstock - An fear nár saolaíodh riamh. Machnamh ar an mbeatha agus ar an mbás le duine de mhórfhilí na hÉireann.|údar=RnaG|dáta=6 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Agus é ag dul i ngleic le ceithre cinn d’ailsí, bheartaigh an file agus smaointeoir Gabriel Rosenstock dialann ailse a choinneáil inar bhreac sé síos smaointe fánacha a rith leis faoin mbeatha agus faoin mbás. Sa chlár faisnéise seo, cloisimid sleachta ón dialann sin, agus tugann Rosenstock a léargas sainiúil féin dúinn ar an méid atá foghlamtha aige ón ngalar míthrócaireach sin.|dátarochtana=2026-04-06}}</ref> - faoin ailse mheiteastáiseach a bhí tar éis scaipeadh, faoin leigheas nach raibh ag feidhmiú a thuilleadh, agus faoina nglacadh a bhí aige roimh an mbás.<ref name=":1" /> Cailleadh é ar [[6 Aibreán]] [[2026]]. Labhair sé go misniúil le Nuacht TG4 cúpla lá sular cailleadh é, ag breathnú siar ar a shaol agus chun cinn chun na síoraíochta. Bhí sé i mbun dialainne faoina thréimhse leis an tinneas agus a dhearcadh ina leith. Maireann a bhean Eithne agus a gclann. Is nia leis [[Mario Rosenstock]], agus ball den chúigréad traidisiúnta [[Téada]] is ea a mhac [[Tristan Rosenstock]], láithreoir ar TG4, RTÉ agus [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]]. === Aitheantas === B'iomaí duais liteartha a bhí bronnta air: sparántachtaí ón gComhairle Ealaíon agus an Irish-American Cultural Foundation Award mar shampla. Rinne Hans-Christian Oeser aistriúchán dílis ar fhilíocht Ghabriel go Gearmáinis, saothar a thuill ardmholadh, ''Ein Archivar großer Taten: Ausgewählte Gedichte'' (2007). Bhronn Uachtarán Phoblacht Ioslamach na Pacastáine an bonn Tamgha-I-Khidmat air sa bhliain 2009. In 2019 reáchtáladh oíche mhór cheoil agus litríochta in onóir Gabriel Rosenstock, 'Ba Sheachtópas mé inné', agus aois 70 bliain slánaithe aige, agus é i lár an aonaigh ag an am.<ref name=":2" /> == Rogha foilseachán == I 1994 foilsíodh ''Rogha Rosenstock'', ina raibh dánta as 10 gcnuasach leis. Sa réamhrá a chuir an scoláire Robert Welch leis an mbailiúchán ''Rogha Dánta/Selected Poem''s in 2005, dúirt sé gur “filíocht dhomhanda” a bhí i saothar Rosenstock a chuir béim ar théamaí uilíocha agus go raibh sé ar dhuine de “de na filí is tuisceanaí dár linn”. Tugann an leabhar taistil ''Ólann mo Mhiúil as an nGainséis'' (Cló Iar-Chonnachta, 2003)<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-olann-mo-mhiuil-as-an-ngainseis-2.aspx|teideal=Ólann mo Mhiúil as an nGainséis|údar=Gabriel Rosenstock|dáta=EAGRÁN 13 · BEALTAINE 2002|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-04-06}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=ClubLeabhar.com - Agallamh le Gabriel Rosenstock - Ólann mo Mhiúil as an nGainséis|url=https://www.youtube.com/watch?v=SWEheHAEW4g|date=2012-06-05|author=Gaelchultúr Teoranta}}</ref> agus an chín lae idirghníomhach ''Dialann Anama'' (2007)<ref>''Dialann anama'': dialann idirghníomhach agus ábhar machnaimh le haghaidh 52 seachtain (Coiscéim, 2007)</ref> an-léiriú ar éirim an fhile ó thaobh creidimh, intleachta, fealsúnachta agus daonnachta. === Filíocht i nGaeilge agus eagráin dhátheangacha === * ''Susanne sa seomra folctha''. Clódhanna 1973 * ''Méaram''. An Clóchomhar 1981 * ''Om''. An Clóchomhar 1983 * ''Nihil Obstat''. [[Coiscéim]], 1984 * ''Migmars''. Ababúna, 1985 * ''Rún na gCaisleán''. Taibhse, 1986 * ''Portrait of the Artist as an Abominable Snowman'', Forest Books 1989, Domhan Books 2000<ref>Michael Hartnett a d'aistrigh na dánta roghnaithe ón nGaeilge, agus Jason Sommer a d'aistrigh na dánta nua. Tá an teideal féin thar a bheith tarraingteach - tagairt shoiléir ann do shaothar cáiliúil James Joyce, "A Portrait of the Artist as a Young Man", ach le casadh greannmhar (an Yeti). Baineann an leabhar le téamaí mar: Féiniúlacht an ealaíontóra / An deoraíocht nó an t-eachtrannacht / An nasc idir an nádúr agus an cruthaitheacht / Spioradáltacht agus macnamh Léiríonn an saothar seo raon leathan oibre Rosenstock - cé go bhfuil cáil air as a chuid scríbhneoireachta Gaeilge, scríobhann sé i mBéarla uaireanta.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Portrait of the artist as an abominable snowman: selected poems ... and new poems: [Partly] transl. from the Irish|url=https://www.goodreads.com/book/show/1380601.Portrait_Of_The_Artist_As_An_Abominable_Snowman|publisher=Forest Books|date=1989|location=London u.a|author=Gabriel Rosenstock, Michael Hartnett}}</ref> * ''Oráistí''. Rogha dánta agus dánta nua. [[Cló Iar-Chonnachta]], 1991 * ''Ní mian léi an fhilíocht níos mó''. Cló Iar-Chonnachta, 1993<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/siopa/ni-mian-lei-an-fhiliocht-nios-mo/?lang=en|teideal=Ni Mian léi an Fhilíocht Níos Mó {{!}} Litríocht|language=ga-IE|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> * ''Rogha Rosenstock''. Cló Iar-Chonnachta, 1994 * ''Syójó''. Cló Iar-Chonnachta, 2001 * ''Eachtraí Krishnamurphy''. Coiscéim, 2003 * ''Forgotten Whispers / Cogair dhearúdta''. 2003. (téacs dhátheangach, haiku agus grianghraif, i gcomhar le le John Minihan) * ''Krishnamurphy Ambaist''. Coiscéim, 2004 * ''Hymn to the Earth''. The Silverstrand Press, 2004. (Dánta móide grianghraif le Ron Rosenstock) * '''''Rogha Dánta/ Selected Poems'', aistrithe ag [[Paddy Bushe]]: CIC, 2005''' * ''I met a man: luminous lines concerning real people from real places'', Doghouse, 2005<ref>{{Lua idirlín|url=https://openlibrary.org/works/OL567878W/I_met_a_man_--?edition=key:/books/OL20571691M|teideal=I met a man by Gabriel Rosenstock {{!}} Open Library|údar=OpenLibrary.org|language=ga|work=Open Library|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> * ''Bliain an Bhandé / Year of the Goddess''. [téacs dátheangach] Dedalus Press 2007 * ''Tuairiscíonn Krishnamurphy ó Bagdhad'', Coiscéim, 2007 * ''Guthanna Beannaithe an Domhain'', Coiscéim, 2008 * ''Margadh na Míol in Valparaíso / The Flea Market in Valparaíso'' (rogha dánta agus dánta nua) CIC 2014 * ''Cuach ó Aois Eile ag Glaoch''. Coiscéim, 2014 * ''Sasquatch''. Arlen House, 2014 (eagrán nua ó Alba Publishing 2018) * ''Orpheus in the underpass'', Onslaught Press, 2017 * ''Glengower: Poems for no one in Irish and English'', Onslaught Press 2018<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.poetryireland.ie/writers/articles/gabriel-rosenstocks-glengower-poems-for-no-one-in-irish-and-english|teideal=Gabriel Rosenstock’s Glengower: Poems for No one in Irish and English {{!}} Poetry Ireland|work=www.poetryireland.ie|dátarochtana=2025-10-24|archivedate=2025-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250806025440/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/gabriel-rosenstocks-glengower-poems-for-no-one-in-irish-and-english}}</ref> * ''Faoi Scáil Gheal na hIndia'', Comhar 2025. <nowiki>ISBN 978-1-7395129-8-9</nowiki><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/siopa/faoi-scail-gheal-na-hindia/|teideal=Faoi Scáil Gheal na hIndia {{!}} Litríocht|language=en-US|dátarochtana=2026-04-06}}</ref> === Aistriúcháin === Bhí Gabriel Rosenstock ar dhuine de na haistritheoirí Gaeilge ba chumasaí lena linn. Tá cáil ar mar aistritheoir, agus saothar le [[Seamus Heaney]], Georg Trakl, [[Günter Grass]], Peter Huchel, Ko Un, K. Satchidanandan, Rabindranath Tagore, Hilde Domin agus Samuel Beckett agus go leor eile aistrithe aige. D’aistrigh sé go Gaeilge cuid de shraitheanna iomráiteacha [[Tintin]] agus [[Asterix]] agus chuir sé Gaeilge ar ''[[The Gruffalo]]''. D’aistrigh sé saothar le go leor amhránaithe don bhféile litríochta Imram, ina measc Leonard Cohen, Bob Dylan agus Joni Mitchell. * ''Crann almóinní milis agus searbh: rogha dánta'' (Coiscéim, 2006) [aistriúchán ar ''Bittersüsser Mandelbaum: ausgewählte Gedichte'' le Hilde Domin] * ''Agallamh an tseanóra lena anam: dánta'' (Coiscéim, 2007) [aistriúchán ar ''Der alte Mann spricht mit seiner Seele'' le Günter Kunert] * ''An tAonú Aithne déag: rogha dánta'' (Coiscéim, 2008) [aistriúchán ar ''Das elfte Gebot: ausgewählte Gedichte'' le Michael Krüger] === Daoine óga === * ''An tOllamh Folamh'' (Cois Life, 2009). Thugas an ghealach ag siúl (An Gúm, 2007) [aistriúchán ar ''I took the Moon for a Walk'' le Carolyn Curtis] * ''Na daoine dalla: saorchóiriú ar scéal béaloidis'' (An Gúm, 2007) * ''Clann na nÉan'': úrscéal gairid do dhéagóirí (Comhar Teoranta, 2005) * ''Scuabtha chun siúil'' (An Gúm, 2002) [aistriúchán ar ''Room on the Broom'' le Julia Donaldson] * ''[https://www.scribd.com/document/718463464/Snowy-Owl-Haiku-for-Older-Children Snowy Owl | Ulchabhán Sneachtúil,]'' ríomhleabhar saor in aisce, 2024, [https://www.scribd.com/document/718463464/Snowy-Owl-Haiku-for-Older-Children anseo] nó [https://freekidsbooks.org/snowy-owl-haiku-for-older-children/ anseo]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-mor-is-fiu-seal-a-chaitheamh-i-ndanlann-gabriel-rosenstock/|teideal=Is mór is fiú seal a chaitheamh i nDánlann Gabriel Rosenstock|údar=Pól Ó Muirí|dáta=23 Deireadh Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> * [https://freekidsbooks.org/wp-content/uploads/2023/03/2303-Orang-Utan_Haiku-GR-FKB.pdf ''Órang-Útan''], ríomhleabhar saor in aisce, 2025<ref name=":0" /> === Haiku === Rinne sé forbairt mhór sa Ghaeilge ar fhoirmeacha amhail an ''haiku'' agus an ''tanka'' agus d’oibrigh sé in éineacht le grianghrafadóirí ar nós Ron Rosenstock, Jason Symes agus Debiprasad Mukherjee ar fhorbairt an tseánra nua, an fóta-''haiku''. * ''Antlered Stag of Dawn'', The Onslaught Press, Oxford 2015. Haiku i nGaeilge móide leaganacha Béarla, Béarla na hAlban agus Seapáinise<ref>{{Lua idirlín|url=https://evertype.com/books/onslaught-anatomy-of-a-whale.html|teideal=Antlered Stag of Dawn|work=evertype.com|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> * ''Chogyam Trungpa: One Hundred Haiku'', agus leaganacha Béarla agus Seapáinise. Amazon Kindle, 2014 *''EVERY NIGHT I SEND YOU FLOWERS'', Tanka in response to the art of Odilon Redon, bilingual. Cross-Cultural Communications, New York (ebook) 2020 * ''The Road to Corrymore / Bóthar an Choire Mhóir'', [[:en:Ekphrasis|Ekphrastic]] Dátheangach. Cross-Cultural Communications, New York (ebook) 2021 * ''Rún na Rún / Secret Of Secrets'', tanka dátheangach, Cross-Cultural Communications 2021 <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.calameo.com/books/0067764001f775a5907f7|teideal=Secret Of Secrets Def|language=en|work=calameo.com|dátarochtana=2025-10-24}}</ref> * ''[https://ojalart.com/wp-content/uploads/Rosenstock.Otomo_.Drops-of-Water.newest.pdf Drops of Water]'', haiku in Béarla, Gaeilge agus Scots, Buttonhook 2023 => [https://ojalart.com/wp-content/uploads/Rosenstock.Otomo_.Drops-of-Water.newest.pdf ríomhleabhar] === Eile === Scríobh Rosenstock drámaí chomh maith le hailt nuachtáin (mar sh [[Tuairisc.ie]]) agus go leor eile. == Aitheantas == Rinne Hans-Christian Oeser aistriúchán dílis ar fhilíocht Ghabriel go Gearmáinis, saothar a thuill ardmholadh, ''Ein Archivar großer Taten: Ausgewählte Gedichte'' (2007). Bhronn Uachtarán Phoblacht Ioslamach na Pacastáine an bonn Tamgha-I-Khidmat air sa bhliain 2009. Molscéal: 'Ba Sheachtópas mé inné' - Oíche mhór cheoil agus litríochtasa bhliain 2019 in onóir Gabriel Rosenstock, agus aois 70 bliain slánaithe aige, agus é i lár an aonaigh i gcónaí.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/|teideal=Gabriel Rosenstock 70|language=en|work=Foghlaim TG4|dátarochtana=2025-10-24|údar=Molscéal}}</ref> == Scannánaíocht == * [[Muppets Anocht]] (2001) * [[SpongeBob SquarePants]] (2002) * [[Angelo Rules]] (2010) * [[Eloise]] (2011) * [[Wallace and Gromit's World of Inventions]] (2012) * [[Bear Mor is Glog]] (2013) * [[Q Pootle 5]] (2014) * [[Jamie's Got Tentacles]] (2017) * [[Dot.]] (2018) * [[Adventure Time]] (2019) == Naisc sheachtracha == * [http://roghaghabriel.blogspot.ie/ Blag Ghabriel Rosenstock] * [http://www.rte.ie/radio1/scribhneoiri/2010-12-18.html Clár RTE Raidió 1, “Scríbhneoirí Faoi Chaibidil 2010” (ábhar pléite)] * [https://soundcloud.com/walkereireann Léann Gabriel Rosenstock a leagan Gaeilge féin de chlasaicigh ár linne do pháistí óga. Walker Éireann na foilsitheoirí.] * [http://www.rte.ie/archives/2018/0321/949098-gabriel-rosenstock-poet/ Labhraíonn Gabriel Rosenstock lena chomhfhile Michael Davitt faoin dán Uaireanta is Fear Bréige Mé. 1988.] * [https://www.pinterest.co.uk/dmhball/ Poetry: tanka and haiku, roghanna Ghabriel] * "[https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/11788016/ An fear nár saolaíodh riamh]"<ref name=":4" /> == Féach freisin == * ''[[Innti]]'' * [[Tristan Rosenstock]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Rosenstock, Gabriel}} [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh|Rosenstock, Gabriel]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949|Rosenstock, Gabriel]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Filí haiku]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:INNTI]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Lucht TG4]] d0i3h9mi3cf14cwoncecx13vqigwvmf 0 8101 1315976 1273609 2026-05-28T17:04:39Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315976 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Planting at Our Community Place Harrisonburg VA April 2008.jpg|mion|Daoine ag déanamh garraíodóireachta]] Is ceird í an '''gharraíodóireacht''' ina gcothaítear [[Planda|plandaí]] le haghaidh tírdhreach deas a chruthú. {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Luibheolaíocht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 3ynf8gly6acqui7asoaf57nk9yx4aau 1315977 1315976 2026-05-28T17:04:45Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:223.205.72.14|223.205.72.14]] 1273609 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Planting at Our Community Place Harrisonburg VA April 2008.jpg|mion|Daoine ag déanamh garraíodóireachta]] Is ceird í an '''gharraíodóireacht''' ina gcothaítear [[Planda|plandaí]] le haghaidh tírdhreach deas a chruthú. {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Luibheolaíocht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 3pg2barn5lfc05a8mqytg2pkjqmz2t1 0 8736 1315970 1283132 2026-05-28T17:03:38Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315970 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Front views of the Venus de Milo.jpg|thumb|[[Venus de Milo|Véineas de Milo]] ar taispeántas i [[Músaem]] an [[Louvre]], [[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]].]] ''Oilteacht'' an bhunbhrí a bhí le h'''Ealaín''' sa Ghaeilge. "Cumas oilte gníomh a bhfuil scil ag baint leis agus a mbeidh toradh an ghnímh sin le haithint atá i gceist [...] Tá ciall na cleasaíochta i gceist leis an ealaín fosta agus tá an chiall sin ar cheann de na bríonna is coitianta a fhaightear sa chaint go fóill."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lillis Ó Laoire|date=2016|url=http://leannteangaanreiviu.com/node/361|title=Dóchas an Dúchais: Neartú na nEalaíon Dúchais agus nGréasán Cultúrtha sa Ghaeilge|journal=[[Léann Teanga: An Reiviú|An Reiviú]]|volume=|issue=|accessdate=|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361 |date=2020-01-24 }}</ref>. Is é fíor-bhrí na hEalaíne ná tuiscint go bhfuil rud éigin níos mó ná an méid a léirítear go fisiciúil. Fágtar faoin lucht éisteachta/féachana atá sé cinneadh a dhéanamh/cur síos a dhéanamh ar cad é sin. Is foirm scríbhneoireachta í an ealaín. Teachtaireacht is ea scríobhaí a insíonn an t-údar duit an bhrí. Mar sin féin, sa scríbhneoireacht ealaíne insíonn an lucht féachana an teachtaireacht agus mar sin is féidir léirmhínithe gan teorainn a bheith ann. Dála a comhbhríonna i dteangacha eile, tá an chéad bhunbhrí thuasluaite ag leathnú an t-am ar fad agus sa lá atá inniu ann is ionann 'ealaín' go minic agus táirge ar bith de chuid na [[Samhlaíocht|samhlaíochta]] a dhírítear ar an tsamhlaíocht féin. Ó [[An Renaissance|Athbheochan an Léinn]] anall ba ghnách san [[An Eoraip|Eoraip]] na [[Míndána]] (i.e. ealaíona na [[Péintéireacht|péintéireachta]], na líníochta, na [[Dealbhóireacht|dealbhóireachta]] agus na [[Ailtireacht|hailtireachta]]) a dhealú amach ó na hEalaíona Feidhmeacha, ealaíona a cuireadh i bhfeidhm ar earraí chun iad a mhaisiú; ach bhí seo bunoscionn le dearcadh cultúr agus sibhialtachtaí eile agus le dearcadh na hEorpa féin roimhe sin. De réir an Choincheapúlachais, [[fealsúnacht]] ealaíne a tháinig chun cinn tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]], is féidir le duine ar bith a bheith ina [[ealaíontóir]] agus is féidir le rud ar bith a bheith ina théama i saothar ealaíne. Meán chun pearsantacht, braistintí nó spiorad an ealaíontóra a léiriú atá san Ealaín de réir na teoirice seo. Is é an t-[[ealaíontóir]] ábhar a chuid ealaíne féin, murab ionann agus an scéal i dtraidisiúin nó i bhfealsúnachtaí ealaíne san am a chuaigh thart. Sainmhíniú de chuid an Iarthar é seo, ar ndóigh, agus gan baint aige le formhór na dtraidisiún eile. Bhí aidhmeanna dá gcuid féin acu siúd. Neamh agus an Domhan a nascadh le chéile ba chuspóir do [[Péintéireacht|Phéintéireacht]] na Síne, mar shampla, agus níor mhór duit dianstaidéar agus dianmhachnamh a dhéanamh roimh duit tabhairt faoin obair. [[Íomhá:Anne Vallayer-Coster - Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture - WGA24263.jpg|clé|mion|Anne Vallayer-Coster - ''Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture''  (1769, Louvre)]] Déantar cineálacha difriúla de léiriú ealaíonta a rangú mar a leanas: [[Nádúrachas]], agus iarracht á déanamh ar an ábhar a léiriú mar a fheiceann an tsúil é. [[Teibíochas]], agus an t-ábhar á léiriú trí stíliú agus trí fhíoracha neamhnádúrtha. [[Neamh-oibiachtúlachas]], agus mothúcháin á spreagadh sa lucht féachana le dathanna agus le fíoracha, díreach mar a dhéanann an ceol. == Teicníochtaí Coitianta Chun Saothair Ealaíne A Dhéanamh == * [[Aicrilic]] * [[Céireagrafadh]] * [[Greanadóireacht]] * [[Guais]] * [[Oladhath]] * [[Síodaghrafadh]] * [[Teampara]] * [[Uiscedhath]] == Cineálacha Ealaíne == * [[Péintéireacht]] * [[Litríocht]] * [[Dealbhóireacht]] * [[Ceol]] * [[Damhsa]] * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Scannánaíocht]] == Naisc sheachtracha == {{Commons|Art}} * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Ealaín|*]] 8xxehr97vqqqk9we0ay6iu7yuxjwyni 1315971 1315970 2026-05-28T17:03:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1283132 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Front views of the Venus de Milo.jpg|thumb|[[Venus de Milo|Véineas de Milo]] ar taispeántas i [[Músaem]] an [[Louvre]], [[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]].]] ''Oilteacht'' an bhunbhrí a bhí le h'''Ealaín''' sa Ghaeilge. "Cumas oilte gníomh a bhfuil scil ag baint leis agus a mbeidh toradh an ghnímh sin le haithint atá i gceist [...] Tá ciall na cleasaíochta i gceist leis an ealaín fosta agus tá an chiall sin ar cheann de na bríonna is coitianta a fhaightear sa chaint go fóill."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lillis Ó Laoire|date=2016|url=http://leannteangaanreiviu.com/node/361|title=Dóchas an Dúchais: Neartú na nEalaíon Dúchais agus nGréasán Cultúrtha sa Ghaeilge|journal=[[Léann Teanga: An Reiviú|An Reiviú]]|volume=|issue=|accessdate=|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361 |date=2020-01-24 }}</ref>. Is é fíor-bhrí na hEalaíne ná tuiscint go bhfuil rud éigin níos mó ná an méid a léirítear go fisiciúil. Fágtar faoin lucht éisteachta/féachana atá sé cinneadh a dhéanamh/cur síos a dhéanamh ar cad é sin. Is foirm scríbhneoireachta í an ealaín. Teachtaireacht is ea scríobhaí a insíonn an t-údar duit an bhrí. Mar sin féin, sa scríbhneoireacht ealaíne insíonn an lucht féachana an teachtaireacht agus mar sin is féidir léirmhínithe gan teorainn a bheith ann. Dála a comhbhríonna i dteangacha eile, tá an chéad bhunbhrí thuasluaite ag leathnú an t-am ar fad agus sa lá atá inniu ann is ionann 'ealaín' go minic agus táirge ar bith de chuid na [[Samhlaíocht|samhlaíochta]] a dhírítear ar an tsamhlaíocht féin. Ó [[An Renaissance|Athbheochan an Léinn]] anall ba ghnách san [[An Eoraip|Eoraip]] na [[Míndána]] (i.e. ealaíona na [[Péintéireacht|péintéireachta]], na líníochta, na [[Dealbhóireacht|dealbhóireachta]] agus na [[Ailtireacht|hailtireachta]]) a dhealú amach ó na hEalaíona Feidhmeacha, ealaíona a cuireadh i bhfeidhm ar earraí chun iad a mhaisiú; ach bhí seo bunoscionn le dearcadh cultúr agus sibhialtachtaí eile agus le dearcadh na hEorpa féin roimhe sin. De réir an Choincheapúlachais, [[fealsúnacht]] ealaíne a tháinig chun cinn tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]], is féidir le duine ar bith a bheith ina [[ealaíontóir]] agus is féidir le rud ar bith a bheith ina théama i saothar ealaíne. Meán chun pearsantacht, braistintí nó spiorad an ealaíontóra a léiriú atá san Ealaín de réir na teoirice seo. Is é an t-[[ealaíontóir]] ábhar a chuid ealaíne féin, murab ionann agus an scéal i dtraidisiúin nó i bhfealsúnachtaí ealaíne san am a chuaigh thart. Sainmhíniú de chuid an Iarthar é seo, ar ndóigh, agus gan baint aige le formhór na dtraidisiún eile. Bhí aidhmeanna dá gcuid féin acu siúd. Neamh agus an Domhan a nascadh le chéile ba chuspóir do [[Péintéireacht|Phéintéireacht]] na Síne, mar shampla, agus níor mhór duit dianstaidéar agus dianmhachnamh a dhéanamh roimh duit tabhairt faoin obair. [[Íomhá:Anne Vallayer-Coster - Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture - WGA24263.jpg|clé|mion|Anne Vallayer-Coster - ''Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture''  (1769, Louvre)]] Déantar cineálacha difriúla de léiriú ealaíonta a rangú mar a leanas: [[Nádúrachas]], agus iarracht á déanamh ar an ábhar a léiriú mar a fheiceann an tsúil é. [[Teibíochas]], agus an t-ábhar á léiriú trí stíliú agus trí fhíoracha neamhnádúrtha. [[Neamh-oibiachtúlachas]], agus mothúcháin á spreagadh sa lucht féachana le dathanna agus le fíoracha, díreach mar a dhéanann an ceol. == Teicníochtaí Coitianta Chun Saothair Ealaíne A Dhéanamh == * [[Aicrilic]] * [[Céireagrafadh]] * [[Greanadóireacht]] * [[Guais]] * [[Oladhath]] * [[Síodaghrafadh]] * [[Teampara]] * [[Uiscedhath]] == Cineálacha Ealaíne == * [[Péintéireacht]] * [[Litríocht]] * [[Dealbhóireacht]] * [[Ceol]] * [[Damhsa]] * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Scannánaíocht]] == Naisc sheachtracha == {{Commons|Art}} * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Ealaín|*]] gnwfkmkn6pfan3o3h48eznt31rx4fvz 0 9414 1315990 756619 2026-05-28T17:07:04Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315990 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|An [[Mona Lisa]] le [[Leonardo da Vinci]]]]Is é an sainmhíniú atá ar '''phéintéireacht''' ná lí a chur trí mheán le hoibreán nasctha ar chanbhás, ar pháipéar nó ar bhalla. Ach, den chuid is mó is tagairt é péintéireacht don eolaíocht agus [[Ealaín|ealaíon]] a chuireann mothúcháin agus smaointe in iúl trí léiriúchán déthoiseach. Déanann ealaíontóir ar a dtugtar péintéir é seo. Úsáidtear teicnící difriúla chun an obair a chur i bhfeidhm. Eagraíonn staraithe na healaíne tréimhsí éagsúla le linn fhorbairt na [[Ealaín|healaíne]] agus tá teicníc áirithe ag gach ceann acu. == Stair na healaíne == * [[An Réamhstair|Réamhstair]] * [[An Éigipt]], [[an Ghréig]] is [[an Róimh]] * [[An Mheánaois]] * [[Renaissance]] * Barócachas agus Rocócó * Nua-aimseartha == Stíleanna == == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} <!--- Foinse: Vicipéid Bhéarla agus an leabhar ''Ríocht na Súl'' ón Gúm---> <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Péintéireacht|!]] r5bvwrkrdazmvtr3qzsnuq12i80vsvf 1315993 1315990 2026-05-28T17:07:10Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Dexbot|Dexbot]] 756619 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|An [[Mona Lisa]] le [[Leonardo da Vinci]]]]Is é an sainmhíniú atá ar '''phéintéireacht''' ná lí a chur trí mheán le hoibreán nasctha ar chanbhás, ar pháipéar nó ar bhalla. Ach, den chuid is mó is tagairt é péintéireacht don eolaíocht agus [[Ealaín|ealaíon]] a chuireann mothúcháin agus smaointe in iúl trí léiriúchán déthoiseach. Déanann ealaíontóir ar a dtugtar péintéir é seo. Úsáidtear teicnící difriúla chun an obair a chur i bhfeidhm. Eagraíonn staraithe na healaíne tréimhsí éagsúla le linn fhorbairt na [[Ealaín|healaíne]] agus tá teicníc áirithe ag gach ceann acu. == Stair na healaíne == * [[An Réamhstair|Réamhstair]] * [[An Éigipt]], [[an Ghréig]] is [[an Róimh]] * [[An Mheánaois]] * [[Renaissance]] * Barócachas agus Rocócó * Nua-aimseartha == Stíleanna == == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} <!--- Foinse: Vicipéid Bhéarla agus an leabhar ''Ríocht na Súl'' ón Gúm---> <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Péintéireacht|!]] s8swjyoi4i3zpvbcr19tq2tghls0ju7 0 9729 1315751 1315546 2026-05-28T14:47:28Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315751 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] hdh6fnal0bvaionkw81tlelh768je4b 1315752 1315751 2026-05-28T14:47:32Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 1315840 1315752 2026-05-28T16:40:53Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315840 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] esx0jjov8ty0wmlesn3cce9ymx8zj76 1315841 1315840 2026-05-28T16:40:57Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 0 9797 1315728 1315496 2026-05-28T14:41:43Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315728 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] 9mkysl776vngojkcyk5wklfiulbb136 1315730 1315728 2026-05-28T14:42:19Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315730 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 1315820 1315730 2026-05-28T16:36:58Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315820 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] 1i8odfrzkj1nwfr68l8gkp40karo6h5 1315821 1315820 2026-05-28T16:37:01Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315730 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 10602 1315753 1315545 2026-05-28T14:47:49Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315753 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] dlu1hebpbtk7efbadop62oahnrsgmja 1315754 1315753 2026-05-28T14:47:54Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 1315842 1315754 2026-05-28T16:41:18Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315842 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] 5g0cdqtqcoia7m0c7sqzzv8y81pe30c 1315843 1315842 2026-05-28T16:41:24Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 0 10752 1315737 1315560 2026-05-28T14:43:41Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315737 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] q2z6ia6xoecwsraf3u02fvgfremcaus 1315738 1315737 2026-05-28T14:43:53Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 1315828 1315738 2026-05-28T16:38:35Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315828 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 9k9zya1hwim5ftuqt10f58jfsrvcllf 1315829 1315828 2026-05-28T16:38:41Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 0 11819 1315705 1315477 2026-05-28T14:37:51Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315705 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] ia1fljdhk5qv7ihpprj725spbpah6yy 1315707 1315705 2026-05-28T14:37:59Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315707 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1315794 1315707 2026-05-28T16:32:45Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315794 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] 3hz83koka0s1awhso1isyvsww12evl5 1315795 1315794 2026-05-28T16:32:49Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315707 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1315866 1315795 2026-05-28T16:45:17Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315866 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] 3hz83koka0s1awhso1isyvsww12evl5 1315870 1315866 2026-05-28T16:46:06Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315707 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1316070 1315870 2026-05-28T17:55:40Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316070 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] 8y69andi4nm8wddw4vj5w6oqkfo4r9u 1316071 1316070 2026-05-28T17:55:46Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316071 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1316111 1316071 2026-05-28T22:29:06Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316111 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] 79gai2bck2r18b1gavw6zima6efvx4x 1316117 1316111 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316071 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 11820 1315867 1309904 2026-05-28T16:45:31Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315867 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] nrvhzguj0k8npx11wory86qwr36z55m 1315868 1315867 2026-05-28T16:46:00Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alison|Alison]] 1309904 wikitext text/x-wiki Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] 4p5yw5ygdkzpnawjuur7es4vs55jwpk 0 11821 1315876 996469 2026-05-28T16:47:23Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315876 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 1czmk1ze7jvm0gtyf5tt590mts6d11r 1315877 1315876 2026-05-28T16:47:34Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 996469 wikitext text/x-wiki Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hzf71wx24uo7qib6jpciff69zcc1w7r 0 12978 1316002 1271791 2026-05-28T17:09:01Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316002 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Sign-1050012, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.jpg|mion|[[An Daingean|Daingean]]]] [[Íomhá:IE Wild Atlantic Way Sign.svg|mion|220x220px|[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]]] [[Íomhá:Discoverireland logo.jpg|mion]] [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Jamaica, the gem of the tropics, Thomas Cook travel poster, 1910.jpg|mion|Póstaer taistil Thomas Cook, 1910, ag iarraidh turasóirí a mhealladh go dtí an Iamáice]] [[Íomhá:Pays touristiques.svg|thumb|Turasóireacht de réir tíre sa bhliain 2001]] Séard atá i gceist le '''turasóireacht''' ná [[taisteal]] mar [[Caitheamh aimsire|chaitheamh aimsire]] nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad [[Duine|daoine]] a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáth-thimpeallacht ar feadh níos lú ná [[bliain]] amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, [[gnó]] nó sláinte agus gan aon [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla. Mar a dúirt an fealsamh Francach [[Blaise Pascal]] ‘dá bhféadfadh an duine daonna fanacht socair ag baile ina sheomra féin ina aonar, ní bheadh aon trioblóid in aon chor sa domhan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-duine-ar-thoir-an-unique-experience-agus-a-loit-ar-a-cheile/|teideal=Gach duine ar thóir an ‘unique experience’ – agus á lot ar a chéile|údar=Seosaimhín Ní Bheaglaoich|dáta=23 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-23}}</ref> == Stair == Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain [[2004]], bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain [[2010]], rinne 940 milliún duine amhlaidh. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht. Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna [[2000idí]] déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, [[2008]], moill a lean sa bhliain [[2009]]. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin. == Geilleagar == Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/committee/dail/33/joint_committee_on_tourism_culture_arts_sport_and_media/reports/2023/2023-11-16_forbairt-na-turasoireachta-tuaithe-in-eirinn_ga.pdf|teideal=Forbairt na Turasóireachta Tuaithe in Éirinn|údar=oireachtas.ie|dáta=Samhain 2023|dátarochtana=2024}}</ref> Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don [[timpeallacht]], go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach. {{Main|Róthurasóireacht}} Ó na [[2010idí]] ar leith, is iad an [[Fhrainc]], na [[Stáit Aontaithe]], agus [[an tSín]] na trí thír is mó turasóireacht ar [[An Domhan|domhan]], ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna [[Cois Fharraige|cois farraige]] agus [[aeráid]] the le linn an [[Geimhreadh|gheimhridh]] thuaisceartach acu, a leithéidí [[na Bahámaí]], [[na Séiséil]] agus na [[Oileáin Mhaildíve|Maildíve]]. Is iad [[Páras]], [[Londain]] agus [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] na trí [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is mó tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair. == Féach freisin == * [[Róthurasóireacht]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Turasóireacht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] jryho5ym3xjxxbrwnk3iwb7n9dxru80 1316003 1316002 2026-05-28T17:09:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TGcoa|TGcoa]] 1271791 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sign-1050012, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.jpg|mion|[[An Daingean|Daingean]]]] [[Íomhá:IE Wild Atlantic Way Sign.svg|mion|220x220px|[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]]] [[Íomhá:Discoverireland logo.jpg|mion]] [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Jamaica, the gem of the tropics, Thomas Cook travel poster, 1910.jpg|mion|Póstaer taistil Thomas Cook, 1910, ag iarraidh turasóirí a mhealladh go dtí an Iamáice]] [[Íomhá:Pays touristiques.svg|thumb|Turasóireacht de réir tíre sa bhliain 2001]] Séard atá i gceist le '''turasóireacht''' ná [[taisteal]] mar [[Caitheamh aimsire|chaitheamh aimsire]] nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad [[Duine|daoine]] a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáth-thimpeallacht ar feadh níos lú ná [[bliain]] amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, [[gnó]] nó sláinte agus gan aon [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla. Mar a dúirt an fealsamh Francach [[Blaise Pascal]] ‘dá bhféadfadh an duine daonna fanacht socair ag baile ina sheomra féin ina aonar, ní bheadh aon trioblóid in aon chor sa domhan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-duine-ar-thoir-an-unique-experience-agus-a-loit-ar-a-cheile/|teideal=Gach duine ar thóir an ‘unique experience’ – agus á lot ar a chéile|údar=Seosaimhín Ní Bheaglaoich|dáta=23 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-23}}</ref> == Stair == Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain [[2004]], bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain [[2010]], rinne 940 milliún duine amhlaidh. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht. Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna [[2000idí]] déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, [[2008]], moill a lean sa bhliain [[2009]]. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin. == Geilleagar == Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/committee/dail/33/joint_committee_on_tourism_culture_arts_sport_and_media/reports/2023/2023-11-16_forbairt-na-turasoireachta-tuaithe-in-eirinn_ga.pdf|teideal=Forbairt na Turasóireachta Tuaithe in Éirinn|údar=oireachtas.ie|dáta=Samhain 2023|dátarochtana=2024}}</ref> Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don [[timpeallacht]], go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach. {{Main|Róthurasóireacht}} Ó na [[2010idí]] ar leith, is iad an [[Fhrainc]], na [[Stáit Aontaithe]], agus [[an tSín]] na trí thír is mó turasóireacht ar [[An Domhan|domhan]], ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna [[Cois Fharraige|cois farraige]] agus [[aeráid]] the le linn an [[Geimhreadh|gheimhridh]] thuaisceartach acu, a leithéidí [[na Bahámaí]], [[na Séiséil]] agus na [[Oileáin Mhaildíve|Maildíve]]. Is iad [[Páras]], [[Londain]] agus [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] na trí [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is mó tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair. == Féach freisin == * [[Róthurasóireacht]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Turasóireacht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 43pzqopoly9ir7skbwg8zncfmnf6a28 0 13872 1315882 874712 2026-05-28T16:48:32Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315882 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] pbzkz4vw2iczlzf0pclojbt785lml92 1315884 1315882 2026-05-28T16:48:58Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Alpinu|Alpinu]] 874712 wikitext text/x-wiki Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] 7ouc7039mwq1nadvle6sb5h1roicxdy 0 15160 1315697 1315461 2026-05-28T14:36:18Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315697 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k20yijhbxoi9hm5c4bdf4jjhh8i8kjr 1315699 1315697 2026-05-28T14:36:32Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315699 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 1315786 1315699 2026-05-28T16:30:34Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315786 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] syscvvxwhr6e27pqqfkt75gpiyoq182 1315787 1315786 2026-05-28T16:30:40Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315699 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 1316062 1315787 2026-05-28T17:54:05Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316062 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] 2p06gyfv9nmggy86q59zmhbzdk7lrkb 1316063 1316062 2026-05-28T17:54:16Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316063 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 1316093 1316063 2026-05-28T20:19:08Z Марин и его друзья. Подводные истории11 74623 https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM 1316093 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM https://www.youtube.com/watch?v=S3GNCHtvVjM {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] kpk2dgq93ee1k007ygp2a1zo3oww7f7 1316094 1316093 2026-05-28T20:19:14Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории11|Марин и его друзья. Подводные истории11]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316063 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 1316107 1316094 2026-05-28T22:28:07Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316107 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] mi1yn2gd4l2ppk6iuq5zvdeu41unvpe 1316118 1316107 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316063 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] k5in3n9uj8cmu0uj8o94p9xc0iiex7n 14 17293 1316012 672226 2026-05-28T17:11:08Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316012 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Earth}} [[Catagóir:Pláinéid]] [[Catagóir:Dúlra]] p60nn5qie2mytbufenb8r2n3xcrsoh2 1316014 1316012 2026-05-28T17:11:27Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:KLBot2|KLBot2]] 672226 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Earth}} [[Catagóir:Pláinéid]] [[Catagóir:Dúlra]] sxsdv01f64wxrc7klzoxgnb3ltbpzl2 0 17654 1315988 1105768 2026-05-28T17:06:47Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315988 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Match_on_TV.jpg|deas|250px|thumb|Oirfide]] Is éard is '''oirfide''' ann ná gníomhacha atá ceaptha chun pléisiúr nó suaimhneas a thabhairt do dhaoine. Is féidir leis an lucht féachana páirt éighníomhach a ghlacadh sa t[[siamsaíocht]], ag amharc ar [[ceoldráma]] nó [[scannán]] mar shampla, nó páirt ghníomhach a ghlacadh, a leithéid agus ag imirt [[Cluiche|cluichí]]. Bíonn 'léamh na litríochta' agus 'spórt a imirt' de ghnáth san áireamh mar oirfide, ach is minic a mbreithneofar orthu mar chaitheamh aimsire, toisc go mbíonn rannpháirtíocht ghníomhach i gceist leo agus ní amháin suaimhneas éigníomhach. {{Cómhaoin|Category:Entertainment|Oirfide}} {{síol}} [[Catagóir:Siamsaíocht]] p2nqym8ucnouuznywx64lkw6z8r9ciq 1315992 1315988 2026-05-28T17:07:07Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1105768 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Match_on_TV.jpg|deas|250px|thumb|Oirfide]] Is éard is '''oirfide''' ann ná gníomhacha atá ceaptha chun pléisiúr nó suaimhneas a thabhairt do dhaoine. Is féidir leis an lucht féachana páirt éighníomhach a ghlacadh sa t[[siamsaíocht]], ag amharc ar [[ceoldráma]] nó [[scannán]] mar shampla, nó páirt ghníomhach a ghlacadh, a leithéid agus ag imirt [[Cluiche|cluichí]]. Bíonn 'léamh na litríochta' agus 'spórt a imirt' de ghnáth san áireamh mar oirfide, ach is minic a mbreithneofar orthu mar chaitheamh aimsire, toisc go mbíonn rannpháirtíocht ghníomhach i gceist leo agus ní amháin suaimhneas éigníomhach. {{Cómhaoin|Category:Entertainment|Oirfide}} {{síol}} [[Catagóir:Siamsaíocht]] kdzq4npnyos1d6qm2pho34rty1w7hf4 0 17656 1315982 889993 2026-05-28T17:05:39Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315982 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Artesanía de Salta.jpg|deas|250px|thumb|Lámhcheird.]] Is éard is '''lámhcheird''' nó ceardaíocht ann ná an saghas oibre ina ndéantar gléasanna úsáideacha agus maisithe le lámha agus uirlisí simplí, go haonraic. Go hiondúil úsáidtear an téarma i gcomhair earraí a bhíonn monaraithe go neamh-meicniúil i mbealaí traidisiúnta. {{síol}} [[Catagóir:Ealaíona agus ceardaíocht]] jwf8tsa5458p58qzua69g81l89h9hps 1315983 1315982 2026-05-28T17:05:47Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last version by Escarbot: reverting vandalism 889993 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Artesanía de Salta.jpg|deas|250px|thumb|Lámhcheird.]] Is éard is '''lámhcheird''' nó ceardaíocht ann ná an saghas oibre ina ndéantar gléasanna úsáideacha agus maisithe le lámha agus uirlisí simplí, go haonraic. Go hiondúil úsáidtear an téarma i gcomhair earraí a bhíonn monaraithe go neamh-meicniúil i mbealaí traidisiúnta. {{síol}} [[Catagóir:Ealaíona agus ceardaíocht]] 1dphydaa86itljhvv4rmf0ic6m5o5lf 0 18172 1315779 1276420 2026-05-28T16:05:06Z Marcas.oduinn 33120 -nasc marbh 1315779 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Pearsa i m[[béaloideas na hÉireann]] is ea '''an Gobán Saor'''.<ref>''Encyclopedia of Ireland'', Gill & Macmillan (2003)</ref> Tá trácht air i roinnt de na saothair [[Litríocht Éireannach|Ghaeilge]] is sine dá bhfuil ann agus mhair sé i scéalta na ndaoine trí na glúnta. Deirtear gur saor sároilte é, ar a bhfuil ar a chumas eaglaisí a thógáil do na naoimh ar luas lasrach. ==Goibhniu== Deirtear gurb ionann an Gobán Saor agus an sean-dia [[Ceilteach]] [[Goibhniu]]. Príomhghabha na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] ab ea Goibhniu. Ba iad [[Brigit]] agus [[Tuireann]] a thuismitheoirí. ''Na Trí Dé Dána'' a thugtaí ar Ghoibhniu agus a dheartháireacha [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]]. ==Gofannon== ''Gofannon'' a thugtar air i miotaseolaíocht [[na Breataine Bige]]. Mac leis an mbandia [[Dôn]] a bhí ann. ==Leabharliosta== * [[Seán Ua Cearnaigh]], ''An Gobán Saor'' (do léitheoirí óga), An Gúm 2007 ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] owzhafxaeq099d3b8bd2w21e0bxgvsn 0 19736 1315962 1047178 2026-05-28T17:02:18Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315962 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Michelangelo Petersdom Pieta.JPG|deas|200px|thumb|"Pietà", le [[Michelangelo]] (1499).]] Is é atá i gceist le '''dealbhóireacht''' ná [[obair ealaíne]] [[tríthoiseach|thríthoiseach]] a chruthaítear nuair a lúbtar nó nuair a mheasctar ábhair éagsúla, mar shampla [[cloch]] ([[carraig]] nó [[marmar]]), [[miotal]], [[gloine]], [[adhmad]], [[fuaim]], [[téacs]], [[solas]] agus araile. Is minic a thaispeántar dealbha mar [[ealaín phoiblí]]. Tugtar '''dealbhóir''' ar [[Ealaín|ealaíontóir]] a cruthaíonn dealbh. == Féach freisin == * [[Dearcealaíona]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} [[Catagóir:Dealbhóireacht]] [[Catagóir:Míndána]] gq34tk6wvi08mjtatv7qk1lpet6jdxn 1315963 1315962 2026-05-28T17:02:23Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1047178 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Michelangelo Petersdom Pieta.JPG|deas|200px|thumb|"Pietà", le [[Michelangelo]] (1499).]] Is é atá i gceist le '''dealbhóireacht''' ná [[obair ealaíne]] [[tríthoiseach|thríthoiseach]] a chruthaítear nuair a lúbtar nó nuair a mheasctar ábhair éagsúla, mar shampla [[cloch]] ([[carraig]] nó [[marmar]]), [[miotal]], [[gloine]], [[adhmad]], [[fuaim]], [[téacs]], [[solas]] agus araile. Is minic a thaispeántar dealbha mar [[ealaín phoiblí]]. Tugtar '''dealbhóir''' ar [[Ealaín|ealaíontóir]] a cruthaíonn dealbh. == Féach freisin == * [[Dearcealaíona]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} [[Catagóir:Dealbhóireacht]] [[Catagóir:Míndána]] c2wycvu2rmkpojhqbx8e6lngswrdis9 0 21189 1315692 1315444 2026-05-28T12:29:28Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1315692 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Tá 6.38 mhilliún '''duine in Éirinn''' (Gaeilge: ''Muintir na hÉireann'', ''na hÉireannaigh'', ''na Gaeil'') (Béarla: ''The People of Ireland'') (Ultais: ''Tha fowk o Airlann''). Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na [[An Eoraip|hEorpa]] thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagán níos mó ná leath na ndaoine in [[Cúige Uladh|Ulaidh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí). {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P19 ?pob . ?pob wdt:P131* wd:Q27. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) } . } |wdq=. |sort=569 |section=31 |links=local |columns=number:#,P18,label:nome,P569,P570,P19 }} == duine == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Paul Durcan 2018.png|center|128px]] | [[Paul Durcan|Pól Mac Duarcáin]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-16 | data-sort-value="2025" | 2025-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Poet Patrick Kavanagh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Patrick Kavanagh]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-21 | data-sort-value="1967" | 1967-11-30 | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Brigid of Kildare, Vitrall, 1903 (Macon, Georgia, St. Joseph Parish Church).jpg|center|128px]] | [[Naomh Bríd]] | data-sort-value="451" | 451<br/>453 | data-sort-value="525" | 525 | ''[[:d:Q5438072|Fochaird]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:George Berkeley by Jonh Smibert.jpg|center|128px]] | [[George Berkeley]] | data-sort-value="1685" | 1685-03-12 | data-sort-value="1753" | 1753-01-14 | ''[[:d:Q15215556|Dysart Castle]]'' |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Richard Harris 1985 (1).jpg|center|128px]] | [[Richard Harris]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-01 | data-sort-value="2002" | 2002-10-25 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Mother Jones no. 3.jpg|center|128px]] | [[Mary Harris Jones]] | data-sort-value="1830" | 1830-05-01 | data-sort-value="1930" | 1930-11-30 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:William Thomas Mulvany by Schaarwächter.jpg|center|128px]] | [[William Thomas Mulvany]] | data-sort-value="1806" | 1806-03-11 | data-sort-value="1885" | 1885-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 8 | | [[Sandie Jones]] | data-sort-value="1951" | 1951-11-09 | data-sort-value="2019" | 2019-09-19 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:Sir Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington.jpg|center|128px]] | [[Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-01 | data-sort-value="1852" | 1852-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Saint Aidan.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán Lindisfarne]] | data-sort-value="590" | 590 | data-sort-value="651" | 651-08-31 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:Binchy33 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maeve Binchy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-28<br/>1939-05-28<br/>1939-05-29 | data-sort-value="2012" | 2012-07-30 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:George Gabriel Stokes, ante 1903 - Accademia delle Scienze di Torino 0155 B.jpg|center|128px]] | [[George Gabriel Stokes]] | data-sort-value="1819" | 1819-08-13 | data-sort-value="1903" | 1903-02-01 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Stieler - Lola Montez (Schönheitengalerie).jpg|center|128px]] | [[Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)|Lola Montez]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-17 | data-sort-value="1861" | 1861-01-17 | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Sir Joshua Reynolds - Edmund Burke, 1729 - 1797. Statesman, orator and author - PG 2362 - National Galleries of Scotland.jpg|center|128px]] | [[Edmund Burke|Edmond Búrc]] | data-sort-value="1729" | 1729-01-12 | data-sort-value="1797" | 1797-07-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Sir Charles Gavan Duffy (Weekly Times, 1874).jpg|center|128px]] | [[Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1816" | 1816-04-12 | data-sort-value="1903" | 1903-02-09 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 16 | | [[John Desmond Bernal]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Eddie Jordan 2017 United States GP .jpg|center|128px]] | [[Eddie Jordan]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-30 | data-sort-value="2025" | 2025-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Coileáin]] | data-sort-value="1890" | 1890-10-16 | data-sort-value="1922" | 1922-08-22 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Seán MacSwiney, Oct 1920 (cropped).png|center|128px]] | [[Seán MacSwiney]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 20 | | [[James O'Keeffe]] | data-sort-value="1912" | 1912 | data-sort-value="1986" | 1986-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Sir Edward Carson, bw photo portrait seated.jpg|center|128px]] | [[Edward Carson]] | data-sort-value="1854" | 1854-02-09 | data-sort-value="1935" | 1935-10-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 22 | | [[Conor Maguire]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-16 | data-sort-value="1971" | 1971-09-26 | [[Conga]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:Edna O'Brien (2016).jpg|center|128px]] | [[Edna O'Brien]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-15 | data-sort-value="2024" | 2024-07-27 | [[Tuaim Gréine]] |- | style='text-align:right'| 24 | | [[Ben Briscoe]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-07-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Heilbronn-Kilianskirche-SeyfferAltar03.JPG|center|128px]] | [[Naomh Cilian]] | data-sort-value="640" | 640 | data-sort-value="689" | 689 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:Ernest Walton.jpg|center|128px]] | [[Ernest Walton|Ernest Thomas Sinton Walton]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-06 | data-sort-value="1995" | 1995-06-25 | [[Dún na Mainistreach]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:Sinead O'Connor (14828633401) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sinéad O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-08 | data-sort-value="2023" | 2023-07-26 | [[Gleann na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Íomhá:Dr James Ryan, 1932 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Ryan]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-06 | data-sort-value="1970" | 1970-09-25 | ''[[:d:Q22084281|Teach Munna]]'' |- | style='text-align:right'| 29 | [[Íomhá:Michael Gambon cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Gambon]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-19 | data-sort-value="2023" | 2023-09-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 30 | | [[Siobhán Nic Gearailt, Cuntaois Urumhan]] | data-sort-value="1509" | 1509 | data-sort-value="1565" | 1565-01-02 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Íomhá:Saint brendan german manuscript.jpg|center|128px]] | [[Naomh Breandán]] | data-sort-value="486" | 486 | data-sort-value="577" | 577 | [[An Fhianait]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Íomhá:John field.jpg|center|128px]] | [[John Field]] | data-sort-value="1782" | 1782-07-26 | data-sort-value="1837" | 1837-01-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 33 | | [[Alice Kyteler]] | data-sort-value="1263" | 1263 | No/unknown value | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 34 | | [[Michael Keyes]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-31 | data-sort-value="1959" | 1959-09-08 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Íomhá:Joseph Mary Plunkett.jpg|center|128px]] | [[Seosamh Pluincéad]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Íomhá:John Joly.jpg|center|128px]] | [[John Joly]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-01 | data-sort-value="1933" | 1933-12-08 | [[Breacánach]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Íomhá:Cork (47) 1.jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnbarra|Naomh Fionnbharra]] | data-sort-value="550" | 550 | data-sort-value="623" | 623-09-25 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Íomhá:Eilean Mor Chapel.jpg|center|128px]] | [[Naomh Abbán]] | data-sort-value="570" | 570 | data-sort-value="620" | 620-03-16 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Íomhá:Patrick Hillery (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hIrighile]] | data-sort-value="1923" | 1923-05-02 | data-sort-value="2008" | 2008-04-12 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Íomhá:Edward Sabine Maull&Fox BNF Gallica.jpg|center|128px]] | [[Edward Sabine]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-14 | data-sort-value="1883" | 1883-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Íomhá:Celebrated spies and famous mysteries of the great war (1919) (14765772825).jpg|center|128px]] | [[Ruairí Mac Easmainn]] | data-sort-value="1864" | 1864-09-01 | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Íomhá:Joshua Reynolds - William Petty.jpg|center|128px]] | [[William Petty, 2ú hIarla Shelburne|William Petty]] | data-sort-value="1737" | 1737-05-02 | data-sort-value="1805" | 1805-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Íomhá:BRENDANBEHAN.jpg|center|128px]] | [[Breandán Ó Beacháin]] | data-sort-value="1923" | 1923-02-09 | data-sort-value="1964" | 1964-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Íomhá:Daniel O'Connell.png|center|128px]] | [[Dónall Ó Conaill]] | data-sort-value="1775" | 1775-08-06 | data-sort-value="1847" | 1847-05-15 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Íomhá:Sean ocasey 1924.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1964" | 1964-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Íomhá:Thomas Moore from NPG.jpg|center|128px]] | [[Thomas Moore]] | data-sort-value="1779" | 1779-05-28 | data-sort-value="1852" | 1852-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Íomhá:Charles Stewart Parnell (Portrait).jpg|center|128px]] | [[Charles Stewart Parnell]] | data-sort-value="1846" | 1846-06-27 | data-sort-value="1891" | 1891-10-06 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Íomhá:San Colombano.jpg|center|128px]] | [[Columbán]] | data-sort-value="543" | 543 | data-sort-value="615" | 615-11-23 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Íomhá:Sean T OKelly WhiteHouse 19390517.jpg|center|128px]] | [[Seán T. Ó Ceallaigh|Seán Tomás Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-25 | data-sort-value="1966" | 1966-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Íomhá:Cropped portrait of Henry Grattan.jpg|center|128px]] | [[Henry Grattan]] | data-sort-value="1746" | 1746-07-03 | data-sort-value="1820" | 1820-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Íomhá:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|center|128px]] | [[Robert Stewart, Bíocunta an Chaisleáin Riabhaigh]] | data-sort-value="1769" | 1769-06-18 | data-sort-value="1822" | 1822-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Íomhá:Timothy Michael Healy Thoms Whos Who 1923.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó hEaluithe (polaiteoir)|Tadhg Ó hEaluithe]] | data-sort-value="1855" | 1855-05-17 | data-sort-value="1931" | 1931-03-26 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Íomhá:William Martin Murphy Oil Painting by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[William Martin Murphy|William Máirtín Ó Murchadha]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-21 | data-sort-value="1919" | 1919-06-25 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Íomhá:James Ussher by Sir Peter Lely.jpg|center|128px]] | [[James Ussher]] | data-sort-value="1581" | 1581-01-04 | data-sort-value="1656" | 1656-03-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|center|128px]] | [[John Bruton|Seán de Briotún]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-18 | data-sort-value="2024" | 2024-02-06 | [[Dún Búinne]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Íomhá:Charles Haughey 1967 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-16 | data-sort-value="2006" | 2006-06-13 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Íomhá:Benjamin Guinness ILN.jpg|center|128px]] | [[Benjamin Lee Guinness|Benjamin Guinness]] | data-sort-value="1798" | 1798-11-01 | data-sort-value="1868" | 1868-05-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 58 | | [[Seán Eichingeam]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1923" | 1923-04-23 | [[Cuan Bhaile na Cúirte]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Íomhá:Austin Stack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aibhistín de Staic]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-07 | data-sort-value="1929" | 1929-04-27 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Íomhá:John Millington Synge - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[John Millington Synge]] | data-sort-value="1871" | 1871-04-16 | data-sort-value="1909" | 1909-03-24 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Íomhá:Stephen Gately 2009.jpg|center|128px]] | [[Stephen Gately]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-17 | data-sort-value="2009" | 2009-10-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Íomhá:Herbert Kitchener 1914.jpg|center|128px]] | [[Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener|Horatio Kitchener]] | data-sort-value="1850" | 1850-06-24 | data-sort-value="1916" | 1916-06-05 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 63 | | [[Iris Murdoch]] | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | data-sort-value="1999" | 1999-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Íomhá:Laurence Sterne by Sir Joshua Reynolds.jpg|center|128px]] | [[Laurence Sterne]] | data-sort-value="1713" | 1713-11-24 | data-sort-value="1768" | 1768-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Íomhá:Seán Barrett Ceann Comhairle 2015.png|center|128px]] | [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Seán Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944-08-09 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Iníon Léinín]] |- | style='text-align:right'| 66 | | [[Christopher Nolan (scríbhneoir)|Christopher Nolan]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-06 | data-sort-value="2009" | 2009-02-20 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Íomhá:John Redmond 1917.JPG|center|128px]] | [[Seán Mac Réamainn]] | data-sort-value="1856" | 1856-09-01 | data-sort-value="1918" | 1918-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Íomhá:Autographed Photograph From Maureen O'Hara Price to Clifton Cates, circa 1945 (22479452472).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Hara]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-17 | data-sort-value="2015" | 2015-10-24 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Íomhá:Maureen O Sullivan, The New Movie Magazine, 1934.jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (aisteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-17 | data-sort-value="1998" | 1998-06-23 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 70 | [[Íomhá:Veronica Guerin 1.jpg|center|128px]] | [[Veronica Guerin]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-05 | data-sort-value="1996" | 1996-06-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Íomhá:Douglas Hyde - Project Gutenberg eText 19028.jpg|center|128px]] | [[Dubhghlas de hÍde]] | data-sort-value="1860" | 1860-01-17 | data-sort-value="1949" | 1949-07-12 | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Íomhá:Lady gregory.jpg|center|128px]] | [[Lady Gregory]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-15 | data-sort-value="1932" | 1932-05-22 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Íomhá:William O'Brien 1917.jpg|center|128px]] | [[William O'Brien]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-02 | data-sort-value="1928" | 1928-02-25 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Íomhá:Smith O'Brien, The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[William Smith O’Brien|William Smith O'Brien]] | data-sort-value="1803" | 1803-10-17 | data-sort-value="1864" | 1864-06-18 | [[Caisleán Dhrom Ólainn]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church St. Brendan Window 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Brendan mac Nemainn]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="573" | 573 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 77 | | [[Frank O'Farrell]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-09 | data-sort-value="2022" | 2022-03-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Íomhá:Grainne Mhaol Ni Mhaille Statue.jpg|center|128px]] | [[Gráinne Ní Mháille]] | data-sort-value="1539" | 1539 | data-sort-value="1603" | 1603<br/>1599-06-18 | [[Oileán Chliara|Cliara]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Íomhá:Jordan by Hoppner.jpg|center|128px]] | [[Dorothea Jordan]] | data-sort-value="1761" | 1761-11-21 | data-sort-value="1816" | 1816-07-05 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Íomhá:Frank Fahy .PNG|center|128px]] | [[Proinsias Ó Fathaigh]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-12 | data-sort-value="1953" | 1953-07-12 | [[Contae na Gaillimhe]]<br/>[[Éire]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Íomhá:Ladywilde.jpg|center|128px]] | [[Jane Francesca Agnes Wilde|Jane Wilde]] | data-sort-value="1821" | 1821-12-27 | data-sort-value="1896" | 1896-02-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Íomhá:Brian Bóruma mac Cennétig (1723) (crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Bóramha]] | data-sort-value="941" | 941 | data-sort-value="1014" | 1014-04-23 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Íomhá:Patrick Pearse cph.3b15294.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Mac Piarais]] | data-sort-value="1879" | 1879-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[Íomhá:Thomas Ashe, half-length portrait (34628644896).jpg|center|128px]] | [[Tomás Ághas]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-12 | data-sort-value="1917" | 1917-09-25 | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 85 | | [[Tony Gregory]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-05 | data-sort-value="2009" | 2009-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Íomhá:Ray-Sachs-Ivor-Robinson-Art-Komar-and-John-Lighton-Synge-Jablonna-1962-Photo.png|center|128px]] | [[John Lighton Synge]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-23 | data-sort-value="1995" | 1995-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Íomhá:Charles Villiers Stanford c1894bw.jpg|center|128px]] | [[Charles Villiers Stanford]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-30 | data-sort-value="1924" | 1924-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Íomhá:Statua di Luke Kelly.jpg|center|128px]] | [[Luke Kelly]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-17 | data-sort-value="1984" | 1984-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Íomhá:Liam O'Flaherty.jpeg|center|128px]] | [[Liam Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-28<br/>1896-04-28<br/>1897-04-19 | data-sort-value="1984" | 1984-09-07<br/>1984-07-07 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Íomhá:Anton abbadia.png|center|128px]] | [[Antoine Thomson d'Abbadie]] | data-sort-value="1810" | 1810-01-03 | data-sort-value="1897" | 1897-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Íomhá:Henry Hughes Wilson, British general, photo portrait standing in uniform.jpg|center|128px]] | [[Henry Wilson]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-05 | data-sort-value="1922" | 1922-06-22 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Íomhá:Albert Reynolds (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ailbhe Mac Raghnaill]] | data-sort-value="1932" | 1932-11-03 | data-sort-value="2014" | 2014-08-21 | [[Rúscaigh]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Íomhá:Bernard Allen November 1996.png|center|128px]] | [[Bernard Ó hAilín]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-06-22 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Íomhá:Cearbhall Ó Dálaigh, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cearbhall Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1911" | 1911-02-12 | data-sort-value="1978" | 1978-03-21 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Cosgair]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-13 | data-sort-value="2017" | 2017-10-04 | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Íomhá:Jack Lynch, 1972 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-15 | data-sort-value="1999" | 1999-10-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Íomhá:US visit of Taoiseach Costello in 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[John A. Costello|Seán A Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1891" | 1891-06-20 | data-sort-value="1976" | 1976-01-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Íomhá:Thomas FitzGerald, 10th Earl of Kildare.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Gearailt, 10ú hIarla Chill Dara|Tomás Mac Gearailt]] | data-sort-value="1513" | 1513 | data-sort-value="1537" | 1537 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Íomhá:Enniscorthy St. Aidan's Cathedral East Aisle Fifth Window Saint Aidan Detail 2009 09 28.jpg|center|128px]] | [[Naomh Aodhán (Maodhóg)]] | data-sort-value="550" | 6th century | data-sort-value="627" | 627 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Íomhá:William Stokes (1804 - 1878).jpg|center|128px]] | [[William Stokes]] | data-sort-value="1804" | 1804-10-01 | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Íomhá:BrotherWalfrid(AndrewKerins).jpg|center|128px]] | [[Andrew Kerins]] | data-sort-value="1840" | 1840-05-18 | data-sort-value="1915" | 1915-04-17 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Íomhá:PadraicColum.jpeg|center|128px]] | [[Padraic Colum]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-08 | data-sort-value="1972" | 1972-01-11 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Íomhá:Eileen Desmond 1981 02.jpg|center|128px]] | [[Eileen Desmond]] | data-sort-value="1932" | 1932-12-29 | data-sort-value="2005" | 2005-01-06 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 104 | | [[Josephine Hart]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-02 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 105 | | [[Dónal McCann]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-07 | data-sort-value="1999" | 1999-07-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[Íomhá:Dan O'Herlihy 1955.JPG|center|128px]] | [[Dan O'Herlihy]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-01 | data-sort-value="2005" | 2005-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[Íomhá:Portrait of Theobald Wolfe Tone (4672711).jpg|center|128px]] | [[Theobald Wolfe Tone]] | data-sort-value="1763" | 1763-06-20 | data-sort-value="1798" | 1798-11-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[Íomhá:Eileen Gray.jpg|center|128px]] | [[Eileen Gray]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-08<br/>1879 | data-sort-value="1976" | 1976-10-31 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[Íomhá:Kate O'Brien, 1926.jpg|center|128px]] | [[Cáit Ní Bhriain]] | data-sort-value="1897" | 1897-12-03 | data-sort-value="1974" | 1974-08-13 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[Íomhá:Portrait of Nora Joyce (Mrs. James Joyce) 1926–1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Nora Barnacle]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-21 | data-sort-value="1951" | 1951-04-10 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[Íomhá:Catherine Hayes.jpg|center|128px]] | [[Catherine Hayes]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-29<br/>1825 | data-sort-value="1861" | 1861-08-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[Íomhá:Frank Cluskey, 1981 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Frank Cluskey]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-08 | data-sort-value="1989" | 1989-05-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Íomhá:Padraig Faulkner, 1980 (cropped).png|center|128px]] | [[Pádraig Faulkner]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | data-sort-value="2012" | 2012-06-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 114 | | [[John O'Connell (Baile Átha Cliath)|John O'Connell]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-20 | data-sort-value="2013" | 2013-03-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[Íomhá:Tony O'Reilly 1959.jpg|center|128px]] | [[Tony O'Reilly]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-07 | data-sort-value="2024" | 2024-05-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Íomhá:Arthur Guinness.jpg|center|128px]] | [[Arthur Guinness]] | data-sort-value="1725" | 1725 | data-sort-value="1803" | 1803-01-23 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[Íomhá:George Noble Plunkett, circa 1915.jpg|center|128px]] | [[George Noble Plunkett|An Cunta Pluincéad]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-03 | data-sort-value="1948" | 1948-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[Íomhá:Michael O'Leary, September 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Aire)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-08 | data-sort-value="2006" | 2006-05-11 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[Íomhá:Justin Keating 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Keating]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-07 | data-sort-value="2009" | 2009-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 120 | | [[Breandán Ó hEithir]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-18 | data-sort-value="1990" | 1990-10-26 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Íomhá:Tomás Mac Giolla.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Giolla]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-04 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[Íomhá:James Dillon circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[James Dillon|Séamus Diolún]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-26 | data-sort-value="1986" | 1986-02-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[Íomhá:Portrait of Sir Richard John Griffith, 1st Bt. (by Stephen Catterson Smith).jpg|center|128px]] | [[Richard Griffith]] | data-sort-value="1784" | 1784-09-20 | data-sort-value="1878" | 1878-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Íomhá:Edward Hincks.jpg|center|128px]] | [[Edward Hincks]] | data-sort-value="1792" | 1792-08-19 | data-sort-value="1866" | 1866-12-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[Íomhá:Sir Phelim O’Neill.png|center|128px]] | [[Féilim Ó Néill]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1653" | 1653<br/>1652-03-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[Íomhá:Maurice O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738-03-25 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[Íomhá:Lawrence Parsons.jpg|center|128px]] | [[Laurence Parsons]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-17 | data-sort-value="1908" | 1908-08-29 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Íomhá:1stEarlOfIveagh.jpg|center|128px]] | [[Edward Cecil Guinness]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-10 | data-sort-value="1927" | 1927-10-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[Íomhá:Portrait of Patrick Sarsfield, Earl of Lucan NGI.4328.PNG|center|128px]] | [[Pádraig Sáirséal]] | data-sort-value="1655" | 1655 | data-sort-value="1693" | 1693-08-21 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[Íomhá:Feargus Edward O'Connor-crop.jpg|center|128px]] | [[Feargus O'Connor]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-18 | data-sort-value="1855" | 1855-08-30<br/>1855-08-31 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[Íomhá:Arthur Griffith (1871-1922).jpg|center|128px]] | [[Art Ó Gríofa]] | data-sort-value="1872" | 1872-03-31 | data-sort-value="1922" | 1922-08-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Íomhá:Richard Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Richard Brinsley Sheridan]] | data-sort-value="1751" | 1751-10-30 | data-sort-value="1816" | 1816-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[Íomhá:John Tyndall portrait mid career.jpg|center|128px]] | [[John Tyndall]] | data-sort-value="1820" | 1820-08-02 | data-sort-value="1893" | 1893-12-04 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[Íomhá:Ronnie drew 2004.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Drew]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-16 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[Íomhá:Gerald Fitzgerald 9th Earl of Kildare 2.JPG|center|128px]] | [[Gearóid Óg Mac Gearailt]] | data-sort-value="1487" | 1487 | data-sort-value="1534" | 1534-09-02 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 136 | | [[Robert Hilliard]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-07 | data-sort-value="1937" | 1937-02-22 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[Íomhá:Comandante John Riley 1848, bust Mexico.jpg|center|128px]] | [[Seán Pádraig Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1824" | 1824-02-08 | data-sort-value="1879" | 1879-10-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 138 | | [[Seán Doherty (Ros Comáin)|Seán Ó Dochartaigh]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-29 | data-sort-value="2005" | 2005-06-07 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 139 | | [[Seán Gibbons]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-31 | data-sort-value="1952" | 1952-04-19 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 140 | | [[Seán Goulding]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1959" | 1959-12-15 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 141 | | [[Seán Sherwin]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2025" | 2025-04-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Saighre]] | data-sort-value="500" | 1st millennium<br/>375 | data-sort-value="530" | 530 | [[Cléire]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[Íomhá:Val Doonican.png|center|128px]] | [[Val Doonican]] | data-sort-value="1927" | 1927-02-03 | data-sort-value="2015" | 2015-07-02<br/>2015-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[Íomhá:Seumas Burke LCCN2014716858.jpg|center|128px]] | [[Séamus Burke|Séamus Búrc]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | data-sort-value="1967" | 1967-01-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 145 | | [[Séamus Dolan]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-10 | [[An Blaic]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Íomhá:Mike McTigue.jpg|center|128px]] | [[Mike McTigue]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | data-sort-value="1966" | 1966-08-12 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[Íomhá:Wexford Church of the Immaculate Conception South Aisle Window Saint Laurentius O Toole Detail 2010 09 29.jpg|center|128px]] | [[Lorcán Ua Tuathail]] | data-sort-value="1128" | 1128 | data-sort-value="1180" | 1180-11-14 | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Íomhá:Michealod.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-07<br/>1952-10-07 | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[Íomhá:Thomas William Croke 2.jpg|center|128px]] | [[Tomás Cróc|Thomas Croke]] | data-sort-value="1824" | 1824-05-28 | data-sort-value="1902" | 1902-07-22 | ''[[:d:Q60554581|Cill Bhrain]]'' |- | style='text-align:right'| 150 | | [[Thomas Finlay]] | data-sort-value="1922" | 1922-09-17 | data-sort-value="2017" | 2017-12-03 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[Íomhá:Thomas J. Fitzpatrick 1984.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. Fitzpatrick (An Cabhán)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-14 | data-sort-value="2006" | 2006-10-02 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 152 | | [[Thomas Walsh]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-18 | data-sort-value="1956" | 1956-07-14 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 153 | | [[Séamus Ó Beaglaoich]] | data-sort-value="1949" | 1949-09 | data-sort-value="2023" | 2023-01-09 | [[Baile na bPoc, Paróiste Mórdhach|Baile na bPoc]] |- | style='text-align:right'| 154 | | [[Tom Nolan]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-27 | data-sort-value="1992" | 1992-08-17 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 155 | | [[Joe Heaney|Seosamh Ó hÉanaí]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-15 | data-sort-value="1984" | 1984-05-01 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[Íomhá:01 St. Ruadhan, James Watson & Co., Youghal Stained Glass, at St. Ruadhan Church in Lorrha.png|center|128px]] | [[Naomh Ruadhán]] | | data-sort-value="584" | 584-04-15 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[Íomhá:JohnO'Mahony1867 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-12 | data-sort-value="1877" | 1877-02-07<br/>1877-02-06 | ''[[:d:Q104312834|Loch an Eanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 158 | [[Íomhá:Sihtric 989 1036 ruler of Dublin.jpg|center|128px]] | [[Sitric II]] | data-sort-value="970" | 970 | data-sort-value="1042" | 1042 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 159 | | [[William J. Murphy (Páirtí an Lucht Oibre)|William J. Murphy]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | data-sort-value="2018" | 2018-09-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[Íomhá:William Thomas Cosgrave.jpg|center|128px]] | [[Liam Tomás Mac Cosgair]] | data-sort-value="1880" | 1880-06-06 | data-sort-value="1965" | 1965-11-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[Íomhá:Séamus Pattison, 1982 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Pattison]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-19 | data-sort-value="2018" | 2018-02-04 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 162 | | [[Seán Flanagan]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-26 | data-sort-value="1993" | 1993-02-05 | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 163 | | [[Nuala O'Faolain|Nuala Ó Faoláin]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-01 | data-sort-value="2008" | 2008-05-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[Íomhá:Seán Lemass, 1966.jpg|center|128px]] | [[Seán F. Lemass]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-15 | data-sort-value="1971" | 1971-05-11 | [[An Baile Breac (Baile Átha Cliath)|An Baile Breac]] |- | style='text-align:right'| 165 | | [[Margaret Hassan]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-18 | data-sort-value="2004" | 2004-11-08 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[Íomhá:Noel Browne, 1948 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Browne|Nollaig de Brún]] | data-sort-value="1915" | 1915-12-20 | data-sort-value="1997" | 1997-05-21 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 167 | | [[David Kelly]] | data-sort-value="1929" | 1929-07-11 | data-sort-value="2012" | 2012-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Íomhá:Tom Crean2b.JPG|center|128px]] | [[Tom Crean|Tomás Ó Croidheáin]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | data-sort-value="1938" | 1938-07-27 | [[Abhainn an Scáil]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[Íomhá:James Hoban circa 1800 - Crop.jpg|center|128px]] | [[James Hoban]] | data-sort-value="1762" | 1762 | data-sort-value="1831" | 1831-12-08 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[Íomhá:James Stephens, 1935.jpg|center|128px]] | [[James Stephens (scríbhneoir)]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-09 | data-sort-value="1950" | 1950-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[Íomhá:Thomas F. Meagher.jpg|center|128px]] | [[Thomas Francis Meagher]] | data-sort-value="1823" | 1823-08-03 | data-sort-value="1867" | 1867-07-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[Íomhá:Ó Mórna agus Dánta Eile.png|center|128px]] | [[Máirtín Ó Direáin]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-29 | data-sort-value="1988" | 1988-03-19 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[Íomhá:Tras Honan at the meeting of the European Parliament in Luxembourg (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tras Honan]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-04 | data-sort-value="2023" | 2023-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 174 | | [[William Trevor]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-24 | data-sort-value="2016" | 2016-11-20 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[Íomhá:Dave Allen 1968.JPG|center|128px]] | [[Dave Allen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-06 | data-sort-value="2005" | 2005-03-10 | [[Teach na Giúise]] |- | style='text-align:right'| 176 | | [[Christy Brown]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-05 | data-sort-value="1981" | 1981-09-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 177 | | [[Éinde Ó Callaráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-05 | data-sort-value="2004" | 2004-04-08 | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[Íomhá:PSM V63 D476 George Francis FitzGerald.png|center|128px]] | [[George Francis Fitzgerald]] | data-sort-value="1851" | 1851-08-03 | data-sort-value="1901" | 1901-02-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Maighréad de Bhál]] | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[Íomhá:Mary O'Rourke, September 2009.jpg|center|128px]] | [[Mary O'Rourke|Máire Uí Ruairc]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-31 | data-sort-value="2024" | 2024-10-03 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Íomhá:Dolores O'Riordan 2016 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[Dolores O'Riordan|Dolores Ní Ríordáin]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-06 | data-sort-value="2018" | 2018-01-15 | [[Baile Uí Bhricín Thuaidh]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[Íomhá:Mary Ward (scientist).jpg|center|128px]] | [[Mary Ward]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-27 | data-sort-value="1869" | 1869-08-31 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 183 | | [[Paddy Canny]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-09 | data-sort-value="2008" | 2008-06-28 | ''[[:d:Q104294289|Gleann Dríth]]'' |- | style='text-align:right'| 184 | [[Íomhá:Joe Kinnear Hull City v. Newcastle United 1.png|center|128px]] | [[Joe Kinnear]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-27 | data-sort-value="2024" | 2024-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[Íomhá:Robert Emmet--The Irish Patriot.jpg|center|128px]] | [[Roibeard Emmet]] | data-sort-value="1780" | 1780-03-04 | data-sort-value="1803" | 1803-09-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Íomhá:William Strutt, Portrait of Robert O'Hara Burke, 1860.jpg|center|128px]] | [[Robert O'Hara Burke]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-06 | data-sort-value="1861" | 1861-06-28<br/>1861-07-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Íomhá:Peter von Lacy.PNG|center|128px]] | [[Peadar de Lása]] | data-sort-value="1678" | 1678-09-29 | data-sort-value="1751" | 1751-04-19 | [[Cill Íde]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[Íomhá:Cathalbrugha.JPG|center|128px]] | [[Cathal Brugha]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-18 | data-sort-value="1922" | 1922-07-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 189 | | [[Máirtín Ó Cadhain]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1970" | 1970-10-18 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Íomhá:Gen. Richard Mulcahy LCCN2014717121.jpg|center|128px]] | [[Risteárd Ó Maolchatha]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-10 | data-sort-value="1971" | 1971-12-16 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[Íomhá:Maturin.jpg|center|128px]] | [[Charles Maturin]] | data-sort-value="1782" | 1782-09-25 | data-sort-value="1824" | 1824-10-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|center|128px]] | [[Naomh Feargal]] | data-sort-value="700" | 700 | data-sort-value="784" | 784-11-27 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 193 | | [[Donnchadha Ó Máille]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1968" | 1968-03-10 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Íomhá:Joseph McGrath 1922.png|center|128px]] | [[Joseph McGrath (réabhlóidí agus fear gnó)|Seosamh Mac Craith]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1966" | 1966-03-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 195 | | [[Pádraig Ó Donnagáin]] | data-sort-value="1923" | 1923-10-29 | data-sort-value="2000" | 2000-11-26 | [[Mainistir Bhuithe]] |- | style='text-align:right'| 196 | | [[Aodh Fionnliath|Áed Findliath]] | | data-sort-value="879" | 879-11-20 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 197 | | [[Donnchadh Donn|Donnchad Donn]] | data-sort-value="801" | 9th century | data-sort-value="944" | 944 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[Íomhá:Victor Herbert.jpg|center|128px]] | [[Victor Herbert]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-01 | data-sort-value="1924" | 1924-05-26 | [[Baile Átha Cliath]]<br/>[[Geansaí (oileán)|Geansaí]] |- | style='text-align:right'| 199 | | [[Kieran Crotty]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 200 | | [[Eamonn Casey]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-24 | data-sort-value="2017" | 2017-03-13 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 201 | | [[John McGahern]] | data-sort-value="1934" | 1934-11-12 | data-sort-value="2006" | 2006-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Íomhá:Flann for Érinn.png|center|128px]] | [[Fland Mac Máel Sechnaill|Fland mac Máel Sechnaill]] | data-sort-value="847" | 847<br/>848 | data-sort-value="916" | 916-05-25 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 203 | | [[Domhnall mac Murchadha]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="763" | 763 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Íomhá:Statue of Pádraic Ó Conaire in Eyre Square Galway.jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Conaire]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | data-sort-value="1928" | 1928-10-06 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[Íomhá:Whitleystokes.jpg|center|128px]] | [[Whitley Stokes]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-28 | data-sort-value="1909" | 1909-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 206 | | [[Patrick Baxter]] | data-sort-value="1891" | 1891-10-01 | data-sort-value="1959" | 1959-04-03 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 207 | | [[Patrick Lindsay|Patrick J. Lindsay]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-18 | data-sort-value="1993" | 1993-06-29 | [[Cearnóg Parnell]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Íomhá:Buttevant St. Mary's Church North Window Lower Lights Detail Saint Colman of Cloyne Detail 2012 09 08.jpg|center|128px]] | [[Naomh Colmán|Colmán mac Léníne]] | data-sort-value="522" | 522-10-15 | data-sort-value="600" | 600-11-24 | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 209 | | [[Donnchad Midi|Donnchad Midi mac Domnaill]] | data-sort-value="733" | 733 | data-sort-value="797" | 797-02-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 210 | | [[Conchúr mac Donnchadha|Conchobar mac Donnchada]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="833" | 833 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[Íomhá:Edmund Ignatius Rice.JPG|center|128px]] | [[Éamann Iognáid Rís]] | data-sort-value="1762" | 1762-06-01 | data-sort-value="1844" | 1844-08-29 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 212 | | [[Patrick Byrne]] | data-sort-value="1925" | 1925-04-02 | data-sort-value="2021" | 2021-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Íomhá:Boys Town founder Edward J. Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Edward J. Flanagan]] | data-sort-value="1886" | 1886-07-13 | data-sort-value="1948" | 1948-05-15 | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Íomhá:Peadar Kearney, 1912 (retouched).jpg|center|128px]] | [[Peadar Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-12 | data-sort-value="1942" | 1942-11-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Íomhá:Edward Joshua Cooper.jpg|center|128px]] | [[Edward Cooper]] | data-sort-value="1798" | 1798-05-01 | data-sort-value="1863" | 1863-04-28<br/>1863-04-23 | [[Faiche Stiabhna]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[Íomhá:Wilfred Bramble (Hospital Fete) (5722158967) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Wilfrid Brambell]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-22 | data-sort-value="1985" | 1985-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[Íomhá:James Barry.jpg|center|128px]] | [[Margaret Ann Bulkley (James Barry)|James Barry]] | data-sort-value="1789" | 1789 | data-sort-value="1865" | 1865-07-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[Íomhá:Edwin Maxwell in Romance on the Run (1938).jpg|center|128px]] | [[Edwin Maxwell (aisteoir)|Edwin Maxwell]] | data-sort-value="1886" | 1886-02-09 | data-sort-value="1948" | 1948-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 219 | | [[Seán Moore]] | data-sort-value="1913" | 1913-05-19 | data-sort-value="1986" | 1986-10-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 220 | | [[Lochlainn Ó Raifeartaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-11 | data-sort-value="2000" | 2000-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[Íomhá:Roger Boyle, 1st Earl of Orrery 1571466001 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roger Boyle, 1ú Iarla Orbhraí|Roger Boyle, Céad Iarla Orbhraí]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-25 | data-sort-value="1679" | 1679-10-16 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 222 | | [[Oliver J. Flanagan]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-22 | data-sort-value="1987" | 1987-04-26 | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[Íomhá:Paddy Smith, 1927.jpg|center|128px]] | [[Patrick "Paddy" Smith|Patrick Smith]] | data-sort-value="1901" | 1901-07-17 | data-sort-value="1982" | 1982-03-18 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 224 | | [[James FitzGerald-Kenney]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-01 | data-sort-value="1956" | 1956-10-21 | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 225 | | [[Fiachra Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-18 | data-sort-value="2018" | 2018-07-29 | [[Lios Uí Chathasaigh]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[Íomhá:Richie Ryan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richie Ryan]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-27 | data-sort-value="2019" | 2019-03-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[Íomhá:Judge Fionan O'Loingsigh - 1948.tif|center|128px]] | [[Fionán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1966" | 1966-06-03 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Íomhá:Katherine Plunket.jpg|center|128px]] | [[Katherine Plunket]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-22 | data-sort-value="1932" | 1932-10-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[Íomhá:Garret FitzGerald 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Garret Fitzgerald|Gearóid Mac Gearailt]] | data-sort-value="1926" | 1926-02-09 | data-sort-value="2011" | 2011-05-19 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[Íomhá:Nonpareil Jack Dempsey portrait.jpg|center|128px]] | [[Nonpareil Dempsey]] | data-sort-value="1862" | 1862-12-15 | data-sort-value="1895" | 1895-11-02<br/>1896-11-01 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 231 | | [[Frank Daly]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1950" | 1950-02-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Íomhá:Dublin Martyrs by Conall McCabe (2001).jpg|center|128px]] | [[Proinnsias Táiliúr]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1621" | 1621-01-30 | [[Sord]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[Íomhá:Niamh Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Niamh Bhreathnach]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-02-06 | [[Baile Uí Lachnáin]] |- | style='text-align:right'| 234 | | [[Peadar Doyle]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1956" | 1956-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[Íomhá:Gearoid O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-28 | data-sort-value="1948" | 1948-03-25 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 236 | | [[Shane McEntee]] | data-sort-value="1956" | 1956-12-19 | data-sort-value="2012" | 2012-12-21 | [[An Obair]] |- | style='text-align:right'| 237 | | [[Gemma Hussey]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-11 | data-sort-value="2024" | 2024-11-26 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Íomhá:Gene Fitzgerald, 1978 (cropped).tif|center|128px]] | [[Gene Fitzgerald]] | data-sort-value="1932" | 1932-08-21 | data-sort-value="2007" | 2007-12-14 | [[An Baile Gallda]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[Íomhá:George Colley, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seoirse Ó Colla]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-18 | data-sort-value="1983" | 1983-09-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 240 | | [[Gerard Sweetman]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[Íomhá:Gerry Ryan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Ryan]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-04 | data-sort-value="2010" | 2010-04-30 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[Íomhá:PJ Ruttledge.png|center|128px]] | [[P. J. Ruttledge]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1952" | 1952-05-08 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[Íomhá:President John F. Kennedy Meets with Lord Mayor of Dublin Robert Briscoe (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robert Briscoe]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-25 | data-sort-value="1969" | 1969-03-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 244 | | [[Paddy O’Toole]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-15 | data-sort-value="2025" | 2025-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 245 | [[Íomhá:Sir Hugh Percy Lane.jpg|center|128px]] | [[Hugh Lane]] | data-sort-value="1875" | 1875-11-09 | data-sort-value="1915" | 1915-05-07 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 246 | | [[Timothy Sullivan (breitheamh)|Timothy Sullivan]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-06 | data-sort-value="1949" | 1949-05-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 247 | | [[Seachnassach mac Blathmaic]] | | data-sort-value="671" | 671 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 248 | | [[Blathmac mac Aodha Sláine]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="665" | 665 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 249 | | [[Conghal Ceannmhaghair]] | | data-sort-value="710" | 710 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 250 | | [[Fógartach mac Néill]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="724" | 724 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[Íomhá:Thomas Kinsella - University of Pennsylvania - 16 November 2009 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Thomas Kinsella]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2021" | 2021-12-22 | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[Íomhá:Violet Florence Martin.jpg|center|128px]] | [[Violet Florence Martin]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-11 | data-sort-value="1915" | 1915-12-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 253 | | [[John L. Murray (breitheamh)|John L. Murray]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-10 | data-sort-value="2023" | 2023-01-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 254 | | [[John McCann]] | data-sort-value="1905" | 1905-06-17 | data-sort-value="1980" | 1980-02-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[Íomhá:William O'Brien.png|center|128px]] | [[William O'Brien (Páirtí an Lucht Oibre)|William O'Brien]] | data-sort-value="1881" | 1881-01-23 | data-sort-value="1968" | 1968-10-31 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 256 | [[Íomhá:Grayscalecurry.png|center|128px]] | [[Eoghan Ó Comhraí]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-20 | data-sort-value="1862" | 1862-07-30 | ''[[:d:Q5297157|Dún Átha]]'' |- | style='text-align:right'| 257 | [[Íomhá:Rory O'Connor portrait.jpg|center|128px]] | [[Rory O'Connor|Ruairí Ó Conchúir]] | data-sort-value="1883" | 1883-11-28 | data-sort-value="1922" | 1922-12-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 258 | | [[James Geoghegan (Fianna Fáil)|James Geoghegan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-08 | data-sort-value="1951" | 1951-03-27 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 259 | [[Íomhá:For remembrance, soldier poets who have fallen in the war, Adcock, 1920 DJVU pg 71.jpg|center|128px]] | [[Francis Ledwidge]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-19 | data-sort-value="1917" | 1917-07-31 | [[Baile Shláine]] |- | style='text-align:right'| 260 | [[Íomhá:Michael Davitt (Charlie Farr) restored.png|center|128px]] | [[Michael Davitt (feachtasóir)|Mícheál Dáibhéad]] | data-sort-value="1846" | 1846-03-25 | data-sort-value="1906" | 1906-05-30 | [[An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 261 | | [[Marianus Scottus]] | data-sort-value="1028" | 1028 | data-sort-value="1082" | 1082-12-22 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[Íomhá:Portrait of Ambrosio O'Higgins.jpg|center|128px]] | [[Ambrós Ó hUiginn]] | data-sort-value="1720" | 1720-02-13 | data-sort-value="1801" | 1801-03-19 | [[Baile an Fharaidh]] |- | style='text-align:right'| 263 | | [[Martin Cahill]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-23 | data-sort-value="1994" | 1994-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 264 | [[Íomhá:Orpen OSJGogarty.jpg|center|128px]] | [[Oliver St. John Gogarty|Oliver St John Gogarty]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-17 | data-sort-value="1957" | 1957-09-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 265 | [[Íomhá:Thomas Kent, executed Irish nationalist 1916.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ceannt]] | data-sort-value="1865" | 1865-08-29 | data-sort-value="1916" | 1916-05-09 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[Íomhá:Hugh Kennedy.jpg|center|128px]] | [[Hugh Kennedy]] | data-sort-value="1879" | 1879-07-11 | data-sort-value="1936" | 1936-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 267 | | [[Peadar Rís]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-10-25 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 268 | | [[Timothy O'Donovan]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 269 | | [[John Ormonde]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-15 | data-sort-value="1981" | 1981-06-25 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 270 | [[Íomhá:Seanoriada.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Riada]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-01 | data-sort-value="1971" | 1971-10-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 271 | [[Íomhá:Terrence mac swiney.jpg|center|128px]] | [[Traolach Mac Suibhne]] | data-sort-value="1879" | 1879-03-28 | data-sort-value="1920" | 1920-10-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 272 | [[Íomhá:John B. Keane, Irish playwright, cropped.jpg|center|128px]] | [[John B. Keane]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-21 | data-sort-value="2002" | 2002-05-30 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 273 | | [[Michael K. Noonan]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 274 | | [[Feargal Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-02 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 275 | | [[Mícheál Ó Móráin|Micheál Ó Móráin]] | data-sort-value="1912" | 1912-12-25 | data-sort-value="1983" | 1983-05-06 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 276 | | [[Alexander Haslett]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-02 | data-sort-value="1951" | 1951-01-17 | [[Glasloch]] |- | style='text-align:right'| 277 | | [[Alfred O'Rahilly]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-01 | data-sort-value="1969" | 1969-08-01 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 278 | [[Íomhá:Madame-Alicia-Adelaide-Needham.jpg|center|128px]] | [[Alicia Adélaide Needham]] | data-sort-value="1863" | 1863-10-31 | data-sort-value="1945" | 1945-12-24 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 279 | | [[Henry Kenny]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-07 | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[Íomhá:H. M. Dockrell 1948 election pamphlet (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Morgan Dockrell]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 281 | | [[Mervyn Taylor]] | data-sort-value="1931" | 1931-12-01 | data-sort-value="2021" | 2021-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 282 | [[Íomhá:Hugh Leonard, Playwright, 2004.jpg|center|128px]] | [[Hugh Leonard]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-09 | data-sort-value="2009" | 2009-02-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[Íomhá:Humphrey Lloyd.jpg|center|128px]] | [[Humphrey Lloyd]] | data-sort-value="1800" | 1800-04-16 | data-sort-value="1881" | 1881-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 284 | | [[Alan Kelly (imreoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2009" | 2009-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 285 | | [[Paddy Belton]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-25 | data-sort-value="1987" | 1987-05-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[Íomhá:Séamus Brennan Jan 2008.jpg|center|128px]] | [[Séamus Brennan|Séamus Ó Braonáin]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-16 | data-sort-value="2008" | 2008-07-09 | [[Bóthar na Trá]] |- | style='text-align:right'| 287 | | [[William Murphy]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-12 | data-sort-value="1967" | 1967-11-16 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 288 | [[Íomhá:Rory O'Connor Stone Carving.jpg|center|128px]] | [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair]] | data-sort-value="1116" | 1116 | data-sort-value="1198" | 1198-12-02 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[Íomhá:James Campbell, Vanity Fair, 1909-08-25.jpg|center|128px]] | [[James Campbell]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-04 | data-sort-value="1931" | 1931-03-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 290 | [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Mangáin]] | data-sort-value="1803" | 1803-05-01 | data-sort-value="1849" | 1849-06-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 291 | [[Íomhá:Jim Gibbons, 1979 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jim Gibbons]] | data-sort-value="1924" | 1924-08-03 | data-sort-value="1997" | 1997-12-20 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 292 | | [[Séamas Ó hArgadáin]] | data-sort-value="1782" | 1782 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 293 | [[Íomhá:James Tully, 1954 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Tully]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-18 | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 294 | | [[Martin O'Sullivan]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-01-20 | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 295 | | [[Jerry Cronin]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-15 | data-sort-value="1990" | 1990-10-19 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 296 | [[Íomhá:Seán Garland.jpg|center|128px]] | [[Seán Garland]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | data-sort-value="2018" | 2018-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 297 | [[Íomhá:JoeDolan1975.jpg|center|128px]] | [[Joe Dolan]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-16 | data-sort-value="2007" | 2007-12-26 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 298 | [[Íomhá:Sean MacEoin.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Eoin]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-30 | data-sort-value="1973" | 1973-07-07 | [[Béal Átha na Lao]] |- | style='text-align:right'| 299 | [[Íomhá:JJ O'Kelly, circa 1918 to 1931.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1957" | 1957-03-26 | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 300 | [[Íomhá:John Marcus O'Sullivan (cropped).jpg|center|128px]] | [[John M. O'Sullivan]] | data-sort-value="1881" | 1881-02-18 | data-sort-value="1948" | 1948-02-09 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 301 | [[Íomhá:John Wilson, 1987 (cropped).png|center|128px]] | [[John Wilson|Seán P. Mac Uilliam]] | data-sort-value="1923" | 1923-07-08 | data-sort-value="2007" | 2007-07-09 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 302 | [[Íomhá:John Sealy Townsend.jpg|center|128px]] | [[John Sealy Townsend]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-07 | data-sort-value="1957" | 1957-02-16 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 303 | | [[Larry Gogan]] | data-sort-value="1934" | 1934-05-03 | data-sort-value="2020" | 2020-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 304 | | [[Joseph Blowick]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-13 | data-sort-value="1970" | 1970-08-12 | [[Baile na Cora]] |- | style='text-align:right'| 305 | [[Íomhá:James Fintan Lalor (Young Irelander).jpg|center|128px]] | [[James Fintan Lalor (Éire Óg)|James Fintan Lalor]] | data-sort-value="1807" | 1807-03-10 | data-sort-value="1849" | 1849-12-27 | ''[[:d:Q136402282|Tenakill House]]'' |- | style='text-align:right'| 306 | [[Íomhá:DionBoucicault.jpg|center|128px]] | [[Dion Boucicault]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-26 | data-sort-value="1890" | 1890-09-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 307 | | [[Niall Caille]] | data-sort-value="850" | 9th century | data-sort-value="846" | 846 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 308 | [[Íomhá:Statue St Finnian of Clonard (cropped).jpg|center|128px]] | [[Naomh Fionnán (Cluain Ioraird)|Fionnán Chluain Ioraird]] | data-sort-value="470" | 470 | data-sort-value="549" | 549<br/>552 | [[Míseal]] |- | style='text-align:right'| 309 | [[Íomhá:James Everett, 1949.jpg|center|128px]] | [[James Everett]] | data-sort-value="1894" | 1894-05-01 | data-sort-value="1967" | 1967-12-18 | ''[[:d:Q104276727|Ráth Droma]]'' |- | style='text-align:right'| 310 | [[Íomhá:Brian-Crowley-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Amhlaidh]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-04 | data-sort-value="2026" | 2026-01-23 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 311 | | [[Seán Treacy]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-22 | data-sort-value="2018" | 2018-03-23 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 312 | | [[Hugh O'Flaherty]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-28 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 313 | [[Íomhá:Drbarnardo.jpg|center|128px]] | [[Thomas John Barnardo]] | data-sort-value="1845" | 1845-07-04 | data-sort-value="1905" | 1905-09-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 314 | | [[Patrick Hogan (Ceann Comhairle)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-01 | data-sort-value="1969" | 1969-01-24 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 315 | [[Íomhá:Portrait of George Brown.jpg|center|128px]] | [[Seoirse de Brún]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-15 | data-sort-value="1792" | 1792-02-18<br/>1792-09-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 316 | [[Íomhá:Art O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Art O'Connor]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="1950" | 1950-05-10 | [[Cill Droichid]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[Íomhá:John Thomas Romney Robinson by James Simonton c1850s.png|center|128px]] | [[Thomas Romney Robinson|John Thomas Romney Robinson]] | data-sort-value="1792" | 1792-04-23 | data-sort-value="1882" | 1882-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 318 | [[Íomhá:Oliver Plunket by Edward Luttrell.jpg|center|128px]] | [[Oilibhéar Pluincéad|Oilibhéar Pluincéid]] | data-sort-value="1629" | 1629-11-01 | data-sort-value="1681" | 1681-07-01 | [[Loch Craobh]] |- | style='text-align:right'| 319 | [[Íomhá:Tomás Ó Criomhthain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Criomhthain]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1937" | 1937-03-07 | [[Na Blascaodaí]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[Íomhá:James Napper Tandy.jpg|center|128px]] | [[James Napper Tandy]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1803" | 1803-08-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 321 | [[Íomhá:Domhnall Ua Buachalla circa 1916.png|center|128px]] | [[Domhnall Ua Buachalla]] | data-sort-value="1866" | 1866-02-05 | data-sort-value="1963" | 1963-10-30 | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 322 | [[Íomhá:John McCormack, 1884-1945 LCCN2003677331.jpg|center|128px]] | [[John McCormack]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-14 | data-sort-value="1945" | 1945-09-16 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 323 | | [[Seathrún Céitinn]] | data-sort-value="1569" | 1569 | data-sort-value="1644" | 1644 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 324 | [[Íomhá:Terry Wogan MBE Investiture cropped.jpg|center|128px]] | [[Terry Wogan]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-03 | data-sort-value="2016" | 2016-01-31 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 325 | [[Íomhá:Ron Delany 1957.jpg|center|128px]] | [[Ronnie Delany]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-06 | data-sort-value="2026" | 2026-03-11 | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 326 | [[Íomhá:William Norton circa 1927 to 1932.png|center|128px]] | [[William Norton|Liam Ó Neachtain]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1963" | 1963-12-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 327 | [[Íomhá:Patrick Cardinal Moran.jpg|center|128px]] | [[Patrick Francis Moran]] | data-sort-value="1830" | 1830-09-16 | data-sort-value="1911" | 1911-08-16 | [[Leithghlinn an Droichid]] |- | style='text-align:right'| 328 | [[Íomhá:Lord Edward Fitzgerald by Hugh Douglas Hamilton.jpg|center|128px]] | [[an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt]] | data-sort-value="1763" | 1763-10-15 | data-sort-value="1798" | 1798-06-04 | ''[[:d:Q5047391|Teach Carton]]'' |- | style='text-align:right'| 329 | [[Íomhá:GenPEConnor.jpg|center|128px]] | [[Patrick Edward Connor]] | data-sort-value="1820" | 1820-03-17 | data-sort-value="1891" | 1891-12-17 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 330 | [[Íomhá:William Lamport.jpg|center|128px]] | [[William Lamport]] | data-sort-value="1611" | 1611<br/>1615 | data-sort-value="1659" | 1659-11-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 331 | [[Íomhá:AlexanderMitchellWithDundalkBayInRearGround Portrait 1873 OilOnCanvas ByRobertHooke BelfastHarbourCommissioners.jpg|center|128px]] | [[Alexander Mitchell]] | data-sort-value="1780" | 1780-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 332 | | [[Alexis FitzGerald Óg]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | data-sort-value="2015" | 2015-07-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 333 | [[Íomhá:Alfred Byrne.jpeg|center|128px]] | [[Alfie Byrne]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-17 | data-sort-value="1956" | 1956-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 334 | | [[Alfred P. Byrne]] | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1952" | 1952-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[Íomhá:Raiftearaí.jpg|center|128px]] | [[Antoine Raiftearaí|Antaine Raiftearaí]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-30 | data-sort-value="1835" | 1835-12-25 | ''[[:d:Q60555058|Cill Liadáin]]'' |- | style='text-align:right'| 336 | | [[Tomás Ó Rathile]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1953" | 1953-11-16 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[Íomhá:Jim stynes.jpg|center|128px]] | [[Jim Stynes]] | data-sort-value="1966" | 1966-04-23 | data-sort-value="2012" | 2012-03-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 338 | [[Íomhá:Sculpture of Brian Merriman, Ennistymon - geograph.org.uk - 1602652.jpg|center|128px]] | [[Brian Mac Giolla Meidhre]] | data-sort-value="1747" | 1747 | data-sort-value="1805" | 1805-07-27 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 339 | | [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] | data-sort-value="1088" | 1088 | data-sort-value="1156" | 1156 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 340 | [[Íomhá:Milo O'Shea 1967.jpg|center|128px]] | [[Milo O'Shea]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-02 | data-sort-value="2013" | 2013-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 341 | [[Íomhá:Agnes Mary Clerke portrait photo.jpg|center|128px]] | [[Agnes Mary Clerke]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-10 | data-sort-value="1907" | 1907-01-20 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 342 | [[Íomhá:John Devoy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Dubhuí]] | data-sort-value="1842" | 1842-09-03 | data-sort-value="1928" | 1928-09-29 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 343 | [[Íomhá:Eliza lynch 1864.jpg|center|128px]] | [[Eliza Lynch]] | data-sort-value="1835" | 1835-03-06 | data-sort-value="1886" | 1886-07-27 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 344 | | [[Breandán Breathnach]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-01 | data-sort-value="1985" | 1985-11-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 345 | | [[Cathal Goulding|Cathal Ó Goillín]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-02 | data-sort-value="1998" | 1998-12-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[Íomhá:Kathleen Clarke as Lord Mayor of Dublin, circa 1940, colourised.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Bean Uí Chléirigh|Kathleen Clarke]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-09-29 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 347 | [[Íomhá:Kevin Boland 1960 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Boland]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2001" | 2001-09-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 348 | | [[Thomas Kilroy]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-23 | data-sort-value="2023" | 2023-12-07 | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 349 | | [[Tom O'Higgins]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-23 | data-sort-value="2003" | 2003-02-25 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 350 | [[Íomhá:Portrait of Luke Wadding P2027.jpg|center|128px]] | [[Luke Wadding]] | data-sort-value="1588" | 1588-10-16 | data-sort-value="1657" | 1657-11-18 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 351 | [[Íomhá:Osborn Bergin, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Osborn Bergin|Osborn Joseph Bergin]] | data-sort-value="1873" | 1873-11-26 | data-sort-value="1950" | 1950-10-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 352 | | [[Sam Maguire]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | data-sort-value="1927" | 1927-02-06 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 353 | [[Íomhá:Jeremiah O'Donovan Rossa.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Diarmaid Ó Donnabháin Rossa]] | data-sort-value="1831" | 1831-09-10 | data-sort-value="1915" | 1915-06-29 | [[Ros Ó gCairbre]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[Íomhá:Harry Boland Portrait.jpg|center|128px]] | [[Harry Boland|Énrí Ó Beóláin]] | data-sort-value="1887" | 1887-04-27 | data-sort-value="1922" | 1922-08-01 | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 355 | | [[William FitzGerald (breitheamh)|William FitzGerald]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-04 | data-sort-value="1974" | 1974-10-17 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 356 | [[Íomhá:Rory O'Hanlon, November 2006 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Hanlon]] | data-sort-value="1934" | 1934-02-07 | data-sort-value="2026" | 2026-03-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 357 | [[Íomhá:Right Hon Laurence O'Neill The Lord Mayor cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Laurence O'Neill]] | data-sort-value="1874" | 1874 | data-sort-value="1943" | 1943-07-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 358 | [[Íomhá:Kevin Barry.jpg|center|128px]] | [[Kevin Barry]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-20 | data-sort-value="1920" | 1920-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 359 | | [[Louis le Brocquy]] | data-sort-value="1916" | 1916-11-10 | data-sort-value="2012" | 2012-04-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 360 | [[Íomhá:Mark Clinton, 1975 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mark Clinton]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-07 | data-sort-value="2001" | 2001-12-23 | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 361 | | [[Martin O'Donoghue]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-13 | data-sort-value="2018" | 2018-07-20 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 362 | | [[Maurice E. Dockrell]] | data-sort-value="1908" | 1908-10-06 | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 363 | [[Íomhá:Michael cusack portrait.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Cíosóg]] | data-sort-value="1847" | 1847-09-20 | data-sort-value="1906" | 1906-11-27 | [[Cora Finne]] |- | style='text-align:right'| 364 | | [[Michael Hayes]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1976" | 1976-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 365 | | [[Michael Hilliard]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-11 | data-sort-value="1982" | 1982-01-01 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 366 | | [[Niall Tóibín]] | data-sort-value="1929" | 1929-11-21 | data-sort-value="2019" | 2019-11-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 367 | [[Íomhá:Liam O'Flinn.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Floinn]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | data-sort-value="2018" | 2018-03-14 | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 368 | [[Íomhá:CardinalPaulCullen.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Cuilinn]] | data-sort-value="1803" | 1803-04-29 | data-sort-value="1878" | 1878-10-24 | ''[[:d:Q6966181|An Fhorrach Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 369 | [[Íomhá:Oscar Traynor (under the X) (7541615018).jpg|center|128px]] | [[Oscar Traynor]] | data-sort-value="1886" | 1886-03-21 | data-sort-value="1963" | 1963-12-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 370 | [[Íomhá:Odonovan.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1806" | 1806-07-25 | data-sort-value="1861" | 1861-12-10 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 371 | [[Íomhá:Patrick Cooney, 1994 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cooney|Pádraig Ó Cuanaigh]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-02 | data-sort-value="2025" | 2025-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 372 | [[Íomhá:Patrick J. Reynolds 1984.jpg|center|128px]] | [[Patrick J. Reynolds]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-25 | data-sort-value="2003" | 2003-12-27 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 373 | | [[Patrick Lalor]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-19 | data-sort-value="2016" | 2016-07-29 | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 374 | | [[Patrick Little]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-17 | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 375 | | [[Patrick McGrath]] | data-sort-value="1900" | 2nd millennium | data-sort-value="1956" | 1956-06-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 376 | | [[Peadar Mercier]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="1991" | 1991 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 377 | | [[Pearse Wyse]] | data-sort-value="1928" | 1928-03-02 | data-sort-value="2009" | 2009-04-28 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 378 | [[Íomhá:Peter Barry.jpg|center|128px]] | [[Peter Barry|Peadar de Barra]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-10 | data-sort-value="2016" | 2016-08-26 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 379 | | [[Eoghan Rua Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1748" | 1748 | data-sort-value="1784" | 1784-06-17 | ''[[:d:Q81944530|Na Mínteoga]]'' |- | style='text-align:right'| 380 | | [[Peter Hughes]] | data-sort-value="1900" | 19th century | data-sort-value="1954" | 1954-06-24 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[Íomhá:Willie clancy statue.jpg|center|128px]] | [[Willie Clancy]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-24 | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 382 | | [[Philip Brady]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-10 | data-sort-value="1995" | 1995-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 383 | | [[Philip Cosgrave]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-02 | data-sort-value="1923" | 1923-10-23 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 384 | [[Íomhá:William Molyneux - Kneller.jpg|center|128px]] | [[William Molyneux]] | data-sort-value="1656" | 1656-04-17 | data-sort-value="1698" | 1698-10-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 385 | [[Íomhá:Dervla Murphy 2008.jpg|center|128px]] | [[Dervla Murphy]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-28 | data-sort-value="2022" | 2022-05-22 | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 386 | [[Íomhá:McGee-sm.jpg|center|128px]] | [[Thomas D'Arcy McGee]] | data-sort-value="1825" | 1825-04-13 | data-sort-value="1868" | 1868-04-07 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 387 | [[Íomhá:PSM V79 D211 George Johnston Stoney.png|center|128px]] | [[George Johnstone Stoney]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-15 | data-sort-value="1911" | 1911-07-05 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 388 | | [[Conchúr Crús Ó Briain]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-03 | data-sort-value="2008" | 2008-12-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 389 | [[Íomhá:Paddy Maloney of the Chieftains (214371161) (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Paddy Moloney]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-01 | data-sort-value="2021" | 2021-10-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 390 | [[Íomhá:Birr St. Brendan's Church Saint Kieran Window Detail 2010 09 10.jpg|center|128px]] | [[Naomh Ciarán]] | data-sort-value="516" | 516 | data-sort-value="546" | 546 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[Íomhá:Gabriel Rosenstock.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Rosenstock]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-29 | data-sort-value="2026" | 2026-04-06 | [[Cill Fhíonáin]] |- | style='text-align:right'| 392 | [[Íomhá:Robert Kane (chemist).jpg|center|128px]] | [[Robert Kane]] | data-sort-value="1809" | 1809-09-24 | data-sort-value="1890" | 1890-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 393 | [[Íomhá:Adhemar de Barros e Patrick Peyton (1964).jpg|center|128px]] | [[Patrick Peyton]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-09 | data-sort-value="1992" | 1992-06-03 | [[Áth Tí an Mheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 394 | | [[Austin Clarke]] | data-sort-value="1896" | 1896-05-09 | data-sort-value="1974" | 1974-03-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 395 | [[Íomhá:Diarmaid Mac Murrough Expugnatio Hibernica.jpg|center|128px]] | [[Diarmaid Mac Murchadha]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1171" | 1171-05-01 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 396 | [[Íomhá:Bobby Aylward.jpg|center|128px]] | [[Bobby Aylward]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | data-sort-value="2022" | 2022-07-14 | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 397 | | [[Bobby Molloy]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-09 | data-sort-value="2016" | 2016-10-02 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 398 | [[Íomhá:Kirwan Richard portrait.jpg|center|128px]] | [[Richard Kirwan]] | data-sort-value="1733" | 1733-08-01 | data-sort-value="1812" | 1812-06-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 399 | [[Íomhá:Brendan Corish 1949.png|center|128px]] | [[Brendan Corish|Breandán Mac Fheorais]] | data-sort-value="1918" | 1918-11-19 | data-sort-value="1990" | 1990-02-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 400 | | [[Peadar de Bhulbh]] | data-sort-value="1727" | 1727 | data-sort-value="1803" | 1803 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 401 | [[Íomhá:Brian Lenihan, July 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Seosamh Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1959" | 1959-05-21 | data-sort-value="2011" | 2011-06-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 402 | [[Íomhá:Brian Lenihan, 1981 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brian Pádraig Ó Luineacháin]] | data-sort-value="1930" | 1930-11-17 | data-sort-value="1995" | 1995-11-01 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 403 | [[Íomhá:George Charles Beresford - William Orpen (1903).jpg|center|128px]] | [[William Orpen]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-27 | data-sort-value="1931" | 1931-09-29 | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[Íomhá:Declans church.jpg|center|128px]] | [[Naomh Deaglán]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Cúige Mumhan]] |- | style='text-align:right'| 405 | | [[Ceann Faoladh mac Blathmaic]] | | data-sort-value="675" | 675 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 406 | | [[T. P. McKenna]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-07 | data-sort-value="2011" | 2011-02-13 | [[An Mullach, Contae an Chabháin|An Mullach]] |- | style='text-align:right'| 407 | [[Íomhá:Thomas Derrig.JPG|center|128px]] | [[Tomás Ó Deirg]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-26 | data-sort-value="1956" | 1956-11-19 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 408 | [[Íomhá:Blason famille ie Fitzgerald de Desmond.svg|center|128px]] | [[Gearailt Mac Gearailt, 14ú Iarla Dheasumhan]] | data-sort-value="1533" | 1533 | data-sort-value="1583" | 1583-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 409 | | [[Patrick O'Donnell]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-21 | data-sort-value="1970" | 1970-10-04 | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 410 | [[Íomhá:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|center|128px]] | [[Ernest Shackleton]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-15 | data-sort-value="1922" | 1922-01-05 | [[Caisleán Cill Chá]] |- | style='text-align:right'| 411 | [[Íomhá:David Patrick Moran.png|center|128px]] | [[D.P. Moran|David Patrick Moran]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-22 | data-sort-value="1936" | 1936-01-31 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 412 | | [[Dan Desmond]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-03 | data-sort-value="1964" | 1964-12-09 | [[Bun an Tábhairne]] |- | style='text-align:right'| 413 | [[Íomhá:Dankeating.jpg|center|128px]] | [[Dan Keating]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-02 | data-sort-value="2007" | 2007-10-02 | [[Caisleán na Mainge]] |- | style='text-align:right'| 414 | | [[Dan Spring]] | data-sort-value="1910" | 1910-07-01 | data-sort-value="1988" | 1988-01-01 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 415 | | [[Daniel Byrne]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-05 | data-sort-value="1952" | 1952-06-09 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 416 | | [[Daniel Corkery]] | data-sort-value="1883" | 1883-09-20 | data-sort-value="1961" | 1961-04-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 417 | | [[Daniel Corkery (údar)|Daniel Corkery]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-14 | data-sort-value="1964" | 1964-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 418 | | [[Daniel McCarthy]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-22 | data-sort-value="1957" | 1957-03-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 419 | | [[Daniel Moloney]] | data-sort-value="1909" | 1909 | data-sort-value="1963" | 1963-06-26 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 420 | | [[Dan O’Rourke|Daniel O'Rourke]] | | data-sort-value="1968" | 1968-08-04 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 421 | | [[Daniel Vaughan]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-27 | data-sort-value="1975" | 1975-09-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 422 | | [[Darach Ó Catháin]] | data-sort-value="1922" | 1922 | data-sort-value="1987" | 1987 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 423 | [[Íomhá:Darrell Figgis, 1924.jpg|center|128px]] | [[Darrell Figgis]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-17 | data-sort-value="1925" | 1925-10-27 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 424 | | [[Declan Costello]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-01 | data-sort-value="2011" | 2011-06-06 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 425 | | [[Denis Allen]] | data-sort-value="1896" | 1896-01-02 | data-sort-value="1961" | 1961-03-29 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 426 | | [[Barney Mellows]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-29 | data-sort-value="1942" | 1942-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 427 | | [[Amhlaoibh Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1780" | 1780<br/>1783-05-01 | data-sort-value="1838" | 1838-11-20 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 428 | [[Íomhá:Louis Hersent-Crossing the bridge at Landshut.jpg|center|128px]] | [[Andrew O'Reilly von Ballinlough]] | data-sort-value="1742" | 1742-08-03<br/>1742 | data-sort-value="1832" | 1832-07-05<br/>1832-04-05<br/>1832 | [[Baile an Locha, Contae Ros Comáin|Baile an Locha]] |- | style='text-align:right'| 429 | [[Íomhá:Anna Parnell c1878.jpg|center|128px]] | [[Anna Parnell|Anna Catherine Parnell]] | data-sort-value="1852" | 1852-05-13 | data-sort-value="1911" | 1911-09-20 | ''[[:d:Q2699632|Teach Avondale]]'' |- | style='text-align:right'| 430 | [[Íomhá:Annahaslam.jpg|center|128px]] | [[Anna Haslam]] | data-sort-value="1829" | 1829-04-06 | data-sort-value="1922" | 1922-11-28 | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 431 | [[Íomhá:Portrait-of-anne-devlin.jpg|center|128px]] | [[Anne Devlin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1851" | 1851-09-01 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 432 | | [[Ann Lovett]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-06 | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 433 | | [[Anne Butler Yeats|Anne Yeats]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="2001" | 2001-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 434 | | [[Anthony Barry]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-07 | data-sort-value="1983" | 1983-10-24 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 435 | | [[Art Ó Cléirigh]] | data-sort-value="1879" | 1879-10-25 | data-sort-value="1932" | 1932-11-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 436 | | [[Bang Bang]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-19 | data-sort-value="1981" | 1981-01-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 437 | [[Íomhá:Christy Ring visits (1) 1956 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Ó Rinn]] | data-sort-value="1920" | 1920-10-12 | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 438 | [[Íomhá:Constance Smith in Man in the Attic.jpg|center|128px]] | [[Constance Smith]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-22 | data-sort-value="2003" | 2003-06-30 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 439 | | [[Dónal Ó Caoimh]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-02 | data-sort-value="1967" | 1967-06-02 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 440 | | [[Diarmaid mac Maoil na mBó|Diarmait mac Maíl na mBó]] | | data-sort-value="1072" | 1072-02-07 | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 441 | [[Íomhá:D-keane-1985 Restored.jpg|center|128px]] | [[Dolores Keane]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-26 | data-sort-value="2026" | 2026-03-16 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 442 | | [[Domnall Mór Ua Briain|Domhnall Mór Ó Briain]] | | data-sort-value="1194" | 1194 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 443 | [[Íomhá:Stowe Missal cumdach (inverted).png|center|128px]] | [[Donnchadh mac Briain|Donnchad mac Briain]] | | data-sort-value="1064" | 1064 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 444 | [[Íomhá:Talbot.jpg|center|128px]] | [[Matt Talbot]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-02 | data-sort-value="1925" | 1925-06-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 445 | [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|center|128px]] | [[John MacBride (réabhlóidí)|Seán Mac Giolla Bhríde]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-07 | data-sort-value="1916" | 1916-05-05 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 446 | [[Íomhá:Image reproduced by permission of the National Folklore Collection, University Dublin.jpg|center|128px]] | [[Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)|Eibhlís Uí Chróinín]] | data-sort-value="1879" | 1879-05-29 | data-sort-value="1956" | 1956-06-02 | ''[[:d:Q65558645|An Ráth Thiar]]'' |- | style='text-align:right'| 447 | [[Íomhá:Sean-Heuston.jpg|center|128px]] | [[Seán Heuston]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 448 | [[Íomhá:SeamusEnnis.jpg|center|128px]] | [[Séamus Ennis]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-05 | data-sort-value="1982" | 1982-10-05 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 449 | | [[Alec Reid]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | data-sort-value="2013" | 2013-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 450 | | [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] | data-sort-value="1534" | 1534 | data-sort-value="1597" | 1597-05-08 | [[Síol Éalaigh]] |- | style='text-align:right'| 451 | | [[Francis Browne]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-03 | data-sort-value="1960" | 1960-07-07 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 452 | | [[Frank Kelly]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-28 | data-sort-value="2016" | 2016-02-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 453 | [[Íomhá:George Gardiner (boxer).jpg|center|128px]] | [[George Gardner]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-17 | data-sort-value="1954" | 1954-07-08 | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 454 | | [[Gormflaith ingen Murchada]] | data-sort-value="960" | 960 | data-sort-value="1030" | 1030 | [[An Nás]] |- | style='text-align:right'| 455 | [[Íomhá:Grace Gifford by William Orpen.jpg|center|128px]] | [[Grace Gifford]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-04 | data-sort-value="1955" | 1955-12-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 456 | | [[Henry Bagenal]] | data-sort-value="1556" | 1556 | data-sort-value="1598" | 1598-08-14 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 457 | [[Íomhá:Father Ted's wax figure.jpg|center|128px]] | [[Dermot Morgan]] | data-sort-value="1952" | 1952-03-31 | data-sort-value="1998" | 1998-02-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 458 | [[Íomhá:Desmond O'Malley, 1979 (election box crop).tif|center|128px]] | [[Deasún Ó Máille]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-02 | data-sort-value="2021" | 2021-07-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 459 | [[Íomhá:Liamlynchira.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-20 | data-sort-value="1923" | 1923-04-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 460 | | [[John O'Donohue]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-01 | data-sort-value="2008" | 2008-01-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 461 | [[Íomhá:JohnPhilipHolland.jpg|center|128px]] | [[Seán Pilib Ó Maolchalann]] | data-sort-value="1840" | 1840-02-29 | data-sort-value="1914" | 1914-08-12 | [[Lios Ceannúir]] |- | style='text-align:right'| 462 | [[Íomhá:Full length picture, Kevin O'Higgins, Minister of Home Affairs (23878736159) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin O’Higgins|Caoimhín Ó hUiginn]] | data-sort-value="1892" | 1892-06-07 | data-sort-value="1927" | 1927-07-10 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 463 | [[Íomhá:Eoin O'Duffy.png|center|128px]] | [[Eoin Ó Dubhthaigh]] | data-sort-value="1892" | 1892-10-20 | data-sort-value="1944" | 1944-11-30 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 464 | [[Íomhá:Peter Sutherland (1985).jpg|center|128px]] | [[Peter Sutherland]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-25 | data-sort-value="2018" | 2018-01-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 465 | | [[Darren Sutherland]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-18 | data-sort-value="2009" | 2009-09-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 466 | [[Íomhá:RobertChildersBarton.jpg|center|128px]] | [[Riobárd Bartún]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-14 | data-sort-value="1975" | 1975-08-10 | [[Áth na mBó]] |- | style='text-align:right'| 467 | [[Íomhá:Thomas mac curtain.jpg|center|128px]] | [[Tomás Mac Curtáin]] | data-sort-value="1884" | 1884-03-20 | data-sort-value="1920" | 1920-03-20 | ''[[:d:Q81933233|Baile an Chnocáin]]'' |- | style='text-align:right'| 468 | [[Íomhá:Éamonn Ceannt.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ceannt]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-21 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 469 | [[Íomhá:Mick lally.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó Maolallaí]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-10 | data-sort-value="2010" | 2010-08-31 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 470 | [[Íomhá:Edouard Manet Georges Moore.jpg|center|128px]] | [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]] | data-sort-value="1852" | 1852-02-24 | data-sort-value="1933" | 1933-01-21 | ''[[:d:Q805406|An Baile Glas]]'' |- | style='text-align:right'| 471 | [[Íomhá:Daguerrotipo Brown.jpg|center|128px]] | [[William Brown (aimiréal)|William Brown]] | data-sort-value="1777" | 1777-06-22 | data-sort-value="1857" | 1857-03-14<br/>1857-03-03 | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 472 | [[Íomhá:Seán Moylan, c. 1920 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Moylan]] | data-sort-value="1888" | 1888-11-19 | data-sort-value="1957" | 1957-11-16 | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 473 | [[Íomhá:Michael Kelly by Adele Romany.jpg|center|128px]] | [[Michael Kelly (teanór agus fear amharclainne)|Michael Kelly]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-25 | data-sort-value="1826" | 1826-10-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 474 | [[Íomhá:Harry Clarke (photo).jpg|center|128px]] | [[Harry Clarke]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-17 | data-sort-value="1931" | 1931-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 475 | [[Íomhá:Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland (1916) (14780125542).jpg|center|128px]] | [[George Petrie]] | data-sort-value="1790" | 1790-01-01 | data-sort-value="1866" | 1866-01-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 476 | [[Íomhá:Robert Alexander Stewart Macalister - 1870-to-1950.jpg|center|128px]] | [[R. A. Stewart Macalister|Robert Alexander Stewart MacAlister]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-08 | data-sort-value="1950" | 1950-04-26 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 477 | [[Íomhá:RobertMallet.jpg|center|128px]] | [[Robert Mallet]] | data-sort-value="1810" | 1810-06-03 | data-sort-value="1881" | 1881-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 478 | [[Íomhá:George Charles Beresford 1934-5.jpg|center|128px]] | [[George Charles Beresford]] | data-sort-value="1864" | 1864-07-10 | data-sort-value="1938" | 1938-02-21 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 479 | [[Íomhá:Tom O'Donnell, 1982 (cropped).tif|center|128px]] | [[Tom O'Donnell]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-30 | data-sort-value="2020" | 2020-10-08 | ''[[:d:Q104313425|Builgidín]]'' |- | style='text-align:right'| 480 | [[Íomhá:Robert McClure.jpg|center|128px]] | [[Robert McClure]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-28 | data-sort-value="1873" | 1873-10-17 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 481 | [[Íomhá:TJ Murphy Cork Labour.png|center|128px]] | [[Timothy J. Murphy]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-17 | data-sort-value="1949" | 1949-04-29 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 482 | [[Íomhá:MarcusDaly.jpg|center|128px]] | [[Marcus Daly]] | data-sort-value="1841" | 1841-12-05 | data-sort-value="1900" | 1900-11-12 | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 483 | [[Íomhá:VioletGibson1926.jpg|center|128px]] | [[Violet Gibson]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-31 | data-sort-value="1956" | 1956-05-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 484 | [[Íomhá:Robert Adams Irish Surgeon.jpg|center|128px]] | [[Robert Adams]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1875" | 1875-01-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 485 | [[Íomhá:Daniel Morrissey 1927.png|center|128px]] | [[Daniel Morrissey]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-28 | data-sort-value="1981" | 1981-01-01 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 486 | [[Íomhá:Cormac Breathnach 1933 (cropped).png|center|128px]] | [[Cormac Breathnach]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1956" | 1956-05-29 | [[Cathair Saidhbhín]]<br/>''[[:d:Q65557497|An Chnapóg]]'' |- | style='text-align:right'| 487 | | [[Fearghal mac Maoil Dúin]] | | data-sort-value="722" | 722-12-11 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 488 | [[Íomhá:Dublin St. Patrick's Cathedral North Transept Window King Cormac of Cashel Detail King Cormac 2012 09 26.jpg|center|128px]] | [[Cormac mac Cuileannáin]] | data-sort-value="801" | 9th century<br/>836 | data-sort-value="908" | 908-09-13 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 489 | | [[Conghalach Chnóbha|Congalach Cnogba]] | data-sort-value="950" | 10th century | data-sort-value="956" | 956 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 490 | | [[Domhnall mac Aodha]] | data-sort-value="501" | 6th century | data-sort-value="642" | 642-01 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 491 | | [[Aodh Allán]] | data-sort-value="601" | 7th century | data-sort-value="743" | 743 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 492 | | [[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]] | data-sort-value="650" | 7th century | data-sort-value="695" | 695 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 493 | [[Íomhá:DaisyBates1921-2.jpg|center|128px]] | [[Daisy Bates]] | data-sort-value="1856" | 1856-10-16 | data-sort-value="1951" | 1951-04-18 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 494 | [[Íomhá:Daniel Mannix 1926.jpg|center|128px]] | [[Daniel Mannix]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-04 | data-sort-value="1963" | 1963-11-06 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 495 | | [[Denis J. O'Sullivan]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-05 | data-sort-value="1987" | 1987-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 496 | [[Íomhá:Dermot Earley 2009.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Mochóir (Mór)|Diarmuid Ó Mochóir]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-24 | data-sort-value="2010" | 2010-06-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 497 | | [[Denis Farrelly]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-18 | data-sort-value="1974" | 1974-12-27 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 498 | [[Íomhá:Portrait of Denis Florence McCarthy P549.jpg|center|128px]] | [[Denis Florence MacCarthy]] | data-sort-value="1817" | 1817-05-26 | data-sort-value="1882" | 1882-04-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 499 | | [[Dearbhorghaill iníon Mhurchaidh Uí Mhaoil Sheachlainn|Derbforgaill]] | data-sort-value="1108" | 1108 | data-sort-value="1193" | 1193 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 500 | [[Íomhá:Derek Keating 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Derek Keating]] | data-sort-value="1955" | 1955-05 | data-sort-value="2023" | 2023-05-06 | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 501 | [[Íomhá:Derry O`Sullivan poet 41x33cm 2002.jpg|center|128px]] | [[Derry O'Sullivan]] | data-sort-value="1944" | 1944 | data-sort-value="2025" | 2025-08-16 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 502 | | [[Desmond Governey]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-11 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 503 | | [[Diarmuid Lynch]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-10 | data-sort-value="1950" | 1950-11-09 | [[Trácht Fhionn]] |- | style='text-align:right'| 504 | | [[Dick Dowling]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-03-30 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 505 | | [[Don Davern]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-11-02 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 506 | | [[Donal Creed]] | data-sort-value="1924" | 1924-09-07 | data-sort-value="2017" | 2017-11-23 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 507 | | [[Donal O'Donoghue]] | data-sort-value="1894" | 1894-06-05 | data-sort-value="1971" | 1971-07-26 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 508 | | [[Donncha Ó Dúlaing]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-15 | data-sort-value="2021" | 2021-09-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 509 | | [[Donnchadh Ó Briain]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-17 | data-sort-value="1981" | 1981-09-22 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 510 | | [[Donnchadh Ó Corráin]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-28 | data-sort-value="2017" | 2017-10-25 | ''[[:d:Q104308060|Graighin]]'' |- | style='text-align:right'| 511 | [[Íomhá:Dora Sigerson.jpg|center|128px]] | [[Dora Sigerson Shorter]] | data-sort-value="1866" | 1866-08-16 | data-sort-value="1918" | 1918-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 512 | | [[Dorothy Stopford-Price]] | data-sort-value="1890" | 1890-09-09 | data-sort-value="1954" | 1954-01-30<br/>1954-01-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 513 | | [[Dónall Mac Amhlaigh]] | data-sort-value="1926" | 1926 | data-sort-value="1989" | 1989-01-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 514 | [[Íomhá:Eva Selina Laura Gore-Booth (c. late1880s).jpg|center|128px]] | [[Eva Gore-Booth]] | data-sort-value="1870" | 1870-05-22 | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 515 | | [[Eva Philbin]] | data-sort-value="1914" | 1914-01-04 | data-sort-value="2005" | 2005-06-24 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 516 | | [[Evie Hone]] | data-sort-value="1894" | 1894-04-22 | data-sort-value="1955" | 1955-03-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 517 | | [[Feargal Quinn]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-27 | data-sort-value="2019" | 2019-04-25 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 518 | [[Íomhá:Roscommon St. Mary's Priory Choir Tomb Effigy 2014 08 28.jpg|center|128px]] | [[Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair]] | | data-sort-value="1265" | 1265 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 519 | | [[Finbarr Dwyer]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-20 | data-sort-value="2014" | 2014-02-08 | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 520 | | [[Fintan Coogan, Mór]] | data-sort-value="1910" | 1910-04-13 | data-sort-value="1984" | 1984-11-04 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 521 | | [[Flor Crowley]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-27 | data-sort-value="1997" | 1997-05-16 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 522 | [[Íomhá:Frank Cahill.jpg|center|128px]] | [[Francis Cahill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1957" | 1957-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 523 | | [[Francis Humphreys]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1961" | 1961-04-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 524 | | [[Francis McGuinness]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1934" | 1934-11-30 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 525 | [[Íomhá:FrancisSheehy-Skeffington.gif|center|128px]] | [[Francis Sheehy-Skeffington|Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún]] | data-sort-value="1878" | 1878-12-23 | data-sort-value="1916" | 1916-04-26 | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 526 | | [[Frank Drohan]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-13 | data-sort-value="1953" | 1953-03-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 527 | [[Íomhá:Frank MacDermot, 1933.jpg|center|128px]] | [[Frank MacDermot]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-25 | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 528 | | [[Proinnsias de Priondargást]] | data-sort-value="1933" | 1933-07-13 | data-sort-value="2015" | 2015-02-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 529 | | [[Frank Sherwin]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 530 | | [[Frank Stockwell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-07 | data-sort-value="2009" | 2009-03-09 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 531 | | [[Frank Taylor]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-30 | data-sort-value="1998" | 1998-04-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 532 | | [[Seán Seosamh Ó Raghallaigh]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 533 | [[Íomhá:John O Leary 1900 Hollyer.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Laoghaire (Fínín)|Seán Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1830" | 1830-07-23 | data-sort-value="1907" | 1907-03-16 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 534 | [[Íomhá:Johnoshanassy.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Seachnasaigh]] | data-sort-value="1818" | 1818 | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 535 | [[Íomhá:John Philpot Curran from NPG.jpg|center|128px]] | [[John Philpot Curran]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-24 | data-sort-value="1817" | 1817-10-14 | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 536 | | [[Kevin Danaher]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-30 | data-sort-value="2002" | 2002-03-14 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 537 | | [[Caoimhín Ó hIfearnáin]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-20 | data-sort-value="2013" | 2013-01-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 538 | [[Íomhá:Williepearse.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Piarais]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-15 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 539 | | [[Michael Coleman]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-31 | data-sort-value="1945" | 1945-01-04 | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 540 | [[Íomhá:Michael Herbert.jpg|center|128px]] | [[Michael Herbert]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-17 | data-sort-value="2006" | 2006-06-20 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 541 | [[Íomhá:Thomas MacDonagh.png|center|128px]] | [[Tomás Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-03 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 542 | [[Íomhá:Seán Mac Diarmada.png|center|128px]] | [[Seán Mac Diarmada]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-28 | data-sort-value="1916" | 1916-05-12 | [[Coillte Clochair]] |- | style='text-align:right'| 543 | [[Íomhá:Conn Colbert.JPG|center|128px]] | [[Conchur Ó Colbaird]] | data-sort-value="1888" | 1888-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 544 | [[Íomhá:Michael O'Hanrahan.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó hAnnracháin|Micheál Ó hAnnracháin]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-16 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 545 | [[Íomhá:Michael Mallin - (Commandant Irish Republican Army) Executed May 8th, 1916. (36052732403).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Mulláin]] | data-sort-value="1874" | 1874-12-01 | data-sort-value="1916" | 1916-05-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 546 | [[Íomhá:Edwarddaly.jpg|center|128px]] | [[Éamonn Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-25 | data-sort-value="1916" | 1916-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 547 | [[Íomhá:The O'Rahilly (28201706279) (2).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-22<br/>1875-04-21 | data-sort-value="1916" | 1916-04-29<br/>1916-04-28 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 548 | | [[Máire Mhac an tSaoi]] | data-sort-value="1922" | 1922-04-04 | data-sort-value="2021" | 2021-10-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 549 | [[Íomhá:Seán Ó Ríordáin - Bust.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-03 | data-sort-value="1977" | 1977-02-21 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 550 | [[Íomhá:Peig Sayers c1945.png|center|128px]] | [[Peig Sayers]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1958" | 1958 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 551 | | [[Moss Keane]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-27 | data-sort-value="2010" | 2010-10-05 | [[Corra]] |- | style='text-align:right'| 552 | | [[Eoghan Ó Tuairisc]] | data-sort-value="1919" | 1919-04-03 | data-sort-value="1982" | 1982-08-24 | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 553 | | [[Muiris Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-19 | data-sort-value="1950" | 1950-06-25 | [[An Blascaod Mór]] |- | style='text-align:right'| 554 | | [[Seán Ó Tuama]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-28 | data-sort-value="2006" | 2006-10-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 555 | | [[Murchadh mac Diarmada|Murchad mac Diarmata]] | | data-sort-value="1070" | 1070 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 556 | | [[Ulick O'Connor]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2019" | 2019-10-07 | [[Ráth Garbh]] |- | style='text-align:right'| 557 | [[Íomhá:Peadar Ua Laoghaire.png|center|128px]] | [[Peadar Ua Laoghaire]] | data-sort-value="1839" | 1839-04 | data-sort-value="1920" | 1920-03-21 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 558 | | [[Seán Clárach Mac Domhnaill]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1754" | 1754-01-07 | ''[[:d:Q4518970|Baile an Teampaill]]'' |- | style='text-align:right'| 559 | | [[Nioclás Tóibín (amhránaí)|Nioclás Tóibín]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | ''[[:d:Q65559250|Baile Uí Raghallaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 560 | | [[Paddy Ambrose]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-17 | data-sort-value="2002" | 2002-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 561 | [[Íomhá:Batt O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Batt O'Connor]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-04 | data-sort-value="1935" | 1935-02-07 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 562 | | [[Batt Donegan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-21 | data-sort-value="1978" | 1978-08-26 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 563 | | [[Beatrice Gubbins]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-19 | data-sort-value="1944" | 1944-08-12 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 564 | | [[Ben Óg Dunne|Ben Dunne]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-11-18 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 565 | [[Íomhá:Bernadette O'Farrell - Sponsor, July 25, 1959.jpg|center|128px]] | [[Bernadette O'Farrell]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-30 | data-sort-value="1999" | 1999-09-26 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 566 | | [[Bernard Cowen]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-29 | data-sort-value="1984" | 1984-01-24 | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 567 | | [[Bill O'Herlihy]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-26 | data-sort-value="2015" | 2015-05-25 | [[An Glaisín]] |- | style='text-align:right'| 568 | | [[Billy Fox]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-03 | data-sort-value="1974" | 1974-03-12 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 569 | [[Íomhá:BobDoyleDeath.JPG|center|128px]] | [[Bob Doyle]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-12 | data-sort-value="2009" | 2009-01-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 570 | [[Íomhá:Lady Mary Bailey.jpg|center|128px]] | [[Mary Bailey]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-01 | data-sort-value="1960" | 1960-07-29 | ''[[:d:Q7369899|Caisleán an Rosa Mhóir]]'' |- | style='text-align:right'| 571 | [[Íomhá:Margaret E. Cousins, 1932.png|center|128px]] | [[Margaret Cousins]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-07 | data-sort-value="1954" | 1954-03-11 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 572 | | [[Breandán Ó Buachalla]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-05-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 573 | | [[Brendan Crinion]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-11 | data-sort-value="1989" | 1989-07-02 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 574 | [[Íomhá:Brendan Grace.jpg|center|128px]] | [[Brendan Grace]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-01 | data-sort-value="2019" | 2019-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 575 | [[Íomhá:Brendan Halligan, circa 1983.jpg|center|128px]] | [[Brendan Halligan]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-05 | data-sort-value="2020" | 2020-08-09 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 576 | | [[Eighneachán Ó hAnnluain]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="1994" | 1994-12-14 | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 577 | [[Íomhá:Professor Eleanor Maguire FMedSci FRS.jpg|center|128px]] | [[Eleanor Maguire]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-27 | data-sort-value="2025" | 2025-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 578 | | [[Brendan Ingle]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-19 | data-sort-value="2018" | 2018-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 579 | [[Íomhá:Brendan-Kehoe.jpg|center|128px]] | [[Brendan Kehoe]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-03 | data-sort-value="2011" | 2011-07-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 580 | | [[Brendan Kennelly]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2021" | 2021-10-17 | [[Béal Átha Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 581 | | [[Edward Conway]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-03 | data-sort-value="1968" | 1968-12-29 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 582 | | [[Eamon Rice]] | data-sort-value="1873" | 1873-04-26 | data-sort-value="1937" | 1937-11-07 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 583 | | [[Éamon Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1979" | 1979-05-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 584 | | [[Éamonn Ó Néill]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1954" | 1954-11-03 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 585 | [[Íomhá:Eavan Boland in 1996.jpg|center|128px]] | [[Eavan Boland]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-24 | data-sort-value="2020" | 2020-04-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 586 | | [[Eddie Filgate]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-16 | data-sort-value="2017" | 2017-01-19 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 587 | | [[Edward Aylward]] | data-sort-value="1894" | 1894 | data-sort-value="1976" | 1976-02 | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 588 | | [[Edward Walsh]] | data-sort-value="1805" | 1805 | data-sort-value="1850" | 1850-08-06 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 589 | [[Íomhá:Elizabeth O'Farrell, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Elizabeth O'Farrell]] | data-sort-value="1884" | 1884-11-05 | data-sort-value="1957" | 1957-06-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 590 | | [[Ellen Hutchins]] | data-sort-value="1785" | 1785-03-17 | data-sort-value="1815" | 1815-02-09 | [[Béal Átha Leice]] |- | style='text-align:right'| 591 | | [[Eoghan an Mhéirín Mac Cárthaigh|Eoghan Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1691" | 1691 | data-sort-value="1756" | 1756 | [[An Eatharla]] |- | style='text-align:right'| 592 | | [[Patrick Power (Staraí Éireannach)|Patrick Power]] | data-sort-value="1862" | 1862-03-08 | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 593 | | [[Ernest Alton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1952" | 1952-02-18 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 594 | [[Íomhá:JJ Walsh Mugshots.jpg|center|128px]] | [[James Walsh]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-20 | data-sort-value="1948" | 1948-11-30 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 595 | | [[Frederick Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1945" | 1945-05-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 596 | | [[George C. Bennett]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1963" | 1963-06-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 597 | [[Íomhá:Self-portrait of George Francis Mulvany, first Director of the National Gallery of Ireland.jpg|center|128px]] | [[George Francis Mulvany]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1869" | 1869 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 598 | | [[George Morrison]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-03 | data-sort-value="2025" | 2025-08-04 | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 599 | | [[George Nicolls]] | data-sort-value="1886" | 1886-04-29 | data-sort-value="1942" | 1942-05-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 600 | | [[George Wolfe]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1941" | 1941-12-01 | [[An Baile Mór, Contae Chill Dara|An Baile Mór]] |- | style='text-align:right'| 601 | | [[Gerald Fitzgibbon]] | data-sort-value="1866" | 1866-10-08 | data-sort-value="1942" | 1942-12-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 602 | | [[Gerard Lynch]] | data-sort-value="1931" | 1931-06-15 | data-sort-value="2025" | 2025-12-20 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 603 | | [[Gerry L'Estrange]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | data-sort-value="1996" | 1996-04-05 | [[An tSráid, Contae na hIarmhí|An tSráid]] |- | style='text-align:right'| 604 | | [[Joan Burke]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-08 | data-sort-value="2016" | 2016-11-27 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 605 | | [[Seosamh Mac Donncha]] | data-sort-value="1953" | 1953 | data-sort-value="2016" | 2016-05-20 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 606 | | [[Joe Steve Ó Neachtain]] | data-sort-value="1942" | 1942 | data-sort-value="2020" | 2020-01-19 | ''[[:d:Q113192695|An Chré Dhubh]]'' |- | style='text-align:right'| 607 | | [[John A. Murphy]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-17 | data-sort-value="2022" | 2022-02-28 | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 608 | [[Íomhá:Thomas Antisell (1817-1893).jpg|center|128px]] | [[Thomas Antisell]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-16 | data-sort-value="1893" | 1893-06-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 609 | | [[Tom Munnelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-25 | data-sort-value="2007" | 2007-08-30 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 610 | | [[Tommy Langan]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-23 | data-sort-value="1974" | 1974-09-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 611 | | [[Tomás Ó Murchú]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 612 | | [[Peadar Ó Gealacáin]] | data-sort-value="1793" | 1793 | data-sort-value="1860" | 1860 | [[Maigh nEalta]] |- | style='text-align:right'| 613 | | [[Éamon de Buitléar]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-22 | data-sort-value="2013" | 2013-01-27 | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 614 | | [[Aodh Mac Gabhráin]] | data-sort-value="1670" | 1670 | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gleann Ghaibhle]] |- | style='text-align:right'| 615 | | [[John Coffey (iománaí)|Seán Ó Cofaigh]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-14 | data-sort-value="2019" | 2019-08-12 | [[An Bóthar Leathan]] |- | style='text-align:right'| 616 | [[Íomhá:Dr John Crowley TD.png|center|128px]] | [[John Crowley]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1934" | 1934 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 617 | | [[John Daly]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1932" | 1932-02-23 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 618 | | [[Paddy Coad]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-04 | data-sort-value="1992" | 1992-08-03<br/>1992-03-08 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 619 | [[Íomhá:P W Joyce.png|center|128px]] | [[Patrick Weston Joyce]] | data-sort-value="1827" | 1827 | data-sort-value="1914" | 1914-01-07 | [[Luimneach]]<br/>[[An Sliabh Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 620 | | [[Myles Dillon]] | data-sort-value="1900" | 1900-04-11 | data-sort-value="1972" | 1972-06-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 621 | [[Íomhá:Robert Dwyer Joyce.jpg|center|128px]] | [[Robert Dwyer Joyce]] | data-sort-value="1830" | 1830<br/>1836 | data-sort-value="1883" | 1883 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 622 | [[Íomhá:Ruairí Ó Brádaigh 2004.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Brádaigh]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-06-05 | [[An Longfort]] |- | style='text-align:right'| 623 | | [[Seán 'ac Dhonncha]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-02 | data-sort-value="1996" | 1996-12-14 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 624 | | [[Seán Puircell]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-17 | data-sort-value="2005" | 2005-08-27 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 625 | | [[Seán Ó Conaill]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-21 | data-sort-value="1931" | 1931-05-21 | ''[[:d:Q104310160|Cill Rialaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 626 | | [[Dáibhí Ó Bruadair]] | data-sort-value="1625" | 1625 | data-sort-value="1698" | 1698-01 | [[Barraigh Mhóra]] |- | style='text-align:right'| 627 | [[Íomhá:John Dillon.jpg|center|128px]] | [[John Dillon|Seán Diolún]] | data-sort-value="1851" | 1851-09-04 | data-sort-value="1927" | 1927-08-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 628 | [[Íomhá:Brian O'Higgins - Banba.jpg|center|128px]] | [[Brian Ó hUiginn]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-01 | data-sort-value="1963" | 1963-03-03 | [[Cill Scíre]] |- | style='text-align:right'| 629 | | [[Bridget Rice]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-07 | data-sort-value="1967" | 1967-12-08 | [[Cluain Cearbán]] |- | style='text-align:right'| 630 | [[Íomhá:Bryan Cusack (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Cusack]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1973" | 1973-05-24 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 631 | [[Íomhá:Caitlín Brugha.jpg|center|128px]] | [[Caitlín Brugha]] | data-sort-value="1879" | 1879-12-11 | data-sort-value="1959" | 1959-12-01 | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 632 | [[Íomhá:Carmel snow.jpg|center|128px]] | [[Carmel Snow]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-27 | data-sort-value="1961" | 1961-05 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 633 | | [[Carrie Acheson]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | data-sort-value="2023" | 2023-01-16 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 634 | [[Íomhá:Cathal Ó Murchadha (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Murchadha]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-16 | data-sort-value="1958" | 1958-04-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 635 | [[Íomhá:Charles J Kickham.JPG|center|128px]] | [[Charles J. Kickham]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1882" | 1882-08-22 | [[Muileann na hUamhan]] |- | style='text-align:right'| 636 | | [[Martin Brennan]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-01 | data-sort-value="1956" | 1956-06-21 | [[Tobar an Choire]] |- | style='text-align:right'| 637 | | [[Martin Conlon]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1966" | 1966-01-23 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 638 | | [[Martin Finn]] | data-sort-value="1917" | 1917-08-22 | data-sort-value="1988" | 1988-03-07 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 639 | [[Íomhá:Martin McDonogh.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1857 | data-sort-value="1934" | 1934-11-24 | [[Garmna]] |- | style='text-align:right'| 640 | | [[Martin Medlar]] | data-sort-value="1899" | 1899-12-04 | data-sort-value="1965" | 1965-06-04 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 641 | | [[Martin Roddy]] | data-sort-value="1883" | 1883-12-09 | data-sort-value="1948" | 1948-01-08 | ''[[:d:Q18022071|Cill Mhic Eoghain]]'' |- | style='text-align:right'| 642 | | [[Martin Ryan]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-31 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 643 | [[Íomhá:Martin savage.jpg|center|128px]] | [[Máirtín Sabhaois]] | data-sort-value="1898" | 1898 | data-sort-value="1919" | 1919-12-19 | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 644 | [[Íomhá:StateLibQld 1 114664 Men and women who rival the birds, 1930 (cropped).jpg|center|128px]] | [[An Bhantiarna Mary Heath]] | data-sort-value="1896" | 1896-11-10 | data-sort-value="1939" | 1939-05-09 | [[Cnoc an Doire]] |- | style='text-align:right'| 645 | [[Íomhá:1657534158379 P487 BANOTTI 003 MOBILE.jpg|center|128px]] | [[Mary Banotti]] | data-sort-value="1939" | 1939-05-29 | data-sort-value="2024" | 2024-05-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 646 | | [[Mary Colum]] | data-sort-value="1884" | 1884-06-13<br/>1887-06-13 | data-sort-value="1957" | 1957-10-22 | [[Cúil Mhuine]]<br/>[[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 647 | | [[Máire Ní Aodáin]] | data-sort-value="1862" | 1862<br/>1862-05-19 | data-sort-value="1942" | 1942<br/>1942-07-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 648 | | [[Mary Reynolds]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-10 | data-sort-value="1974" | 1974-08-29 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 649 | | [[Mary Ryan]] | data-sort-value="1898" | 1898-01-31 | data-sort-value="1981" | 1981-02-08 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 650 | | [[Maura Laverty]] | data-sort-value="1907" | 1907<br/>1907-05-15 | data-sort-value="1966" | 1966-07-28 | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 651 | | [[Maureen O'Carroll]] | data-sort-value="1913" | 1913-03-29 | data-sort-value="1984" | 1984-05-09 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 652 | | [[Maureen Potter]] | data-sort-value="1925" | 1925-01-03 | data-sort-value="2004" | 2004-04-07 | [[Fionnradharc]] |- | style='text-align:right'| 653 | [[Íomhá:Maurice Davin.jpg|center|128px]] | [[Muiris Ó Daimhín]] | data-sort-value="1842" | 1842-06-29 | data-sort-value="1927" | 1927-01-27 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 654 | [[Íomhá:Dublin Old Library Trinity College 05.jpg|center|128px]] | [[Henry Joseph Monck Mason]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-15 | data-sort-value="1858" | 1858-04-14 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 655 | [[Íomhá:Henry Kelly hosting 'After Dark' (cropped).jpg|center|128px]] | [[Henry Kelly]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-17 | data-sort-value="2025" | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 656 | [[Íomhá:Max Arthur Macauliffe Portrait.jpg|center|128px]] | [[Micheál Mac Amhlaoibh]] | data-sort-value="1841" | 1841-09-10 | data-sort-value="1913" | 1913-03-15 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 657 | | [[Maxwell Henry Close]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1903" | 1903-09-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 658 | | [[Gerard McDonnell]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | data-sort-value="2008" | 2008-08-02 | ''[[:d:Q4220515|Cill Churnáin]]'' |- | style='text-align:right'| 659 | [[Íomhá:Saint Gobnait.jpg|center|128px]] | [[Gobnait]] | | data-sort-value="501" | 6th century | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 660 | | [[Godfrey Timmins]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-06 | data-sort-value="2001" | 2001-04-11 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 661 | [[Íomhá:Pictiúr fíorach.jpg|center|128px]] | [[Graham Knuttel]] | data-sort-value="1954" | 1954 | data-sort-value="2023" | 2023 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 662 | | [[Margaretta Bowen]] | data-sort-value="1880" | 1880-01-01 | data-sort-value="1981" | 1981-04-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 663 | | [[Roddy Connolly]] | data-sort-value="1901" | 1901-02-11 | data-sort-value="1980" | 1980-12-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 664 | [[Íomhá:William Dargan - Project Gutenberg eText 17293.jpg|center|128px]] | [[William Dargan]] | data-sort-value="1799" | 1799-02-28 | data-sort-value="1867" | 1867-02-07 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 665 | | [[Gus Healy]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-20 | data-sort-value="1987" | 1987-07-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 666 | [[Íomhá:Hanna Sheehy-Skeffington in 1916.png|center|128px]] | [[Hanna Sheehy-Skeffington]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-24 | data-sort-value="1946" | 1946-04-20 | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 667 | | [[Helena Molony]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-15 | data-sort-value="1967" | 1967-01-28<br/>1967-01-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 668 | [[Íomhá:ThomasAddisEmmet.jpg|center|128px]] | [[Thomas Addis Emmet]] | data-sort-value="1764" | 1764-04-24 | data-sort-value="1827" | 1827-11-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 669 | | [[Henry Barron (breitheamh)|Henry Barron]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-25 | data-sort-value="2010" | 2010-02-25 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 670 | | [[Brión mac Echach Muigmedóin]] | data-sort-value="500" | 5th century | data-sort-value="500" | 5th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 671 | | [[Páidí Ó Sé]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-16 | data-sort-value="2012" | 2012-12-15 | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 672 | [[Íomhá:Micheál Ó Muircheartaigh in Villa Maria, Waterville. 2012.JPG|center|128px]] | [[Mícheál Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-20 | data-sort-value="2024" | 2024-06-25 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 673 | [[Íomhá:Tom Barry IRA.jpg|center|128px]] | [[Tom Barry (Óglach na hÉireann)|Tomás de Barra]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-01 | data-sort-value="1980" | 1980-07-02 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 674 | [[Íomhá:James Stephens Fenian.jpg|center|128px]] | [[Séamas Mac Stiofáin]] | data-sort-value="1825" | 1825-01-26 | data-sort-value="1901" | 1901-04-28 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 675 | [[Íomhá:Sean Keating self-portrait.jpg|center|128px]] | [[Seán Céitinn]] | data-sort-value="1889" | 1889-09-28 | data-sort-value="1977" | 1977-12-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 676 | [[Íomhá:Máiréad Ní Ghráda.jpg|center|128px]] | [[Máiréad Ní Ghráda]] | data-sort-value="1896" | 1896-12-23 | data-sort-value="1971" | 1971-06-13 | [[Cill Mháille]] |- | style='text-align:right'| 677 | | [[Brian O'Shea]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-09 | data-sort-value="2026" | 2026-01-28 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 678 | [[Íomhá:Emmet Stagg, circa 2002 02.jpg|center|128px]] | [[Emmet Stagg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-01 | data-sort-value="2024" | 2024-03-17 | [[Maolla]] |- | style='text-align:right'| 679 | | [[Oilibhéar Breathnach]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-13 | data-sort-value="1996" | 1996-03-09 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 680 | | [[Tomás de Bhaldraithe]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-14 | data-sort-value="1996" | 1996-04-24 | ''[[:d:Q65559040|Baile na Cora]]'' |- | style='text-align:right'| 681 | | [[Brian O'Doherty]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-04 | data-sort-value="2022" | 2022-11-07 | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 682 | [[Íomhá:Eamonn Andrews, 1954.jpg|center|128px]] | [[Eamonn Andrews]] | data-sort-value="1922" | 1922-12-19 | data-sort-value="1987" | 1987-11-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 683 | | [[Vivion de Valera]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-13 | data-sort-value="1982" | 1982-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 684 | | [[Sinéad de Valera]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-03 | data-sort-value="1975" | 1975-01-07 | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 685 | [[Íomhá:Dinneen by Yeats.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ua Duinnín]] | data-sort-value="1860" | 1860-12-25 | data-sort-value="1934" | 1934-09-29 | [[An Ráth Mhór]] |- | style='text-align:right'| 686 | | [[Michael Davitt (file)|Michael Davitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-20 | data-sort-value="2005" | 2005-06-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 687 | | [[Caitlín Maude]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-22 | data-sort-value="1982" | 1982-06-06 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 688 | [[Íomhá:Seán-south.jpg|center|128px]] | [[Seán Sabhat]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="1957" | 1957-01-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 689 | | [[Tomás Mac Síomóin]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2022" | 2022-02-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 690 | | [[Máire Mullarney]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-01 | data-sort-value="2008" | 2008-08-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 691 | [[Íomhá:Daniel Breen police notice1.jpg|center|128px]] | [[Dónall Ó Braoin]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-11 | data-sort-value="1969" | 1969-12-27 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 692 | [[Íomhá:Gay Byrne.JPG|center|128px]] | [[Gay Byrne]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | data-sort-value="2019" | 2019-11-04 | [[Rialto]] |- | style='text-align:right'| 693 | [[Íomhá:Isle of Iona, St. Oran's Chapel doorway - geograph.org.uk - 921177.jpg|center|128px]] | [[Naomh Odhrán]] | data-sort-value="450" | 5th century | data-sort-value="563" | 563 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 694 | [[Íomhá:Timothy Daniel Sullivan00.jpg|center|128px]] | [[Timothy Daniel Sullivan]] | data-sort-value="1827" | 1827-05-29 | data-sort-value="1914" | 1914-03-31 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 695 | [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-08594, Daniel A. Binchy.jpg|center|128px]] | [[D. A. Binchy]] | data-sort-value="1899" | 1899-06-03 | data-sort-value="1989" | 1989-05-04 | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 696 | | [[John Dinneen]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-23 | data-sort-value="1942" | 1942-01-01 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 697 | | [[John Flynn]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-10 | data-sort-value="1968" | 1968-08-22 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 698 | | [[John Galvin]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-15 | data-sort-value="1963" | 1963-10-11 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 699 | [[Íomhá:John Good (cropped).jpg|center|128px]] | [[John Good]] | | data-sort-value="1941" | 1941-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 700 | | [[John Healy]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-26 | data-sort-value="1995" | 1995 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 701 | [[Íomhá:John Hely-Hutchinson.jpg|center|128px]] | [[John Hely-Hutchinson]] | data-sort-value="1724" | 1724 | data-sort-value="1794" | 1794-09-04 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 702 | | [[John Jinks]] | data-sort-value="1872" | 1872 | data-sort-value="1934" | 1934-09-11 | [[Droim Chliabh]] |- | style='text-align:right'| 703 | | [[John Joe Doyle]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-14 | data-sort-value="2000" | 2000-08-11 | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 704 | | [[John Joe McGirl]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-25 | data-sort-value="1988" | 1988-12-08 | [[Béal an Átha Móir]] |- | style='text-align:right'| 705 | | [[John Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-24 | data-sort-value="1967" | 1967-12-28 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 706 | | [[John Joe Rice]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1970" | 1970-07-24 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 707 | | [[Seán Ó Céin]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-18 | data-sort-value="1975" | 1975-10-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 708 | | [[John Lynch (Ciarraí)|John Lynch]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-10 | data-sort-value="1957" | 1957-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 709 | [[Íomhá:Charles O'Conor of Belanagare.png|center|128px]] | [[Cathal Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1710" | 1710-01-01 | data-sort-value="1791" | 1791-07-01 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 710 | [[Íomhá:Charlie Bird crop.jpg|center|128px]] | [[Charlie Bird]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-09 | data-sort-value="2024" | 2024-03-11 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 711 | [[Íomhá:John Doyle by Henry Edward Doyle mw01929.jpg|center|128px]] | [[John Doyle]] | data-sort-value="1797" | 1797 | data-sort-value="1868" | 1868-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 712 | [[Íomhá:Christie Hennessy.jpg|center|128px]] | [[Christie Hennessy]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-19 | data-sort-value="2007" | 2007-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 713 | [[Íomhá:Christopher Byrne, 1920s (cropped).jpg|center|128px]] | [[Christopher Byrne]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1957" | 1957-09-05 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 714 | [[Íomhá:Christydignam.jpg|center|128px]] | [[Christy Dignam]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-23 | data-sort-value="2023" | 2023-06-13 | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 715 | | [[Ciarán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-26 | data-sort-value="2009" | 2009-12-11 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 716 | [[Íomhá:Colm de Bhailís.png|center|128px]] | [[Colm de Bhailís]] | data-sort-value="1796" | 1796-05-02 | data-sort-value="1906" | 1906-02-27 | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 717 | [[Íomhá:Saint Colman MacDuagh window, Hugh Lane Gallery.jpg|center|128px]] | [[Colmán mac Duach]] | data-sort-value="550" | 550<br/>6th century | data-sort-value="632" | 632-10-29 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 718 | [[Íomhá:Con Collins.jpg|center|128px]] | [[Conchubhar Ó Coileáin]] | data-sort-value="1881" | 1881-11-13 | data-sort-value="1937" | 1937-11-23 | ''[[:d:Q65559960|Aránach]]'' |- | style='text-align:right'| 719 | | [[Con Meaney]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-08 | data-sort-value="1970" | 1970-09-11 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 720 | [[Íomhá:Sean Hales, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Sean Hales]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-30 | data-sort-value="1922" | 1922-12-07 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 721 | [[Íomhá:Tom J. O'Connell, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Thomas J. O'Connell]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-21 | data-sort-value="1969" | 1969-06-22 | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 722 | | [[Óengus mac Óengobann]] | data-sort-value="750" | 8th century | data-sort-value="824" | 824 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 723 | [[Íomhá:Ernie O'Malley Prison 2.jpg|center|128px]] | [[Earnán Ó Máille]] | data-sort-value="1897" | 1897-05-26 | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 724 | [[Íomhá:Ada English.jpg|center|128px]] | [[Eithne Inglis]] | data-sort-value="1875" | 1875-01-10 | data-sort-value="1944" | 1944-01-27 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 725 | [[Íomhá:Adrian Hardiman - 20090224.jpg|center|128px]] | [[Adrian Hardiman]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-21 | data-sort-value="2016" | 2016-03-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 726 | [[Íomhá:Agnes O'Farrelly, circa 1890.png|center|128px]] | [[Úna Ní Fhaircheallaigh]] | data-sort-value="1874" | 1874-06-24 | data-sort-value="1951" | 1951-11-05 | [[Achadh an Iúir]] |- | style='text-align:right'| 727 | [[Íomhá:Tom Hales, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Tom Hales]] | data-sort-value="1892" | 1892-03-05 | data-sort-value="1966" | 1966-04-29 | [[Baile na Daibhche]] |- | style='text-align:right'| 728 | [[Íomhá:Timothy Harrington.jpg|center|128px]] | [[Timothy Harrington]] | data-sort-value="1851" | 1851 | data-sort-value="1910" | 1910-03-12 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 729 | | [[Honor Crowley]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-19 | data-sort-value="1966" | 1966-10-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 730 | | [[Hugh Byrne (Fine Gael)|Hugh Byrne]] | data-sort-value="1939" | 1939-07-05 | data-sort-value="2023" | 2023-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 731 | | [[Hugh Colohan]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-30 | data-sort-value="1931" | 1931-04-15 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 732 | | [[Hugh Geoghegan]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-16 | data-sort-value="2024" | 2024-07-07 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 733 | [[Íomhá:Dr Hugh Gibbons.jpg|center|128px]] | [[Hugh Gibbons]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-06 | data-sort-value="2007" | 2007-11-13 | [[Béal na mBuillí]] |- | style='text-align:right'| 734 | [[Íomhá:John T O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain]] | data-sort-value="1786" | 1786-06-24 | data-sort-value="1861" | 1861-06-01 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 735 | [[Íomhá:Frank Ryan from the International Brigades, Zaragoza, 5 April 1938 (28963225728).jpg|center|128px]] | [[Proinsias Ó Riain]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-11 | data-sort-value="1944" | 1944-06-10 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 736 | | [[J. J. Clancy]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-23 | data-sort-value="1932" | 1932-05-01 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 737 | [[Íomhá:Jack Doyle, circa the early 1930s.jpg|center|128px]] | [[Jack Doyle]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-31 | data-sort-value="1978" | 1978-12-13 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 738 | [[Íomhá:Jack Finlay (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jack Finlay]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1942" | 1942-09-30 | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 739 | | [[Jackie Fahey]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-23 | data-sort-value="2019" | 2019-03-18 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 740 | | [[Jackie Healy-Rae]] | data-sort-value="1931" | 1931-03-09 | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 741 | | [[John Mannion, Mór]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-04 | data-sort-value="1978" | 1978-09-10 | [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 742 | | [[John Mannion Óg]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-26 | data-sort-value="2006" | 2006-04-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 743 | | [[Seán Ó Murchú (sagart)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1753" | 1753 | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-06-26 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 744 | | [[John O’Byrne|John O'Byrne]] | data-sort-value="1884" | 1884-04-24 | data-sort-value="1954" | 1954-01-14 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 745 | | [[John O'Donovan]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1982" | 1982-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 746 | | [[John O'Leary (Loch Garman)|John O'Leary]] | data-sort-value="1894" | 1894-09-01 | data-sort-value="1959" | 1959-06-21 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 747 | | [[John O'Leary (Ciarraí)|John O'Leary]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-03 | data-sort-value="2015" | 2015-10-05 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 748 | [[Íomhá:John O'Mahony.jpg|center|128px]] | [[John O'Mahony]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-08 | data-sort-value="2024" | 2024-07-06 | [[Cill Mobhí]] |- | style='text-align:right'| 749 | | [[John O'Sullivan (Corcaigh)|John O'Sullivan]] | data-sort-value="1901" | 1901-06-08 | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 750 | | [[Johnny Callanan]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-20 | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 751 | | [[Johnny Connor]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1955" | 1955-12-11 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 752 | | [[Michael Brennan (Fine Gael)|Michael Brennan]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1970" | 1970-10-06 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 753 | | [[Michael Carty]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-16 | data-sort-value="1975" | 1975-04-23 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 754 | [[Íomhá:Michael Colivet, circa 1920s.png|center|128px]] | [[Michael Colivet]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-05-04 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 755 | | [[Michael Davern]] | data-sort-value="1900" | 1900-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-07-25 | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 756 | | [[Michael Derham]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 757 | | [[Michael Doyle]] | data-sort-value="1861" | 1861 | data-sort-value="1942" | 1942-09-07 | ''[[:d:Q26715338|Tagoat]]'' |- | style='text-align:right'| 758 | [[Íomhá:M Egan JP TC Cork cropped from Ireland's National Pledge, April 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Egan]] | data-sort-value="1866" | 1866-02 | data-sort-value="1947" | 1947-03 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 759 | | [[Michael F. Kitt]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-13 | data-sort-value="1974" | 1974-12-24 | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 760 | [[Íomhá:Michael Heffernan TD, circa 1910s.png|center|128px]] | [[Michael Heffernan]] | data-sort-value="1885" | 1885-04-03 | data-sort-value="1970" | 1970-11-21 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 761 | | [[Michael Lipper]] | data-sort-value="1932" | 1932-06-01 | data-sort-value="1987" | 1987-10-18 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 762 | | [[Michael Lyons]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-01 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 763 | | [[Michael Lyster]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-11 | data-sort-value="2026" | 2026-03-21 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 764 | | [[Michael Murphy]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-12 | data-sort-value="2000" | 2000-10-28 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 765 | | [[Mícheál Ó hEithir]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-02 | data-sort-value="1996" | 1996-11-24 | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 766 | [[Íomhá:Michael P O'Hickey.jpg|center|128px]] | [[Micheál Ó hIceadha]] | data-sort-value="1860" | 1860-03-12<br/>1861-03-12 | data-sort-value="1916" | 1916-11-19 | ''[[:d:Q104319975|An Charraig Bheag]]'' |- | style='text-align:right'| 767 | | [[Micheál Ó Síothcháin]] | data-sort-value="1870" | 1870-12-17 | data-sort-value="1945" | 1945-03-01 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 768 | | [[Michael Sheridan]] | data-sort-value="1896" | 1896 | data-sort-value="1970" | 1970-07-06 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 769 | [[Íomhá:Michael Staines 1918.jpg|center|128px]] | [[Michael Staines]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-10-26 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 770 | | [[Michael ffrench-O'Carroll]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-15 | data-sort-value="2007" | 2007-05-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 771 | | [[Micheál Ó Síoda]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-30 | data-sort-value="1966" | 1966-10-19 | [[An Carn Mór, Contae na Gaillimhe|An Carn Mór]] |- | style='text-align:right'| 772 | | [[Mick Doyle (rugbaí)|Mick Doyle]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-13 | data-sort-value="2004" | 2004-05-11 | [[Oileán Ciarraí]] |- | style='text-align:right'| 773 | | [[Mick Fitzpatrick]] | data-sort-value="1893" | 1893 | data-sort-value="1968" | 1968-10-08 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 774 | [[Íomhá:James O'Mara.jpg|center|128px]] | [[James O'Mara]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-06 | data-sort-value="1948" | 1948-11-21 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 775 | | [[James Kelly (Fianna Fáil)|James Kelly]] | No/unknown value | No/unknown value | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 776 | | [[Seán de Paor]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1994" | 1994-02-23 | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 777 | | [[James B. Lynch]] | | data-sort-value="1954" | 1954-03-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 778 | | [[James Berry]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1914" | 1914-06-04 | [[Bun Abhann, Contae Mhaigh Eo|Bun Abhann]] |- | style='text-align:right'| 779 | | [[James Burke (Ros Comáin)|James Burke]] | No/unknown value | data-sort-value="1964" | 1964-05-12 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 780 | [[Íomhá:James Colbert, 1927 (cropped).jpg|center|128px]] | [[James Colbert]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-03 | data-sort-value="1970" | 1970-01-28 | [[Caisleán Maí Tamhnach]] |- | style='text-align:right'| 781 | | [[James Collins]] | data-sort-value="1900" | 1900-10-30 | data-sort-value="1967" | 1967-09-01 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 782 | | [[James Cosgrave]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-12 | data-sort-value="1936" | 1936-04-18 | [[Dún an Uchta]] |- | style='text-align:right'| 783 | | [[James Daly]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1920" | 1920-11-02 | [[Béal Átha Mó]] |- | style='text-align:right'| 784 | | [[James Devins]] | data-sort-value="1873" | 1873 | data-sort-value="1922" | 1922-09-20 | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 785 | | [[James Dolan]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-29 | data-sort-value="1955" | 1955-07-14 | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 786 | [[Íomhá:James Hickey, 1937.jpg|center|128px]] | [[James Hickey]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1966" | 1966-06-07 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 787 | [[Íomhá:James (Seamus) Lennon, circa 1920s.png|center|128px]] | [[James Lennon]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1958" | 1958-08-13 | [[An Bhuiríos, Contae Cheatharlach|An Bhuiríos]] |- | style='text-align:right'| 788 | | [[James Morrisroe]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-05 | data-sort-value="1937" | 1937-12-31 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 789 | | [[James Murphy]] | data-sort-value="1887" | 1887-12-28 | data-sort-value="1961" | 1961-10-07 | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 790 | [[Íomhá:ThomasBracken-NZ.JPG|center|128px]] | [[Thomas Bracken]] | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | data-sort-value="1898" | 1898-02-16 | [[Cluain Eois]] |- | style='text-align:right'| 791 | | [[Thomas Burke (An Clár)|Thomas Burke]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-10 | data-sort-value="1951" | 1951-11-20 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 792 | [[Íomhá:Thomas Davis Young Irelander.JPG|center|128px]] | [[Tomás Dáibhis]] | data-sort-value="1814" | 1814-10-14 | data-sort-value="1845" | 1845-09-16 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 793 | | [[Thomas Dunne]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-10 | data-sort-value="1990" | 1990-08-03 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 794 | [[Íomhá:TF O'Higgins, 1933.png|center|128px]] | [[Thomas F. O'Higgins]] | data-sort-value="1890" | 1890-04-08 | data-sort-value="1953" | 1953-11-01 | [[An Sráidbhaile, Contae Laoise|An Sráidbhaile]] |- | style='text-align:right'| 795 | | [[Thomas Finlay (Cumann na nGaedheal)|Thomas Finlay]] | data-sort-value="1893" | 1893-10-11 | data-sort-value="1932" | 1932-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 796 | | [[Thomas Harris]] | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1974" | 1974-02-18 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 797 | [[Íomhá:ThomasHunter.jpg|center|128px]] | [[Thomas Hunter]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1932" | 1932-03-11 | [[Baile Chaisleáin an Róistigh]] |- | style='text-align:right'| 798 | | [[Thomas Hussey]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-25 | data-sort-value="2024" | 2024-01-21 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 799 | | [[Mícheál Mac Aodha]] | data-sort-value="1912" | 1912-07-12 | data-sort-value="1982" | 1982-09-13 | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 800 | [[Íomhá:Mick Moloney.jpg|center|128px]] | [[Mick Moloney]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-15 | data-sort-value="2022" | 2022-07-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 801 | [[Íomhá:Mick O'Dwyer in 2012.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-09 | data-sort-value="2025" | 2025-04-03 | [[An Coireán]] |- | style='text-align:right'| 802 | | [[Mildred Anne Butler]] | data-sort-value="1858" | 1858-01-11 | data-sort-value="1941" | 1941-10-11 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 803 | | [[Monica Barnes]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-12 | data-sort-value="2018" | 2018-05-03 | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 804 | | [[Muiris Mac Conghail]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-12 | data-sort-value="2019" | 2019-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 805 | | [[Myrtle Allen]] | data-sort-value="1924" | 1924-03-13 | data-sort-value="2018" | 2018-06-13 | ''[[:d:Q7810423|Tivoli, Corcaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 806 | [[Íomhá:Maire-Ni-Chineide2.jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-17 | data-sort-value="1967" | 1967-05-25 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 807 | [[Íomhá:Portrait of Maire Nic Shiubhlaigh P3647.jpg|center|128px]] | [[Máire Nic Shiubhlaigh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-05 | data-sort-value="1958" | 1958-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 808 | | [[Láimhbheartach Mac Cionnaith]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-16 | data-sort-value="1956" | 1956-12-27 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 809 | | [[Larry McMahon]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-18 | data-sort-value="2006" | 2006-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 810 | [[Íomhá:Laurence Ginnell.jpg|center|128px]] | [[Labhrás Mag Fhionnail]] | data-sort-value="1852" | 1852-04-09 | data-sort-value="1923" | 1923-04-17 | [[Dealbhna]] |- | style='text-align:right'| 811 | | [[Johnny Geoghegan]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-05 | data-sort-value="1975" | 1975-01-05 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 812 | [[Íomhá:Jon Kenny and Seán Kelly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jon Kenny]] | data-sort-value="1957" | 1957-12-12 | data-sort-value="2024" | 2024-11-15 | [[An tOspidéal]] |- | style='text-align:right'| 813 | [[Íomhá:Jonathan Pim 1806-1885.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Pim (1806–1885)|Jonathan Pim]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1885" | 1885-07-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 814 | | [[Joseph Bermingham]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-09 | data-sort-value="1995" | 1995-08-11 | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 815 | | [[Joseph Hughes]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-18 | data-sort-value="1960" | 1960-01-20 | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 816 | [[Íomhá:Joseph McGuiness (38537799191).jpg|center|128px]] | [[Joseph McGuinness]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-10 | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | [[Tearmann Bearaigh]] |- | style='text-align:right'| 817 | | [[Justin McKenna]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-09 | data-sort-value="1950" | 1950-03-23 | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 818 | [[Íomhá:Kate Meyrick.jpg|center|128px]] | [[Kate Meyrick]] | data-sort-value="1875" | 1875-08-07 | data-sort-value="1933" | 1933-01-19 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 819 | | [[Kathleen Lynn]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-28 | data-sort-value="1955" | 1955-09-14 | [[Cill Ala]] |- | style='text-align:right'| 820 | [[Íomhá:Kathleen O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Kathleen O'Callaghan]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-11 | data-sort-value="1961" | 1961-03-16 | ''[[:d:Q104304114|Crois Uí Mhathúna]]'' |- | style='text-align:right'| 821 | | [[Kathleen O'Connor]] | data-sort-value="1934" | 1934-07-30 | data-sort-value="2017" | 2017-12-13 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 822 | | [[James Pattison]] | data-sort-value="1886" | 1886-06-28 | data-sort-value="1963" | 1963-12-31 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 823 | | [[James Tunney]] | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 824 | | [[Jasper Wolfe]] | data-sort-value="1872" | 1872-08-03 | data-sort-value="1952" | 1952-08-27 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 825 | | [[Séamas Langtún]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-18 | data-sort-value="1987" | 1987-04-18 | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 826 | | [[Patrick Teehan]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-14 | data-sort-value="1985" | 1985-12-25 | [[Tigh Moling]] |- | style='text-align:right'| 827 | | [[Paudge Brennan]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-18 | data-sort-value="1998" | 1998-06-10 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 828 | [[Íomhá:Paul Coghlan, June 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paul Coghlan]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-01 | data-sort-value="2023" | 2023-06-08 | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 829 | | [[Peadar Cowan]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | data-sort-value="1962" | 1962-05-09 | [[Ármhach]] |- | style='text-align:right'| 830 | | [[Percy Dockrell]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-27 | data-sort-value="1979" | 1979-11-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 831 | [[Íomhá:Peter Mathews.jpg|center|128px]] | [[Peter Mathews]] | data-sort-value="1951" | 1951-08 | data-sort-value="2017" | 2017-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 832 | | [[Phelim Calleary]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-03 | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 833 | [[Íomhá:7d1b3dc73225f14081cadd08c3ce5775.jpg--the late philly mcguinness will be honoured next sunday when the gaa park in mohill is rededicated as the philly mcguinness memorial park.jpg|center|128px]] | [[Philip McGuinness]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-29 | data-sort-value="2010" | 2010-04-19 | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 834 | | [[Philip Shanahan]] | data-sort-value="1874" | 1874-10-27 | data-sort-value="1931" | 1931-11-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 835 | | [[Pierce McCan]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-02 | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 836 | | [[Tom Sailí Ó Flaithearta]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="2021" | 2021-04-15 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 837 | | [[Tom McEllistrim (1894–1973)|Tom McEllistrim]] | data-sort-value="1894" | 1894-10-14 | data-sort-value="1973" | 1973-12-04 | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 838 | | [[Tom Murphy]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-23 | data-sort-value="2018" | 2018-05-15 | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 839 | | [[Tom O'Reilly (An Cabhán)|Tom O'Reilly]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1995" | 1995-02-01 | [[Cill na Seanrátha]] |- | style='text-align:right'| 840 | | [[Thomas Meaney]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-11 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 841 | [[Íomhá:Irish nationalist politician Thomas O'Donnell.png|center|128px]] | [[Tomás Ó Domhnaill (polaiteoir náisiúnach Éireannach)]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-30 | data-sort-value="1943" | 1943-06-11 | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 842 | | [[Thomas O'Donoghue]] | data-sort-value="1890" | 1890 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 843 | | [[Thomas O'Mahony]] | | data-sort-value="1924" | 1924-07-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 844 | [[Íomhá:MADDEN(1888) p370 THOMAS RUSSEL.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ruiséil (reibiliúnach)|Tomás Ruiséil]] | data-sort-value="1767" | 1767-11-21 | data-sort-value="1803" | 1803-10-21 | [[Drom Átháin]] |- | style='text-align:right'| 845 | | [[Thomas Tynan]] | data-sort-value="1859" | 1859 | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 846 | | [[Timothy O'Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-01 | data-sort-value="1986" | 1986-07-21 | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 847 | | [[Timothy O'Sullivan (Fianna Fáil)|Timothy O'Sullivan]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-26 | data-sort-value="1971" | 1971-03-03 | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 848 | [[Íomhá:Timothy Quill 1930.jpg|center|128px]] | [[Timothy Quill]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | data-sort-value="1960" | 1960-06-10 | [[Cluain Droichead]] |- | style='text-align:right'| 849 | | [[Tom Clancy]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-29 | data-sort-value="1990" | 1990-11-07 | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 850 | [[Íomhá:Tom Kettle.jpg|center|128px]] | [[Tom Kettle]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-09 | data-sort-value="1916" | 1916-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 851 | | [[Tom Leonard]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-30 | data-sort-value="2004" | 2004-03-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 852 | | [[Liam Ahern]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-12 | data-sort-value="1974" | 1974-07-13 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 853 | | [[Liam Hamilton]] | data-sort-value="1928" | 1928-09-08 | data-sort-value="2000" | 2000-11-29 | [[Baile Mhistéala]] |- | style='text-align:right'| 854 | | [[Liam Lawlor|Liam Ó Leathlobhair]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | data-sort-value="2005" | 2005-10-22 | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 855 | | [[Liam Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-09 | data-sort-value="2019" | 2019-05-05 | [[Casla]] |- | style='text-align:right'| 856 | | [[Liam de Róiste]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-15 | data-sort-value="1959" | 1959-05-15 | [[Baile Mhontáin]] |- | style='text-align:right'| 857 | | [[Lionel Booth]] | data-sort-value="1914" | 1914-06-12 | data-sort-value="1997" | 1997-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 858 | | [[Lorcan Robbins|Lorcán O Roibín]] | data-sort-value="1885" | 1880s | data-sort-value="1939" | 1939 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 859 | | [[Lorenzo Ó Meachair]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-16 | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 860 | | [[Luke Belton]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-09 | data-sort-value="2006" | 2006-06-18 | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 861 | | [[Mainie Jellett|Mainie Harriet Jellett]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-29 | data-sort-value="1944" | 1944-02-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 862 | | [[Manchán Magan]] | data-sort-value="1970" | 1970-08-20 | data-sort-value="2025" | 2025-10-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 863 | | [[Mainchín Seoighe]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-18 | data-sort-value="2006" | 2006-07-03 | ''[[:d:Q104313381|Baile Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 864 | [[Íomhá:Die Sopranistin Margaret Sheridan und der Dirigent Vincenzo Bellezza in London, 1938.jpg|center|128px]] | [[Margaret Burke Sheridan]] | data-sort-value="1889" | 1889-10-15 | data-sort-value="1958" | 1958-04-16 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 865 | | [[Margaret Collins-O'Driscoll]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 866 | | [[Margaret Mary Pearse]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-24 | data-sort-value="1968" | 1968-11-07 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 867 | [[Íomhá:Margaret Pearse in later life.jpg|center|128px]] | [[Margaret Pearse]] | data-sort-value="1857" | 1857-02-12 | data-sort-value="1932" | 1932-04-22 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 868 | | [[Marian Finucane]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-21 | data-sort-value="2020" | 2020-01-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 869 | [[Íomhá:Mark Killilea Snr, 1927.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Mór]] | data-sort-value="1897" | 1897-01-15 | data-sort-value="1970" | 1970-09-29 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 870 | [[Íomhá:Mark Killilea MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Mark Killilea, Óg]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-05 | data-sort-value="2018" | 2018-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 871 | | [[Nollaig Ó Gadhra]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-16 | data-sort-value="2008" | 2008-08-13 | [[Fíonach, Contae Luimnigh|Fíonach]] |- | style='text-align:right'| 872 | [[Íomhá:P. J. Moloney, 22 Jan 1919 (cropped).jpg|center|128px]] | [[P. J. Moloney]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-20 | data-sort-value="1947" | 1947-09-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 873 | | [[Pádraig Ó Faoláin]] | data-sort-value="1910" | 1910-09-16 | data-sort-value="1971" | 1971-12-07 | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 874 | [[Íomhá:Portrait of Thomas James Mulvany .PNG|center|128px]] | [[Thomas James Mulvany]] | data-sort-value="1779" | 1779 | data-sort-value="1845" | 1845-02-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 875 | | [[William Haliday]] | data-sort-value="1788" | 1788 | data-sort-value="1812" | 1812 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 876 | | [[Áine Ní Fhoghludha]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-10 | data-sort-value="1932" | 1932-04-14 | ''[[:d:Q104319641|An Móta]]'' |- | style='text-align:right'| 877 | | [[Patrick Ganly]] | data-sort-value="1809" | 1809 | data-sort-value="1899" | 1899 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 878 | [[Íomhá:John Thomas Woodhouse (1780-1845) - Robert Murphy, BA, Fellow (1800) - GC0027 - Gonville and Caius College.jpg|center|128px]] | [[Robert Murphy]] | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1843" | 1843-03-12 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 879 | | [[Patrick Shanahan]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-10 | data-sort-value="2000" | 2000-02-01 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 880 | | [[Proinsias Mac Aonghusa]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-23 | data-sort-value="2003" | 2003-09-28 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 881 | | [[Pádraig Tyers]] | data-sort-value="1925" | 1925-10-20 | data-sort-value="2010" | 2010-02-19 | [[Tuar an Fhíona]] |- | style='text-align:right'| 882 | | [[Pádraig Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1927" | 1927 | data-sort-value="2016" | 2016-07-15 | ''[[:d:Q65559350|An Paideac]]'' |- | style='text-align:right'| 883 | | [[Pádraig Ó Siochfhradha]] | data-sort-value="1883" | 1883-03-10 | data-sort-value="1964" | 1964-11-19 | ''[[:d:Q65558431|Baile an Ghóilín]]'' |- | style='text-align:right'| 884 | [[Íomhá:PádraigÓSnodaigh.JPG|center|128px]] | [[Pádraig Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1935-05-18 | data-sort-value="2025" | 2025-01-02 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 885 | [[Íomhá:Pól Ó Foighil.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Foighil]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-21 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 886 | [[Íomhá:Barrington,Richard Manliffe01.png|center|128px]] | [[Richard Barrington]] | data-sort-value="1849" | 1849 | data-sort-value="1915" | 1915-09-15 | ''[[:d:Q104277926|An Fásach Rua]]'' |- | style='text-align:right'| 887 | | [[Richard Barry]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-04 | data-sort-value="2013" | 2013-04-28 | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 888 | | [[Richard Beamish]] | data-sort-value="1862" | 1862-06-16<br/>1861-06-16 | data-sort-value="1938" | 1938-02-23 | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 889 | [[Íomhá:Richard Corish, circa 1930s.jpg|center|128px]] | [[Richard Corish]] | data-sort-value="1889" | 1889-01-01 | data-sort-value="1945" | 1945-07-19 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 890 | | [[Risteárd de hAe]] | data-sort-value="1902" | 1902 | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 891 | | [[Patrick Kinane]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-03 | data-sort-value="1957" | 1957-07-15 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 892 | | [[Patrick Lenihan]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-04 | data-sort-value="1970" | 1970-03-11 | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 893 | | [[Patrick Leonard]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1944" | 1944-05-10 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 894 | | [[Patrick Malone]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-30 | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 895 | | [[Patrick McCarvill]] | data-sort-value="1893" | 1893-05-23 | data-sort-value="1955" | 1955-03-16 | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 896 | | [[Patrick O'Byrne]] | data-sort-value="1870" | 1870-08 | data-sort-value="1944" | 1944-01-20 | [[Ros Cré]] |- | style='text-align:right'| 897 | | [[Pádraig Ó Caoimh]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-03 | data-sort-value="1973" | 1973-09-20 | ''[[:d:Q60556178|Nuachabháil]]'' |- | style='text-align:right'| 898 | | [[Patrick O'Malley]] | data-sort-value="1943" | 1943-07-01 | data-sort-value="2021" | 2021-03-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 899 | | [[Patrick Palmer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-13 | data-sort-value="1971" | 1971-03-21 | [[Dún na Séad]] |- | style='text-align:right'| 900 | | [[Richard Stanihurst|Richard Stanyhurst]] | data-sort-value="1547" | 1547 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 901 | | [[Richard Walsh]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1957" | 1957-12-04 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 902 | | [[Richard Wilson]] | data-sort-value="1875" | 1875 | data-sort-value="1957" | 1957-02-20 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 903 | | [[Risteard de Hindeberg]] | data-sort-value="1863" | 1863-09-18 | data-sort-value="1916" | 1916-03-17 | ''[[:d:Q104320133|Barr Beithí]]'' |- | style='text-align:right'| 904 | [[Íomhá:PAT INGOLDSBY 3 BW.jpg|center|128px]] | [[Pat Ingoldsby]] | data-sort-value="1942" | 1942-08-25 | data-sort-value="2025" | 2025-03-01 | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 905 | | [[Patricia Burke Brogan]] | data-sort-value="1926" | 1926-03-17 | data-sort-value="2022" | 2022-09-05 | [[Cill an Dísirt]] |- | style='text-align:right'| 906 | | [[Patrick Beegan]] | data-sort-value="1895" | 1895-05-26 | data-sort-value="1958" | 1958-02-02 | [[Ceapaigh an tSeagail]] |- | style='text-align:right'| 907 | [[Íomhá:Patrick Belton, 1933.jpg|center|128px]] | [[Patrick Belton]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1945" | 1945-01-30 | [[Béal Átha Liag]] |- | style='text-align:right'| 908 | | [[Patrick Brennan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1999" | 20th century | [[Míleac, Contae an Chláir|Míleac]] |- | style='text-align:right'| 909 | | [[Patrick Burke (An Clár)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-16 | data-sort-value="1945" | 1945-02-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 910 | | [[Patrick Burke (Baile Átha Cliath)|Patrick Burke]] | data-sort-value="1904" | 1904-01-26 | data-sort-value="1985" | 1985-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 911 | | [[Patrick Cahill]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-11 | data-sort-value="1946" | 1946-11-12 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 912 | | [[Patrick Clancy]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1947" | 1947-02-21 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 913 | | [[Patrick Connor]] | data-sort-value="1906" | 1906-03-15 | data-sort-value="1989" | 1989-08-26 | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 914 | | [[Patrick Crotty]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-23 | data-sort-value="1970" | 1970-11-26 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 915 | | [[Patrick Dooley]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-14 | data-sort-value="1982" | 1982-05-02 | [[Baile Átha Í]] |- | style='text-align:right'| 916 | | [[Patrick Duffy (polaiteoir)|Patrick Duffy]] | data-sort-value="1875" | 1875-07-28 | data-sort-value="1946" | 1946-07-21 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 917 | | [[Patrick Finucane]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-05 | data-sort-value="1984" | 1984-04-10 | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 918 | | [[Patrick Fogarty]] | | data-sort-value="1947" | 1947-05-02 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 919 | | [[Patrick Gaffney]] | | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 920 | | [[Patrick Giles]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1965" | 1965-03-13 | [[Maigh Dearmhaí]] |- | style='text-align:right'| 921 | | [[Patrick Hogan (Cumann na nGaedheal)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-13 | data-sort-value="1936" | 1936-07-14 | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 922 | | [[Patrick Hogan (Tiobraid Árann)|Patrick Hogan]] | data-sort-value="1907" | 1907-03-25 | data-sort-value="1972" | 1972-10-05 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 923 | | [[Patrick Kerrigan]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-21 | data-sort-value="1979" | 1979-07-04 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 924 | | [[Ellen O'Leary]] | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 925 | | [[Harry Colley]] | data-sort-value="1891" | 1891-02-21 | data-sort-value="1972" | 1972-01-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 926 | | [[Críostóir Ó Floinn]] | data-sort-value="1927" | 1927-12-18 | data-sort-value="2023" | 2023-10-09 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 927 | | [[Don Cockburn]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-13 | data-sort-value="2017" | 2017-09-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 928 | | [[Tony Scannell]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-14 | data-sort-value="2020" | 2020-05-26 | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 929 | | [[Jim Fahy]] | data-sort-value="1946" | 1946 | data-sort-value="2022" | 2022 | [[Baile Locha Riach]] |- | style='text-align:right'| 930 | | [[William Kirby Sullivan]] | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1890" | 1890 | [[An Druipseach]] |- | style='text-align:right'| 931 | | [[Uileog de Búrca]] | data-sort-value="1829" | 1829-12-29 | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 932 | | [[Val Mulkerns]] | data-sort-value="1925" | 1925-02-14 | data-sort-value="2018" | 2018-03-10 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 933 | [[Íomhá:Dr Vincent White in his Mayoral robes.jpg|center|128px]] | [[Vincent White]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1958" | 1958-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 934 | | [[Uaitéar Ó Maicín|Walter Macken]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-03 | data-sort-value="1967" | 1967-04-22 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 935 | [[Íomhá:Wilhelmina Geddes.jpg|center|128px]] | [[Wilhelmina Geddes]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1955" | 1955 | [[Liatroim]] |- | style='text-align:right'| 936 | | [[Uilliam Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1501" | 16th century | data-sort-value="1628" | 1628-07-11 | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 937 | | [[William Davin]] | data-sort-value="1890" | 1890-02 | data-sort-value="1956" | 1956-03-01 | [[Ráth Domhnaigh]] |- | style='text-align:right'| 938 | | [[William Desmond]] | | data-sort-value="1941" | 1941-09-05 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 939 | [[Íomhá:Women in Mathematics Day 2018 13.jpg|center|128px]] | [[Sheila Tinney]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-15 | data-sort-value="2010" | 2010-03-27 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 940 | | [[Austin Carroll]] | data-sort-value="1835" | 1835<br/>1835-02-23 | data-sort-value="1909" | 1909<br/>1909-11-29 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 941 | [[Íomhá:Énna Mac Murchada (Bodleian Library MS Rawlinson B 503, folio 36r).jpg|center|128px]] | [[Éanna Mac Murchadha|Enna mac Donnchada Mac Murchada]] | | data-sort-value="1126" | 1126 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 942 | | [[Conchobar Ua Briain|Conchúr Ó Briain]] | | data-sort-value="1142" | 1142 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 943 | | [[Mary Swanzy]] | data-sort-value="1882" | 1882 | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 944 | | [[Seosamh Laoide]] | data-sort-value="1865" | 1865-05-24 | data-sort-value="1939" | 1939-09-21 | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 945 | | [[William Sears]] | data-sort-value="1868" | 1868 | data-sort-value="1929" | 1929-03-23 | [[An Éill]] |- | style='text-align:right'| 946 | [[Íomhá:Sean O'Faolain, W. Stockley, D.Corkery, Tilly Fleischmann, Fr Patrick MacSwiney, Germaine Stockley, Aloys Fleischmann, visitors,1929.JPG|center|128px]] | [[William Stockley]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-29 | data-sort-value="1943" | 1943-07-22 | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 947 | | [[Robert Francis Ruttledge]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-11 | data-sort-value="2002" | 2002-01-12 | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 948 | | [[Liam Ó Rinn]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-20 | data-sort-value="1943" | 1943-10-03 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 949 | | [[William Duffy]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-07 | data-sort-value="1945" | 1945-01-01 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 950 | | [[William Frederick Wakeman]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1900" | 1900 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 951 | | [[William Hayes]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | data-sort-value="1994" | 1994-01-07 | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 952 | | [[William Higgins]] | data-sort-value="1763" | 1763 | data-sort-value="1825" | 1825 | [[Cúil Mhuine]] |- | style='text-align:right'| 953 | [[Íomhá:William James MacNeven.jpg|center|128px]] | [[William James MacNeven]] | data-sort-value="1763" | 1763-03-21 | data-sort-value="1841" | 1841-07-12 | [[Eachroim, Contae na Gaillimhe|Eachroim]] |- | style='text-align:right'| 954 | | [[William O'Donnell]] | | data-sort-value="1947" | 1947-02-04 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 955 | [[Íomhá:GILBERT(1896) p165 WILLIAM CONYNGHAM PLUNKET.jpg|center|128px]] | [[William Plunket, an 4ú Barún Pluincéad]] | data-sort-value="1828" | 1828-08-26 | data-sort-value="1897" | 1897-04-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 956 | | [[William Redmond]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1932" | 1932-04-17 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 957 | | [[Michael O'Higgins]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="2005" | 2005-03-09 | [[Teach Srafáin]] |- | style='text-align:right'| 958 | | [[Brigid Hogan-O'Higgins]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-10 | data-sort-value="2022" | 2022-11-02 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 959 | [[Íomhá:Billy Lawless.jpg|center|128px]] | [[Billy Lawless]] | data-sort-value="1951" | 1951-07-04 | data-sort-value="2024" | 2024-11-08 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 960 | | [[Thomas de Vere Coneys]] | data-sort-value="1804" | 1804 | data-sort-value="1851" | 1851-12-28 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 961 | | [[Séamas Ó Dubhghaill]] | data-sort-value="1855" | 1855-07-25 | data-sort-value="1929" | 1929-05-30 | ''[[:d:Q104306937|Cúil Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 962 | | [[Seosamh Ó Tórna]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-02 | data-sort-value="1967" | 1967-04-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 963 | | [[Peadar Bairéad]] | | data-sort-value="2019" | 2019 | [[Iorras]] |- | style='text-align:right'| 964 | | [[Siobhán Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-31 | data-sort-value="2013" | 2013-05-21 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 965 | | [[Moya Llewelyn Davies]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-25 | data-sort-value="1943" | 1943-09-28 | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 966 | | [[Edward King-Tenison]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-21 | data-sort-value="1878" | 1878-06-19 | ''[[:d:Q6408168|Caisleán Chill Rónáin]]'' |- | style='text-align:right'| 967 | | [[Charles Dawson]] | data-sort-value="1842" | 1842 | data-sort-value="1917" | 1917 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 968 | | [[Nancy Corrigan]] | data-sort-value="1912" | 1912-06-21 | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Acaill]] |- | style='text-align:right'| 969 | | [[Jemma Redmond]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-16 | data-sort-value="2016" | 2016-08-16 | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 970 | | [[Margaret Dobbs]] | data-sort-value="1871" | 1871-11-19 | data-sort-value="1962" | 1962-01-02 | [[Contae Aontroma]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 971 | [[Íomhá:Sarah Purser by John Butler Yeats.png|center|128px]] | [[Sarah Purser]] | data-sort-value="1848" | 1848-03-22 | data-sort-value="1943" | 1943-08-07 | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 972 | | [[Robert Day]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 973 | | [[Roibeard Ó Faracháin]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-24 | data-sort-value="1984" | 1984-12-29 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 974 | | [[Robert Lahiffe]] | data-sort-value="1911" | 1911 | data-sort-value="1975" | 1975-03-08 | [[Gort Inse Guaire|An Gort]] |- | style='text-align:right'| 975 | | [[Roger Sweetman]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-18 | data-sort-value="1954" | 1954-05-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 976 | [[Íomhá:A rest in rotten row.jpg|center|128px]] | [[Rose Maynard Barton]] | data-sort-value="1856" | 1856-04-21 | data-sort-value="1929" | 1929 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 977 | [[Íomhá:Rosemary Smith 1965.jpg|center|128px]] | [[Rosemary Smith]] | data-sort-value="1937" | 1937-08-07 | data-sort-value="2023" | 2023-12-05 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 978 | | [[Ruairí Brugha]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="2006" | 2006-01-31 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 979 | | [[Rónán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-06 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 980 | | [[Samuel Holt]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="1929" | 1929-04-18 | [[An Chúil, Contae na hIarmhí|An Chúil]] |- | style='text-align:right'| 981 | | [[Máirin de Valéra]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-12 | data-sort-value="1984" | 1984-08-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 982 | | [[Dúnmharú Declan Flynn|Declan Flynn]] | data-sort-value="1951" | 1951 | data-sort-value="1982" | 1982-09-09 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 983 | | [[Fanny Currey]] | data-sort-value="1848" | 1848-05-30 | data-sort-value="1917" | 1917-03-30 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 984 | | [[Catherine Isabella Osborne]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-30 | data-sort-value="1880" | 1880-06-21 | ''[[:d:Q57272913|Teach Newtown Anner]]'' |- | style='text-align:right'| 985 | | [[Colm Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Camas]] |- | style='text-align:right'| 986 | | [[Seán Ua Cearnaigh]] | data-sort-value="1933" | 1933-06-13 | data-sort-value="2020" | 2020-10-26 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 987 | | [[Morgan Jageurs]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 988 | | [[Peter Morgan Jaguers]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1932" | 1932 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 989 | | [[Seán Ó Lúing]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-16 | data-sort-value="2000" | 2000-02-10 | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 990 | | [[Fionntán Mac Aodha Bhuí]] | data-sort-value="1924" | 1924 | data-sort-value="2012" | 2012 | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 991 | | [[Tadhg Ó Scanaill (aisteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-09 | data-sort-value="1967" | 1967-01-18 | [[Baile Bhuirne]] |- | style='text-align:right'| 992 | | [[Tadhg Ó Scanaill (múinteoir)|Tadhg Ó Scanaill]] | data-sort-value="1870" | 1870 | data-sort-value="1939" | 1939-08-20 | ''[[:d:Q65557130|An Inse Mhór]]'' |- | style='text-align:right'| 993 | | [[Seánie O'Brien]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-23 | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 994 | | [[Máire Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1884" | 1884-02-02 | data-sort-value="1914" | 1914-07-14 | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 995 | | [[Mícheál Ó Tiománaidhe|Micheál Ó Tiománaidhe]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-20 | data-sort-value="1940" | 1940-03-07 | ''[[:d:Q104331267|An Cartún Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 996 | | [[Moyra Barry]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 997 | | [[Ruth Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-06-22 | data-sort-value="1989" | 1989-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 998 | | [[Kathleen Watkins]] | data-sort-value="1934" | 1934-10-17 | data-sort-value="2024" | 2024-11-07 | [[Teach Sagard]] |- | style='text-align:right'| 999 | | [[Donncha Ó Céileachair]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1960" | 1960 | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1000 | | [[Mary Elmes]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-05 | data-sort-value="2002" | 2002-03-09 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1001 | [[Íomhá:IVRLA 10443 Ó hEinirí.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEinirí|Seán Ó hÉinirí]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | data-sort-value="1998" | 1998-07-26 | [[Cill Ghallagáin]] |- | style='text-align:right'| 1002 | [[Íomhá:Major William Redmond bust, Wexford city.jpg|center|128px]] | [[Liam Mac Réamoinn|Willie Redmond]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-15 | data-sort-value="1917" | 1917-06-07 | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1003 | | [[Éamon Rooney]] | | data-sort-value="1993" | 1993-11-09 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1004 | | [[Éamonn Mac Thomáis]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2002" | 2002-08-16 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1005 | [[Íomhá:St. Mary's Collegiate College Church, Youghal, Co. Cork.JPG|center|128px]] | [[Michael Jones (saighdiúir)|Michael Jones]] | data-sort-value="1606" | 1606 | data-sort-value="1649" | 1649-03-09 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1006 | | [[William Bowles]] | data-sort-value="1705" | 1705<br/>1714 | data-sort-value="1780" | 1780-08-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1007 | [[Íomhá:John Boyle O'Reilly cph.3a38519.jpg|center|128px]] | [[John Boyle O'Reilly]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-28 | data-sort-value="1890" | 1890-08-10 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 1008 | [[Íomhá:Stella Steyn.jpg|center|128px]] | [[Stella Steyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-12-26 | data-sort-value="1987" | 1987-07-21 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1009 | | [[Stephen Barrett]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-26 | data-sort-value="1976" | 1976-09-08 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1010 | [[Íomhá:Seán MacBride circa 1947.jpg|center|128px]] | [[Stephen Coughlan]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-26 | data-sort-value="1994" | 1994-12-20 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1011 | | [[Stephen Fuller]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Cill Flainn]] |- | style='text-align:right'| 1012 | | [[Seán Ardagh]] | data-sort-value="1947" | 1947-11-25 | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1013 | | [[Seán Brosnan]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-21 | data-sort-value="1979" | 1979-04-18 | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1014 | | [[Seán Carroll]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | data-sort-value="1954" | 1954-02-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1015 | | [[Seán Dunne]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-18 | data-sort-value="1969" | 1969-06-25 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1016 | | [[Seán FitzPatrick]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-25 | data-sort-value="2021" | 2021-11-08 | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1017 | | [[Seán French (1890–1937)|Seán French]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-29 | data-sort-value="1937" | 1937-09-12 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1018 | | [[Seán French (1931–2011)|Seán French]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-08 | data-sort-value="2011" | 2011-12-25 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1019 | | [[Seán Hayes (polaiteoir)|Seán Hayes]] | data-sort-value="1884" | 1884 | data-sort-value="1928" | 1928-01-24 | [[Cuan Dor]] |- | style='text-align:right'| 1020 | | [[Seán McCarthy (Corcaigh)|Seán McCarthy]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="1974" | 1974-03-14 | ''[[:d:Q7899349|Garraí Thancaird]]'' |- | style='text-align:right'| 1021 | [[Íomhá:Sean McGarry, Circa 1914-1923.png|center|128px]] | [[Seán McGarry]] | data-sort-value="1886" | 1886-08-02 | data-sort-value="1958" | 1958-12-09 | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 1022 | | [[Seán McCurtin]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-24 | data-sort-value="1982" | 1982-11-12 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1023 | | [[Seán Ó Murchú (peileadóir)|Seán Ó Murchú]] | data-sort-value="1932" | 1932-12 | data-sort-value="2025" | 2025-04-14 | [[An Com, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne)|An Com]] |- | style='text-align:right'| 1024 | | [[Seán Ó Gráda]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-01 | data-sort-value="1966" | 1966-04-07 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1025 | | [[Seán O'Mahony]] | data-sort-value="1864" | 1864 | data-sort-value="1934" | 1934-11-28 | [[Baile Mhic Andáin]] |- | style='text-align:right'| 1026 | | [[Seán Ó Tiobraide]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1939" | 1939-07-15 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1027 | | [[Seán Ó Ceallaigh (polaiteoir Cláiríneach)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-17 | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1028 | | [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-21 | data-sort-value="2006" | 2006-10-27 | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 1029 | [[Íomhá:Sean Treacy circa 1919.jpg|center|128px]] | [[Seán Tracey (réabhlóidí, 1895-1920)|Seán Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1895" | 1895-02-14 | data-sort-value="1920" | 1920-10-14 | [[Sulchóid Bheag]] |- | style='text-align:right'| 1030 | | [[Seán Ó Neachtain (Scoláire Gaeilge)|Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1650" | 1650 | data-sort-value="1729" | 1729-03-09 | ''[[:d:Q67061513|Cluain Oileáin]]'' |- | style='text-align:right'| 1031 | | [[Sheila Galvin]] | data-sort-value="1914" | 1914-02-23 | data-sort-value="1983" | 1983-03-20 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1032 | | [[Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1700" | 1700 | data-sort-value="1760" | 1760 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1033 | | [[Osmond Esmonde]] | data-sort-value="1896" | 1896-04-04 | data-sort-value="1936" | 1936-07-22 | [[Contae Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1034 | | [[Sorcha Ní Ghuairim]] | data-sort-value="1911" | 1911-10-11 | data-sort-value="1976" | 1976-12-24 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 1035 | | [[Domhnall Caomhánach]] | data-sort-value="1140" | 1140 | data-sort-value="1175" | 1175 | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 1036 | | [[Nicolás Bhailís]] | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1585" | 1585-12-14 | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1037 | | [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]] | | data-sort-value="862" | 862 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1038 | | [[Stephen Jordan]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-26 | data-sort-value="1975" | 1975-09-15 | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1039 | | [[Séamus Doyle]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 1040 | | [[Séamus Fitzgerald]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-21 | data-sort-value="1972" | 1972-07-23 | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1041 | | [[Séamus Dwyer]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-15 | data-sort-value="1922" | 1922-12-20 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1042 | | [[Séamus Mac an Iomaire]] | data-sort-value="1891" | 1891-01-13 | data-sort-value="1967" | 1967-11-15 | [[Maínis]] |- | style='text-align:right'| 1043 | [[Íomhá:Tadhg Crowley 1924 Election Poster.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Crowley]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-01 | data-sort-value="1970" | 1970-03-12 | [[Baile an Londraigh]] |- | style='text-align:right'| 1044 | [[Íomhá:Tadhg O Donnchadha 1902.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Donnchadha]] | data-sort-value="1874" | 1874-09-04 | data-sort-value="1949" | 1949-09-21 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1045 | | [[Terry Brennan]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-24 | data-sort-value="2020" | 2020-06-19 | [[Cairlinn]] |- | style='text-align:right'| 1046 | [[Íomhá:Thaddeus Connellan, by James Northcote.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Ó Coinnialláin]] | data-sort-value="1780" | 1780 | data-sort-value="1854" | 1854 | [[An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 1047 | | [[Peadar Lamb]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2017" | 2017-09-01 | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1048 | [[Íomhá:Portrait of Singer Big Tom (Nov 2004).jpg|center|128px]] | [[Big Tom]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-18 | data-sort-value="2018" | 2018-04-17 | [[Baile na Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1049 | | [[Dáibhí de Barra]] | data-sort-value="1758" | 1758 | data-sort-value="1851" | 1851 | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 1050 | | [[Dáithí Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1949" | 1949 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 1051 | | [[Domhnall Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1847" | 1847 | data-sort-value="1930" | 1930-09-27 | ''[[:d:Q104300976|An Cnoc Dubh]]'' |- | style='text-align:right'| 1052 | | [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]] | data-sort-value="1910" | 1910-06-01 | data-sort-value="2001" | 2001-06-07 | [[Domhnach Broc]] |- | style='text-align:right'| 1053 | | [[Maidhc Dainín Ó Sé]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-02 | data-sort-value="2013" | 2013-08-29 | [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] |- | style='text-align:right'| 1054 | | [[Máire Ní Scolaí]] | data-sort-value="1909" | 1909-05-24 | data-sort-value="1985" | 1985-06-28 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1055 | | [[Máirtín Ó Corrbuí]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="2002" | 2002-05-08 | ''[[:d:Q104314882|An Pháirc Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 1056 | | [[Máirín Ní Rodaigh]] | | data-sort-value="1965" | 1965-10 | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1057 | | [[Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1881" | 1881-09-16 | data-sort-value="1908" | 1908-09-28 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1058 | | [[Mícheál Ó Bréartúin]] | data-sort-value="1930" | 1930 | data-sort-value="2011" | 2011 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1059 | | [[Patsy Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1060 | | [[Pádraic Óg Ó Conaire]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-11 | data-sort-value="1971" | 1971-08-05 | ''[[:d:Q104321570|An Turlach Beag]]'' |- | style='text-align:right'| 1061 | | [[Seán Ó Ruadháin]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-20 | data-sort-value="1966" | 1966-06-22 | [[Gaoth Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1062 | | [[Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1715" | 1715 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Tuar na Fola]] |- | style='text-align:right'| 1063 | | [[Énrí Ó Muirgheasa]] | data-sort-value="1874" | 1874-01-14 | data-sort-value="1945" | 1945-08-13 | ''[[:d:Q65558304|An Caisleán Thoir]]'' |- | style='text-align:right'| 1064 | [[Íomhá:Mary A. Sadlier (A ROUND TABLE, 1897).png|center|128px]] | [[Mary Anne Sadlier]] | data-sort-value="1820" | 1820-12-31 | data-sort-value="1903" | 1903-04-05 | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1065 | | [[Kit Ahern]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-13 | data-sort-value="2007" | 2007-12-27 | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 1066 | | [[Nicky McFadden]] | data-sort-value="1962" | 1962-12-25 | data-sort-value="2014" | 2014-03-25 | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1067 | | [[Tadhg Dall Ó hUiginn]] | data-sort-value="1550" | 1550 | data-sort-value="1591" | 1591-03 | [[Cúige Chonnacht]] |- | style='text-align:right'| 1068 | | [[Tomás Ó Néill Ruiséal]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1908" | 1908 | [[An Móta]] |- | style='text-align:right'| 1069 | | [[Mary Elizabeth Byrne]] | data-sort-value="1880" | 1880-07-02 | data-sort-value="1931" | 1931-01-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1070 | | [[Anraí Ó Riain]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-07 | data-sort-value="2020" | 2020-11-24 | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1071 | | [[Seosamh Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-18 | data-sort-value="1988" | 1988-01-05 | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1072 | [[Íomhá:Jennie Wyse Power.jpg|center|128px]] | [[Jennie Wyse Power]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | data-sort-value="1941" | 1941-01-05 | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1073 | | [[Dorothy Blackham]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-01 | data-sort-value="1975" | 1975-09-03 | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 1074 | | [[Neilí Ní Bhriain]] | data-sort-value="1864" | 1864-06-04 | data-sort-value="1925" | 1925-04-01 | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1075 | | [[William Ganly]] | data-sort-value="1855" | 1855 | data-sort-value="1926" | 1926-02-20 | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1076 | | [[Edward Hayes]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814 | data-sort-value="1870" | 1870-11-12 | [[Contae Laoise]]<br/>[[Garraí Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1077 | [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|center|128px]] | [[William Henry Gregory]] | data-sort-value="1817" | 1817-07-12<br/>1817-06-13 | data-sort-value="1892" | 1892-03-06 | [[Caisleán Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1078 | | [[Rós Ní Mhaonaigh]] | data-sort-value="1740" | 1740 | data-sort-value="1798" | 1798 | [[Contae na Mí]] |- | style='text-align:right'| 1079 | [[Íomhá:Edith Anne Stoney.jpg|center|128px]] | [[Edith Anne Stoney]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-06 | data-sort-value="1938" | 1938-06-25 | [[Droichead na Dothra]] |- | style='text-align:right'| 1080 | | [[Joseph Cooper Walker]] | data-sort-value="1761" | 1761 | data-sort-value="1810" | 1810-04-12 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1081 | [[Íomhá:Portrait of John D’Alton P6048.jpg|center|128px]] | [[John D'Alton (staraí)|John D'Alton]] | data-sort-value="1792" | 1792 | data-sort-value="1867" | 1867 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1082 | | [[Máire Ní Dhonnchadha Dhuibh]] | data-sort-value="1702" | 1702 | data-sort-value="1795" | 1795 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1083 | | [[Mary Georgina Barton]] | data-sort-value="1861" | 1861-04-03 | data-sort-value="1949" | 1949-11-08 | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1084 | | [[Donncha Ó Cróinín]] | data-sort-value="1919" | 1919-12-08 | data-sort-value="1990" | 1990-06-05 | [[Baile Mhic Íre]] |- | style='text-align:right'| 1085 | | [[John Horgan]] | data-sort-value="1876" | 1876 | data-sort-value="1955" | 1955-06-27 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1086 | | [[Vicky Phelan]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-28 | data-sort-value="2022" | 2022-11-14 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1087 | [[Íomhá:Sir.James.Ware.png|center|128px]] | [[James Ware]] | data-sort-value="1594" | 1594-11-26 | data-sort-value="1666" | 1666-12-01 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1088 | [[Íomhá:Michael Donnellan, circa 1944.jpg|center|128px]] | [[Michael Donnellan]] | data-sort-value="1900" | 1900 | data-sort-value="1964" | 1964-09-27 | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 1089 | | [[Mícheál Ó Lócháin|Micheál Ó Lócháin]] | data-sort-value="1836" | 1836-09-29 | data-sort-value="1899" | 1899-01-10 | ''[[:d:Q104326011|Currach an Doire]]'' |- | style='text-align:right'| 1090 | [[Íomhá:Joseph MacBride.png|center|128px]] | [[Joseph MacBride]] | data-sort-value="1860" | 1860 | data-sort-value="1938" | 1938-01-01 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 1091 | | [[Louis Dalton]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-20 | data-sort-value="1945" | 1945-01-13 | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1092 | | [[Hugh Law]] | data-sort-value="1872" | 1872-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-04-01<br/>1943-04-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1093 | | [[James Crowley]] | data-sort-value="1880" | 1880 | data-sort-value="1946" | 1946-01-21 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1094 | | [[Francis Bulfin]] | data-sort-value="1874" | 1874-02-12 | data-sort-value="1951" | 1951-03-22 | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1095 | [[Íomhá:Bridget Mary Redmond, circa 1930s (retouched).png|center|128px]] | [[Bridget Redmond]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1952" | 1952-05-03 | [[An Currach]] |- | style='text-align:right'| 1096 | | [[Biddy White Lennon]] | data-sort-value="1945" | 1945 | data-sort-value="2017" | 2017-11-25 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1097 | | [[Robert William Alexander]] | data-sort-value="1905" | 1905-11-21 | data-sort-value="1979" | 1979-12-17 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1098 | | [[Keelin Shanley]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-24 | data-sort-value="2020" | 2020-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1099 | | [[Domhnaill Ó Bearáin]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-28 | data-sort-value="2018" | 2018-01-03 | [[Contae Átha Cliath Theas]] |- | style='text-align:right'| 1100 | | [[Liam Ó hAonghusa|William Maunsell Hennessy]] | data-sort-value="1829" | 1829 | data-sort-value="1889" | 1889 | [[Caisleán Ghriaire]] |- | style='text-align:right'| 1101 | [[Íomhá:Arthur Guinness II.png|center|128px]] | [[Arthur Hart Guinness]] | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1855" | 1855 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1102 | | [[Sarah Mary Fitton]] | data-sort-value="1796" | 1796 | data-sort-value="1874" | 1874-03-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1103 | [[Íomhá:Mary O'Donovan Rossa.png|center|128px]] | [[Mary Jane O’Donovan Rossa|Mary O'Donovan Rossa]] | data-sort-value="1845" | 1845-01-27 | data-sort-value="1916" | 1916-08-18<br/>1916-08-17 | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1104 | [[Íomhá:Meg Connery, circa 1920s.jpg|center|128px]] | [[Meg Connery]] | data-sort-value="1879" | 1879 | data-sort-value="1956" | 1956-12 | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1105 | | [[Patrick Egan]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1960" | 1960-04-28 | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1106 | | [[Michael Kilroy]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-14 | data-sort-value="1962" | 1962-12-23 | [[Baile Uí Fhiacháin]] |- | style='text-align:right'| 1107 | | [[Michael Kennedy (An Longfort)|Michael Kennedy]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-01 | data-sort-value="1965" | 1965-02-14 | [[Baile na gCros (Contae na hIermhí)|Baile na gCros (Contae na hIarmhí)]] |- | style='text-align:right'| 1108 | [[Íomhá:Peter Paul Galligan.jpg|center|128px]] | [[Paul Galligan]] | data-sort-value="1888" | 1888-06-20 | data-sort-value="1966" | 1966-12-14 | [[Carraig Álainn]] |- | style='text-align:right'| 1109 | | [[John Butler]] | data-sort-value="1891" | 1891 | data-sort-value="1968" | 1968-02-16 | [[Béal na Molt]] |- | style='text-align:right'| 1110 | [[Íomhá:Freedoms Martyrs (5911132821).jpg|center|128px]] | [[Rosie Hackett]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-25<br/>1883 | data-sort-value="1976" | 1976-05-04<br/>1976-07-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1111 | [[Íomhá:Noel Thomas Lemass, 1971 (cropped).tif|center|128px]] | [[Noel Lemass, Óg|Noel Lemass]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-14 | data-sort-value="1976" | 1976-04-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1112 | [[Íomhá:Martin Corry, 1927.jpg|center|128px]] | [[Martin Corry]] | data-sort-value="1890" | 1890-12-12 | data-sort-value="1979" | 1979-02-14 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1113 | [[Íomhá:Jackmurphy.jpg|center|128px]] | [[Jack Murphy]] | data-sort-value="1920" | 1920 | data-sort-value="1984" | 1984-07-11 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1114 | | [[Des Foley]] | data-sort-value="1940" | 1940-09-12 | data-sort-value="1995" | 1995-02-05 | [[Cionn Sáile]] |- | style='text-align:right'| 1115 | | [[Jack McQuillan]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-30 | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | [[Béal Átha Feorainne]] |- | style='text-align:right'| 1116 | | [[Michael O'Halloran]] | data-sort-value="1933" | 1933-08-20 | data-sort-value="1999" | 1999-11-29 | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1117 | | [[Cecilia Margaret Nairn]] | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1857" | 1857-06-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1118 | | [[Victoria Coffey]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-16 | data-sort-value="1999" | 1999-06-15 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1119 | | [[James Murnaghan]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1120 | [[Íomhá:Maud Joynt at the School of Irish learning 1913.jpg|center|128px]] | [[Maud Joynt]] | data-sort-value="1868" | 1868-03-07 | data-sort-value="1940" | 1940-07-24 | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1121 | | [[Caitlín Ní Thoirbheird]] | data-sort-value="1891" | 1891-05-05 | data-sort-value="1969" | 1969-07-24 | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1122 | [[Íomhá:David Kent (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Kent]] | data-sort-value="1867" | 1867-02-02 | data-sort-value="1930" | 1930-11 | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1123 | | [[Joseph MacDonagh]] | data-sort-value="1883" | 1883-05-18 | data-sort-value="1922" | 1922-12-25 | [[Cloch Shiurdáin]] |- | style='text-align:right'| 1124 | | [[Margaret Grey Porter]] | | data-sort-value="1881" | 1881 | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 1125 | | [[Eleanor Knott]] | data-sort-value="1886" | 1886-11-18 | data-sort-value="1975" | 1975-01-04 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1126 | | [[Vincent Barry]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1127 | | [[Eoghan Ó Siadhail]] | data-sort-value="1584" | 1584 | data-sort-value="1650" | 1650-06-21 | [[Contae na hIarmhí]] |- | style='text-align:right'| 1128 | | [[Stephen Spring Rice (1814–1865)]] | data-sort-value="1814" | 1814-08-31 | data-sort-value="1865" | 1865-05-09 | ''[[:d:Q16931404|Mount Trenchard House]]'' |- | style='text-align:right'| 1129 | | [[Julia Grenan]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-02 | data-sort-value="1972" | 1972-01-06 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1130 | | [[Patrick Smyth]] | data-sort-value="1824" | 1824 | data-sort-value="1865" | 1865-10-14 | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1131 | | [[Thomas Wall]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-04 | data-sort-value="1985" | 1985-08-20 | ''[[:d:Q104316697|Baile na mBodach]]'' |- | style='text-align:right'| 1132 | | [[Clíodna Cussen]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-18 | data-sort-value="2022" | 2022-08-02 | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1133 | | [[Mabel Sharman Crawford]] | data-sort-value="1820" | 1820-06-03 | data-sort-value="1912" | 1912-02-14 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1134 | | [[Tadhg Ó Murchadha (béaloideasóir)|Tadhg Ó Murchadha]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-11 | data-sort-value="1961" | 1961-09-08 | ''[[:d:Q104310755|Cathair Dónall]]'' |- | style='text-align:right'| 1135 | | [[Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="2017" | 2017-09-09 | [[An Aird Thiar]] |- | style='text-align:right'| 1136 | | [[Teresa Mullen]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-27 | data-sort-value="1989" | 1989-08-23 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1137 | | [[Liam Budhlaeir]] | data-sort-value="1923" | 1923-09-28 | data-sort-value="1995" | 1995-06-10 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1138 | | [[Seán Ó hÉalaí]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-27 | data-sort-value="2017" | 2017-12-11 | ''[[:d:Q82025075|Poll Raithní (Sweeny)]]'' |- | style='text-align:right'| 1139 | | [[Aogán Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2025" | 2025-05-26 | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 1140 | | [[Seán Ó Tuairisg]] | data-sort-value="1945" | 1945-11-01 | data-sort-value="2023" | 2023-04-19 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1141 | | [[Caitlín Ní Mhaolchróin]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-22 | data-sort-value="1973" | 1973-06-13 | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 1142 | | [[Nóra Ághas]] | data-sort-value="1882" | 1882-07-15 | data-sort-value="1970" | 1970-01-20 | ''[[:d:Q60555545|Cinn Aird]]'' |- | style='text-align:right'| 1143 | | [[Minnie Cormack]] | data-sort-value="1862" | 1862 | data-sort-value="1919" | 1919<br/>1920 | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 1144 | | [[Séamus Ó Cinnéide (file)|Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="1992" | 1992-12-26 | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1145 | | [[Annraoi Ó Liatháin]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-15 | data-sort-value="1981" | 1981-07-27 | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1146 | | [[Donnchadh Ó Laoghaire (ollamh)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-21 | data-sort-value="1944" | 1944-04-03 | ''[[:d:Q104298855|Doire an Chuilinn]]'' |- | style='text-align:right'| 1147 | | [[Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-21 | data-sort-value="1974" | 1974-02-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1148 | | [[Patrick M. Foley|Patrick Foley]] | | data-sort-value="1931" | 1931-08-22 | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 1149 | [[Íomhá:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]] | [[James Joyce]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-02 | data-sort-value="1941" | 1941-01-13 | [[Ráth Garbh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1150 | [[Íomhá:Kathleen Yardley Lonsdale (1903-1971).jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lonsdale]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-28 | data-sort-value="1971" | 1971-04-01 | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1151 | [[Íomhá:William Rowan Hamilton painting.jpg|center|128px]] | [[William Rowan Hamilton]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-04 | data-sort-value="1865" | 1865-09-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1152 | [[Íomhá:George Bernard Shaw 1936.jpg|center|128px]] | [[George Bernard Shaw]] | data-sort-value="1856" | 1856-07-26 | data-sort-value="1950" | 1950-11-02 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1153 | [[Íomhá:Sir Francis Beaufort by Stephen Pearce.jpg|center|128px]] | [[Francis Beaufort]] | data-sort-value="1774" | 1774-05-27 | data-sort-value="1857" | 1857-12-17 | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1154 | [[Íomhá:Mícheál Ó Súilleabháin (left) honorary conferring of Seamus Heaney (right) at the University of Limerick, 1996.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Súilleabháin (ollamh)|Mícheál Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-10 | data-sort-value="2018" | 2018-11-07 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1155 | | [[Seán Ó Céirín]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-19 | data-sort-value="2001" | 2001-08-21 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1156 | [[Íomhá:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]] | [[Oscar Wilde]] | data-sort-value="1854" | 1854-10-16 | data-sort-value="1900" | 1900-11-30 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1157 | [[Íomhá:Bram Stoker 1906.jpg|center|128px]] | [[Bram Stoker]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-08 | data-sort-value="1912" | 1912-04-20 | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1158 | [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Samuel Beckett]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-13 | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1159 | [[Íomhá:William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|center|128px]] | [[W. B. Yeats]] | data-sort-value="1865" | 1865-06-13<br/>1865-03-13 | data-sort-value="1939" | 1939-01-28 | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1160 | [[Íomhá:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Swift]] | data-sort-value="1667" | 1667-11-30 | data-sort-value="1745" | 1745-10-19 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1161 | [[Íomhá:The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg|center|128px]] | [[Robert Boyle]] | data-sort-value="1627" | 1627-01-25 | data-sort-value="1691" | 1691-12-31 | ''[[:d:Q2368947|Caisleán Leasa Móire]]'' |- | style='text-align:right'| 1162 | | [[Sailí Ní Anluain]] | data-sort-value="1830" | 1830s | data-sort-value="1896" | 1896-12-28 | ''[[:d:Q104353049|Droim Gamhna]]'' |- | style='text-align:right'| 1163 | [[Íomhá:Photograph Patron James O'Donnell dated pre1897.jpg|center|128px]] | [[James O'Donnell]] | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1897" | 1897-10-17 | ''[[:d:Q104316556|Baile an Mhoirtéalaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 1164 | | [[Peadar Neilí Ó Domhnaill]] | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1961" | 1961-04-11 | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1165 | | [[Seán Ó Morónaigh]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-04-24 | [[Úlla]] |- | style='text-align:right'| 1166 | | [[Séamus Ó Muircheartaigh]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-01 | data-sort-value="1927" | 1927-03-11 | [[Ard na Caithne]] |- | style='text-align:right'| 1167 | | [[Peadar Ó Treasaigh]] | | data-sort-value="2026" | 2026-02-28 | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1168 | | [[Mícheál Ó hAodha|Micheál Ó hAodha]] | data-sort-value="1918" | 1918-07-31 | data-sort-value="1998" | 1998-01-26 | [[Cill Dalua]] |- | style='text-align:right'| 1169 | | [[Conleth Ellis]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="1988" | 1988-05-10 | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1170 | | [[An Beirneach|Liam Ó Beirn]] | data-sort-value="1869" | 1869 | data-sort-value="1949" | 1949-07-17 | ''[[:d:Q104325767|Ceathrú na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1171 | | [[Seosamh Ieróm Mac Giolla Phádraig]] | data-sort-value="1878" | 1878 | data-sort-value="1910" | 1910 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1172 | | [[Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir)|Seán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-30 | data-sort-value="1996" | 1996-12-12 | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1173 | | [[Máirín Ní Mhuiríosa]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-05 | data-sort-value="1982" | 1982-08-27 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1174 | [[Íomhá:Eibhlín Nic Niocaill.jpg|center|128px]] | [[Eibhlín Nic Niocaill]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-22 | data-sort-value="1909" | 1909-08-13 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1175 | | [[Bríd Ní Ghiolláin]] | data-sort-value="1894" | 1894-11-15 | data-sort-value="2003" | 2003-12-31 | ''[[:d:Q124407631|Fearann an Choirce]]'' |- | style='text-align:right'| 1176 | | [[Eileen O'Faoláin]] | data-sort-value="1900" | 1900-06-10 | data-sort-value="1988" | 1988-09-20 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1177 | | [[Diarmaid Ó Muirithe]] | data-sort-value="1935" | 1935-11-11 | data-sort-value="2014" | 2014-07-11 | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1178 | | [[Edith Young]] | data-sort-value="1882" | 1882-09-10 | data-sort-value="1974" | 1974-02-10 | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 1179 | | [[Oonah Keogh]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-02 | data-sort-value="1989" | 1989-07-18 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1180 | | [[Seán Pléimeann]] | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1896" | 1896-01-28 | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1181 | | [[Risteárd Ó Glaisne]] | data-sort-value="1927" | 1927-09-02 | data-sort-value="2003" | 2003-11-06 | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 1182 | | [[Charlotte Dease]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-20 | data-sort-value="1953" | 1953-05-05 | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 1183 | | [[Cáit Feiritéar]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="2005" | 2005-06-08 | ''[[:d:Q104309724|Baile na hAbha]]'' |- | style='text-align:right'| 1184 | | [[Nessa Ní Shéaghdha]] | data-sort-value="1916" | 1916-03-14 | data-sort-value="1993" | 1993-04-11 | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1185 | [[Íomhá:Máire Rua O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Máire Rua Nic Mhathúna|Máire Rua Ní Mhathúna]] | data-sort-value="1615" | 1615 | data-sort-value="1686" | 1686 | [[Cluain idir Dhá Lá]] |- | style='text-align:right'| 1186 | | [[Liam Prút]] | data-sort-value="1940" | 1940 | data-sort-value="2023" | 2023-09-30 | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 1187 | | [[Seosamh Ó Guairim]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-12 | data-sort-value="2017" | 2017-03-06 | [[Roisín na Mainiach]] |- | style='text-align:right'| 1188 | | [[Séamus Ó Caoimh|James George O'Keeffe]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-21 | data-sort-value="1937" | 1937-12-06 | ''[[:d:Q104304440|Baile an Tobair]]'' |- | style='text-align:right'| 1189 | | [[Pádraigín Haicéad]] | data-sort-value="1604" | 1604 | data-sort-value="1654" | 1654-11 | ''[[:d:Q4852302|An Baile Tarsna]]'' |- | style='text-align:right'| 1190 | | [[Nan Ghriallais]] | data-sort-value="1936" | 1936-04-02 | data-sort-value="2018" | 2018-11-19 | [[Muiceanach idir Dhá Sháile]] |- | style='text-align:right'| 1191 | | [[Seán Ó Sé (amhránaí)|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-16 | data-sort-value="2026" | 2026-01-13 | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1192 | | [[Flann Ó Riain]] | data-sort-value="1929" | 1929-09-18 | data-sort-value="2008" | 2008-12-06 | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1193 | | [[Molly Bracken]] | data-sort-value="1908" | 1908-02-03 | data-sort-value="1991" | 1991-11-19 | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1194 | | [[Réamonn Jimmy Mac Donncha]] | data-sort-value="1938" | 1938 | data-sort-value="2012" | 2012-01-26 | [[Inis Mhic Cionaith]] |- | style='text-align:right'| 1195 | | [[Bina McLoughlin]] | data-sort-value="1929" | 1929 | data-sort-value="2001" | 2001-02-16 | ''[[:d:Q104321379|Gleann na nGeimhleach]]'' |- | style='text-align:right'| 1196 | | [[Máire Ní Thuathail (léiritheoir)|Máire Ní Thuathail]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-29 | data-sort-value="2016" | 2016-09-19 | [[Tuar Mhic Éadaigh]] |- | style='text-align:right'| 1197 | | [[Aodhán Madden]] | data-sort-value="1947" | 1947 | data-sort-value="2015" | 2015 | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1198 | | [[Caitlín Ní Chionnaith]] | data-sort-value="1897" | 1897-09-09 | data-sort-value="1988" | 1988-03-22 | [[An Seanchaisleán]] |- | style='text-align:right'| 1199 | | [[Máire Nic Dhonnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="2020" | 2020-12-01 | ''[[:d:Q124499647|An Caorán Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1200 | | [[Séamus Ó hUltacháin]] | data-sort-value="1948" | 1948 | data-sort-value="2023" | 2023-09-19 | ''[[:d:Q104343964|Corr na Gaoithe]]'' |- | style='text-align:right'| 1201 | | [[Diarmuid Breathnach]] | data-sort-value="1930" | 1930-08-05 | data-sort-value="2023" | 2023-11-13 | ''[[:d:Q104278666|Coill tSíomóin]]'' |- | style='text-align:right'| 1202 | | [[John William Seoighe]] | data-sort-value="1919" | 1919 | data-sort-value="2015" | 2015 | ''[[:d:Q104320884|Inis an Ghainimh]]'' |- | style='text-align:right'| 1203 | | [[Mícheál Mháire an Ghabha Ó Ceannabháin]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2005" | 2005 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1204 | | [[Máire an Ghabha]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-18 | data-sort-value="1999" | 1999 | [[An Aird Thoir]] |- | style='text-align:right'| 1205 | | [[Máirtín Pheaits Ó Cualáin]] | data-sort-value="1922" | 1922-11-22 | data-sort-value="2013" | 2013-03-23 | ''[[:d:Q124326853|An Teach Mór]]'' |- | style='text-align:right'| 1206 | | [[Cóilín Sheáin Dharach Seoige]] | data-sort-value="1918" | 1918-04 | data-sort-value="2001" | 2001-04 | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1207 | | [[Tom Bheairtle Tom Ó Flatharta]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-15 | data-sort-value="2013" | 2013-11-12 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1208 | | [[Tom Phaddy Mac Diarmada]] | data-sort-value="1909" | 1909-03-02 | data-sort-value="2001" | 2001-04-02 | [[An Lochán Beag, Contae na Gaillimhe|An Lochán Beag]] |- | style='text-align:right'| 1209 | | [[Johnny Báille]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-25 | data-sort-value="2004" | 2004-09-26 | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 1210 | | [[Tess Uí Chonghaile]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-08 | ''[[:d:Q65955633|An Máimín]]'' |- | style='text-align:right'| 1211 | | [[Meáirt Churraoin]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-12 | data-sort-value="1999" | 1999 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1212 | | [[Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta|Meaití Jó Shéamuis Ó Fátharta]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-13 | data-sort-value="2025" | 2025-01-03 | ''[[:d:Q104322556|Na hAille]]'' |- | style='text-align:right'| 1213 | | [[Domhnall Mac Síthigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-21 | data-sort-value="2017" | 2017-06-09 | ''[[:d:Q104309736|Baile Eaglaise]]'' |- | style='text-align:right'| 1214 | | [[Pat Cheoinín]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2008" | 2008 | [[Fínis]] |- | style='text-align:right'| 1215 | | [[Feistí Ó Conluain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="2001" | 2001-06-04 | ''[[:d:Q124453497|Baile Liam]]'' |- | style='text-align:right'| 1216 | | [[Paddy McMahon]] | data-sort-value="1933" | 1933 | data-sort-value="2019" | 2019 | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 1217 | | [[Seán Garvey]] | data-sort-value="1952" | 1952 | data-sort-value="2022" | 2022-05-06 | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1218 | [[Íomhá:Enright Anne koeln literaturhaus 181108.jpg|center|128px]] | [[Anne Enright]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1219 | [[Íomhá:Roddy Doyle in the festival garden at Haus der Berliner Festspiele on September 14th 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Roddy Doyle]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1220 | [[Íomhá:ThatXmasBFILFF191024 (55 of 119) (54100308426) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona Shaw]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-10 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1221 | [[Íomhá:Jay OShea v Stoke cropped.jpg|center|128px]] | [[James O'Shea]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1222 | [[Íomhá:PierceBrosnan-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Pierce Brosnan]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1223 | [[Íomhá:Stephen Ireland 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Stephen Ireland]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1224 | [[Íomhá:Ned O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Ned O'Sullivan]] | data-sort-value="1950" | 1950-11-25 | | [[Lios Tuathail]] |- | style='text-align:right'| 1225 | [[Íomhá:BertieAhernBerlin2007-bis.jpg|center|128px]] | [[Bertie Ahern|Parthalán Ó hEachthairn]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-12 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1226 | [[Íomhá:JoeyO'Brien.JPG|center|128px]] | [[Joey O'Brien]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1227 | [[Íomhá:2025 Colin Farrell - 2 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colin Farrell]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | | ''[[:d:Q104261563|Caisleán Cnucha]]'' |- | style='text-align:right'| 1228 | [[Íomhá:2013 Robbie Keane (cropped).jpg|center|128px]] | [[Robbie Keane]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-08 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1229 | [[Íomhá:Brian Cowen at White House on Saint Patrick's Day 2009.jpg|center|128px]] | [[Brian Cowen|Brian Ó Comhain]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1230 | [[Íomhá:Mary Robinson (2014).jpg|center|128px]] | [[Máire Mhic Róibín]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-21 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1231 | [[Íomhá:Roy keane 2014.jpg|center|128px]] | [[Roy Keane]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1232 | [[Íomhá:DDuff.JPG|center|128px]] | [[Damien Duff]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-02 | | [[Baile Baodáin]] |- | style='text-align:right'| 1234 | [[Íomhá:CillianMurphy-TIFF2025-01-Cropped (cropped).png|center|128px]] | [[Cillian Murphy]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 1235 | [[Íomhá:Mark Deery.jpeg|center|128px]] | [[Mark Dearey]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-19 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1236 | [[Íomhá:Brendan Gleeson.jpg|center|128px]] | [[Brendan Gleeson]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1237 | [[Íomhá:Evanna Lynch Comic Con Cape Town 2026 02.jpg|center|128px]] | [[Evanna Lynch]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-16 | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 1238 | [[Íomhá:Eoin Colfer at BookExpo (05180).jpg|center|128px]] | [[Eoin Colfer]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-14 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1239 | [[Íomhá:Jonathan Rhys Meyers Cabourg 2013.jpg|center|128px]] | [[Jonathan Rhys Meyers]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1240 | [[Íomhá:Geldof, Bob (IMF 2009).jpg|center|128px]] | [[Bob Geldof]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-05 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 1241 | [[Íomhá:WP2016 GlenHansard FFM.jpg|center|128px]] | [[Glen Hansard]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1242 | [[Íomhá:Sheamus March 2018.jpg|center|128px]] | [[Sheamus]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1243 | [[Íomhá:Cecelia Ahern - Buchmesse Wien 2022 (a).JPG|center|128px]] | [[Cecelia Ahern]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1244 | [[Íomhá:Niamh Kavanagh in Oslo 2010.jpg|center|128px]] | [[Niamh Kavanagh]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-13 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1245 | [[Íomhá:Brenda Fricker March 1990.jpg|center|128px]] | [[Brenda Fricker]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1246 | [[Íomhá:Eimear Quinn tijdens Het Grote Songfestivalfeest 2019.jpg|center|128px]] | [[Eimear Quinn]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1247 | [[Íomhá:Sarah Bolger (48484781976) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sarah Bolger]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1248 | [[Íomhá:Sharon Corr.png|center|128px]] | [[Sharon Corr]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-24 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1249 | [[Íomhá:Elaine Cassidy 2012.png|center|128px]] | [[Elaine Cassidy]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-31 | | [[Cill Chomhghaill]] |- | style='text-align:right'| 1250 | [[Íomhá:Sonia O'Sullivan from Sean Kelly and Sonia O Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Sonia O'Sullivan]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-28 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1251 | [[Íomhá:Fionnula Flanagan (2018) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fionnula Flanagan]] | data-sort-value="1941" | 1941-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1252 | | [[Michelle Smith]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-16 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 1253 | [[Íomhá:Finnan.jpg|center|128px]] | [[Steve Finnan]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-24 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1254 | [[Íomhá:Richard Dunne 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Richard Dunne]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1255 | [[Íomhá:Naoise Ó Muirí 2013.jpg|center|128px]] | [[Naoise Ó Muirí]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-15 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1256 | [[Íomhá:WithSMcropped.jpg|center|128px]] | [[Samantha Mumba]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1257 | [[Íomhá:Christy Moore in Vicar Street.jpg|center|128px]] | [[Christy Moore]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1258 | [[Íomhá:Kerry Condon during an interview in 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kerry Condon]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1259 | [[Íomhá:Marian Keyes 2022.jpg|center|128px]] | [[Marian Keyes]] | data-sort-value="1963" | 1963-09-10 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1260 | [[Íomhá:Imelda May (1).jpg|center|128px]] | [[Imelda May]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1261 | [[Íomhá:Alison Doody 2.jpg|center|128px]] | [[Alison Doody]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1262 | [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie Taylor]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-02 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1263 | [[Íomhá:Maryolympia.jpg|center|128px]] | [[Mary Black]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-23<br/>1955-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1264 | [[Íomhá:John Lyons 2012.jpg|center|128px]] | [[John Lyons]] | data-sort-value="1977" | 1977-06 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1265 | [[Íomhá:Andrea corr glastonbury.jpg|center|128px]] | [[Andrea Corr]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1266 | [[Íomhá:Éamon Ó Cuív clutching a cup.png|center|128px]] | [[Éamon Ó Cuív]] | data-sort-value="1950" | 1950-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1267 | [[Íomhá:Seán Haughey, Jan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hEochaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-08 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1268 | [[Íomhá:Dublin Writers Festival 2007 (686228986) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Claire Keegan]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1269 | [[Íomhá:StSunniva.jpg|center|128px]] | [[Sunniva]] | data-sort-value="901" | 10th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1270 | [[Íomhá:Kevin Doyle at Avaya (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kevin Doyle]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-18 | | [[Maigh Arnaí]] |- | style='text-align:right'| 1271 | [[Íomhá:Gabriel Byrne 2010.jpg|center|128px]] | [[Gabriel Byrne]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1272 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Shane Long 02.jpg|center|128px]] | [[Shane Long]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-22 | | [[Gort na hUamha]] |- | style='text-align:right'| 1273 | [[Íomhá:Charlie McCreevy portrait.jpg|center|128px]] | [[Charles McCreevy|Cathal Mac Riabhaigh]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-30 | | [[Na Solláin]] |- | style='text-align:right'| 1274 | [[Íomhá:Manchester - Old Trafford - Manchester United vs Crawley Town.jpg|center|128px]] | [[John O'Shea]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-30 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1275 | [[Íomhá:Cox Portrait 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Cox|Pádraig Mac an Choiligh]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1276 | [[Íomhá:Ronan Keating - 2016-11-25 Night of the Proms (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ronan Keating]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1277 | [[Íomhá:Damien Rice 5.jpg|center|128px]] | [[Damien Rice]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1278 | [[Íomhá:Brian McFadden (cropped2).jpg|center|128px]] | [[Brian McFadden]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1279 | [[Íomhá:John Banville (2019) III.jpg|center|128px]] | [[John Banville]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1280 | [[Íomhá:Colm Meaney at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Meaney]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1281 | [[Íomhá:Stephen Hunt 2011.jpg|center|128px]] | [[Stephen Hunt]] | data-sort-value="1981" | 1981-08-01 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1282 | [[Íomhá:10.5.17RobertSheehanByLuigiNovi1.jpg|center|128px]] | [[Robert Sheehan]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-07 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1283 | [[Íomhá:Glenn Whelan 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Glenn Whelan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1284 | [[Íomhá:Keith Andrews, Brentford F.C. head coach, August 2025.jpg|center|128px]] | [[Keith Andrews]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1285 | [[Íomhá:Staunton, Steve.jpg|center|128px]] | [[Steve Staunton]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1286 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - Paul McShane 03 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Paul McShane]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1287 | [[Íomhá:Denis Irwin (2017-07-29 img06) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denis Irwin]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-31 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1288 | [[Íomhá:ESC2016 - Ireland 01 3.jpg|center|128px]] | [[Nicky Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1289 | [[Íomhá:Stephen Kelly 2012 Sopot.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kelly]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1290 | [[Íomhá:Niall Quinn 2011 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Quinn]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1291 | [[Íomhá:Ken Doherty PHC 2012-3.jpg|center|128px]] | [[Ken Doherty]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1292 | [[Íomhá:Catherine Day, Secretary-General of the EC - 2011.jpg|center|128px]] | [[Catherine Day]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1293 | [[Íomhá:Darren Shan (2016).jpg|center|128px]] | [[Darren Shan]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-03<br/>1972-07-02 | | [[Londain]]<br/>[[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1294 | [[Íomhá:Dick Spring, April 1995 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dick Spring|Risteard Mac An Earraigh]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1295 | [[Íomhá:Liam Brady rte.jpg|center|128px]] | [[Liam Brady]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1296 | [[Íomhá:Stephen ROCHE.jpg|center|128px]] | [[Stephen Roche]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-28 | | [[Dún Droma]] |- | style='text-align:right'| 1297 | [[Íomhá:Aidan Gillen Official.jpg|center|128px]] | [[Aidan Gillen]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1298 | [[Íomhá:Darren O'Dea 2011.jpg|center|128px]] | [[Darren O'Dea]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1299 | [[Íomhá:Ciarán Cannon April 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cannon|Ciarán Ó Canáin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-19 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1300 | [[Íomhá:John Boyne in Dublin (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Boyne]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1301 | | [[Máirtín Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-09 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1302 | | [[Dan Neville]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-08 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1303 | [[Íomhá:Liam Twomey, May 2015 (17744432900) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Liam Twomey]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-03 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1304 | [[Íomhá:Ciarán Cuffe Annual Green Convention 2018.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Cuffe]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-03 | | [[Seanchill]] |- | style='text-align:right'| 1305 | [[Íomhá:Bernard Durkan (official portrait) 2020 (cropped) 2.png|center|128px]] | [[Bernard Durkan]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-26 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1306 | [[Íomhá:DOOR STEP 2016-07-12 Denis Naughten (27644046983).jpg|center|128px]] | [[Denis Naughten]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-23 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1307 | [[Íomhá:PadraigHarrington2004RyderCup.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Harrington]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1308 | [[Íomhá:Dylan Moran Melbourne.jpg|center|128px]] | [[Dylan Moran]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1309 | [[Íomhá:Eoin Hand (1981).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hand]] | data-sort-value="1946" | 1946-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1310 | [[Íomhá:Anthony Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Anthony Lawlor]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Baile Eoin]] |- | style='text-align:right'| 1311 | | [[Gary Deegan]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1312 | [[Íomhá:Tommy Bowe.jpg|center|128px]] | [[Tommy Bowe]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-22 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1313 | [[Íomhá:Cardinal Sean Patrick Brady.jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Brádaigh]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-16 | | ''[[:d:Q5309129|Drumcalpin]]'' |- | style='text-align:right'| 1314 | [[Íomhá:Marian Harkin, Dec 2024 - 54193737946 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Marian Harkin]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-26 | | [[Baile an Tóchair]] |- | style='text-align:right'| 1315 | [[Íomhá:Maria Doyle Kennedy 2014 crop.jpg|center|128px]] | [[Maria Doyle Kennedy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-25 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 1316 | [[Íomhá:Deirdre de Búrca at Lisbon 2.jpg|center|128px]] | [[Déirdre de Búrca]] | data-sort-value="1963" | 1963-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1317 | [[Íomhá:Joan Burton crop.jpg|center|128px]] | [[Joan Burton|Siobhán de Bhurtúin]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1318 | [[Íomhá:Jan O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Jan O'Sullivan|Jan Uí Shúilleabháin]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-06 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1319 | [[Íomhá:Gerard Collins MEP 1994.jpg|center|128px]] | [[Gerry Collins]] | data-sort-value="1938" | 1938-10-16 | | [[Mainistir na Féile]] |- | style='text-align:right'| 1320 | | [[Kirsten Sheridan]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1321 | [[Íomhá:Rob Kearney 2015 RWC.jpg|center|128px]] | [[Rob Kearney]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1322 | [[Íomhá:Alan Dukes, December 1996 (cropped original).jpg|center|128px]] | [[Alan Dukes|Ailéin de Diúc]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1323 | [[Íomhá:Alan Kelly 2011.jpg|center|128px]] | [[Alan Kelly (polaiteoir)|Alan Kelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-13 | | [[An Port Rua]] |- | style='text-align:right'| 1324 | [[Íomhá:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - David Forde 01.jpg|center|128px]] | [[David Forde]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-20 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1325 | [[Íomhá:Domhnall Gleeson - Walk of Fame.jpg|center|128px]] | [[Domhnall Gleeson]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1326 | [[Íomhá:Brendan Howlin Aviva (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Howlin|Breandán Ó hAmhláin]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1327 | [[Íomhá:Brendan Smith 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Brendan Smith]] | data-sort-value="1956" | 1956-06-01 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1328 | [[Íomhá:The British Library - Classic Album Sundays present an Evening with Róisín Murphy (zPkiYJX5h7Q - 1920x1080 - 8m43s).png|center|128px]] | [[Róisín Murphy]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-05 | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 1329 | [[Íomhá:Mary Lou McDonald, 2018.jpg|center|128px]] | [[Mary Lou McDonald]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1330 | | [[Doireann Ní Bhriain]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1331 | | [[Dawn Martin]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-28 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1332 | [[Íomhá:Mary White Green Party.jpg|center|128px]] | [[Mary White]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-24 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1333 | | [[Marina Carr]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-17 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1334 | [[Íomhá:Siobhan Fahey.jpg|center|128px]] | [[Siobhan Fahey]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1335 | [[Íomhá:Mary Harney cropped.jpg|center|128px]] | [[Mary Harney|Máire Ní Áirne]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-11 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1336 | [[Íomhá:Mairead McGuinness 2023.jpg|center|128px]] | [[Mairead McGuinness|Máiréad Nic Aonasa]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-13 | | [[Droichead Átha]]<br/>[[Baile Átha Fhirdhia]] |- | style='text-align:right'| 1337 | [[Íomhá:Mary Hanafin (cropped).jpg|center|128px]] | [[Máire Ní Ainifín]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1338 | [[Íomhá:Andy Reid.png|center|128px]] | [[Andy Reid]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1339 | [[Íomhá:Colm toibin 2006.jpg|center|128px]] | [[Colm Tóibín]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-30 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 1340 | [[Íomhá:KeithFahey Augsburg.jpg|center|128px]] | [[Keith Fahey]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1341 | [[Íomhá:Batt O'Keeffe 2.png|center|128px]] | [[Batt O'Keeffe]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-02 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1342 | [[Íomhá:Prendergast, Phil-9374.jpg|center|128px]] | [[Phil Prendergast]] | data-sort-value="1959" | 1959-09-20 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1343 | | [[Ruth Bradley]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1344 | [[Íomhá:SKenny.jpg|center|128px]] | [[Stephen Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1345 | [[Íomhá:Cillian Sheridan.jpg|center|128px]] | [[Cillian Sheridan]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-23 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 1346 | | [[Yvonne McGuinness]] | data-sort-value="1972" | 1972-10-12 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1347 | [[Íomhá:Mary Kennedy at Electric Picnic 2024.jpg|center|128px]] | [[Mary Kennedy]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1348 | [[Íomhá:Nessa Childers MEP Ireland 01 (cropped).JPG|center|128px]] | [[Nessa Childers]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1349 | [[Íomhá:Alan Shatter.jpg|center|128px]] | [[Alan Shatter]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1350 | [[Íomhá:Anthony Stokes Tehran derby.jpg|center|128px]] | [[Anthony Stokes]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1351 | | [[Avril Doyle]] | data-sort-value="1949" | 1949-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1352 | [[Íomhá:Frances Fitzgerald 2011.jpg|center|128px]] | [[Frances Fitzgerald|Proinséas Mhic Gearailt]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-01 | | [[Cromadh]] |- | style='text-align:right'| 1353 | [[Íomhá:Catherine Byrne TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Byrne]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-26 | | [[An Cloigín Gorm]] |- | style='text-align:right'| 1354 | [[Íomhá:Dervla Kirwan at the BAFTA's in 2009.jpg|center|128px]] | [[Dervla Kirwan]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-24<br/>1971-10-23 | | [[Baile an Teampaill (Baile Átha Cliath)|Baile an Teampaill]] |- | style='text-align:right'| 1355 | [[Íomhá:1718637040285 20190604 KELLEHER Billy IE 14.jpg|center|128px]] | [[Billy Kelleher]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1356 | [[Íomhá:Minister Jimmy Deenihan at the Feile na Greine Festival, Tech Amergin, Waterville, Co Kerry. 2012.JPG|center|128px]] | [[Jimmy Deenihan]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-11 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1357 | [[Íomhá:Pat Breen 2017 at Opening plenary session, 11 December 2017 cropped.jpg|center|128px]] | [[Pat Breen]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1358 | [[Íomhá:Pat Rabbitte, circa 2002.jpg|center|128px]] | [[Pat Rabbite|Pádraic Ó Coinín]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-18 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1359 | [[Íomhá:Paddy Keenan ACF.jpg|center|128px]] | [[Paddy Keenan]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-30 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1360 | | [[John Joe Nevin|John Joseph Nevin]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-07 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1361 | [[Íomhá:Donal MacIntyre.jpg|center|128px]] | [[Donal MacIntyre]] | data-sort-value="1966" | 1966-01-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1362 | [[Íomhá:Michael O’Leary 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-20 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1363 | [[Íomhá:Kian Egan 2009.jpg|center|128px]] | [[Kian Egan]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1364 | [[Íomhá:Paul Murphy 2013.jpg|center|128px]] | [[Paul Murphy (Polaiteoir Éireannach)|Paul Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1365 | [[Íomhá:Michael Kitt, 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael P. Kitt]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1366 | [[Íomhá:Louis Walsh2009July.jpg|center|128px]] | [[Louis Walsh]] | data-sort-value="1952" | 1952-08-05 | | [[Coillte Mach]] |- | style='text-align:right'| 1367 | | [[Conor McPherson]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1368 | [[Íomhá:Eamonn Coghlan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Coghlan]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-21 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1369 | [[Íomhá:RubyWalsh2013.jpg|center|128px]] | [[Ruby Walsh]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-14 | | ''[[:d:Q2084287|An Chill]]'' |- | style='text-align:right'| 1370 | | [[Éamann Ó Braonáin]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1371 | [[Íomhá:Shane Filan.jpg|center|128px]] | [[Shane Filan]] | data-sort-value="1979" | 1979-07-05 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1372 | [[Íomhá:President Biden celebrates 2023 Saint Patrick's Day at the White House (4) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niall Horan]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1373 | [[Íomhá:2023-04-29 18-11-19 ILCE-7C DSC15774 Kiri DxO.jpg|center|128px]] | [[Jack Gleeson]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1374 | | [[Paddy Reilly]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1375 | [[Íomhá:LarryMullenJr.jpg|center|128px]] | [[Larry Mullen]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1376 | [[Íomhá:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|center|128px]] | [[Bono]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1377 | | [[Brian Kerr]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-03<br/>1953-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1378 | | [[Gráinne Seoige]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-05 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1379 | | [[Billy Roche]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-11 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1380 | [[Íomhá:Brian O'Driscoll 2.jpg|center|128px]] | [[Brian O'Driscoll]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1381 | [[Íomhá:Eamon Ryan Green Party.jpg|center|128px]] | [[Eamon Ryan|Éamon Ryan]] | data-sort-value="1963" | 1963-07-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1382 | [[Íomhá:Micheál Martin TD (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál Ó Máirtín]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1383 | [[Íomhá:1718705088377 20240617 NI MHURCHU Cynthia IE 007.jpg|center|128px]] | [[Cynthia Ní Mhurchú]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1384 | | [[Gráinne Murphy]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-26 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1385 | [[Íomhá:Michael Carruth, 1992.jpg|center|128px]] | [[Michael Carruth]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1386 | [[Íomhá:Dermot Bolger.png|center|128px]] | [[Dermot Bolger]] | data-sort-value="1959" | 1959-02-06 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1387 | [[Íomhá:Stefan Molyneux 2014-02-10.jpg|center|128px]] | [[Stefan Molyneux]] | data-sort-value="1966" | 1966-09-24 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1388 | | [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1389 | [[Íomhá:Jim Corr (Vienna, 2016) 01.jpg|center|128px]] | [[Jim Corr]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1390 | [[Íomhá:Graham Linehan - 2013 (8735745502) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Graham Linehan]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1391 | [[Íomhá:3968-owen heary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Owen Heary]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1392 | [[Íomhá:Shane Horgan 2009 cropped.jpg|center|128px]] | [[Shane Horgan]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-18 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1393 | [[Íomhá:Sinkevichinring.jpg|center|128px]] | [[Kenny Egan]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-07 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1394 | [[Íomhá:John Hayes LQ 2010.jpg|center|128px]] | [[John Hayes]] | data-sort-value="1973" | 1973-11-02 | | ''[[:d:Q5308307|An Drom Salach]]'' |- | style='text-align:right'| 1395 | [[Íomhá:Jim-Higgins-Ireland-MIP-Europaparlament-by-Leila-Paul-1.jpg|center|128px]] | [[Jim Higgins]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-04 | | [[Béal Átha hAmhnais]] |- | style='text-align:right'| 1396 | | [[Seán Ó Neachtain]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1397 | [[Íomhá:GordonDarcy.jpg|center|128px]] | [[Gordon D'Arcy]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-10 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1398 | [[Íomhá:Colum McCann Speaking2.jpg|center|128px]] | [[Colum McCann]] | data-sort-value="1965" | 1965-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1399 | [[Íomhá:Henry Shefflin.jpg|center|128px]] | [[Henry Shefflin|Anraí Ó Sibhleáin]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1400 | [[Íomhá:Richard Bruton 2013.jpeg|center|128px]] | [[Richard Bruton|Risteard de Briotún]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1401 | | [[Séamus Kirk]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-26 | | [[Contae Lú]] |- | style='text-align:right'| 1402 | [[Íomhá:John O'Donoghue.JPG|center|128px]] | [[John O'Donoghue (polaiteoir)|John O'Donoghue]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-28 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1403 | [[Íomhá:Eamon Gilmore Conference 2010 cropped.jpg|center|128px]] | [[Éamon Mac Giollamóir]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-24 | | [[An Chealtrach]] |- | style='text-align:right'| 1404 | [[Íomhá:(Phil Hogan) 160531 Informal Meeting Ministers of Agriculture Informal Meeting of EU Ministers of Agriculture (26766297963) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Phil Hogan]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-04 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1405 | [[Íomhá:Dara Ó Briain 2011 BAFTAs.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Briain]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-04 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1406 | [[Íomhá:Donal-lunny-the-basement-sydney-australia-24-03-06.jpg|center|128px]] | [[Donal Lunny]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-10 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1407 | [[Íomhá:Finn Bálor Backstage cropped.jpg|center|128px]] | [[Finn Bálor]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-25 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1408 | [[Íomhá:Seán Gallagher.jpg|center|128px]] | [[Seán Gallagher]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-07 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1409 | [[Íomhá:Charlie Flanagan 2014.jpg|center|128px]] | [[Charles Flanagan]] | data-sort-value="1956" | 1956-11-01 | | [[Móinteach Mílic]] |- | style='text-align:right'| 1410 | [[Íomhá:Charles McDonald, June 12 1973 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Charles McDonald]] | data-sort-value="1935" | 1935-06-11 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1411 | [[Íomhá:Colm Burke 2015.jpg|center|128px]] | [[Colm Burke]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-17 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1412 | [[Íomhá:David Andrews (politician).jpg|center|128px]] | [[David Andrews]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1413 | [[Íomhá:Dara Calleary (official portrait) 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dara Calleary]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-10 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1414 | [[Íomhá:Darragh O'Brien.jpg|center|128px]] | [[Darragh O'Brien]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-08 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1415 | [[Íomhá:David Feldman SA at Autumn Stampex 2017.jpg|center|128px]] | [[David Feldman (saineolaí stampaí)|David Feldman]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1416 | [[Íomhá:Deirdre Clune 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Deirdre Clune]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1417 | [[Íomhá:Denis O'Donovan at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|center|128px]] | [[Denis O'Donovan]] | data-sort-value="1955" | 1955-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1418 | [[Íomhá:Diarmuid Wilson.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Wilson]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-20 | | [[Contae an Chabháin]] |- | style='text-align:right'| 1419 | [[Íomhá:Philip Pettit.jpg|center|128px]] | [[Philip Pettit]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Béal Átha Ghártha]] |- | style='text-align:right'| 1420 | [[Íomhá:Dominic Hannigan.jpg|center|128px]] | [[Dominic Hannigan]] | data-sort-value="1965" | 1965-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1422 | [[Íomhá:Paschal Donohoe, 2025.11.12 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paschal Donohoe]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-19 | | [[Baile Phib]] |- | style='text-align:right'| 1423 | [[Íomhá:Ardal O'Hanlon.png|center|128px]] | [[Ardal O'Hanlon]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-08 | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 1424 | [[Íomhá:Marc McSharry in 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc MacSharry]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1425 | [[Íomhá:Eoin Ryan Jnr, 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ryan|Eoin Ó Riain]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1426 | [[Íomhá:Kelly, Seán-9813.jpg|center|128px]] | [[Seán Kelly (Fine Gael)|Seán Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-26 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1427 | [[Íomhá:Ray MacSharry, May 1980 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray MacSharry|Réamann Mac Searraigh]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-29 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1428 | [[Íomhá:Joe Higgins TD, 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Higgins]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-20 | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 1429 | [[Íomhá:Willie O'Dea 2009.jpg|center|128px]] | [[Willie O'Dea]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1430 | [[Íomhá:Michael Noonan, May 2017 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Noonan|Micheál Ó Nuanáin]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1431 | [[Íomhá:Gerald Barry 2007.jpg|center|128px]] | [[Gerald Barry]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-28 | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1432 | [[Íomhá:Proinsias De Rossa, cropped.jpg|center|128px]] | [[Proinsias de Rossa|Proinsias De Rossa]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1433 | [[Íomhá:Willo Flood 3.jpg|center|128px]] | [[Willo Flood]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1434 | [[Íomhá:Johnny Sexton, Jan 2020 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jonathan Sexton]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1435 | [[Íomhá:Gay Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Gabriel de Mhistéal]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1436 | | [[Fidelma Healy Eames]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-14 | | [[Maigh Locha]] |- | style='text-align:right'| 1437 | [[Íomhá:Frank Feighan 2014.jpg|center|128px]] | [[Frank Feighan]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 1438 | [[Íomhá:Peter Stringer Munster.jpg|center|128px]] | [[Peter Stringer]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1439 | [[Íomhá:Paddy Burke 2014.jpg|center|128px]] | [[Paddy Burke]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-15 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1440 | [[Íomhá:Newly Elected Deputy Noel Grealish 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Noel Grealish]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1441 | [[Íomhá:Jason Byrne pictured vs Drogheda United at Dalymount Park, Aug 2014.png|center|128px]] | [[Jason Byrne (imreoir sacair)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1442 | [[Íomhá:Pat Kenny.jpg|center|128px]] | [[Pat Kenny]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1443 | [[Íomhá:Caroline Corr (Vienna, 2016) 03 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Caroline Corr]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-17 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1444 | [[Íomhá:Simon Coveney 2018.jpg|center|128px]] | [[Simon Coveney|Síomón Ó Cómhanaigh]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1445 | [[Íomhá:Michael Lowry.jpg|center|128px]] | [[Michael Lowry]] | data-sort-value="1954" | 1954-03-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1446 | [[Íomhá:James Reilly April 2014.jpg|center|128px]] | [[James Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-16 | | [[Lusca]] |- | style='text-align:right'| 1447 | | [[Jim Walsh]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-05 | | [[Ros Mhic Thriúin]] |- | style='text-align:right'| 1448 | [[Íomhá:John Gormley TD, Minister for the Environment, Heritage and Local Government.jpg|center|128px]] | [[John Gormley]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1449 | | [[Tom Sheahan]] | data-sort-value="1968" | 1968-09-05 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1450 | [[Íomhá:Leo Varadkar TD (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leo Varadkar]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1451 | [[Íomhá:Terence Flanagan.jpg|center|128px]] | [[Terence Flanagan]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1452 | [[Íomhá:Kevin Joseph Farrell 1.jpg|center|128px]] | [[Kevin Farrell]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1453 | | [[Glen Crowe]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1454 | [[Íomhá:Fenlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pat Fenlon]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1455 | [[Íomhá:Mark Feehily 2011.jpg|center|128px]] | [[Mark Feehily]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-28 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1456 | | [[Noel Coonan]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-06 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1457 | | [[Labhrás Ó Murchú]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-14 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1458 | [[Íomhá:Tríona Ní Dhomhnaill 2005.jpg|center|128px]] | [[Tríona Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1459 | [[Íomhá:Flickr - DEEEP Project - MEP Liam Aylward, Ireland.jpg|center|128px]] | [[Liam Aighleart]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-27 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 1460 | | [[Liam Mac Cóil]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1461 | [[Íomhá:Maighread Ní Dhomhnaill.jpg|center|128px]] | [[Maighread Ní Dhomhnaill]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1462 | [[Íomhá:John Spillane 1 2010 (cropped).JPG|center|128px]] | [[John Spillane]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1463 | [[Íomhá:Зустріч Президента України з головами обох палат парламенту Ірландії 11.jpg|center|128px]] | [[Mark Daly]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-12 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1464 | | [[Maurice Cummins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-25 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1465 | [[Íomhá:McDowell says NO! (9826113044) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael McDowell|Mícheál Mac Dubhghaill]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-29 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1466 | [[Íomhá:Trevor Joyce 2020.jpg|center|128px]] | [[Trevor Joyce]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1467 | [[Íomhá:Niall O Brolchain Mayor Galway.jpg|center|128px]] | [[Niall Ó Brolcháin]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1468 | [[Íomhá:Nora Owen, May 1996.jpg|center|128px]] | [[Nora Owen]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1469 | [[Íomhá:Paul O'Connell warmup.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Connell]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1470 | [[Íomhá:Ruairi Quinn (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ruairi Quinn|Ruairí Ó Cuinn]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-02 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1471 | [[Íomhá:Muireann Nic Amhlaoibh. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Muireann Nic Amhlaoibh]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Inis Oírr]] |- | style='text-align:right'| 1472 | | [[Paul Bradford]] | data-sort-value="1963" | 1963-12-01 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1473 | [[Íomhá:Liam Ó Maonlaí 2007.jpg|center|128px]] | [[Liam Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-07 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1474 | [[Íomhá:Richard Boyd Barrett 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Richard Boyd Barrett]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1475 | [[Íomhá:Robert Troy.jpg|center|128px]] | [[Robert Troy]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-24 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1476 | | [[Seán Kenny]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-01 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1477 | [[Íomhá:Shane Ross (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Ross]] | data-sort-value="1949" | 1949-07-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1478 | [[Íomhá:Eamon Dunphy 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamonn Dunphy]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1479 | [[Íomhá:Steve Collins.jpg|center|128px]] | [[Steve Collins]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-21 | | [[an Chabrach]] |- | style='text-align:right'| 1480 | | [[Diarmuid Ó Murchú]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-22 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1481 | [[Íomhá:Pat Doherty MP with Mary Doherty and Barry McGuigan at the London St Patrick's Day march. (16232423774).jpg|center|128px]] | [[Barry McGuigan]] | data-sort-value="1961" | 1961-02-28 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1482 | [[Íomhá:Terry Leyden.jpg|center|128px]] | [[Terry Leyden]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-01 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1483 | [[Íomhá:John OFlynn.jpg|center|128px]] | [[John O'Flynn]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-11 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1484 | [[Íomhá:Timmy Dooley.jpg|center|128px]] | [[Timmy Dooley]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-13 | | [[Baile Uí Bheoláin]] |- | style='text-align:right'| 1485 | [[Íomhá:Roy O'Donovan 03-08-2013 1.jpg|center|128px]] | [[Roy O'Donovan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1486 | [[Íomhá:Colin Healy.jpg|center|128px]] | [[Colin Healy]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1487 | [[Íomhá:Alex White TD 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Alex White]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1488 | [[Íomhá:UNA FODEN AT RTE's WINTER SEASON LAUNCH (SMOCK ALLEY THEATRE) REF-107005 (19922574374).jpg|center|128px]] | [[Una Healy]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-10 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1489 | [[Íomhá:Shane Lowry Ryder Cup 2025-194 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Shane Lowry]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-02 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1490 | [[Íomhá:Ian Gibson FLM2019-1.jpg|center|128px]] | [[Ian Gibson]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1491 | | [[Aengus Mac Grianna]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-09 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1492 | [[Íomhá:Caitriona Balfe at the 2024 Toronto International Film Festival (crop).jpg|center|128px]] | [[Caitriona Balfe]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1493 | [[Íomhá:Ciara grant.jpg|center|128px]] | [[Ciara Grant]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1494 | [[Íomhá:Clare Daly (48758765246) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Clare Daly]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-11 | | [[Droichead Nua]] |- | style='text-align:right'| 1495 | [[Íomhá:Colm Cooper from Sean Marty Lockhart & Colm Cooper - 2009.jpg|center|128px]] | [[Colm Cúipéir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-03 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1496 | [[Íomhá:Djcarey2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[D. S. Ó Ciara]] | data-sort-value="1970" | 1970-11-11 | | [[Gabhrán]] |- | style='text-align:right'| 1497 | | [[Dónal Ó Seancháin]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-04 | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 1498 | | [[Darragh Ó Sé]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-01 | | [[Ceann Trá]] |- | style='text-align:right'| 1499 | [[Íomhá:Declan-Kidney-09-05-23.jpg|center|128px]] | [[Declan Kidney]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1500 | [[Íomhá:Declan O'Sullivan.JPG|center|128px]] | [[Déaglán Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983-12-18 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1501 | [[Íomhá:NC Courage vs Gotham FC (Mar 2024) 141 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise O'Sullivan]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1502 | | [[Éadbhard Ó Cathaoir]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-14 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 1503 | [[Íomhá:Eric Elwood HK Sevens 1993.png|center|128px]] | [[Eric Elwood]] | data-sort-value="1969" | 1969-02-26 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1504 | [[Íomhá:Frances Black 2020.jpg|center|128px]] | [[Frances Black]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1505 | [[Íomhá:Jimfitzpatricl.png|center|128px]] | [[Jim Fitzpatrick (ealaíontóir)|Jim Fitzpatrick]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1506 | | [[James Nolan]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-27 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 1507 | [[Íomhá:Lucinda Creighton (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lucinda Creighton]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-20 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1508 | | [[Marc Ó Sé]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-21 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1509 | [[Íomhá:Mary Davis 1.jpg|center|128px]] | [[Mary Davis]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-06 | | [[Béal Átha na Muice]] |- | style='text-align:right'| 1510 | | [[Mick O'Connell|Mícheál Ó Conaill]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-04 | | [[Oileán Dairbhre]] |- | style='text-align:right'| 1511 | | [[Mícheál Mac Síthigh]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1512 | [[Íomhá:An Titlíoch ria.jpg|center|128px]] | [[Alan Titley]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1513 | | [[Vincent Morley]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1514 | [[Íomhá:Niamh Fahey 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Niamh Fahey]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1515 | | [[Nollaig Ó Sceacháin]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-06 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1516 | [[Íomhá:PatScullyManager.jpg|center|128px]] | [[Pat Scully]] | data-sort-value="1970" | 1970-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1517 | [[Íomhá:Pink Spillane.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Spealáin]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-01 | | [[An Teampall Nua, Contae Chiarraí|An Teampall Nua]] |- | style='text-align:right'| 1518 | | [[Paul Galvin]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-02 | | [[Leic Snámha]] |- | style='text-align:right'| 1519 | [[Íomhá:Ed Joyce 2007 cropped.jpg|center|128px]] | [[Ed Joyce]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1520 | | [[Tomás Breatnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-27<br/>1983 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 1521 | [[Íomhá:Vincent Browne.jpg|center|128px]] | [[Vincent Browne]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-17 | | [[Béal an Átha, Contae Luimnigh|Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1522 | [[Íomhá:David McWilliams.jpg|center|128px]] | [[David McWilliams]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1523 | [[Íomhá:Willie Walsh (cropped).jpg|center|128px]] | [[Willie Walsh]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1524 | [[Íomhá:Aine O'Gorman Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Áine O'Gorman]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-13 | | [[Cill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1525 | | [[Brian Shelley]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1526 | | [[Dave Mooney]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1527 | [[Íomhá:Eve Hewson (cropped).png|center|128px]] | [[Eve Hewson]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1528 | | [[Colm Ó Maonlaí]] | data-sort-value="1966" | 1966-12-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1529 | [[Íomhá:Geraldine Kennedy, 2015 (cropped).png|center|128px]] | [[Geraldine Kennedy]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-01 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1530 | [[Íomhá:TadhgMacD-0005.jpg|center|128px]] | [[Tadhg Mac Dhonnagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Achadh Mór, Contae Mhaigh Eo|Achadh Mór]] |- | style='text-align:right'| 1531 | [[Íomhá:Padraig Amond.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Amond]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-15 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1532 | [[Íomhá:Kbrennan2.JPG|center|128px]] | [[Killian Brennan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-31 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1533 | | [[Martin Coleman]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-15 | | [[Béal Átha an Cheasaigh]] |- | style='text-align:right'| 1534 | [[Íomhá:Todd Carty.jpg|center|128px]] | [[Todd Carty]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1535 | [[Íomhá:John Perry, May 2014.jpg|center|128px]] | [[John Perry]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-15 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1536 | [[Íomhá:Michael Moynihan 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Moynihan (polaiteoir Corcaíoch)|Michael Moynihan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-12 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1537 | [[Íomhá:Seán Fleming.jpg|center|128px]] | [[Seán Fleming]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-01 | | [[Contae Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1538 | [[Íomhá:Joe Costello 2013.jpg|center|128px]] | [[Joe Costello (polaiteoir Éireannach)|Seosamh Mac Coisdealbha]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-13 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1539 | [[Íomhá:Thomas P. Broughan.jpg|center|128px]] | [[Tommy Broughan]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1540 | [[Íomhá:Kathleen Lynch 2013.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Lynch]] | data-sort-value="1953" | 1953-06-07 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1541 | [[Íomhá:Paul Kehoe TD.jpg|center|128px]] | [[Paul Kehoe]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-11 | | [[Brí]] |- | style='text-align:right'| 1542 | [[Íomhá:Michael Ring 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Michael Ring]] | data-sort-value="1953" | 1953-12-24 | | [[Cathair na Mart]] |- | style='text-align:right'| 1543 | [[Íomhá:Róisín Shortall 2020.jpg|center|128px]] | [[Róisín Shortall|Róisín Ní Shoirtéil]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | | [[Droim Conrach]] |- | style='text-align:right'| 1544 | [[Íomhá:Barry Andrews, July 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barry Andrews]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1545 | | [[Billy Timmins]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-01 | | [[Bealach Conglais]] |- | style='text-align:right'| 1546 | [[Íomhá:Jack Wall, circa 2002 03.jpg|center|128px]] | [[Jack Wall]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-01 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 1547 | [[Íomhá:Fergus O'Dowd 2013.jpg|center|128px]] | [[Fergus O'Dowd]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1548 | [[Íomhá:John Deasy 2015.jpg|center|128px]] | [[John Deasy (Fine Gael)|John Deasy]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-08 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 1549 | | [[Ivor Mac Alaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-06 | | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1550 | | [[Tom Hayes]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-16 | | [[An Gabhailín]] |- | style='text-align:right'| 1551 | [[Íomhá:Olivia Mitchell.jpg|center|128px]] | [[Olivia Mitchell]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-31 | | [[Biorra]] |- | style='text-align:right'| 1552 | [[Íomhá:David Stanton 2016.jpg|center|128px]] | [[David Stanton]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-15 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1553 | [[Íomhá:Damien English 2015.jpg|center|128px]] | [[Damien English]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-21 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1554 | [[Íomhá:ColmÓCíosóig.png|center|128px]] | [[Colm Ó Cíosóig]] | data-sort-value="1964" | 1964-10-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1555 | [[Íomhá:1720100109938 20240704 FLANAGAN Luke Ming IE 004.jpg|center|128px]] | [[Luke 'Ming' Flanagan]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-22 | | [[Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1556 | [[Íomhá:Dónal Óg Cusack at Web Summit 2014 cropped.jpg|center|128px]] | [[Dónal Óg Ó Cíosóg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-16 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1557 | [[Íomhá:Tim Pat and Martin McGuinness (cropped).jpg|center|128px]] | [[Tim Pat Coogan|Tadhg Pádraig Ó Cuagáin]] | data-sort-value="1935" | 1935-04-22 | | [[Baile na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1558 | | [[Lesley Roy]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1559 | [[Íomhá:Melvin Odoom at BAFTAs 2026 01.jpg|center|128px]] | [[Aisling Bea]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-11 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1560 | [[Íomhá:Simon Zebo 2017.jpg|center|128px]] | [[Simon Zebo]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1561 | | [[Fearghas Ó Ceallaigh|Fergus Kelly]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1562 | [[Íomhá:David O'Leary and Ronan Finn.jpg|center|128px]] | [[Ronan Finn]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1563 | | [[Aaron Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 1564 | [[Íomhá:Adam Fergus at DarkLight Con 4 by People Conventions.jpg|center|128px]] | [[Adam Fergus]] | | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1565 | [[Íomhá:Aengus Ó Snodaigh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aengus Ó Snodaigh]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1566 | | [[Aodhán Ó Fógartaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-20 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1567 | [[Íomhá:Aidan Harte (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aodán Ó hAirt]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1568 | | [[Aodán Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 1569 | [[Íomhá:Aidan O'Mahony & Eoin Bradley (cropped) - Aidan O'Mahony 2.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-08 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1570 | [[Íomhá:Aidan Price.jpg|center|128px]] | [[Aidan Price]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1571 | [[Íomhá:Senator Aideen Hayden (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aideen Hayden]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1572 | | [[Ailbhe Ní Ghearbhuigh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1573 | [[Íomhá:Aine Lawlor.jpg|center|128px]] | [[Aine Lawlor]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1574 | | [[Eileen MacDonagh]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-20 | | [[An Ghaobhach]] |- | style='text-align:right'| 1575 | | [[Alan Ó Brógáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1576 | [[Íomhá:Alan Dillon 2020.jpg|center|128px]] | [[Alan Dillon]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1577 | [[Íomhá:Alan Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Alan Farrell]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-29 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1578 | | [[Alan Mathews]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1579 | [[Íomhá:Alan Nolan cropped.jpg|center|128px]] | [[Alan Ó Nualláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1580 | | [[Alice Maher]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q4220554|Cill Mhaoileachair]]'' |- | style='text-align:right'| 1581 | [[Íomhá:AmandaByramJuly10.JPG|center|128px]] | [[Amanda Byram]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1582 | | [[Ambrós Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-11 | | [[Gníomh go Leith]] |- | style='text-align:right'| 1583 | [[Íomhá:Amy Huberman at Dublin Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Amy Huberman]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-20 | | [[Cábán tSíle]] |- | style='text-align:right'| 1584 | [[Íomhá:Andrew Doyle, May 2015.jpg|center|128px]] | [[Andrew Doyle]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1585 | [[Íomhá:Andy Moran.jpg|center|128px]] | [[Aindriu Ó Morain]] | data-sort-value="1983" | 1983-11-02 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1586 | [[Íomhá:Ann Phelan 2013.jpg|center|128px]] | [[Ann Phelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-16 | | [[Gráig na Manach]] |- | style='text-align:right'| 1587 | | [[Anna Geary]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1588 | | [[Annalise Murphy]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 1589 | | [[Anne Colley]] | data-sort-value="1951" | 1951-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1590 | | [[Anne Doyle]] | data-sort-value="1952" | 1952-01-30 | | [[Fearna]] |- | style='text-align:right'| 1591 | | [[Anne Ferris]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1592 | | [[Antóin Ó Dálaigh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-29 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1593 | [[Íomhá:Anthony Nash cropped.jpg|center|128px]] | [[Antóin de Nais]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-12 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 1594 | [[Íomhá:Aodhán Ó Ríordáin.jpg|center|128px]] | [[Aodhán Ó Ríordáin]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1595 | | [[Aodán Mac Gearailt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-29 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1596 | [[Íomhá:Aoibhinn Ni Shuilleabhain in Soroti.jpg|center|128px]] | [[Aoibhinn Ní Shúilleabháin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | ''[[:d:Q5043765|Ceathrú na Con]]'' |- | style='text-align:right'| 1597 | | [[Aoife Ní Thuairisg]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 1598 | | [[Arthur Spring]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-05 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1599 | | [[Daragh O'Malley]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1600 | [[Íomhá:Averil Power 2.jpg|center|128px]] | [[Averil Power]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1601 | | [[Barry Cogan]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1602 | [[Íomhá:1718705058077 20240617 COWEN Barry IE 008.jpg|center|128px]] | [[Barry Cowen]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-28 | | [[Clóirtheach]] |- | style='text-align:right'| 1603 | | [[Beircheart Ó Conchúir]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-25 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 1604 | [[Íomhá:Bernard Brogan at Web Summit 2014b.jpg|center|128px]] | [[Bernard Brogan Jnr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1605 | | [[Bernard Brogan Snr|Bernard Brogan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1606 | [[Íomhá:Bernard dunne.jpg|center|128px]] | [[Bernard Dunne]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-06 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1607 | | [[Bernard O'Shea]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Darú, Contae Laoise|Darú]] |- | style='text-align:right'| 1608 | | [[Liam Cúipéir]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-16 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1609 | | [[Billy Woods]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1610 | | [[Bob Quinn]] | data-sort-value="1935" | 1935<br/>1939 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1611 | | [[Brenda Power]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1612 | | [[Breandán de Buigléir|Breandán Dé Buigléir]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-22 | | [[An Geata Bán]] |- | style='text-align:right'| 1613 | [[Íomhá:Brendan Maher (2014).jpg|center|128px]] | [[Brendan Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-05 | | [[Buiríos Ó Luigheach]] |- | style='text-align:right'| 1614 | [[Íomhá:Brendan O'Carroll as the Grand Marshal At The St. Patrick's Day Parade In Dublin (REF-102282).jpg|center|128px]] | [[Brendan O'Carroll]] | data-sort-value="1955" | 1955-09-15 | | [[Fionnghlas]] |- | style='text-align:right'| 1615 | [[Íomhá:Brendan Ryan 2013.png|center|128px]] | [[Brendan Ryan]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-05 | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 1616 | | [[Brendan Shine]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-02 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 1617 | | [[Brendan Toal]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-01 | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 1618 | [[Íomhá:Minister Brian Hayes at Sneem River.JPG|center|128px]] | [[Brian Hayes]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1619 | | [[Brian Ó Murchú]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-21 | | ''[[:d:Q3930472|Ráth Chormaic]]'' |- | style='text-align:right'| 1620 | | [[Brian Ó hAlluráin]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-17 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1621 | [[Íomhá:Brian Stanley 2013.jpg|center|128px]] | [[Brian Stanley]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-12 | | [[Buiríos Mór Osraí]] |- | style='text-align:right'| 1622 | | [[Brian Whelehan|Brian Ó Faoileacháin]] | data-sort-value="1971" | 1971-08 | | [[Beannchar, Contae Uíbh Fhailí|Beannchar]] |- | style='text-align:right'| 1623 | | [[Briege Corkery]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1624 | | [[Eva Rothschild]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1971-02<br/>1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1625 | | [[Bryan Cullen]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1626 | | [[Bryan Sheehan]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-25 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1627 | | [[Bríd Ní Neachtain]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1628 | | [[Mary Byrne]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-03 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 1629 | [[Íomhá:Caoimhghín Ó Caoláin speaking to press 2013 crop.jpg|center|128px]] | [[Caoimhghín Ó Caoláin]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-18 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 1630 | [[Íomhá:Cathal Mac Coille.jpg|center|128px]] | [[Cathal Mac Coille]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 1631 | | [[Cathal Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1632 | [[Íomhá:Inauguration of Catherine Connolly, 11 November 2025 15 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Catherine Connolly]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-12 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1633 | [[Íomhá:Catherine Murphy politician frameless photo.jpg|center|128px]] | [[Catherine Murphy]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-01 | | [[Baile Phámar]] |- | style='text-align:right'| 1634 | [[Íomhá:Catherine Noone.jpg|center|128px]] | [[Catherine Noone]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-24 | | [[Clár Chlainne Mhuiris]] |- | style='text-align:right'| 1635 | | [[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] | | | ''[[:d:Q65559822|An Phailís]]'' |- | style='text-align:right'| 1636 | [[Íomhá:Chris Andrews 2018.jpg|center|128px]] | [[Chris Andrews (polaiteoir)|Chris Andrews]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1637 | [[Íomhá:Christopher Joyce (hurler).jpg|center|128px]] | [[Criostóir Seoige]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-04 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1638 | | [[Cian Ó Diolún]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-30 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1639 | | [[Cian Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1640 | [[Íomhá:Ciara Conway 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciara Conway]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-13 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1641 | | [[Ciarán Mac Giolla Chainnigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1642 | [[Íomhá:Ciarán Lynch 2014.jpg|center|128px]] | [[Ciarán Lynch]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1643 | | [[Ciarán Murphy]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-30 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 1644 | | [[Ciarán Ó Faoláin]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-28 | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1645 | [[Íomhá:Cillian Buckley cropped.jpg|center|128px]] | [[Cillian Ó Buachalla]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-14 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1646 | | [[Cillian O'Connor]] | data-sort-value="1992" | 1992-05 | | [[Baile an Tobair, Contae Mhaigh Eo (Ceara)|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 1647 | | [[Colette Nic Aodha]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Sruthair]] |- | style='text-align:right'| 1648 | | [[Cóilín Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-25 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1649 | | [[Colin Moran]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1650 | | [[Cóilín Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-02 | | [[Cora Chaitlín]] |- | style='text-align:right'| 1651 | [[Íomhá:Colm Callanan cropped.jpg|center|128px]] | [[Colm Ó Callanáin]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-18 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1652 | | [[Colm Ó Gealbháin]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-02 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1653 | | [[Colm Keaveney]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-11 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1654 | [[Íomhá:Conal Keaney (cropped).jpg|center|128px]] | [[Conal Keaney|Conal Ó Cianaigh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1655 | | [[Conor Allis]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1656 | [[Íomhá:Conor Cooney.jpg|center|128px]] | [[Conchúr Ó Cuana]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1657 | | [[Conchúir Ó Fogartaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-12 | | [[Caisleán an Chomair]] |- | style='text-align:right'| 1658 | | [[Conchur Ó Liatháin]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-30 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 1659 | | [[Conchúir Mac Craith]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-29 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1660 | [[Íomhá:Conor McGregor, UFC 189 World Tour London (2).jpg|center|128px]] | [[Conor McGregor|Conchúr Mac Gréagóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-14 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 1661 | | [[Conchur Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-08 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1662 | | [[Cornelius Connolly]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1663 | | [[Cáit Keane]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-24 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1664 | [[Íomhá:Damien Dempsey.jpg|center|128px]] | [[Damien Dempsey]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1665 | [[Íomhá:Damien Hayes cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Hayes]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-18 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1666 | | [[Daniel Bohane]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1667 | | [[Dónall Ó Cearnaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-19 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1668 | | [[Danny Sutcliffe]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1669 | [[Íomhá:Dara Murphy 2015.jpg|center|128px]] | [[Dara Murphy]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-02 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 1670 | | [[Dara Ó Conaola]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1671 | [[Íomhá:Ocinneide cropped.jpg|center|128px]] | [[Dara Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1975" | 1975-04-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1672 | | [[Darach Ó hEoghanáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-21 | | [[Cluain Lára]] |- | style='text-align:right'| 1673 | | [[Darach Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Charraig Dhubh]] |- | style='text-align:right'| 1674 | [[Íomhá:Darach Ó Scolaí.JPG|center|128px]] | [[Darach Ó Scolaí]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1675 | [[Íomhá:Darina Allen, Ballymaloe Cookery (42147510135) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Darina Allen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-13 | | [[An Chúlchoill]] |- | style='text-align:right'| 1676 | | [[Darragh Ó Cuaig|daragh fives]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-26 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1677 | | [[Darren Magee]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1678 | [[Íomhá:Dave Fanning 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dave Fanning]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-27<br/>1955 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1679 | [[Íomhá:David Burke (Hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[David Burke]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-07 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1680 | [[Íomhá:David Cullinane TD (40211918003) (cropped).jpg|center|128px]] | [[David Cullinane]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-04 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1681 | | [[Daithí Mac Éinrí]] | | | [[Ráth Eanaigh]] |- | style='text-align:right'| 1682 | | [[David Moran]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-29 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1683 | | [[Daithí Ó Treasaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1684 | | [[Declan O'Mahony]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1685 | [[Íomhá:Denis Bastick during the 2013 NFL Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Donnacha Bastic]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1686 | [[Íomhá:Denis Behan Writing.jpg|center|128px]] | [[Denis Behan]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-02 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1687 | | [[Donncha Ó Cochláin]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-07 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1688 | [[Íomhá:Denis Landy.jpg|center|128px]] | [[Denis Landy]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-28 | | [[Carraig na Siúire]] |- | style='text-align:right'| 1689 | [[Íomhá:Denis 'Ogie' Moran. Sea Lodge Hotel. Waterville.jpg|center|128px]] | [[Donncha Ó Moráin]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1690 | | [[Derek Ó Loinn]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-04 | | [[Áth na nUrlainn]] |- | style='text-align:right'| 1691 | | [[Derek Mooney]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1692 | | [[Derek Murray]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1693 | [[Íomhá:Derek Nolan Election Photo.jpg|center|128px]] | [[Derek Nolan]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1694 | | [[Dermot Somers]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Contae Ros Comáin]] |- | style='text-align:right'| 1695 | | [[Des Cahill]] | data-sort-value="1953" | 1953-05-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1696 | | [[Dessie Farrell]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1697 | [[Íomhá:Cllr Ellis Mansion House, Dublin.JPG|center|128px]] | [[Dessie Ellis]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-23 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 1698 | | [[Seán Óg de Paor]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1699 | [[Íomhá:Diane Caldwell 20200223 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Diane Caldwell]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-11 | | [[Baile Brigín]] |- | style='text-align:right'| 1700 | | [[Diarmuid O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-16 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1701 | [[Íomhá:Diarmuid O'Sullivan cropped.jpg|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Súilleabháin (iománaí)|Diarmuid Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1978" | 1978-07-27 | | [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]] |- | style='text-align:right'| 1702 | [[Íomhá:Willie Penrose 2005 cropped.jpg|center|128px]] | [[Willie Penrose|Liam Penrose]] | data-sort-value="1956" | 1956-08-01 | | [[Baile na Carraige]] |- | style='text-align:right'| 1703 | | [[Donal Ó Grádaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1704 | | [[Domhnall Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-20 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1705 | [[Íomhá:Donnchadh-walsh.png|center|128px]] | [[Donnacha Walsh]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-03 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1706 | [[Íomhá:Dorothy Cross, March 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dorothy Cross]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1707 | | [[Dáithí Ó Sé]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-02 | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 1708 | | [[Dónall Mac Giolla Easpaig]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1709 | [[Íomhá:Eamon Scanlon (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eamon Scanlon]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-20 | | [[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]] |- | style='text-align:right'| 1710 | | [[Eimear Ní Chonaola]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1711 | [[Íomhá:Irish Actress Emma Eliza Regan- 2014-04-10 01-42 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Emma Eliza Regan]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-04 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1712 | [[Íomhá:Eoghan Murphy 2014.png|center|128px]] | [[Eoghan Murphy]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-23 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1713 | | [[Eoghan Mac Diarmada]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1714 | | [[Eoghan Ó Gadhra]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1715 | | [[Eoin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-01 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1716 | [[Íomhá:Eoin Brosnan. Kerry Footballer and Solicitor..JPG|center|128px]] | [[Eoin Brosnan]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1717 | [[Íomhá:Pte Eoin Larkin Kilkenny Hurler (4951370639).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Lorcáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-17 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1718 | [[Íomhá:Eoin Liston. Sea Lodge Hotel. Waterville.JPG|center|128px]] | [[Eoin Liostún]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-16 | | [[Baile an Bhuinneánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1719 | [[Íomhá:Eoin Ó Broin 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Ó Broin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1720 | [[Íomhá:Eric Byrne 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eric Byrne]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1721 | [[Íomhá:Pixie McKenna at the BAFTA's (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pixie McKenna]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-20 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1722 | | [[Evelyn O'Rourke]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1723 | | [[Fiach Mac Conghail]] | data-sort-value="1964" | 1964-08-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1724 | | [[Fiachra Breathnach]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1725 | [[Íomhá:Finian Hanley cropped.jpg|center|128px]] | [[Finian Hanley]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-04 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1726 | [[Íomhá:Finian McGrath politician.jpg|center|128px]] | [[Finian McGrath]] | data-sort-value="1953" | 1953-04-09 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1727 | [[Íomhá:Fintan O'Toole, 2010.jpg|center|128px]] | [[Fintan O'Toole]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1728 | | [[Fiona Glascott]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-22 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1729 | | [[Francis Brennan]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1730 | | [[Frank Clarke (breitheamh)|Frank Clarke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | | [[Baile Bhailcín]] |- | style='text-align:right'| 1731 | | [[Garraí Mag Uidhir]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1732 | | [[Gabhán Ó Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1733 | [[Íomhá:George Lee at count.jpg|center|128px]] | [[George Lee (iriseoir)|George Lee]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-27 | | [[Teach Mealóg]] |- | style='text-align:right'| 1734 | | [[Gerard Brennan]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1735 | | [[Gearóid de Paor]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-27 | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 1736 | [[Íomhá:Ged Nash.jpg|center|128px]] | [[Gerald Nash]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-07 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1737 | | [[Gerry Brady]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1738 | | [[Gerry Hutch]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1739 | [[Íomhá:Glenda Gilson at adiff 2016.jpg|center|128px]] | [[Glenda Gilson]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-03 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 1740 | [[Íomhá:Graham Canty.jpg|center|128px]] | [[Graham Ó Cáinte]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-23 | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 1741 | | [[Graham Mag Oireachtaigh]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-17 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1742 | [[Íomhá:Heather Humphreys 2016.jpg|center|128px]] | [[Heather Humphreys]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-14 | | ''[[:d:Q31173147|An Droim]]'' |- | style='text-align:right'| 1743 | [[Íomhá:Hildegarde Naughton.jpg|center|128px]] | [[Hildegarde Naughton]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-01 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 1744 | | [[Ian Dempsey]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-16 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1745 | [[Íomhá:Ivana Bacik 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ivana Bacik]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1746 | | [[J. J. Ó Dúláinne]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-06 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1747 | | [[Jack O'Shea|Seán Ó Sé]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-19 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1748 | [[Íomhá:Jackie Tyrrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Tirial]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-19 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1749 | [[Íomhá:Jacqui Hurley.png|center|128px]] | [[Jacqui Hurley]] | data-sort-value="1984" | 1984-01-15 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1750 | | [[James Bannon]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-06 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 1751 | [[Íomhá:James heffernan.png|center|128px]] | [[James Heffernan]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1752 | [[Íomhá:James McCarthy during the 2013 NFL Final.jpg|center|128px]] | [[Séamus Mac Cártaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1753 | [[Íomhá:McGee WMQ14 (6) (14583901776).jpg|center|128px]] | [[James McGee]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1754 | | [[Séamas Mac Fhearaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-26 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 1755 | [[Íomhá:James Skehill (2013).jpg|center|128px]] | [[Séamus Ó Sceacháil]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1756 | [[Íomhá:Jason Byrne - SYTYF.JPG|center|128px]] | [[Jason Byrne (fear grinn)|Jason Byrne]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1757 | | [[Iasan Scorlóg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1758 | | [[Jennifer Zamparelli|Jennifer Maguire]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1759 | [[Íomhá:Jerry Buttimer 2014.jpg|center|128px]] | [[Jerry Buttimer]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-18 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1760 | [[Íomhá:Jessie Buckley at the Toronto International Film Festival 01 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jessie Buckley]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-28 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1761 | [[Íomhá:Jillian van Turnhout.jpg|center|128px]] | [[Jillian van Turnhout]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1762 | | [[Jim D'Arcy]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-20 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1763 | [[Íomhá:Jim Daly politician.jpg|center|128px]] | [[Jim Daly]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-20 | | [[Draighneach]] |- | style='text-align:right'| 1764 | | [[Jim Gavin]] | data-sort-value="1971" | 1971-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1765 | | [[Séamus de Barra-Ó Murchú]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-22 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1766 | | [[Séamus Ó Géibheannaigh|Jimmy Keaveney]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-12 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1767 | [[Íomhá:Joan Collins TD 2011.jpg|center|128px]] | [[Joan Collins (polaiteoir)|Joan Collins]] | data-sort-value="1961" | 1961-06-04 | | [[Droimeanach]] |- | style='text-align:right'| 1768 | | [[Joe Behan]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-30 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 1769 | [[Íomhá:Joe Bergin (Gaelic footballer, 2015).jpg|center|128px]] | [[Joe Bergin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1770 | [[Íomhá:Joe Canning (2013).jpg|center|128px]] | [[Seosamh Ó Cainín]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1771 | [[Íomhá:Joe Carey 2014.jpg|center|128px]] | [[Joe Carey]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | | [[Droichead an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 1772 | | [[Seosamh Ó Déin]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-15 | | [[Cill Ia]] |- | style='text-align:right'| 1773 | [[Íomhá:Joe Duffy.jpg|center|128px]] | [[Joe Duffy]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1774 | [[Íomhá:Joe Gamble Writing.jpg|center|128px]] | [[Joe Gamble]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1775 | [[Íomhá:Joe O'Reilly Irish Cavan politician head.jpg|center|128px]] | [[Joe O'Reilly]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-01 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 1776 | | [[John Bowman (craoltóir)]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1777 | | [[Seán Ó Conalláin]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-23 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1778 | [[Íomhá:John Curran politician.jpg|center|128px]] | [[John Curran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-17 | | [[Leamhcán]] |- | style='text-align:right'| 1779 | | [[John Delaney]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-16 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1780 | | [[John Donnellan]] | data-sort-value="1937" | 1937-03-27 | | [[Dún Mór, Contae na Gaillimhe|Dún Mór]] |- | style='text-align:right'| 1781 | [[Íomhá:John Gilroy.png|center|128px]] | [[John Gilroy]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-20 | | [[Baile Átha Buí]] |- | style='text-align:right'| 1782 | [[Íomhá:John Halligan 2011.jpg|center|128px]] | [[John Halligan]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-18 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1783 | [[Íomhá:John McGuinness 2006.jpg|center|128px]] | [[John J. McGuinness]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-15 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1784 | | [[John Leonard]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-20 | | [[Mullach Íde]] |- | style='text-align:right'| 1785 | | [[John Mac Menamin (breitheamh)|John Mac Menamin]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-14 | | [[Raghnallach]] |- | style='text-align:right'| 1786 | | [[Seán Mac Gafraidh (iománaí)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1787 | | [[John McCoy]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-01 | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 1788 | | [[Seán Ó Maoláin]] | data-sort-value="1981" | 1981-01-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1789 | [[Íomhá:John Murray broadcaster crop.jpg|center|128px]] | [[John Murray (craoltóir Éireannach)]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 1790 | | [[Seán Ó Caoimh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-15 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1791 | [[Íomhá:John Paul Phelan 2014.jpg|center|128px]] | [[John Paul Phelan]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1792 | | [[Seán Tennyson]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-06 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1793 | | [[John Whelan]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-24 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1794 | [[Íomhá:Jonathan Glynn (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gloinn]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-07 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1795 | [[Íomhá:Jonathan O'Brien 2014.jpg|center|128px]] | [[Jonathan O'Brien]] | data-sort-value="1971" | 1971-12-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1796 | [[Íomhá:Justin Barrett, 2017 Ard Fheis (cropped).jpg|center|128px]] | [[Justin Barrett]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-13 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 1797 | [[Íomhá:Kathryn Reilly (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Reilly]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-17 | | [[Baile Shéamais Dhuibh]] |- | style='text-align:right'| 1798 | [[Íomhá:Kathryn Thomas at RTÉ's winter season launch (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kathryn Thomas]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-20 | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 1799 | [[Íomhá:Katie Holten 2013 Sensing Change from video.png|center|128px]] | [[Katie Holten]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1800 | | [[Caoimhín Ó Cáinte]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Inis Eonáin]] |- | style='text-align:right'| 1801 | | [[Caoimhín Ó Dubháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-10 | | ''[[:d:Q5167663|Cuanach]]'' |- | style='text-align:right'| 1802 | | [[Kevin Hartnett]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-04 | | [[An Seangharraí]] |- | style='text-align:right'| 1803 | | [[Caoimhín Mac Meanman]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1804 | | [[Caoimhín Ó Móráin]] | data-sort-value="1987" | 1987-03-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1805 | [[Íomhá:Kieran O'Donnell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kieran O'Donnell]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-08 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1806 | | [[Kieran O'Leary]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-28 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1807 | | [[Killian Young]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-04 | | [[An Rinn Aird]] |- | style='text-align:right'| 1808 | [[Íomhá:Jaguar XE - Arrival in London (15185880955) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Laura Whitmore]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-04 | | [[Bré]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1809 | | [[Lee Keegan]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-25 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 1810 | [[Íomhá:Leona Maguire 2011 EK Amateur Noordwijk.JPG|center|128px]] | [[Leona Maguire]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-30 | | [[An Cabhán]] |- | style='text-align:right'| 1811 | | [[Liam Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | | [[Baile an Phoill]] |- | style='text-align:right'| 1812 | [[Íomhá:Liam Kearney.jpg|center|128px]] | [[Liam Kearney]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-10 | | [[Conaithe]] |- | style='text-align:right'| 1813 | | [[William M. McKechnie (breitheamh)|William M. McKechnie]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-16 | | [[Cionn tSáile]] |- | style='text-align:right'| 1814 | [[Íomhá:Linda Bhreathnach.jpg|center|128px]] | [[Linda Bhreathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 1815 | | [[Lorcan Allen]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-27 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1816 | [[Íomhá:Louise Quinn Eskilstuna.jpg|center|128px]] | [[Louise Quinn]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-17 | | [[Baile Coimín]] |- | style='text-align:right'| 1817 | | [[Lucy Kennedy]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-21 | | [[Cuas an Ghainimh]]<br/>[[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1818 | | [[M. J. Nolan|M.J. Ó Nualláin]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-25 | | [[Muine Bheag]] |- | style='text-align:right'| 1819 | | [[Macdara Ó Fátharta]] | | | [[Inis Meáin]] |- | style='text-align:right'| 1820 | [[Íomhá:Maeve Higgins.jpeg|center|128px]] | [[Maeve Higgins]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-24 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1821 | | [[Majella O'Donnell]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-14 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1822 | [[Íomhá:Marie-Louise O'Donnell.jpg|center|128px]] | [[Marie-Louise O'Donnell]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-05 | | [[Béal Easa]] |- | style='text-align:right'| 1823 | | [[Marie Moloney]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-26 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1824 | | [[Marie Mullen]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1825 | | [[Marita Conlon-McKenna]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1826 | | [[Mark Vaughan]] | data-sort-value="1985" | 1985-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1827 | [[Íomhá:Martin Conway 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Conway]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-08 | | [[Inis Díomáin]] |- | style='text-align:right'| 1828 | [[Íomhá:Martin Ferris TD (6133609624).jpg|center|128px]] | [[Martin Ferris]] | data-sort-value="1952" | 1952-02-10 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1829 | | [[Martin Gibbons]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-01 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1830 | [[Íomhá:Martin Heydon 2017.jpg|center|128px]] | [[Martin Heydon]] | data-sort-value="1978" | 1978-08-09 | | [[Cill Chuillinn]] |- | style='text-align:right'| 1831 | | [[Máirtín Ó Stoirín]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-28 | | [[An Bealach, Contae Loch Garman|An Bealach]] |- | style='text-align:right'| 1832 | [[Íomhá:Marty Morrissey perched upon a stool.jpg|center|128px]] | [[Marty Morrissey]] | data-sort-value="1958" | 1958-10-28 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1833 | [[Íomhá:Mary Ann O'Brien, 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Ann O'Brien]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-08 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1834 | | [[Mary Laffoy (breitheamh)|Mary Laffoy]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-17 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 1835 | [[Íomhá:Mary Mitchell O'Connor 2011.jpg|center|128px]] | [[Mary Mitchell O'Connor|Máire Mistéil Ní Chonchubhair]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-10 | | [[Baile an Mhuilinn, Contae na Gaillimhe|Baile an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1836 | | [[Mary Moran]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1837 | | [[Mary Wilson (craoltóir)]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1838 | [[Íomhá:Matt Connor of Offaly — one of the greatest footballers of all time.jpg|center|128px]] | [[Maitiú Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Inis na mBreatnach]] |- | style='text-align:right'| 1839 | [[Íomhá:Mattie McGrath.jpg|center|128px]] | [[Mattie McGrath]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-01 | | ''[[:d:Q7017303|An Caisleán Nua]]'' |- | style='text-align:right'| 1840 | | [[Maura Derrane]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-08 | | [[Inis Mór, Árainn|Inis Mór]] |- | style='text-align:right'| 1841 | [[Íomhá:Maurice Fitzgerald, Semple Stadium Wall of Fame.jpg|center|128px]] | [[Muiris Mac Gearailt]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cathair Saidhbhín]] |- | style='text-align:right'| 1842 | [[Íomhá:Maurice Quinlivan 2015.jpg|center|128px]] | [[Maurice Quinlivan]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-23 | | [[Baile Uí Neachtain Beag]] |- | style='text-align:right'| 1843 | | [[Muiris Ó Seanacháin]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1844 | [[Íomhá:Fight Like Apes - MayKay.jpg|center|128px]] | [[MayKay]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1845 | [[Íomhá:Megan Campbell (21384714842).jpg|center|128px]] | [[Megan Campbell]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-28 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1846 | | [[Michael Comiskey]] | data-sort-value="1953" | 1953-10-01 | | [[Cluainín]] |- | style='text-align:right'| 1847 | [[Íomhá:Michael Creed in 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Creed]] | data-sort-value="1963" | 1963-06-29 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1848 | [[Íomhá:Michael Darragh MacAuley.jpg|center|128px]] | [[Michael Darragh MacAuley]] | data-sort-value="1986" | 1986-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1849 | [[Íomhá:Mick Devine.jpg|center|128px]] | [[Michael Devine]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-19 | | [[An Cóbh]] |- | style='text-align:right'| 1850 | | [[Micheál Ó Fionnalaigh]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-28 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1851 | | [[Micheál Mac Síomóin]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1852 | [[Íomhá:Michael Healy-Rae 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michael Healy-Rae]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-11 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 1853 | | [[Michael Hennessy]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1854 | | [[Mícheál Caomhánach]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-06 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 1855 | | [[Michael McCarthy]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-15 | | [[Dún Mánmhaí]] |- | style='text-align:right'| 1856 | | [[Michael McGlynn]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1857 | [[Íomhá:Michael McGrath 2014 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Michael McGrath (Corcaigh Theas-Láir)|Michael McGrath]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-23 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1858 | [[Íomhá:1718895518772 20240620 MCNAMARA Michael IE 004.jpg|center|128px]] | [[Michael McNamara]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-01 | | [[An Scairbh]] |- | style='text-align:right'| 1859 | | [[Michael Meehan]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 1860 | | [[Michael Mullins]] | data-sort-value="1953" | 1953-02-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1861 | [[Íomhá:Michael D'Arcy 2014.jpg|center|128px]] | [[Michael W. D'Arcy]] | data-sort-value="1970" | 1970-02-26 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 1862 | | [[Mícheál Breathnach (Port Láirge)|Mícheál Breathnach]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-23 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1863 | | [[Michelle Mulherin]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-20 | | [[Béal an Átha]] |- | style='text-align:right'| 1864 | [[Íomhá:Michelle O'Neill, Feb 2024 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Michelle O'Neill]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-10 | | [[Mainistir Fhear Maí]] |- | style='text-align:right'| 1865 | [[Íomhá:Member of the European Parliament Michael Wallace.jpg|center|128px]] | [[Mick Wallace]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-09 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 1866 | | [[Mickey Kearns]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-18 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 1867 | | [[Mike Denver]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-15 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 1868 | | [[Mike Frank Russell]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 1869 | [[Íomhá:Miriam O'Callaghan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Miriam O'Callaghan]] | data-sort-value="1960" | 1960-01-06 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1870 | [[Íomhá:Niall Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Níall de Búrca]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1871 | [[Íomhá:Niall Collins.jpg|center|128px]] | [[Niall Collins]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-30 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 1872 | | [[Nioclás Inglis]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-20 | | [[Cuilleann, Contae Thiobraid Árann|Cuilleann]] |- | style='text-align:right'| 1873 | | [[Nollaig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-12 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1874 | | [[Nollaig Mac Craith]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-17 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 1875 | | [[Nollaig Ó Muraíle]] | | | [[Cnoc Mhuire, Contae Mhaigh Eo|Cnoc Mhuire]] |- | style='text-align:right'| 1876 | [[Íomhá:Oliver Callan in chat with Ryan Tubridy.jpg|center|128px]] | [[Oliver Callan]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-27 | | [[Inis Caoin]] |- | style='text-align:right'| 1877 | | [[Ollie Cahill]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1878 | | [[Orla Guerin]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1879 | | [[P.S. Ó Riain]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-15 | | [[Baile Sheáin, Contae Chill Chainnigh|Baile Sheáin]] |- | style='text-align:right'| 1880 | | [[Pádraig Mac Aindriú]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1881 | | [[Pádraig de Priondragás]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | ''[[:d:Q4222952|Clárach]]'' |- | style='text-align:right'| 1882 | [[Íomhá:Panti Bliss (20922291612).jpg|center|128px]] | [[Rory O'Neill]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-16 | | [[Baile an Róba]] |- | style='text-align:right'| 1883 | | [[Paschal Mooney]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1884 | [[Íomhá:Pat Deering 2016.png|center|128px]] | [[Pat Deering]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-02 | | [[Ráth Bhile]] |- | style='text-align:right'| 1885 | | [[Pádraig Ó Dónalláin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-19 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1886 | | [[Pat Gilroy]] | data-sort-value="1971" | 1971-11-03 | | [[Marino]] |- | style='text-align:right'| 1887 | | [[Pat O'Neill]] | data-sort-value="1958" | 1958-11-14 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 1888 | [[Íomhá:Patrick Horgan.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó hOrgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-05 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1889 | | [[Patrick Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-12 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1890 | | [[Patrick Norton]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1891 | | [[Patrick Nulty]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1892 | | [[Pádraig Ó Conchubhair]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-06 | | ''[[:d:Q7850732|An Tobar]]'' |- | style='text-align:right'| 1893 | [[Íomhá:Patrick O'Donovan - 2018.jpg|center|128px]] | [[Patrick O'Donovan]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-21 | | [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 1894 | [[Íomhá:Paudie Coffey.jpg|center|128px]] | [[Paudie Coffey]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-15 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1895 | | [[Paudie O'Sullivan]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1896 | | [[Paul Casey]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1897 | | [[Paul (Óg) Connaughton]] | data-sort-value="1982" | 1982-01 | | [[An Creagán, Contae na Gaillimhe|An Creagán]] |- | style='text-align:right'| 1898 | | [[Paul Griffin]] | | | [[Stigh Lorgan]] |- | style='text-align:right'| 1899 | | [[Paul O'Connor]] | | | [[Neidín]] |- | style='text-align:right'| 1900 | [[Íomhá:Paul Ryan (hurler).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Riain]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1901 | | [[Pádraic Ó Mathúna|Pauric Mahony]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-11 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1902 | [[Íomhá:Peadar Tóibín 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Peadar Tóibín]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-19 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1903 | [[Íomhá:Peter Fitzpatrick.jpg|center|128px]] | [[Peter Fitzpatrick]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-11 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 1904 | | [[Pilib Ó Mathúna]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1905 | | [[Pilib Mac Mathúna]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1906 | | [[Pádhraic Ó Comáin]] | | | ''[[:d:Q4253241|Leacach]]'' |- | style='text-align:right'| 1907 | [[Íomhá:Pádraic Maher(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Maher]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 1908 | | [[Pádraig Ó Baoill]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 1909 | | [[Pádraig Reidy]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1910 | | [[Páidí Ó Lionáird]] | data-sort-value="1968" | 1968-08-17 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 1911 | [[Íomhá:Rachel Allen at MAD Symposium.jpg|center|128px]] | [[Rachel Allen]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1912 | [[Íomhá:Ray Butler.jpg|center|128px]] | [[Ray Butler (polaiteoir)|Ray Butler]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-30 | | [[Ceanannas]] |- | style='text-align:right'| 1913 | [[Íomhá:RTE's WINTER SEASON LAUNCH (SMOCK ALLEY THEATRE) REF-107022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ray D'Arcy]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-01 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1914 | | [[Ray Kennedy (iriseoir)|Ray Kennedy]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1915 | [[Íomhá:Becky Lynch July 2019.jpg|center|128px]] | [[Becky Lynch]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-30 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1916 | [[Íomhá:Regina Doherty, 2017.jpg|center|128px]] | [[Regina Doherty|Ríona Uí Dhochartaigh]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1917 | [[Íomhá:Richie Hogan from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[Risteard Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-08 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 1918 | | [[Risteárd Cooper]] | data-sort-value="1969" | 1969-02 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1919 | | [[Rita Ann Higgins]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1920 | [[Íomhá:Robert Ballagh 2014.jpg|center|128px]] | [[Robert Ballagh]] | data-sort-value="1943" | 1943-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1921 | | [[Robert Dowds]] | data-sort-value="1953" | 1953-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1922 | | [[Roger Garland]] | data-sort-value="1933" | 1933-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1923 | | [[Roibeard Ó Maolalaigh]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1924 | | [[Ronan Collins]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1925 | | [[Rónán Ó Corráin]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-26 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1926 | | [[Ross McConnell]] | | | [[Glas Naíon]] |- | style='text-align:right'| 1927 | | [[Ross O'Carroll]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1928 | | [[Ryan Ó Dubhuir]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-23 | | [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] |- | style='text-align:right'| 1929 | [[Íomhá:Ryan O'Shaughnessy (2) 20180508 EuroVisionary (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan O'Shaughnessy]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-27 | | [[Na Sceirí]] |- | style='text-align:right'| 1930 | [[Íomhá:Ryan Tubridy, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Ryan Tubridy]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1931 | [[Íomhá:Róisín O On Stage With Mary Black Her Mother At The Stand For The Truth Event --stand4truth--143406 (29372207157).jpg|center|128px]] | [[Róisín O]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1932 | | [[Rónán Mac Con Iomaire]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-02 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 1933 | [[Íomhá:Rónán Mullen - 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rónán Mullen]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-13 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1934 | | [[Rónán Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1935 | [[Íomhá:Sandra McLellan TD, Cork East (cropped).jpg|center|128px]] | [[Sandra McLellan]] | data-sort-value="1961" | 1961-05 | | [[Eochaill]] |- | style='text-align:right'| 1936 | | [[Seamus Moore]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-18 | | [[Callainn]] |- | style='text-align:right'| 1937 | | [[Séamas Ó Muíneacháin]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-22 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1938 | [[Íomhá:Sean Barrett 2014.png|center|128px]] | [[Sean Barrett (eacnamaí)|Sean Barrett]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 1939 | [[Íomhá:Sean O'Rourke crop.jpg|center|128px]] | [[Sean O'Rourke]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Port Laoise]] |- | style='text-align:right'| 1940 | | [[Seán Bán Breathnach]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 1941 | [[Íomhá:Seán Crowe 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Crowe]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1942 | | [[Seán Ó Curraoin (iománaí)|Seán Ó Curraoin]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-11 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 1943 | [[Íomhá:Seán Kyne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Cadhain (polaiteoir)|Seán Ó Cadhain]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-07 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 1944 | [[Íomhá:Sean-osullivan.png|center|128px]] | [[Seán O'Sullivan]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1945 | [[Íomhá:Sean Sherlock Portrait 2020.jpeg|center|128px]] | [[Seán Sherlock]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-06 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 1946 | [[Íomhá:Seán Ó Fearghaíl 2016.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Fearghaíl]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-17 | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 1947 | | [[Mike Murphy]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1948 | | [[Seán Ó Dulaoích]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-26 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 1949 | | [[Shane Mac Dhuarcáin]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1950 | | [[Shane Murphy]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-19 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 1951 | | [[Shane O'Neill]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-01 | | [[Baile an Easpaig]] |- | style='text-align:right'| 1952 | | [[Shane Ryan]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1953 | | [[Sharon Ní Bheoláin]] | data-sort-value="1966" | 1966-02-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1954 | [[Íomhá:Simon Harris at the Special European Council - 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Simon Harris|Síomón Ó hEarchaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-10-17 | | [[Na Clocha Liatha]] |- | style='text-align:right'| 1955 | | [[Siún Nic Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-14 | | [[An Fheothanach]] |- | style='text-align:right'| 1956 | [[Íomhá:Stephanie Roche.jpg|center|128px]] | [[Stephanie Zambra|Stephanie Roche]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1957 | [[Íomhá:Stephen Cluxton kick out 2012 cropped.jpg|center|128px]] | [[Stiofán Cluxton]] | data-sort-value="1981" | 1981-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1958 | [[Íomhá:Stephen McDonnell.jpg|center|128px]] | [[Stephen McDonnell (iománaí)|Stephen McDonnell]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-28 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1959 | | [[Stiofán Ó Cuív]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-29 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1960 | [[Íomhá:Stephen Rice (footballer).jpg|center|128px]] | [[Stephen Rice]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1961 | [[Íomhá:Susan Denham 2014.jpg|center|128px]] | [[Susan Denham]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-07 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 1962 | [[Íomhá:Susan O'Keeffe 2014.png|center|128px]] | [[Susan O'Keeffe]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1963 | | [[Séadna Ó Móra]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-09 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 1964 | [[Íomhá:Séamus Callanan (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamas Ó Callanáin]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-15 | | [[An Drom]] |- | style='text-align:right'| 1965 | [[Íomhá:Seamus Healy, Dec 2024 - (54192713966) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Séamus Healy]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-09 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1966 | | [[Seán Ó Loirgneáin]] | | | ''[[:d:Q104328324|An Pháirc Gharbh]]'' |- | style='text-align:right'| 1967 | | [[Síle Ní Bhraonáin]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1968 | | [[Síle Seoige]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-13 | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 1969 | [[Íomhá:TJ Reid from TJ Reid, Seán Kelly, Richie Hogan, Walter Walsh.jpg|center|128px]] | [[T. S. Ó Maoildeirg]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-16 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 1970 | | [[Tommy Tiernan]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 1971 | [[Íomhá:Thomas Byrne.jpg|center|128px]] | [[Thomas Byrne (An Mhí Thoir)|Thomas Byrne]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-01 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 1972 | | [[Thomas J. Fitzpatrick (Baile Átha Cliath)|Thomas J. Fitzpatrick]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1973 | [[Íomhá:Thomas Pringle politician.jpg|center|128px]] | [[Thomas Pringle]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1974 | [[Íomhá:Thomas Ryan.jpg|center|128px]] | [[Tomás Ó Riain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-19 | | [[Tulach an Iarainn]] |- | style='text-align:right'| 1975 | | [[Timmy McCarthy]] | data-sort-value="1977" | 1977-09-07 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 1976 | [[Íomhá:Toiréasa Ferris 2013 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Toiréasa Ferris]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-24 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1977 | | [[Tom Barry (T.D., Fine Gael)|Tom Barry]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 1978 | | [[Tom Condon]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-09 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1979 | | [[Tom Fleming]] | data-sort-value="1951" | 1951-02 | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 1980 | | [[Tomás Ó Doinn]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-21 | | [[Tuaim Uí Mheára]] |- | style='text-align:right'| 1981 | | [[Tommy Griffin]] | data-sort-value="1978" | 1978-04-12 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1982 | [[Íomhá:Tommy Walsh.jpg|center|128px]] | [[Tomás Breathnach (peileadóir)|Tomás Breathnach]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-26 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 1983 | | [[Tomás Mac Eoin]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 1984 | | [[Tomás Ó Flatharta]] | | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 1985 | | [[Antóin de Brún]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 1986 | | [[Antoine Ó Ceallaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 1987 | | [[Tónaí Mac Taidhg]] | data-sort-value="1946" | 1946-01 | | [[Cloich na Coillte]] |- | style='text-align:right'| 1988 | | [[Tony Mulcahy]] | data-sort-value="1959" | 1959-04-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 1989 | | [[Treasa Ní Cheannabháin]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 1990 | | [[Trevor Mac Goill]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[An Scrín, Contae na Mí|An Scrín]] |- | style='text-align:right'| 1991 | [[Íomhá:Bishop Trevor Williams.jpg|center|128px]] | [[Trevor Williams (easpag)|Trevor Williams]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1992 | | [[Vincent Woods]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Contae Liatroma]] |- | style='text-align:right'| 1993 | [[Íomhá:Walter Walsh (hurler) cropped.jpg|center|128px]] | [[Ualtar Breathnach]] | data-sort-value="1991" | 1991-05-25 | | [[Ros Bearrcon]] |- | style='text-align:right'| 1994 | | [[Willie O'Dwyer]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-04 | | [[Muileann an Bhata]] |- | style='text-align:right'| 1995 | | [[Áine Collins]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-01 | | [[Bántír]] |- | style='text-align:right'| 1996 | | [[Éanna Ní Lamhna]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Baile an Ghearlánaigh]] |- | style='text-align:right'| 1997 | | [[Éilís Ní Dhuibhne]] | data-sort-value="1954" | 1954-02-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1998 | [[Íomhá:UnaOHagan-1Web.jpg|center|128px]] | [[Úna O'Hagan]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1999 | [[Íomhá:2018 Helen McEntee (39947643565) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Helen McEntee|Eiléana Nic an tSaoi]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-08 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2000 | | [[Paul Doolin]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2001 | | [[Kieran Cremin]] | | | [[Cill Airne]] |- | style='text-align:right'| 2002 | | [[Hector Ó hEochagáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-17 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2003 | | [[Nollaig Ó hÍcí]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-12 | | ''[[:d:Q5315564|Dún Iomagáin]]'' |- | style='text-align:right'| 2004 | | [[Noel Harrington]] | data-sort-value="1970" | 1970-12-24 | | [[Baile Chaisleáin Bhéarra]] |- | style='text-align:right'| 2005 | | [[Gearóid Mac Cuinneagáin]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-30 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2006 | | [[Ronan Hussey]] | | | [[An tSnaidhm]] |- | style='text-align:right'| 2007 | [[Íomhá:Terry Cavanagh (developer) picture.jpg|center|128px]] | [[Terry Cavanagh]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Tigh Damhnata]] |- | style='text-align:right'| 2008 | | [[Beairtle Ó Conaire]] | | | [[Ros Muc]] |- | style='text-align:right'| 2009 | [[Íomhá:BiddyJenkinson.jpg|center|128px]] | [[Biddy Jenkinson]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2010 | | [[Brian Walsh]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2011 | [[Íomhá:Brendan Griffin, T.D. Fine Gael (cropped).JPG|center|128px]] | [[Brendan Griffin]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-14 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2012 | | [[Colm Mac Séalaigh]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2013 | [[Íomhá:Davy-fitzgerald-sf.jpg|center|128px]] | [[Daithí Mac Gearailt]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-02 | | [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2014 | | [[Dymphna Lonergan]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2015 | | [[Dáithí Mac Cárthaigh]] | | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2016 | | [[Déaglán Collinge]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2017 | | [[Eilís Ní Dheá]] | | | [[An Tulach (An Clár)|An Tulach]] |- | style='text-align:right'| 2018 | | [[Jackie Mac Donncha]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Cill Chiaráin]] |- | style='text-align:right'| 2019 | | [[Jimmy O'Brien Moran]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2020 | | [[Liam Mac Amhlaigh]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2021 | | [[Mairéad Mhic Dhonncha]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q104310021|Baile Reo]]'' |- | style='text-align:right'| 2022 | | [[Mark Geary]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2023 | [[Íomhá:Maureen O'Sullivan (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|Maureen O'Sullivan]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-10 | | [[An Port Thoir]] |- | style='text-align:right'| 2024 | | [[Micheál Ó Cuaig]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2025 | | [[Máirtín Óg Mac Donncha]] | | | [[An Cheathrú Rua]] |- | style='text-align:right'| 2026 | | [[Mícheál de Barra]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2027 | | [[Mícheál W. Ó Murchú]] | | | [[Ráth Chormaic]] |- | style='text-align:right'| 2028 | | [[Niall Ó Ciosáin]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2029 | [[Íomhá:Nell Ní Chróinín 2014.jpg|center|128px]] | [[Nell Ní Chróinín]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2030 | | [[Niall Ó Cárthaigh]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-01 | | [[Carraig Thuathail]] |- | style='text-align:right'| 2031 | | [[Paddy Bushe]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2032 | | [[Peadar Ó hUallaigh]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2033 | | [[Paul Seevers]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2034 | | [[Páraic Breathnach]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | ''[[:d:Q65391591|Carna]]'' |- | style='text-align:right'| 2035 | | [[Pádraig Standún]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | ''[[:d:Q62035956|Baile Dhabhac]]'' |- | style='text-align:right'| 2036 | | [[Pádraig Ó Cíobháin]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-12 | | [[Baile an Fheirtéaraigh]] |- | style='text-align:right'| 2037 | | [[Seosamh Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2038 | | [[Seán Ó Curraoin]] | | | [[Bearna]] |- | style='text-align:right'| 2039 | [[Íomhá:Stephen Donnelly 2016.jpg|center|128px]] | [[Stephen Donnelly]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-14 | | [[Deilgne]] |- | style='text-align:right'| 2040 | | [[Séamas Mac Annaidh]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2041 | [[Íomhá:Tony McLoughlin.jpg|center|128px]] | [[Tony McLoughlin]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-19 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2042 | | [[Tomás Ó Neachtain]] | | | ''[[:d:Q104321837|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2043 | | [[Torlach Mac Con Midhe]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2044 | | [[Neasa Ní Chinnéide]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2045 | | [[Seán Ó Conghaile]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-14 | | [[Leitir Móir]] |- | style='text-align:right'| 2046 | [[Íomhá:Michael Colreavy 2011.jpg|center|128px]] | [[Michael Colreavy]] | data-sort-value="1948" | 1948-09 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2047 | | [[Neil Ronan]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-01 | | [[Bealach Átha]] |- | style='text-align:right'| 2048 | [[Íomhá:Paul Flynn cropped.jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Floinn]] | data-sort-value="1986" | 1986-07-08 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2049 | [[Íomhá:Doireann Ní Ghríofa, 2023.jpg|center|128px]] | [[Doireann Ní Ghríofa]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-29 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2050 | [[Íomhá:Tom O'Sullivan (2009).jpg|center|128px]] | [[Tom O'Sullivan]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-15 | | [[Contae Chiarraí]] |- | style='text-align:right'| 2051 | | [[Keith Hanley]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-15 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2052 | | [[Jim Corr (polaiteoir)|Jim Corr]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-25 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2053 | | [[Patrick Gallagher]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2054 | | [[Henry Abbott]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-18 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2055 | [[Íomhá:Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|center|128px]] | [[Yvonne Farrell]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Tulach Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2056 | [[Íomhá:Lorraine Higgins, Feb 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lorraine Higgins]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-03 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2057 | | [[John Kelly]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-02 | | [[Baile an Tobair, Contae Ros Comáin|Baile an Tobair]] |- | style='text-align:right'| 2058 | | [[Mary Mooney]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2059 | | [[Thomas Nagle]] | | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2060 | | [[Seosamh Ó Cuana]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-17 | | [[An Ballán]] |- | style='text-align:right'| 2061 | | [[John Fitzgibbon]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-06 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2062 | | [[Imelda Henry]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-05 | | [[Contae Shligigh]] |- | style='text-align:right'| 2063 | | [[Paul Brogan]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2064 | | [[Cathal Barrett]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-21 | | ''[[:d:Q4499047|Mainistir na Croiche]]'' |- | style='text-align:right'| 2065 | | [[Michael Cahill (iománaí)|Mícheál Ó Cathail]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-03 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2066 | [[Íomhá:Johnny Coen (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Comdhain]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-19 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2067 | | [[Jake Ó Diolúin]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2068 | | [[Shay Byrne]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2069 | | [[Marc Eilís]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-26 | | [[Sráid an Mhuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2070 | | [[Iásón Mac Giollarnáth]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-22 | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2071 | | [[Séamus Ó hAirtnéada]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2072 | | [[Peter Duggan]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q15964429|Cluaine]]'' |- | style='text-align:right'| 2073 | | [[Daithí Mac an Oirchinnigh]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-07 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2074 | | [[Lorcán Mac Lochlainn]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-14 | | [[Ceann Toirc]] |- | style='text-align:right'| 2075 | [[Íomhá:Paul Murphy (hurler) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pól Ó Murchú]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-01 | | [[Dún Feart]] |- | style='text-align:right'| 2076 | | [[Seán Ó Dónaill]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-15 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2077 | [[Íomhá:John O'Dwyer (2014).jpg|center|128px]] | [[Seán Ó Duibhir]] | data-sort-value="1991" | 1991-09-17 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2078 | [[Íomhá:Luke O'Farrell (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lúcás Ó Fearghaill]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-25 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2079 | | [[Roibeard Ó Sé]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-20 | | [[Carraig Uí Leighin]] |- | style='text-align:right'| 2080 | | [[Nioclás Mac Uaid]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-12 | | [[Eifinn]] |- | style='text-align:right'| 2081 | | [[Shane Ó Carthaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2082 | [[Íomhá:Hozier Troubadour West Hollywood.jpg|center|128px]] | [[Hozier]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-17 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2083 | | [[James O'Donoghue]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-19 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2084 | | [[Pádraig Breathnach]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-12 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2085 | | [[Pól Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2086 | | [[Róisín Elsafty]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2087 | | [[Eímear Noone]] | data-sort-value="1978" | 1970s | | [[Cill Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2088 | [[Íomhá:Sean-canney-3.jpg|center|128px]] | [[Seán Canney]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-06 | | ''[[:d:Q4882077|Béal Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2089 | [[Íomhá:Dublin footballer Jonny Cooper at the RDS Arena cropped.jpg|center|128px]] | [[Seán Cúipéir]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2090 | | [[John Kennedy (peileadóir)]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | ''[[:d:Q55437286|Eas Daoi]]'' |- | style='text-align:right'| 2091 | [[Íomhá:Jack McCaffrey (2013).jpg|center|128px]] | [[Seán Mac Gafraidh (peileadóir)|Seán Mac Gafraidh]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2092 | | [[Conor McManus]] | | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2093 | [[Íomhá:Brendan McCahey live performance 2014-07-14 20-23.jpg|center|128px]] | [[Brendan McCahey]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | ''[[:d:Q4319146|Machaire Cluana]]'' |- | style='text-align:right'| 2094 | | [[Séamus de Barra]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-29 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2095 | [[Íomhá:Grace O'Sullivan.jpg|center|128px]] | [[Grace O'Sullivan|Grace O’Sullivan]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-08 | | [[Trá Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2096 | | [[Déin Mac Concharraige]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2097 | | [[Stephen Walsh]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2098 | | [[Ailéin Ó Ceadagáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-17 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2099 | [[Íomhá:Lynn Boylan (Lynn Ní Bhaoigheallain).jpg|center|128px]] | [[Lynn Ní Bhaoighealláin|Lynn Boylan]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2100 | [[Íomhá:Damien Cahalane cropped.jpg|center|128px]] | [[Damien Cahalane]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-10 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2101 | [[Íomhá:Ruth Coppinger.jpg|center|128px]] | [[Ruth Coppinger]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2102 | | [[Áistín Ó Gliasáin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2103 | [[Íomhá:Gabrielle McFadden.jpg|center|128px]] | [[Gabrielle McFadden]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2104 | [[Íomhá:Liadh Ní Riada MLA Oct 2018 (close cropped).jpg|center|128px]] | [[Liadh Ní Riada]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-28 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2105 | [[Íomhá:Roderic O'Gorman.jpg|center|128px]] | [[Roderic O’Gorman]] | data-sort-value="1982" | 1982-12-12 | | [[Mullach Eadrad]] |- | style='text-align:right'| 2106 | | [[Seán Mac Mathúna]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2107 | [[Íomhá:Donall o healai 2020 1.jpg|center|128px]] | [[Dónall Ó Héalaí]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2108 | | [[Killian Burke]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-09 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2109 | | [[Lee Chin]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-08 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2110 | [[Íomhá:Brian Lawton (hurler).jpg|center|128px]] | [[Brian Ó Lachtnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-09 | | [[Baile na Martra]] |- | style='text-align:right'| 2111 | | [[Rónán Ó Meachair]] | data-sort-value="1995" | 1995-11-09 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2112 | [[Íomhá:Sarah Greene at Abbey Theatre Noble Call.jpg|center|128px]] | [[Sarah Greene]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2113 | | [[Peter Charleton]] | data-sort-value="1956" | 1956-03-27 | | [[Caisleán Cnucha]] |- | style='text-align:right'| 2114 | | [[Seosamh Ó hOldáin]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-02 | | [[Baile Héil]] |- | style='text-align:right'| 2115 | [[Íomhá:2022-08-18 European Championships 2022 – Men's 400 Metres Hurdles by Sandro Halank–014.jpg|center|128px]] | [[Thomas Barr]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2116 | | [[Christina Noble]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2117 | | [[Seán Breathnach]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2118 | [[Íomhá:Paul O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul O'Donovan]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | ''[[:d:Q104297150|An Lisín]]'' |- | style='text-align:right'| 2119 | [[Íomhá:Bregenz- Subsidiarityconference-Gerard P Craughwell-01a.jpg|center|128px]] | [[Gerard Craughwell]] | data-sort-value="1953" | 1953-11-22 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2120 | [[Íomhá:Michael Fitzmaurice.jpg|center|128px]] | [[Michael Fitzmaurice]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-18 | | [[Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)|Glinsce]] |- | style='text-align:right'| 2121 | | [[Sara Berkeley]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2122 | [[Íomhá:Nóirín O'Sullivan, Dublin, 2023.jpg|center|128px]] | [[Nóirín O'Sullivan]] | data-sort-value="1960" | 1960-11-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2123 | [[Íomhá:20150513 ESC 2015 Molly Sterling 5070.jpg|center|128px]] | [[Molly Sterling]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-08 | | [[Pocán]] |- | style='text-align:right'| 2124 | [[Íomhá:Gavin Duffy.jpg|center|128px]] | [[Gavin Duffy]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-29 | | [[Cill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2125 | | [[Seán Mac Craith]] | data-sort-value="1994" | 1994-07-28 | | [[Luachma]] |- | style='text-align:right'| 2126 | [[Íomhá:Gavin James Piknik i Parken 2017 (164342).jpg|center|128px]] | [[Gavin James]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2127 | [[Íomhá:Bríd Smith.jpg|center|128px]] | [[Bríd Smith]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-18 | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2128 | [[Íomhá:Áine Ní Ghlinn.jpg|center|128px]] | [[Áine Ní Ghlinn]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2129 | | [[Lucy O'Byrne]] | data-sort-value="1991" | 1991<br/>1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2130 | [[Íomhá:Gerard Barrett at DIFF 2015.jpg|center|128px]] | [[Gerard Barrett]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-05 | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2131 | | [[Barra Ó hAonghusa|Barry Hennessy]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-14 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2132 | [[Íomhá:Jacksepticeye by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Jacksepticeye]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-07 | | [[An Clochán (Contae Uíbh Fhailí)|An Clochán]] |- | style='text-align:right'| 2133 | | [[Cian Ó Loingsigh|Cian Lynch]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-03 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2134 | | [[Daithí Mac Braoin]] | data-sort-value="1985" | 1985-09-20 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2135 | | [[Daithí Ó Riada (Luimneach)|David Reidy]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[An tÁth Leacach]] |- | style='text-align:right'| 2136 | | [[Déaglán hAnnáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2137 | | [[Gréacháin Ó Maolchathaigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-02 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2138 | | [[Kim Hayden]] | | | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] |- | style='text-align:right'| 2139 | | [[Nollaig Ní Laoire]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Ráth Chairn]] |- | style='text-align:right'| 2140 | | [[Páidí Ó Briain]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-05 | | [[Cill Mocheallóg]] |- | style='text-align:right'| 2141 | | [[Pól de Brún]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-21 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2142 | | [[Risteard Mac Cárthaigh]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2143 | | [[Séamus Ó hÍcí]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2144 | | [[Séamus Ó Riain]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-07 | | [[Garraí Uí Spealáin]] |- | style='text-align:right'| 2145 | | [[Uáin Mac Conmara]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-11 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2146 | | [[Patrick Donoghue]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2147 | [[Íomhá:Claire Hanna.JPG|center|128px]] | [[Claire Hanna]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-19 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2148 | [[Íomhá:Susan McKenna-Lawlor Suggested That We In Ireland Should Build Our Own Rocket (Inspirefest 2015)---105769 (18976188652) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Susan McKenna-Lawlor]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2149 | | [[Conchúir Mac Domhnall]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-22 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2150 | | [[Cormac Ó Murchú]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-21 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2151 | | [[Seán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-05 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2152 | | [[Stiofán Mac Beinéid]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-08 | | [[Baile na Sagart]] |- | style='text-align:right'| 2153 | | [[Pádraig Ó Corráin|Padraig Ó Corráin]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-02 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2154 | [[Íomhá:Noel Rock.jpg|center|128px]] | [[Noel Rock]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-11 | | [[Baile Munna]] |- | style='text-align:right'| 2155 | | [[Séamus Ó Cinnéide]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-26 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2156 | | [[Rónán Ó Loingsigh]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2157 | [[Íomhá:Cathal Mannion (cropped).jpg|center|128px]] | [[Cathal Ó Mainnín]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-22 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2158 | | [[Tomás Ó Muireasa|Tom Morrissey]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2159 | | [[Tadhg de Búrca]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-19 | | [[Clais Mhór]] |- | style='text-align:right'| 2160 | | [[Ré Ó Laighléis]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2161 | [[Íomhá:Gearóid McInerney (2014).jpg|center|128px]] | [[Gearóid Mac an Airchinnigh]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-24 | | [[Órán Mór]] |- | style='text-align:right'| 2162 | [[Íomhá:2019 London Marathon IMG 9029 (32788526567).jpg|center|128px]] | [[Sinéad Diver]] | data-sort-value="1977" | 1977-02-17 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2163 | [[Íomhá:Daithí Burke cropped.jpg|center|128px]] | [[Daithí de Búrca]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2164 | | [[Brían Ó Fiannachta]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2165 | | [[Seán Ó Caoilte]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2166 | [[Íomhá:Conor Whelan cropped.jpg|center|128px]] | [[Conchúir Ó Faoláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-31 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2167 | | [[Roibeard Ó Leannáin]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2168 | [[Íomhá:John Hanbury and Jonjo Farrell.jpg|center|128px]] | [[Seán Ó hAnmhuire]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-13 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2169 | [[Íomhá:Jason Flynn (2015).jpg|center|128px]] | [[Iasón Ó Floinn]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2170 | [[Íomhá:Pádraic Mannion(cropped).jpg|center|128px]] | [[Pádraic Ó Mainnín]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2171 | | [[Louise O'Neill]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-24 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2172 | [[Íomhá:Shelly mcnamara 2013.jpg|center|128px]] | [[Shelley McNamara]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Lios Dúin Bhearna]] |- | style='text-align:right'| 2173 | | [[Pádraic Breathnach]] | data-sort-value="1942" | 1942-07-12 | | [[Maigh Cuilinn]] |- | style='text-align:right'| 2174 | [[Íomhá:Cllr Cormac Devlin Hi Res.jpg|center|128px]] | [[Cormac Devlin]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2175 | [[Íomhá:Sportsfile (Web Summit) (22554473410) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Paddy Cosgrave]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-19 | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2176 | [[Íomhá:Katie McCabe Republic of Ireland mix zone 2020-03-05 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Katie McCabe]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2177 | | [[Gerard Hogan]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-23<br/>1958 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2178 | [[Íomhá:Paul-Photograph-jpg2.jpg|center|128px]] | [[Paul Mercier]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2179 | [[Íomhá:Catherine Martin TD.jpg|center|128px]] | [[Catherine Martin]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-30 | | [[Muineachán]] |- | style='text-align:right'| 2180 | [[Íomhá:Gino Kenny.jpg|center|128px]] | [[Gino Kenny]] | data-sort-value="1972" | 1972-06-25 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2181 | [[Íomhá:Imelda Munster 2015.jpg|center|128px]] | [[Imelda Munster]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-24 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2182 | [[Íomhá:Michael Harty.jpg|center|128px]] | [[Michael Harty]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-07 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2183 | [[Íomhá:Shane Cassells (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Shane Cassells]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-26 | | [[An Uaimh]] |- | style='text-align:right'| 2184 | [[Íomhá:Kathleen Funchion 2015.jpg|center|128px]] | [[Kathleen Funchion]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-22 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2185 | [[Íomhá:Frank O'Rourke.jpg|center|128px]] | [[Frank O'Rourke]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-11 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2186 | [[Íomhá:John Brady 2015.jpg|center|128px]] | [[John Brady]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-28 | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2187 | [[Íomhá:John Brassil.jpg|center|128px]] | [[John Brassil]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-16 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2188 | [[Íomhá:Maria Bailey TD.jpg|center|128px]] | [[Maria Bailey]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-10 | | [[Deilginis]] |- | style='text-align:right'| 2189 | [[Íomhá:Colm Brophy 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Colm Brophy]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2190 | [[Íomhá:James Browne politician.jpg|center|128px]] | [[James Browne]] | data-sort-value="1975" | 1975-10-15 | | [[Inis Córthaidh]] |- | style='text-align:right'| 2191 | [[Íomhá:Declan Breathnach 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Declan Breathnach]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-01 | | [[Droichead an Chnoic]] |- | style='text-align:right'| 2192 | [[Íomhá:Mary Butler.jpg|center|128px]] | [[Mary Butler]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-27 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2193 | [[Íomhá:Jackie Cahill.jpg|center|128px]] | [[Jackie Cahill]] | data-sort-value="1957" | 1957-08-05 | | [[Dúrlas Éile|Durlas]] |- | style='text-align:right'| 2194 | [[Íomhá:Pat Buckley 2016.jpg|center|128px]] | [[Pat Buckley]] | data-sort-value="1968" | 1968-07-13 | | [[Mainistir na Corann]] |- | style='text-align:right'| 2195 | [[Íomhá:Peter Burke 2025 South Boston St. Patrick's Day Breakfast 54397908242 1.jpg|center|128px]] | [[Peter Burke]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-22 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2196 | [[Íomhá:Jack Chambers (polaiteoir).jpg|center|128px]] | [[Jack Chambers]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-21 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2197 | [[Íomhá:Michael Collins politician.jpg|center|128px]] | [[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-15 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2198 | [[Íomhá:Pat Casey.jpg|center|128px]] | [[Pat Casey]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-11 | | [[An Láithreach]] |- | style='text-align:right'| 2199 | [[Íomhá:Lisa Chambers (official portrait).jpg|center|128px]] | [[Lisa Chambers]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2200 | [[Íomhá:John Lahart.jpg|center|128px]] | [[John Lahart]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-08 | | [[Baile Uí Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2201 | [[Íomhá:James Lawless TD.jpg|center|128px]] | [[James Lawless]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-19 | | [[Guaire]] |- | style='text-align:right'| 2202 | [[Íomhá:Danny Healy-Rae.jpg|center|128px]] | [[Danny Healy-Rae]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-16 | | [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Cill Gharbháin]] |- | style='text-align:right'| 2203 | [[Íomhá:Martin Kenny 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Martin Kenny]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-01 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2204 | [[Íomhá:Kevin Boxer Moran.jpg|center|128px]] | [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin Moran]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-12 | | [[Baile Átha Luain]] |- | style='text-align:right'| 2205 | [[Íomhá:Aindrias Moynihan.jpg|center|128px]] | [[Aindrias Moynihan]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-17 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2206 | [[Íomhá:Josepha Madigan.jpg|center|128px]] | [[Josepha Madigan]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-21 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2207 | [[Íomhá:Denise Mitchell 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Denise Mitchell]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-22 | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2208 | [[Íomhá:Tom Neville 2016.png|center|128px]] | [[Tom Neville (polaiteoir)|Tom Neville]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-25 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2209 | [[Íomhá:Margaret Murphy O'Mahony 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margaret Murphy O'Mahony]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-07 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2210 | [[Íomhá:Eugene Murphy.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murphy]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-26 | | ''[[:d:Q1124843|Mainistir na Búille]]'' |- | style='text-align:right'| 2211 | [[Íomhá:Kate O'Connell in 2014.jpg|center|128px]] | [[Kate O'Connell]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-03 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2212 | [[Íomhá:Kevin O'Keeffe.jpg|center|128px]] | [[Kevin O'Keeffe]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-09 | | [[Mala]] |- | style='text-align:right'| 2213 | [[Íomhá:Carol Nolan 2015.jpg|center|128px]] | [[Carol Nolan]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-23 | | [[Baile Mhic Ádaim]] |- | style='text-align:right'| 2214 | [[Íomhá:Jim O'Callaghan.jpg|center|128px]] | [[Jim O'Callaghan]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-05 | | [[Carraig an tSionnaigh]] |- | style='text-align:right'| 2215 | [[Íomhá:Louise O'Reilly TD (32890052618) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Louise O'Reilly]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-27 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2216 | [[Íomhá:Anne Rabbitte.jpg|center|128px]] | [[Anne Rabbitte]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-11 | | [[Port Omna]] |- | style='text-align:right'| 2217 | [[Íomhá:Donnchadh Ó Laoghaire 2014.jpg|center|128px]] | [[Donnchadh Ó Laoghaire (polaiteoir)|Donnchadh Ó Laoghaire]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-14 | | ''[[:d:Q17104710|An Tóchar]]'' |- | style='text-align:right'| 2218 | [[Íomhá:Fiona O Loughlin 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Fiona O'Loughlin]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-08 | | [[Ráth Iomgháin]] |- | style='text-align:right'| 2219 | [[Íomhá:Niamh Smyth (portrait).jpg|center|128px]] | [[Niamh Smyth]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-19 | | [[Muinchille]] |- | style='text-align:right'| 2220 | [[Íomhá:Sabina Higgins.jpg|center|128px]] | [[Sabina Higgins]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-07 | | [[Baile an Daighin, Contae Mhaigh Eo|Baile an Daighin]] |- | style='text-align:right'| 2221 | [[Íomhá:Cian O'Callaghan 2020.jpg|center|128px]] | [[Cian O’Callaghan]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-10<br/>1979-05-07 | | [[Cill Fhionntain]] |- | style='text-align:right'| 2222 | | [[Seán Mac Giobúin]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-21 | | [[Áth Dara]] |- | style='text-align:right'| 2223 | [[Íomhá:Lynn Ruane TD.jpg|center|128px]] | [[Lynn Ruane]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-20 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2224 | [[Íomhá:Dee Forbes 2015 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Dee Forbes]] | data-sort-value="1967" | 1967-02 | | [[Drom Dhá Liag]] |- | style='text-align:right'| 2225 | [[Íomhá:Alice-Mary Higgins.jpg|center|128px]] | [[Alice Mary Higgins]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-17 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2226 | | [[Michael Lawson]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cúil Darach]] |- | style='text-align:right'| 2227 | [[Íomhá:Fintan Warfield 2015.jpg|center|128px]] | [[Fintan Warfield]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-16 | | [[Crois Araild]] |- | style='text-align:right'| 2228 | [[Íomhá:Tim Lombard.jpg|center|128px]] | [[Tim Lombard]] | data-sort-value="1976" | 1976-02-17 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2229 | [[Íomhá:Jennifer Murnane O'Connor.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Murnane-O'Connor]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-24 | | [[Contae Cheatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2230 | [[Íomhá:Aidan Davitt.jpg|center|128px]] | [[Aidan Davitt]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-13 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2231 | [[Íomhá:Gerry Horkan.jpg|center|128px]] | [[Gerry Horkan]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-22 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2232 | [[Íomhá:Maura Hopkins.jpg|center|128px]] | [[Maura Hopkins]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-25 | | [[Bealach an Doirín]] |- | style='text-align:right'| 2233 | [[Íomhá:Conor cleary.jpg|center|128px]] | [[Conor Cleary]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Sráid na Cathrach]] |- | style='text-align:right'| 2234 | [[Íomhá:Gary O'Donovan 2016.jpg|center|128px]] | [[Gary O'Donovan]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-30 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2235 | | [[Aron Ó Seanachair]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] |- | style='text-align:right'| 2236 | [[Íomhá:Rose Conway-Walsh (2024) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rose Conway-Walsh]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-13 | | [[Béal an Mhuirthead]] |- | style='text-align:right'| 2237 | [[Íomhá:Victor Boyhan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Victor Boyhan]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-30 | | [[Dún Laoghaire]] |- | style='text-align:right'| 2238 | [[Íomhá:Máire Devine 2015.jpg|center|128px]] | [[Máire Devine]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-07 | | [[Na Saoirsí]] |- | style='text-align:right'| 2239 | [[Íomhá:Paul Gavan 2016.jpg|center|128px]] | [[Paul Gavan]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-29 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2240 | [[Íomhá:Maria Byrne 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Maria Byrne]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-27 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2241 | [[Íomhá:Lorraine Clifford-Lee.jpg|center|128px]] | [[Lorraine Clifford-Lee]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-24 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2242 | [[Íomhá:Catherine Ardagh.jpg|center|128px]] | [[Catherine Ardagh]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-20 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2243 | [[Íomhá:Keith Swanick.jpg|center|128px]] | [[Keith Swanick]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-12 | | [[An Caisleán Riabhach]] |- | style='text-align:right'| 2244 | [[Íomhá:Neale Richmond 2016.jpg|center|128px]] | [[Neale Richmond]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-15 | | [[Baile an tSaoir]] |- | style='text-align:right'| 2245 | [[Íomhá:Colette Kelleher.jpg|center|128px]] | [[Colette Kelleher]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-09 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2246 | [[Íomhá:Pádraig Ó Céidigh.jpg|center|128px]] | [[Pádraig Ó Céidigh]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-02 | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2247 | | [[Seán de Brún]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2248 | [[Íomhá:Anne Maria Waters.jpg|center|128px]] | [[Anne Marie Waters]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2249 | | [[Daithí Ó Riada (An Clár)]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2250 | | [[Diarmaid Ó Broin]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2251 | | [[James Toher]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Baile Átha Troim]] |- | style='text-align:right'| 2252 | [[Íomhá:Paul Daly.jpg|center|128px]] | [[Paul Daly]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-19 | | [[Cill Bheagáin]] |- | style='text-align:right'| 2253 | [[Íomhá:John Dolan politician.jpg|center|128px]] | [[John Dolan]] | data-sort-value="1956" | 1956-01-13 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2254 | [[Íomhá:JoanFreemanPetaHousePressPack.jpg|center|128px]] | [[Joan Freeman]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-02 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2255 | | [[Dónall Mac Cormaic]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-28 | | [[Cluain Meala]] |- | style='text-align:right'| 2256 | | [[Barra de Nais|Barry Nash]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-31 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2257 | | [[Seán Mac Clochaire]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-25 | | [[Dúglas]] |- | style='text-align:right'| 2258 | | [[Liam de Bluinsín]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2259 | | [[Damien Ó Ciaragáin]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-11 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2260 | [[Íomhá:Adrian Tuohy (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adrian Ó Tuathaigh]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-14 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2261 | | [[Siobhán McSweeney]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-27 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2262 | | [[Jamie Barron]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2263 | [[Íomhá:Enda O'Coineen (5).jpg|center|128px]] | [[Enda Ó Coinnín]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2264 | [[Íomhá:Brendan Murray Kyiv 2017.jpg|center|128px]] | [[Brendan Murray]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-16 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2265 | | [[David Byrne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2266 | | [[Gearóid Ó hÉigeartaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2267 | [[Íomhá:Máirín Ní Dhonnchadha (NUI Galway) XIV International Congress of Celtic Studies Maynooth 2011.jpg|center|128px]] | [[Máirín Ní Dhonnchadha]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2268 | | [[Lúcás Miach]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-29 | | [[Baile Níos]] |- | style='text-align:right'| 2269 | | [[Aisling Ní Dhonnchadha]] | | | [[An tAonach]] |- | style='text-align:right'| 2270 | | [[Rory Keenan]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2271 | | [[Matthew Hussey]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|An Chathair]] |- | style='text-align:right'| 2272 | | [[Michael English]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | | [[Díseart Diarmada]] |- | style='text-align:right'| 2273 | | [[Colm Ó Spealáin]] | data-sort-value="1993" | 1993-07-01 | | [[Caisleán Ó Liatháin]] |- | style='text-align:right'| 2274 | | [[Darragh Mac Giobúin]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-01 | | [[An Ráth, Contae Chorcaí|An Ráth]] |- | style='text-align:right'| 2275 | | [[Mícheál Ó Cathaláin]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-17 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2276 | | [[Seán Mac Erlaine]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-30 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2277 | | [[Marc Ó Colmáin]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-23 | | [[An Bhlarna]] |- | style='text-align:right'| 2278 | | [[Déin Ó Brosnacháin]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-24 | | [[An Linn Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2279 | | [[Roibeard Ó Floinn]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-07 | | [[An Gleanntán]] |- | style='text-align:right'| 2280 | [[Íomhá:Hayley Nolan Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-235 (50944207431) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hayley Nolan]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2281 | | [[Barra Ó Cochláin]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Gunnair]] |- | style='text-align:right'| 2282 | | [[Darragh Ó Liatháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Dún Garbhán]] |- | style='text-align:right'| 2283 | [[Íomhá:Caitriona Perry.jpg|center|128px]] | [[Caitríona Perry]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-15 | | [[Ráth Maonais]] |- | style='text-align:right'| 2284 | | [[Mac Shile Ó hAodha]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Cill Díoma]] |- | style='text-align:right'| 2285 | | [[Seán Ó Finn]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-24 | | [[An Brú]] |- | style='text-align:right'| 2286 | | [[Aron Ó Giolláin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Tobar Phádraig]] |- | style='text-align:right'| 2287 | [[Íomhá:Nicola Coughlan in 2024.png|center|128px]] | [[Nicola Coughlan]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-09 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2288 | | [[Conn Ó Ceallacháin]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2289 | | [[Eiric na Leamhna]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2290 | [[Íomhá:Mícheál Mac Donncha 2015.jpg|center|128px]] | [[Mícheál Mac Donncha]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2291 | [[Íomhá:Aaron Connolly 26072025 (1).jpg|center|128px]] | [[Aaron Connolly]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-28 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2292 | | [[Teresa Mannion]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | ''[[:d:Q20855530|Baile Gall]]'' |- | style='text-align:right'| 2293 | | [[Seána Kerslake]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-21 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2294 | [[Íomhá:Evanne Ní Chuilinn, Feb 2025 - 54319343593 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Evanne Ní Chuilinn]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2295 | | [[Seán Ó Donnchú]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-25 | | [[Inis Cara]] |- | style='text-align:right'| 2296 | | [[Tadhg Ó Mathúna]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-13 | | ''[[:d:Q7020800|Baile Nua Sheandroma]]'' |- | style='text-align:right'| 2297 | | [[Denise McCormack]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2298 | [[Íomhá:Kerry minor Capt, Fellow Fossa Man David Clifford.jpg|center|128px]] | [[David Clifford]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-22 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2299 | | [[Níall Ó Scolaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-19 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2300 | | [[Colm Basquel]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2301 | | [[Evan Mac Cumascaigh]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2302 | [[Íomhá:Tara Flynn.jpg|center|128px]] | [[Tara Flynn]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2303 | | [[Lúc Ó Scannláin]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-02 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2304 | | [[Risteard Ó Laocha]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-13 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2305 | | [[Máirtín Ó Ceocháin]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-09 | | [[Tulach Ruáin]] |- | style='text-align:right'| 2306 | | [[Darren Ó Braonáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-13 | | [[Achadh Úr]] |- | style='text-align:right'| 2307 | | [[Pádraig Ó Loinn]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-02 | | [[Inis Tíog]] |- | style='text-align:right'| 2308 | | [[Pádraig Ó Duíginn]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-23 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2309 | | [[Catherine Corless]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Tuaim]] |- | style='text-align:right'| 2310 | | [[Darach Ó Séaghdha]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2311 | | [[Osgur Ó Ciardha]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2312 | [[Íomhá:Harriet Scott (footballer) Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-595 (52303311389).jpg|center|128px]] | [[Harriet Scott]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-10 | | [[Baile Coimín]]<br/>[[Reading, Berkshire|Reading]] |- | style='text-align:right'| 2313 | | [[Georgia Drummy]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2314 | [[Íomhá:Sally Rooney.png|center|128px]] | [[Sally Rooney]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-20 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |- | style='text-align:right'| 2315 | [[Íomhá:Rhasidat Adeleke at 400m women Final Budapest 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Rhasidat Adeleke]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-29 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2316 | | [[Adrian Breen]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-28 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2317 | | [[Brian Ó hÓgáin (Tiobraid Árann)|Brian Ó hÓgáin]] | data-sort-value="1996" | 1996-07-09 | | [[Lothra]] |- | style='text-align:right'| 2318 | | [[Seán Ó Conchúir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-01 | | [[Gleann Maghair]] |- | style='text-align:right'| 2319 | [[Íomhá:Leanne Kiernan Lewes FC Women 0 West Ham Utd Women 5 pre season 12 08 2018-758 (43300204544) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Leanne Kiernan]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-27 | | [[Coill an Chollaigh]] |- | style='text-align:right'| 2320 | | [[Risteard Inglis]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2321 | | [[Séamus Ó Flanagáin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | ''[[:d:Q4494222|An Fheothanach]]'' |- | style='text-align:right'| 2322 | | [[Darragh Ó Donnabháin]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | ''[[:d:Q59726393|Úlla]]'' |- | style='text-align:right'| 2323 | | [[Grace O'Flanagan]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-07 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2324 | | [[Yvonne O'Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2325 | | [[Nicola Evans]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-17 | | [[Cluain Sceach]] |- | style='text-align:right'| 2326 | | [[Roisin Upton|Róisín Upton]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-01 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2327 | | [[Nicola Daly]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2328 | | [[Aifric Mac Aodha]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2329 | | [[Caitríona Ní Chléirchín]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Scairbh na gCaorach]] |- | style='text-align:right'| 2330 | | [[Éanna Ó Muireasa]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Droichead Binéid]] |- | style='text-align:right'| 2331 | | [[Dónall Ó Muireasa]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-20 | | [[Caisleán Uí Chonaill]] |- | style='text-align:right'| 2332 | | [[Pádraig Ó Riain (iománaí)|Pádraig Ó Riain]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Dún Bleisce]] |- | style='text-align:right'| 2333 | | [[Clíodhna Ní Lionáin]] | | | [[Cúil Ghréine]] |- | style='text-align:right'| 2334 | | [[Bríd Ní Mhóráin]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Áth Trasna]] |- | style='text-align:right'| 2335 | | [[Claire O'Riordan]] | data-sort-value="1994" | 1994-10-12 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2336 | | [[Rory Ó Beagáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-11 | | [[An Bhoth|Baile an Scotaigh]] |- | style='text-align:right'| 2337 | [[Íomhá:Pódio Olímpico (boxe, feminino) (cropped - Harrington).jpg|center|128px]] | [[Kellie Harrington]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-11 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2338 | [[Íomhá:Jane Ni Dhulchaointigh.jpeg|center|128px]] | [[Jane Ní Dhulchaointigh]] | | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2339 | | [[Brian Ó hEadhra]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2340 | | [[Niall Déiseach]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | ''[[:d:Q28232598|Baile Uí Aodha, Contae an Chláir]]'' |- | style='text-align:right'| 2341 | | [[Karen Byrne]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-30 | | [[Baile Formaid]] |- | style='text-align:right'| 2342 | | [[Marc Mac Eochaidh]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-09 | | [[Cill Síoláin]] |- | style='text-align:right'| 2343 | | [[John Nolan (damhsóir)|John Nolan]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-07 | | [[Cill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2344 | | [[Vincent Lambe]] | data-sort-value="1980" | 1980-12-01 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2345 | | [[Máire Treasa Ní Dhubhghaill]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2346 | | [[Alan Dempsey]] | | | [[Contae Luimnigh]] |- | style='text-align:right'| 2347 | | [[Ben Troy]] | | | [[Carraig Mhachaire Rois]] |- | style='text-align:right'| 2348 | [[Íomhá:Bryan Dobson (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bryan Dobson]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-10 | | [[Dumhach Thrá]] |- | style='text-align:right'| 2349 | | [[Seán Tadhg Ó Gairbhí]] | | | [[Ráth Caola]] |- | style='text-align:right'| 2350 | [[Íomhá:Ógie Ó Céilleachair.jpg|center|128px]] | [[Ógie Ó Céilleachair]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2351 | | [[Heather Payne]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-26 | | [[Béal Átha na Sluaighe]] |- | style='text-align:right'| 2352 | | [[Fintan McCarthy (rámhaí)|Fintan McCarthy]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-23 | | [[An Sciobairín]] |- | style='text-align:right'| 2353 | [[Íomhá:Dermot Kennedy performing at 2019 Lowlands Festival.png|center|128px]] | [[Diarmuid Ó Cinnéide|Dermot Kennedy]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-13 | | [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Ráth Cúil]] |- | style='text-align:right'| 2354 | | [[Naoise Dolan]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2355 | | [[John Farrelly]] | data-sort-value="2000" | 2000-05-16 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2356 | | [[Seán Mac An Ultaigh|Seán Mac an Ultaigh]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-28 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2357 | [[Íomhá:Emma Dabiri, November 2021.png|center|128px]] | [[Emma Dabiri]] | data-sort-value="1979" | 1979-03-25 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2358 | | [[Alice Little]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-03 | | [[Cúige Laighean]] |- | style='text-align:right'| 2359 | [[Íomhá:Styopa Mkrtchyan, Adam Idah, Benoit Bastien YantsImages - Asatur Yesayants 688 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adam Idah]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2360 | | [[Ciara Ní É]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2361 | [[Íomhá:2019-06-29 1st FIG Artistic Gymnastics JWCH Women's Apparatus finals Vault Victory ceremony (Martin Rulsch) 23.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Gadirova]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-03 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2362 | [[Íomhá:Caoilinn hughes 8315752.jpg|center|128px]] | [[Caoilinn Hughes]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2363 | [[Íomhá:Izzy Atkinson.jpg|center|128px]] | [[Isibeal Atkinson]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-17 | | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] |- | style='text-align:right'| 2364 | | [[Jessica Ziu]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-06 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2365 | | [[Sinéad Ní Uallacháin]] | | | ''[[:d:Q67050365|Baile an Éanaigh]]'' |- | style='text-align:right'| 2366 | [[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|center|128px]] | [[Troy Parrott]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-04 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2367 | | [[Emilie Pine]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2368 | | [[Dáirine Ní Mheadhra]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2369 | [[Íomhá:Cathal Berry 2020.jpg|center|128px]] | [[Cathal Berry]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Contae Phort Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2370 | [[Íomhá:Gavin Bazunu 22112025 (9).jpg|center|128px]] | [[Gavin Bazunu]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2371 | [[Íomhá:EugeneMurtagh1234.jpg|center|128px]] | [[Eugene Murtagh]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Dún an Rí]] |- | style='text-align:right'| 2372 | [[Íomhá:Paul Mescal at the Toronto International Film Festival in 2025 2 (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Paul Mescal]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-02 | | [[Maigh Nuad]] |- | style='text-align:right'| 2373 | [[Íomhá:Mark Ward Sinn Féin.jpg|center|128px]] | [[Mark Ward (polaiteoir)]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2374 | [[Íomhá:Louisa harland diff 2021 1.jpg|center|128px]] | [[Louisa Harland]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-31<br/>1994-01-31 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2375 | | [[Caitlín Ní Chualáin]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2376 | | [[Peadar Ó Riada]] | data-sort-value="1954" | 1954-12 | | [[Cúil Aodha]] |- | style='text-align:right'| 2377 | | [[Séamus Ó Coileáin (aistritheoir)|Séamus Ó Coileáin]] | | | [[Áth an tSléibhe]] |- | style='text-align:right'| 2378 | [[Íomhá:Hazel Chu 2021 - 1 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Hazel Chu]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2379 | | [[Maura Higgins]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-25<br/>1990-10-25 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2380 | | [[Áine Hensey]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2381 | | [[John Beag Ó Flatharta]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Leitir Mealláin]] |- | style='text-align:right'| 2382 | | [[Mícheál de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2383 | [[Íomhá:Holly Cairns, April 2023 (headshot).jpg|center|128px]] | [[Holly Cairns]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-04 | | [[Contae Chorcaí]] |- | style='text-align:right'| 2384 | [[Íomhá:Ruairí Ó Murchú 2020.jpg|center|128px]] | [[Ruairí Ó Murchú]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-03 | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2385 | [[Íomhá:Sorca Clarke 2020.jpg|center|128px]] | [[Sorca Clarke]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2386 | [[Íomhá:Violet-Anne Wynne 2020.jpg|center|128px]] | [[Violet-Anne Wynne]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cill Rois]] |- | style='text-align:right'| 2387 | [[Íomhá:Mairéad Farrell 2014.jpg|center|128px]] | [[Mairéad Farrell (polaiteoir)|Mairéad Farrell]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-06 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2388 | [[Íomhá:Pa Daly 2014.jpg|center|128px]] | [[Pa Daly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2389 | [[Íomhá:Jennifer Carroll MacNeill 2020.jpg|center|128px]] | [[Jennifer Carroll MacNeill]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-05 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2390 | [[Íomhá:Marc Ó Cathasaigh 2020.jpg|center|128px]] | [[Marc Ó Cathasaigh]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-03 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2391 | [[Íomhá:Christopher O'Sullivan 2020.jpg|center|128px]] | [[Christopher O’Sullivan|Christopher O'Sullivan]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-02 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2392 | [[Íomhá:Brian Leddin.jpg|center|128px]] | [[Brian Leddin]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2393 | [[Íomhá:Malcolm Noonan 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Malcolm Noonan]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2394 | [[Íomhá:Claire Kerrane 2015.jpg|center|128px]] | [[Claire Kerrane]] | data-sort-value="1992" | 1992-04-24 | | [[Dún Gar]] |- | style='text-align:right'| 2395 | [[Íomhá:Pauline Tully 2025 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Pauline Tully]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cill na Leice]] |- | style='text-align:right'| 2396 | [[Íomhá:Patrick Costello 2020.jpg|center|128px]] | [[Patrick Costello]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-21 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2397 | [[Íomhá:Norma Foley.jpeg|center|128px]] | [[Norma Foley]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2398 | [[Íomhá:Verona Murphy at the Sitting of the 34th Dáil on 18 December 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Verona Murphy]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | ''[[:d:Q104271796|An Ghráinseach]]'' |- | style='text-align:right'| 2399 | [[Íomhá:Jennifer Whitmore 2024 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jennifer Whitmore]] | data-sort-value="1974" | 1974-06 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2400 | [[Íomhá:Emer Higgins, 2022.jpg|center|128px]] | [[Emer Higgins]] | data-sort-value="1983" | 1980s | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2401 | [[Íomhá:Joe Flaherty (politician).jpeg|center|128px]] | [[Joe Flaherty (polaiteoir)|Joe Flaherty]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[An Muileann gCearr]] |- | style='text-align:right'| 2402 | [[Íomhá:Steven Matthews 2020.jpg|center|128px]] | [[Steven Matthews]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2403 | [[Íomhá:Valkyrie, January 2018 02 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Lyra Valkyria]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2404 | [[Íomhá:Patricia Ryan 2020.jpg|center|128px]] | [[Patricia Ryan (polaiteoir)]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-03 | | [[Baile Briotáis]] |- | style='text-align:right'| 2405 | [[Íomhá:Duncan Smith 2020.jpg|center|128px]] | [[Duncan Smith (polaiteoir)|Duncan Smith]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2406 | [[Íomhá:Paul Donnelly 2012.jpg|center|128px]] | [[Paul Donnelly]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2407 | | [[Tony Holohan]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2408 | [[Íomhá:Michael Ryan ESCAIDE 2019 (49198471961) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mike Ryan]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Sligeach]] |- | style='text-align:right'| 2409 | | [[Sorcha Richardson]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2410 | [[Íomhá:Orla Comerford at the 2024 Summer Paralympics (cropped).jpg|center|128px]] | [[Orla Comerford]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-14 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2411 | | [[Nan Tom Teaimín]] | | | [[Conamara]] |- | style='text-align:right'| 2412 | | [[Máire Ní Chéileachair]] | | | ''[[:d:Q4481305|An Fearann]]'' |- | style='text-align:right'| 2413 | [[Íomhá:Richie Conroy at DIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Richie Conroy]] | | | [[Contae Chill Dara]] |- | style='text-align:right'| 2414 | [[Íomhá:John Cummins (Irish politician).jpg|center|128px]] | [[John Cummins]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Port Láirge]] |- | style='text-align:right'| 2415 | | [[Lyra (amhránaí)|Lyra]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-19 | | [[Droichead na Bandan]] |- | style='text-align:right'| 2416 | | [[Sibéal Davitt]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2417 | [[Íomhá:CMAT, Brooklyn, March 2022 2 (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] | [[CMAT]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2418 | [[Íomhá:Jamie Finn Lewes FC Women 0 Birmingham City 0 21 08 2022-717 (52303039536) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Jamie Finn]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2419 | | [[Niamh Farrelly]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-15 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2420 | | [[Áine Ní Chíobháin]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2421 | | [[Breandán 'ac Gearailt]] | | | [[Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach|Baile an Mhúraigh]] |- | style='text-align:right'| 2422 | | [[Maud Cotter]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Loch Garman]] |- | style='text-align:right'| 2423 | [[Íomhá:Rachael Blackmore on Aione 23 January 2020 at Gowran Park.jpg|center|128px]] | [[Rachael Blackmore]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-11 | | ''[[:d:Q60555085|Cill Náile]]'' |- | style='text-align:right'| 2424 | [[Íomhá:Saoirse Noonan Durham 2023 (sq cropped).jpg|center|128px]] | [[Saoirse Noonan]] | data-sort-value="1999" | 1999-07-13 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2425 | | [[SON]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-21 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2426 | | [[Bernadette Nic an tSaoir]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2427 | [[Íomhá:Éanna Hardwick at TIFF 2025.jpg|center|128px]] | [[Éanna Hardwicke]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-21 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2428 | [[Íomhá:Katie McGreal.jpg|center|128px]] | [[Katie McGreal]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2429 | [[Íomhá:Colm Bairéad DIFF Panel 1.png|center|128px]] | [[Colm Bairéad]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2430 | | [[Diarmuid de Faoite]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2431 | | [[Pádraig Ó Macháin]] | | | [[Lios Mór]] |- | style='text-align:right'| 2432 | | [[Siún Ní Dhuinn]] | | | [[Dún Dealgan]] |- | style='text-align:right'| 2433 | | [[Abbie Larkin]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-27 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2434 | | [[Carol Cronin]] | | | [[Contae Chill Mhantáin]] |- | style='text-align:right'| 2435 | | [[Tadhg Ó Dúshláine]] | data-sort-value="1951" | 1951-06-06 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2436 | | [[Séamas Ó hInnéirghe]] | data-sort-value="1918" | 1918 | | ''[[:d:Q104336077|Dumha Thuama]]'' |- | style='text-align:right'| 2437 | | [[Isobel Ní Riain]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2438 | | [[Eoin Ó Catháin]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2439 | | [[Dáithí de Mórdha]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2440 | | [[Paddy Mhéime Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | ''[[:d:Q81084492|Loch Conaortha]]'' |- | style='text-align:right'| 2441 | | [[Mairéad Ní Fhlatharta]] | | | ''[[:d:Q124513045|Baile an tSléibhe]]'' |- | style='text-align:right'| 2442 | | [[Niamh Ní Chróinín]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2443 | | [[Aodán Ó Ceallaigh]] | | | [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] |- | style='text-align:right'| 2444 | | [[Sorcha O'Raghallaigh]] | | | [[Contae Uíbh Fhailí]] |- | style='text-align:right'| 2445 | | [[Simon Ó Faoláin]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2446 | [[Íomhá:Gavan Reilly, 2023 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Gavan Reilly]] | | | ''[[:d:Q59721533|Ráth Moliain]]'' |- | style='text-align:right'| 2447 | | [[Joan Mallon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2448 | [[Íomhá:Deirdre Brennan poet.jpg|center|128px]] | [[Deirdre Brennan]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2449 | | [[Jazzy (amhránaí)|Jazzy]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-19 | | [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] |- | style='text-align:right'| 2450 | | [[Olan Monk]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2451 | | [[Louisa Ní Éideáin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Léim an Bhradáin]] |- | style='text-align:right'| 2452 | | [[Stephen O'Hanlon]] | | | [[Contae Mhuineacháin]] |- | style='text-align:right'| 2453 | | [[Roibeard Ó Cathasaigh]] | | | [[Lios Póil]] |- | style='text-align:right'| 2454 | | [[Cormac Mac Gearailt]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2455 | | [[Iarla Ó Muirthile]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2456 | [[Íomhá:Anne Marie McMahon.png|center|128px]] | [[Anne Marie McMahon]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2457 | | [[Síomha Ní Ruairc]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Contae na Gaillimhe]] |- | style='text-align:right'| 2458 | | [[Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Leitreach Ard]] |- | style='text-align:right'| 2459 | | [[John Sheáin Dharach Seoige]] | | | ''[[:d:Q104321603|Ros Muc]]'' |- | style='text-align:right'| 2460 | [[Íomhá:Bambie Thug Eurovision Song Contest 2024 Dress rehearsal Final (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bambie Thug]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | [[Maigh Chromtha]] |- | style='text-align:right'| 2461 | | [[Maidhc Cheannabháin]] | | | ''[[:d:Q104324152|An tÁth Buí]]'' |- | style='text-align:right'| 2462 | | [[Stiofán Ó Cualáin (amhránaí)|Stiofán Ó Cualáin]] | | | ''[[:d:Q124414504|Baile na Cille]]'' |- | style='text-align:right'| 2463 | | [[Conchubhar Ó Luasa]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | ''[[:d:Q104298344|Screathan na nGabhann]]'' |- | style='text-align:right'| 2464 | | [[Sonaí Choilm Learaí Ó Conghaile]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | ''[[:d:Q124447379|Cora Bhuí]]'' |- | style='text-align:right'| 2465 | | [[Róisín Chambers]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2466 | | [[Edwina Guckian]] | | | [[Droim ar Snámh]] |- | style='text-align:right'| 2467 | [[Íomhá:Róisín Seoighe -Cath na ceathrú rua.jpg|center|128px]] | [[Róisín Seoighe]] | | | [[Ros an Mhíl]] |- | style='text-align:right'| 2468 | | [[Shauna Bannon]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-23 | | [[Tamhlacht]] |- | style='text-align:right'| 2469 | | [[Seamas Ó hAoláin]] | | | [[An Baile Dubh, Contae Phort Láirge|An Baile Dubh]] |- | style='text-align:right'| 2470 | | [[Ciarán Ó hÓgartaigh]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2471 | | [[Tadhg Hickey]] | | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2472 | | [[Síle Denvir]] | | | [[Indreabhán]] |- | style='text-align:right'| 2473 | | [[Joni Crone]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2474 | | [[Tara Howley]] | | | [[Cill Fhionnúrach]] |- | style='text-align:right'| 2475 | | [[Pádraig Rynne]] | | | [[Contae an Chláir]] |- | style='text-align:right'| 2476 | | [[Marina Ní Dhubháin]] | | | [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] |- | style='text-align:right'| 2477 | [[Íomhá:Nicholas Carolan-Irish Traditional Music Archive-364-0045-hinnerk-ruemenapf.jpg|center|128px]] | [[Nicholas Carolan]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Droichead Átha]] |- | style='text-align:right'| 2478 | | [[Hilary Bowen-Walsh]] | | | [[Baile Easa Dara]] |- | style='text-align:right'| 2479 | | [[Séaghan Ó Súilleabháin]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | [[Cill Orglan]] |- | style='text-align:right'| 2480 | [[Íomhá:Albert Dolan 2024.jpg|center|128px]] | [[Albert Dolan]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-01 | | [[Gaillimh]] |- | style='text-align:right'| 2481 | [[Íomhá:Eoin Hayes, Dec 2024 (54195237786) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Eoin Hayes]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2482 | | [[Mike Mac Domhnaill]] | | | ''[[:d:Q104311662|Cluain Cath]]'' |- | style='text-align:right'| 2483 | [[Íomhá:Barry Heneghan, Dec 2024 (54179143031) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Barra Ó hÉanacháin]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2484 | | [[Tomás Ó Coileáin]] | | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2485 | | [[Doireann Ní Ghlacáin]] | | | [[Cluain Tarbh]] |- | style='text-align:right'| 2486 | | [[Muireann Ní Chíobháin]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2487 | | [[Cúán de Búrca]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2488 | | [[Marie-Louise Nicholson]] | | | [[Tearmann Feichín]] |- | style='text-align:right'| 2489 | | [[John Prendergast]] | | | [[Trá Lí]] |- | style='text-align:right'| 2490 | | [[Seoirsín Bashford]] | | | [[Contae Mhaigh Eo]] |- | style='text-align:right'| 2491 | | [[Seán Collins (amhránaí)|Seán Collins]] | | | [[Domhnach Bat]] |- | style='text-align:right'| 2492 | | [[Cormac Ó Beaglaoich]] | | | [[Corca Dhuibhne]] |- | style='text-align:right'| 2493 | | [[Majella Ní Dhomhnaill]] | | | [[Bré]] |- | style='text-align:right'| 2494 | | [[Siobhán Peoples]] | | | [[Inis (baile)|Inis]] |- | style='text-align:right'| 2495 | | [[Colm Broderick]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2496 | | [[Izzy Kamikaze]] | | | [[Ceatharlach]] |- | style='text-align:right'| 2497 | | [[David Dunne]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2498 | | [[Áine de Baróid]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Corcaigh]] |- | style='text-align:right'| 2499 | | [[Colm Ó Cuaig]] | | | ''[[:d:Q112619831|Aill na Brón]]'' |- | style='text-align:right'| 2500 | | [[Rob Fell]] | | | [[Na Foidhrí]] |- | style='text-align:right'| 2501 | | [[Labhrás Ó Finneadha]] | | | [[An Spidéal]] |- | style='text-align:right'| 2502 | | [[Kathleen Loughnane]] | | | [[Contae Thiobraid Árann]] |- | style='text-align:right'| 2503 | | [[Breda Hegarty]] | | | [[Beanntraí]] |- | style='text-align:right'| 2504 | | [[Máirín Uí Chonchubhair]] | | | [[Dún Chaoin]] |- | style='text-align:right'| 2505 | | [[Seán Ó Maoilchiaráin]] | | | [[Áth an Choite]] |- | style='text-align:right'| 2506 | [[Íomhá:Íte Ní Chionnaith.jpg|center|128px]] | [[Íte Ní Chionnaith]] | | | [[Inse Chór]] |- | style='text-align:right'| 2507 | | [[Laura J. Pakenham]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | [[Contae an Longfoirt]] |- | style='text-align:right'| 2508 | | [[Éadaoin Fitzmaurice]] | | | [[An tInbhear Mór]] |- | style='text-align:right'| 2509 | | [[Síomha Hennessy]] | | | [[Ráth Fearnáin]] |- | style='text-align:right'| 2510 | | [[Róisín O'Donovan]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2511 | | [[Molly Daly]] | data-sort-value="2008" | 2008-03-26 | | [[Contae Chill Chainnigh]] |- | style='text-align:right'| 2512 | | [[Síofra Ní Mhóráin]] | | | [[An Chúlóg]] |- | style='text-align:right'| 2513 | [[Íomhá:Trevor Sargent.jpg|center|128px]] | [[Trevor Sargent]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-26 | | [[Cill Dhéagláin]] |- | style='text-align:right'| 2514 | [[Íomhá:GrahamNorton-byPhilipRomano.jpg|center|128px]] | [[Graham Norton]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-04 | | [[Cluain Dolcáin]] |- | style='text-align:right'| 2515 | [[Íomhá:2016-02-01 Rosanna Davison.jpg|center|128px]] | [[Rosanna Davison]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-17 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2516 | [[Íomhá:Primordial Party.San 2016 16.jpg|center|128px]] | [[Alan Averill]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-26 | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 2517 | [[Íomhá:2022 Michael D. Higgins (51988246304) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Mícheál D. Ó hUigínn|Mícheál D. Ó hUiginn]] | data-sort-value="1941" | 1941-04-18 | | [[Luimneach]] |- | style='text-align:right'| 2518 | [[Íomhá:Enda Kenny (2012) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Enda Kenny|Éanna Ó Coinnigh]] | data-sort-value="1951" | 1951-04-24 | | [[Caisleán an Bharraigh]] |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! íomhá ! nome ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe |- | style='text-align:right'| 72 | [[Íomhá:Godfried Maes - The beheading of Saint Dymphna.jpg|center|128px]] | [[Naomh Damhnait]] | data-sort-value="700" | 7th century | data-sort-value="700" | 7th century | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] |- | style='text-align:right'| 1233 | [[Íomhá:Jedward do LA Marathon in Style - Los Angeles 2012 (6851710622).jpg|center|128px]] | [[Jedward]] | | | [[Baile Átha Cliath]] |- | style='text-align:right'| 1421 | [[Íomhá:Dustin.jpg|center|128px]] | [[Dustin Turcaí]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-13 | | [[Baile Átha Cliath]] |} {{Wikidata list end}} {{Cómhaoin|Category:People of Ireland|Muintir na hÉireann}} {{síol-ie}} [[Catagóir:Daoine Éireannacha| ]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha i dTuaisceart Éireann]] slsru60om8dsh50bf5uz9a0n5c7zveg 0 21818 1316134 1235982 2026-05-29T00:23:20Z TGcoa 21229 1316134 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}[[Páirc]] mhór phoiblí i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] is ea '''Faiche Stiabhna'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|title=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref>,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1381917|teideal=Faiche Stiabhna/Saint Stephen's Green|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-03-06}}</ref> agus í timpeallaithe ag ceithre shráid atá ainmnithe aisti - Faiche Stiabhna Thuaidh, Faiche Stiabhna Theas, Faiche Stiabhna Thoir agus Faiche Stiabhna Thiar. Bhí an-trácht ar na sráideanna seo go dtí le déanaí, ach sa bhliain 2004, tháinig athruithe móra ar phleanáil tráchta na cathrach, rud a mhaolaigh go mór ar an trácht timpeall na Faiche.[[Íomhá:St stephens green.jpg|thumb|Faiche Stiabhna|clé|220x220px]] [[Íomhá:Lisney's, St Stephen's Green.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú domhanda PDD agus [[Temu]] ag 25 Faiche Stiabhna, BÁC 2]] == Stair == [[Íomhá:Stephensgreenmap.png|thumb|220px|Léarscáil: (A) Áirse (B) [[Diarmaid Ó Donnabháin Rosa|Ó Donnabháin Rosa]] (C) Droichead Uí Chonaill (D) WolfeTone + Dealbh cuimhneacháin don Gorta Mór (E) Ardilaun (F) Markievicz (G) Áit súgartha (H) Ardán (I) Bandéithe na Cinniúna|clé]][[Íomhá:Equestrian statue of George II; St Stephens Green, Dublin, Ireland.jpg|clé|mion|[[Dealbhóireacht|Dealbh]], Seoirse II. Scriosadh í sa bhliain 1937|220x220px]]Ní raibh san Fhaiche, go dtí an bhliain [[1663]], ach coimín bogach ar imeall na cathrach a mbíodh na ba ag iníor air. Sa bhliain sin, áfach, chinn [[Bardas Átha Cliath]] ballaí a thógáil timpeall ar lár na faiche agus na tailte imeallacha a dhíol le haghaidh tógála agus tithíochta. Na chéad tithe a tógadh, tháinig foirgnimh mhóra Sheoirseacha ina n-áit go sciobtha, agus faoi dheireadh na [[18ú haois|hochtú haoise déag]], bhí an Fhaiche ina háit scíthe ag lucht na toice. Na tithe atá timpeall na faiche inniu, áfach, is foirgnimh nua-aimseartha an chuid is mó acu, agus ní mhaireann ach corr-theach ón ochtú agus ón naoú haois déag. Scéal eile go bhfuil cuma bhréag-Sheoirseach ar a lán de na tithe nua-aimseartha.[[Íomhá:St. Stephens Green - Dublin (2874399334).jpg|clé|mion|220x220px]]Sa bhliain 1814, fuair na húinéirí áitiúla seilbh ar an bpáirc. Chuir siad raillí in áit na mballaí, agus d'athraigh siad dearadh na páirce. Ní raibh cead isteach sa pháirc ach ag muintir an cheantair ina timpeall, ach sa bhliain 1877, reachtaigh an Pharlaimint i [[Londain]] go gcaithfí an Fhaiche a oscailt don tsaol mhór. Ba é Sior [[Arthur Guinness]], fear de mhuintir na [[Guinness|grúdlainne]], a chuir tús leis an reacht seo, agus ina dhiaidh sin, thug sé síntiús airgid leis an bpáirc a fhorbairt is a fheabhsú. Ansin, bhronn sé an pháirc ar ais ar an mBardas. Le buíochas mhuintir na cathrach a chur in iúl, d'ordaigh an Bardas dealbh d'Arthur Guinness agus í ina seasamh os comhair Choláiste Ríoga na Máinlianna. [[Íomhá:Unitarian_Church,_St_Stephens_Green,_Dublin_(2683674018).jpg|clé|mion|[[Amharclann an Damer|An Damer]]|220x220px]] === 20ú haois === Le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain 1916, shealbhaigh [[Arm Cathartha na hÉireann]] an fhaiche faoi cheannas [[Mícheál Ó Mulláin|Mhíchíl Uí Mhulláin]] agus na [[Constance Gore-Booth Markiewicz|Cúntaoise Markievicz]]. Choigistigh siad mótarfheithiclí agus thosaigh siad ag tochailt trinsí le bheith in ann an bhunáit seo a chosaint nuair a thiocfadh na saighdiúirí. Beart a bhí ann a bhí bun os cionn le modh oibre na [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|nÓglach]] sa chuid eile den chathair le linn an Éirí Amach, agus iad ag sealbhú foirgnimh. Mar a d'iompaigh na cúrsaí amach, níor den chríonnacht é an pháirc a shealbhú, nó nuair a chuaigh na saighdiúirí Sasanacha i seilbh Óstán Shelbourne, bhí radharc anuas acu ar na trinsí. Fuair na hÓglaigh iad féin faoi thine ó fhuinneoga thuas an óstáin, agus b'éigean dóibh an fhaiche a thréigean agus dul ar foscadh i gColáiste na Máinlianna. [[Amharclann]] Ghaeilge ab ea [[Amharclann an Damer|An Damer]] a bhí suite sa Halla Damer, ar [[Faiche Stiabhna|Fhaiche Stiabhna]] idir 1955-1981.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/archives/2014/1006/650380-inside-the-damer-theatre-1969/|teideal=Cuairt ar Amharclann an Damer|údar=RTÉ, clár "Féach"|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://siopa.gael-linn.ie/ga/an-damer-stair-amharclainne-le-mair%C3%A9ad-n%C3%AD-chinn%C3%A9ide|teideal=An Damer: Stair Amharclainne le|údar=Mairéad Ní Chinnéide|dáta=2008|language=ga|work=Gael Linn|dátarochtana=2021-10-06}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.flickr.com/photos/o6scura/albums/72057594079227969 Turas na páirce ar líne, arna rochtain ar 3 Márta 2018] Féach freisin [[Naomh Stiofán|Naomh Stiofán / San Stiofán]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath]] {{Páirceanna BÁC}} [[Catagóir:Faiche Stiabhna]] 0fwti72w0wnxggg2tcgipvgc10e1o47 0 22014 1315701 1315464 2026-05-28T14:37:02Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315701 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] c29q56flqtwjl6yeag05l5kf90s6bsl 1315703 1315701 2026-05-28T14:37:26Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315703 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 1315790 1315703 2026-05-28T16:32:04Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315790 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] qpmfk4jzm0dqb9ylb27nxqrjb830h3d 1315791 1315790 2026-05-28T16:32:10Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315703 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 1316066 1315791 2026-05-28T17:54:50Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316066 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 8gtkmgi11pi945p83wu3h55f2wh7s55 1316067 1316066 2026-05-28T17:54:55Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 1316109 1316067 2026-05-28T22:28:36Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316109 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] l59rzamd4git745spyyreumzxzszejk 1316119 1316109 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 0 22015 1315729 1315580 2026-05-28T14:42:04Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315729 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] ltfv0oenxgoa6tm14l0iga5sn0er98x 1315731 1315729 2026-05-28T14:42:21Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by Bogger (TwinkleGlobal) 1315731 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 1315818 1315731 2026-05-28T16:36:38Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315818 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 6x10tf2kr9vaw0qd8mxxydr2c0xxkw9 1315819 1315818 2026-05-28T16:36:42Z Kim Nito 69074 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) (TwinkleGlobal) 1315819 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 22017 1315756 1315549 2026-05-28T14:48:26Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315756 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9k961evjpilnk1h1guckqv77ywsi12l 1315757 1315756 2026-05-28T14:48:34Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1311593 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 1315846 1315757 2026-05-28T16:42:00Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315846 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] dppchow7jrmvbqtldje5qq2tw5qmpqg 1315847 1315846 2026-05-28T16:42:04Z Kim Nito 69074 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) (TwinkleGlobal) 1315847 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 0 22967 1315878 1257591 2026-05-28T16:47:44Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315878 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] anbnplh9j5ykpi8yvwfzulc4sxjfc0l 1315879 1315878 2026-05-28T16:47:48Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 1315966 1315879 2026-05-28T17:02:57Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315966 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] anbnplh9j5ykpi8yvwfzulc4sxjfc0l 1315968 1315966 2026-05-28T17:03:15Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 0 23463 1315776 1315313 2026-05-28T14:59:37Z TVShowsFan2005 71551 1315776 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Tabaluga]]'' (1998) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (17 Aibreán 2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Voltron]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Angela Anaconda]]'' (1 Mean Fómhair 2000) **''[[Monster Rancher]]'' (1 Meán Fómhair 2000) **''[[Capaillíní Chnoc na Réalt]]'' (2000) **''[[Flipper agus Lopaka]]'' (2000) **''[[Power Rangers Réalta Rúnda]]'' (4 Méan Fómhair 2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[An Triur agus Jerry]]'' (2001) **''[[Muppets Anocht]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 0j3byr3jgxsgwm0v4h0b318qqdc2ay0 1315780 1315776 2026-05-28T16:06:55Z TVShowsFan2005 71551 /* As Gaeilge */ Added some more shows 1315780 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Tabaluga]]'' (1998) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (17 Aibreán 2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Voltron]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Angela Anaconda]]'' (1 Mean Fómhair 2000) **''[[Monster Rancher]]'' (1 Meán Fómhair 2000) **''[[Capaillíní Chnoc na Réalt]]'' (2000) **''[[Flipper agus Lopaka]]'' (2000) **''[[Power Rangers Réalta Rúnda]]'' (4 Méan Fómhair 2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[Clifford]]'' (2001) **''[[An Triur agus Jerry]]'' (2001) **''[[Muppets Anocht]]'' (2001) **''[[Zirkos Kids]]'' (2001) **''[[Pigs Next Door]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] l3pf935vxa8dnfvvvq2yqek58o7xmgc 1316098 1315780 2026-05-28T20:28:00Z TVShowsFan2005 71551 /* As Gaeilge */ 1316098 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Tabaluga]]'' (1998) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (17 Aibreán 2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Voltron]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Angela Anaconda]]'' (1 Mean Fómhair 2000) **''[[Monster Rancher]]'' (1 Meán Fómhair 2000) **''[[Capaillíní Chnoc na Réalt]]'' (2000) **''[[Flipper agus Lopaka]]'' (2000) **''[[Power Rangers Réalta Rúnda]]'' (4 Méan Fómhair 2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[Clifford]]'' (2001) **''[[An Triur agus Jerry]]'' (2001) **''[[Muppets Anocht]]'' (2001) **''[[Zirkos Kids]]'' (2001) **''[[Muca Beal Dorais]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] apzzmx45q9jh0fsmn5dzn0hpvpe27ed 1316100 1316098 2026-05-28T20:34:41Z TVShowsFan2005 71551 /* As Gaeilge */ 1316100 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Tabaluga]]'' (1998) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (17 Aibreán 2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Voltron]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Angela Anaconda]]'' (1 Mean Fómhair 2000) **''[[Monster Rancher]]'' (1 Meán Fómhair 2000) **''[[Capaillíní Chnoc na Réalt]]'' (2000) **''[[Flipper agus Lopaka]]'' (2000) **''[[Power Rangers Réalta Rúnda]]'' (4 Méan Fómhair 2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[Little Rascals]]'' (2001) **''[[Clifford]]'' (2001) **''[[Muca Beal Dorais]]'' (8 Feabhra 2001) **''[[Muppets Anocht]]'' (8 Feabhra 2001) **''[[An Triur agus Jerry]]'' (2001) **''[[Zirkos Kids]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 6r8kg1as1ljryjhh7tzw9va313ayznm 14 24605 1316013 656092 2026-05-28T17:11:24Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316013 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{Catcómhaoin|Nature}} [[Catagóir:Bunúsach]] 3actjf3wctzi5m9ajbrwgyh7mvgswae 1316054 1316013 2026-05-28T17:21:27Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Addbot|Addbot]] 656092 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Nature}} [[Catagóir:Bunúsach]] 54lmljufx4lc2l7x7kkq336lum3r5my 0 37242 1315960 1282585 2026-05-28T17:02:02Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315960 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww Is éard atá i gceist leis na '''dána agus dearthóireacht radharcach''' ná ealaíona agus dearadh físiúil. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dana agus dearthoireacht radharcach}} {{síol}} [[Catagóir:Dána]] [[Catagóir:Dearthóireacht radharcach]] [[Catagóir:Dearadh]] [[Catagóir:Físealaíon]] tfjm13ycs6kwuah8xfl7hzxo6oxwyi8 1315961 1315960 2026-05-28T17:02:06Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Amherst99|Amherst99]] 1282585 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist leis na '''dána agus dearthóireacht radharcach''' ná ealaíona agus dearadh físiúil. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dana agus dearthoireacht radharcach}} {{síol}} [[Catagóir:Dána]] [[Catagóir:Dearthóireacht radharcach]] [[Catagóir:Dearadh]] [[Catagóir:Físealaíon]] mp9rblmgfyuzjzz5mgakbk1cfc1oqsh 0 45928 1315944 1148559 2026-05-28T16:59:00Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315944 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Blue_and_white_vase_Jingdezhen_Ming_Yongle_1403_1424.jpg|deas|250p0|thumb|Ceirmeacht]] Táirgí a fhaightear ó bhácáil [[cré]], a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ceirmeacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=128}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} jc3si3x4rfogs6ix8n93hvw8jdvt3fr 1315945 1315944 2026-05-28T16:59:05Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1148559 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blue_and_white_vase_Jingdezhen_Ming_Yongle_1403_1424.jpg|deas|250p0|thumb|Ceirmeacht]] Táirgí a fhaightear ó bhácáil [[cré]], a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ceirmeacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=128}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} f8l0p3zqlafp9gdf7adjcv7jdcwzcy5 0 46878 1316144 1184166 2026-05-29T07:43:10Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:Edgar_Germain_Hilaire_Degas_031.jpg|Edgar_Germain_Hilaire_Degas_031.jpg]] amach, agus ag chur [[:Íomhá:Edgar_Degas_-_Le_Tub_(1886_Musée_d'Orsay).jpg|Edgar_Degas_-_Le_Tub_(1886_Musée_d'Orsay).jpg]] isteach mar ionadúchán. (Scrios [[common 1316144 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ealaíontóir]] a rugadh i [[Páras|bPáras]] ab ea '''Hilaire-Germain-Edgar Degas''' ([[19 Iúil]] [[1834]] – [[27 Meán Fómhair]] [[1917]]). Bhí Degas i measc máistrí ealaíne sa [[19ú haois]]. D’éirigh Degas ina [[Duine|dhuine]] ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa chéad leath den [[20ú haois|fhichiú céad]]. == Saothar == Bhain sé leis na h[[Impriseanachas|Impriseanaithe]] agus ghlac páirt ina dtaispeántais ([[1874]]–[[1886]]). Ghlac Degas leis na prionsabail ghinearálta a bhain leis an Impriseanachas. Ach ag an am céanna d’fhorbair sé a stíl phearsanta féin. Tar éis do casadh leis na h[[Impriseanachas|Impriseanaithe]], bheartaigh Degas radharcanna ón ghnáthshaol a phéinteáil, saol na gcaifí. daoine ag obair nó ag ligean a scíth. Rinne Degas cuid mhór pictiúr de bhailéirín. I measc a shaothar cáiliúil tá ''Danseuse attachent sa chaussure'' (Damhsóir ag Ceangal a Bróige, c 1878) agus ''Jockeys sur la pluie'' (Marcaigh faoin [[Fearthainn|bhFearthainn]], 1879).[[Íomhá:Edgar Germain Hilaire Degas 041.jpg|clé|mion|'''''Sur la plage'''''<ref name=":0">nó ''Beach Scene (Little Girl Having Her Hair Combed by her Nanny)''</ref> '''''(Ar an Trá),'' 1876-1877, [[Gailearaí Hugh Lane]],'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Hugh Lane Gallery|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugh_Lane_Gallery&oldid=1109451976|journal=Wikipedia|date=2022-09-09|language=en}}</ref> '''Cathair Átha Cliath''']]'''''Sur la plage''''' Sa phictiúr seo,<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hughlane.ie/news/3223-box-5-works-of-degas|teideal=Box 5: Works of Degas, Dublin City Gallery The Hugh Lane free admission|work=www.hughlane.ie|dátarochtana=2022-09-27|archivedate=2022-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220927231052/https://www.hughlane.ie/news/3223-box-5-works-of-degas}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blog.artsper.com/fr/inspirez-vous/10-oeuvres-art-sur-la-plage-a-connaitre/|teideal=10 œuvres d’art sur la plage à connaître absolument|údar=Emmanuelle Callerame|dáta=2021-06-07|language=fr-FR|work=Magazine Artsper|dátarochtana=2022-09-27}}</ref> léiríonn Degas cailíní áitiúla agus daoine eile atá ar saoire cois trá. Tá an íomhá leacaithe, cosúil leis na greantaí adhmaid as an t[[An tSeapáin|Seapáin]]. Is féidir na daoine áitiúla a aithint go héasca sa phictiúir seo, mar go bhfuil siad go neamhimníoch agus tuáillí mar éadaigh orthu. Tá craiceann nocht le feiceáil go soiléir faoi bhun na dtuáillí, rud atá i gcodarsnacht leis an gcailín a bhfuil éadach ó bharr go sáil uirthi. Is léir gurb as an gcathair í, agus tá a banseirbhíseach ag cíoradh a cuid gruaige. Leis an ngéarchúis is gnách leis, léiríonn Degas éadaí snámha an chailín ina luí ar an ngaineamh díreach mar atá sí fín ina luí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/Caibidil-1-Sil-ar-an-Ealan.pdf|teideal=SÚIL AR AN EALAÍN|údar=cogg.ie|dátarochtana=2022}}</ref> == Gailearaí == <gallery class="center" widths="150px" heights="150px"> File:Male Nude - Edgar Degas.jpg|''Male Nude'', 1856, oil on canvas, [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Edgar Degas - Achille De Gas in the Uniform of a Cadet.jpg|''Achille De Gas in the Uniform of a Cadet'', 1856/57, [[National Gallery of Art]], Washington, D.C. File:Edgar Degas - La famille Bellelli.JPG|''[[The Bellelli Family]]'', 1858–1867, [[Musée d'Orsay]], Paris File:Young Spartans National Gallery NG3860.jpg|''[[Young Spartans Exercising]]'', c. 1860–1862, [[National Gallery, London|National Gallery]], London File:WLA metmuseum A Woman Seated beside a Vase of Flowers by Edgar Degas.jpg|''Woman Seated beside a Vase of Flowers'', 1865, oil on canvas, [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Edgar Germain Hilaire Degas 013.jpg|''The Amateur'', 1866, The [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Degas - Das Ehepaar Manet.jpg|''[[Édouard Manet]] and [[Suzanne Manet|Mme. Manet]]'', 1868–1869, [[Kitakyushu Municipal Museum of Art]], Japan File:Edgar Degas - Chasse de danse.jpg|''Dancing Class'', 1871, The Metropolitan Museum of Art, New York City File:Edgar Germain Hilaire Degas 004.jpg|''Ballet Rehearsal'', 1873, The [[Fogg Art Museum]], [[Cambridge, Massachusetts]] File:Edgar Degas - Ballet Rehearsal on Stage - Google Art Project.jpg|''Rehearsal on Stage'', 1874, Musée d'Orsay, Paris File:Edgar Degas - Mary Cassatt - Google Art Project.jpg|''Portrait of [[Mary Cassatt|Miss Cassatt]], Seated, Holding Cards'', 1876–1878 File:Edgar Germain Hilaire Degas 037.jpg|''At the'' Café-Concert'': The Song of the Dog'', 1875–1877 File:Fin d'arabesque, Edgar Degas.jpg|''Fin d'Arabesque'', with ballerina [[Rosita Mauri]], 1877, Musée d'Orsay. File:Edgar Germain Hilaire Degas 019.jpg|''The Singer with the Glove'', 1878, The [[Fogg Art Museum]], [[Cambridge, Massachusetts]] File:Edgar Degas, Miss La La at the Cirque Fernando, 1879.jpg|''[[Miss La La at the Cirque Fernando]]'', 1879, The [[National Gallery, London|National Gallery]], London File:Edgar Germain Hilaire Degas 069.jpg|''Dancer with a Bouquet of Flowers (Star of the Ballet)'' (with also ballerina [[Rosita Mauri]]), 1878 File:Edgar Germain Hilaire Degas 009.jpg|''Stage Rehearsal'', 1878–1879, The [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Degas - Frau mit Stadtkostüm.jpg|''Woman in Street Clothes, Portrait of Ellen Andrée'', 1879, pastel on paper File:Edgar Degas - Waiting - Google Art Project.jpg|''[[Waiting (Degas)|Waiting]]'', pastel on paper, 1880–1882. File:Edgar Degas - Before the Race - Walters 37850.jpg|''[[Before the Race (painting)|Before the Race]]'', 1882–84, oil on panel, [[The Walters Art Museum]], Baltimore File:Edgar Germain Hilaire Degas 011.jpg|''[[The Millinery Shop]]'', 1885, The [[Art Institute of Chicago]] File:Edgar Germain Hilaire Degas 072.jpg|''Dancers at the Bar'', 1888, The [[Phillips Collection]], Washington, D.C. File:Edgar Germain Hilaire Degas 032.jpg|''Woman in the Bath'', 1886, [[Hill-Stead Museum]], [[Farmington, Connecticut]] File:Edgar Degas - Le Tub (1886 Musée d'Orsay).jpg|''The Tub'', 1886, [[Musée d'Orsay]], Paris, France File:Edgar Degas (1834-1917) - 'The Bath- Woman Supporting her Back', pastel on paper, c. 1887.jpg|''The Bath: Woman Supporting Her Back'', c. 1887, pastel on paper, [[Honolulu Museum of Art]] File:Edgar Germain Hilaire Degas 042.jpg|''Kneeling Woman'', 1884, [[Pushkin Museum]], Moscow File:Three Dancers in Yellow Skirts Edgar Degas.JPG|''Three Dancers in Yellow Skirts'', c. 1891, oil on canvas, [[The Detroit Institute of Arts]] File:Edgar Germain Hilaire Degas 045.jpg|''After the Bath, Woman Drying her Nape'', pastel on paper, 1898, [[Musée d'Orsay]], Paris (Albi) Après le bain, femme s'essuyant, 1884-1886 - Edgar Degas - Musée d'art moderne André Malraux.jpg|''After the Bath, Woman Drying Herself'', c.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Hilaire-Germain-Edgar Degas|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=204}}</ref> 1884–1886, reworked between 1890 and 1900, pastel on wove paper, 40.5 × 32&nbsp;cm, [[Musée Malraux]], [[Le Havre]] Portrait of Henri Michel-Lévy by Edgar Degas.jpg|Portrait of [[Henri Michel-Lévy]], [[Calouste Gulbenkian Museum]] Edgar Degas - Portrait of James Tissot.jpg|''James-Jacques-Joseph Tissot (1836–1902)'', 1867, [[Metropolitan Museum of Art]], New York City </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{DEFAULTSORT:Degas,Edgar}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1834]] [[Catagóir:Básanna i 1917]] [[Catagóir:Péintéirí Francacha]] [[Catagóir:Impriseanachas]] 8o59nzljnk4y6z2h82zyhuar8xnjvmc 0 50402 1316147 1315670 2026-05-29T08:57:15Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316147 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimic|Ceimicí]] a saolaíodh i Chalon-sur-Saône sa [[An Fhrainc|bhFrainc]] ab ea '''Joseph Nicéphore Niepce''' ([[7 Márta]] [[1765]] - [[5 Iúil]] [[1833]]). Le forbairt na ceimice tugadh faoi deara go raibh tionchar ag an solas ar cheimicí áirithe, go háirithe [[clóiríd airgid]]. In 1816 rinne [[Nicéphore Niépce|Nicéphore Niepce]] iarracht sa bhFrainc íomhánna a cruthaíodh le seornra dorcha a thaifeadadh, Faoi 1822 d'éirigh leis cóip fhótagrafach de ghreanadóireacht, forshuite ar ghloine, a dhéanamh. D'éirigh leis íomhá bhuan fhótagrafach a dhéanamh ar mhiotal i [[1822]], an chéad uair a rinneadh a leithéid.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Joseph Nicéphore Niepce|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=484}}</ref> Ba é [[Nicéphore Niépce|Nièpce]] a rinne an chéad ghrianghraf i samhradh na bliana [[1827]]. Ach ba é comhpháirtí [[Nicéphore Niépce|Nièpce]], [[Louis Daguerre]] a rinne forbairt ar dhóigh le plátaí grianghrafacha a tháirgeadh ionas go mbeadh íomhá buan ar fáil. Faoi 1839 bhí próiseas iontaofa saothraithe ag Daguerre.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026-05-28|archivedate=2024-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Niepce, Joseph N}} [[Catagóir:Básanna i 1833]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1765]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Francacha]] [[Catagóir:Grianghrafadóirí]] cpzz3yyxdt0ffgvdb7row88j3g8kzrk 14 65676 1315702 1315479 2026-05-28T14:37:24Z Марин и его друзья. Подводные истории8 74613 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315702 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Catagóir:Daoine]] b80jirwel1mpzngpxfk7keg52frlm48 1315706 1315702 2026-05-28T14:37:57Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории8|Марин и его друзья. Подводные истории8]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории8|talk]]) to last revision by PieWriter (TwinkleGlobal) 1315706 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1315792 1315706 2026-05-28T16:32:26Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315792 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Catagóir:Daoine]] 73rul26z3r92k6bjytj3dpl30ryzqf6 1315793 1315792 2026-05-28T16:32:30Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1315706 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1316068 1315793 2026-05-28T17:55:16Z Марин и его друзья. Подводные истории0 74620 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316068 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Catagóir:Daoine]] eqbgbcklgge677l3v2lyaoc8kfs5x9e 1316069 1316068 2026-05-28T17:55:25Z TonySt 74614 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории0|Марин и его друзья. Подводные истории0]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории0|talk]]) to last revision by Quinlan83 (TwinkleGlobal) 1316069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1316110 1316069 2026-05-28T22:28:52Z Марин и его друзья. Подводные истории13 74625 https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk 1316110 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk https://www.youtube.com/watch?v=ILNmImb_XCk [[Catagóir:Daoine]] 9hdmv1djv615jha29l4x2h65twu43wg 1316114 1316110 2026-05-28T22:29:46Z 20041027 tatsu 44409 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории13|Марин и его друзья. Подводные истории13]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории13|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 69306 1315964 1168728 2026-05-28T17:02:37Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315964 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Rembrandt_aux_yeux_hagards.jpg|mion|304x304px|'''[[Rembrandt]],''' ''Féin-phortráid'', [[eitseáil]], c.1630]] Is éard atá i gceist leis an '''bpriontaíocht''' ná saothair ealaíne a chruthú trí [[Clódóireacht|phriontáil]], de ghnáth ar [[Páipéar|pháipéar]], ach freisin ar fhabraic, [[adhmad]], [[miotal]], agus dromchlaí eile. Sa phriontaíocht thraidisiúnta, cruthaítear priontaí de láimh, gan leas a bhaint as atáirgeadh grianghrafadóireachta ná printéirí leictreonacha. Cruthaítear priontaí trí [[dúch]] a aistriú ó “mhaitrís” go leathanach páipéir nó ábhar eile. Braitheann cineál na maitríse ar an teicníc priontála atá i gceist. Sa ghreanadóireacht agus san [[eitseáil]], úsáidtear pláta miotail; sa [[liteagrafaíocht]], úsáidtear cloch, [[alúmanam]], nó [[polaiméir]]; sa [[Gearradh líonóile|ghearradh líonóile]], úsáidtear [[líonóil]]; agus sa [[Greanadóireacht adhmaid|ghreanadóireacht adhmaid]], blocanna adhmaid. Úsáidtear scáileáin déanta as [[síoda]] nó fabraicí sintéiseacha don phróiseas [[Scagphriontáil|scagphriontála]]. [[Íomhá:Goya-Guerra_(60).jpg|clé|mion|300x300px|'''[[Francisco de Goya|Francisco Goya]]''', No Hay Quien Los Socorra'','' ''Tubaistí an Chogaidh'' sraith, uiscimir c.1810]] Ach amháin i gcás [[Aonchló|an aonchló]], is féidir le haon phróiseas priontaíochta go leor leaganacha den saothar ealaíne céanna a tháirgeadh; ar a dtugtar “priontaí”. Breathnaítear ar gach prionta mar “bhunsaothar” ealaíne, agus tugtar “imprisean” air, seachas “cóip”, toisc go bhféadfadh difríocht sách mór a bheith ann idir imprisin, d'aon ghnó nó trí thimpiste. Tugtar “prionta atáirgthe” ar phrionta ar cóip de shaothar ealaíne eile é, go háirithe saothar péintéireachta. Tugtar “eagrán” ar na himprisin a dhéantar ón mhaitrís chéanna. Ó dheireadh an 19ú haois, is gnách go síníonn ealaíontóir na himprisin aonair in eagrán, agus cuirtear uimhreacha orthu chun eagrán teoranta a chruthú. Ansin, scriostar an mhaitrís ionas nach féidir tuilleadh priontaí a tháirgeadh uaithi. Is féidir priontaí a phriontáil i leabhair mhaisithe nó i leabhar ealaíne freisin. [[Íomhá:Vallotton-Raison.gif|mion|'''Félix Vallotton,''' ''La raison probante (An Chúis Chiallmhar)'', greanadh adhmaid ón tsraith ''Intimités'', (1898)]] [[Catagóir:Meáin ealaíne]] [[Catagóir:Meáin chlóite]] bneqktds9sgg1ofvtxeh0o3h828az97 1315965 1315964 2026-05-28T17:02:42Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1168728 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Rembrandt_aux_yeux_hagards.jpg|mion|304x304px|'''[[Rembrandt]],''' ''Féin-phortráid'', [[eitseáil]], c.1630]] Is éard atá i gceist leis an '''bpriontaíocht''' ná saothair ealaíne a chruthú trí [[Clódóireacht|phriontáil]], de ghnáth ar [[Páipéar|pháipéar]], ach freisin ar fhabraic, [[adhmad]], [[miotal]], agus dromchlaí eile. Sa phriontaíocht thraidisiúnta, cruthaítear priontaí de láimh, gan leas a bhaint as atáirgeadh grianghrafadóireachta ná printéirí leictreonacha. Cruthaítear priontaí trí [[dúch]] a aistriú ó “mhaitrís” go leathanach páipéir nó ábhar eile. Braitheann cineál na maitríse ar an teicníc priontála atá i gceist. Sa ghreanadóireacht agus san [[eitseáil]], úsáidtear pláta miotail; sa [[liteagrafaíocht]], úsáidtear cloch, [[alúmanam]], nó [[polaiméir]]; sa [[Gearradh líonóile|ghearradh líonóile]], úsáidtear [[líonóil]]; agus sa [[Greanadóireacht adhmaid|ghreanadóireacht adhmaid]], blocanna adhmaid. Úsáidtear scáileáin déanta as [[síoda]] nó fabraicí sintéiseacha don phróiseas [[Scagphriontáil|scagphriontála]]. [[Íomhá:Goya-Guerra_(60).jpg|clé|mion|300x300px|'''[[Francisco de Goya|Francisco Goya]]''', No Hay Quien Los Socorra'','' ''Tubaistí an Chogaidh'' sraith, uiscimir c.1810]] Ach amháin i gcás [[Aonchló|an aonchló]], is féidir le haon phróiseas priontaíochta go leor leaganacha den saothar ealaíne céanna a tháirgeadh; ar a dtugtar “priontaí”. Breathnaítear ar gach prionta mar “bhunsaothar” ealaíne, agus tugtar “imprisean” air, seachas “cóip”, toisc go bhféadfadh difríocht sách mór a bheith ann idir imprisin, d'aon ghnó nó trí thimpiste. Tugtar “prionta atáirgthe” ar phrionta ar cóip de shaothar ealaíne eile é, go háirithe saothar péintéireachta. Tugtar “eagrán” ar na himprisin a dhéantar ón mhaitrís chéanna. Ó dheireadh an 19ú haois, is gnách go síníonn ealaíontóir na himprisin aonair in eagrán, agus cuirtear uimhreacha orthu chun eagrán teoranta a chruthú. Ansin, scriostar an mhaitrís ionas nach féidir tuilleadh priontaí a tháirgeadh uaithi. Is féidir priontaí a phriontáil i leabhair mhaisithe nó i leabhar ealaíne freisin. [[Íomhá:Vallotton-Raison.gif|mion|'''Félix Vallotton,''' ''La raison probante (An Chúis Chiallmhar)'', greanadh adhmaid ón tsraith ''Intimités'', (1898)]] [[Catagóir:Meáin ealaíne]] [[Catagóir:Meáin chlóite]] 6t13b9dpnrmehwfrvxgih5pz2ydi84t 0 69308 1315974 916839 2026-05-28T17:04:21Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1315974 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww [[Íomhá:Alfred Stieglitz - The Steerage - Google Art Project.jpg|mion|315x315px|'''An Stíris''' (1907) ([[An Béarla|Béarla]]:''The Steerage'') le Alfred Stieglitz, a bhí ina luath-obair ealaíne nua-aoiseachas, agus measann go leor staraithe gurb é an grianghraf is mó tábhachtach a rinneadh riamh.<ref>{{cite book|last=Winters|first=Dan|title=Road to Seeing|date=2014|publisher=New Riders|isbn=9780133154207|pages=563–564|url=https://books.google.com/books?id=NmD6AgAAQBAJ&pg=PT256#v=onepage&q&f=false}}</ref> Duine fiú le rá ab ea Stieglitz le haghaidh na ngrianghrafadóireachta mínealaíne a thabhairt isteach i bailiúcháin na músaem.]] Is éard is '''fótagrafaíocht mínealaíne''' ann ná grianghrafadóireacht ealaíne cruthaithe de réir fhís an ealaíontóra mar ghrianghrafadóir. Bíonn grianghrafadóireacht ealaíne i gcodarsnacht leis an [[grianghrafadóireacht ionadaíoch|ghrianghrafadóireacht ionadaíoch]], ar nós na [[fóta-iriseoireacht|fóta-iriseoireachta]], a sholáthraíonn cur-síos doiciméadach físiúil ar imeachtaí agus téamaí sonracha, sa bhrí litriúil, ag léiriú na fírinne oibiachtúla seachas rún suibiachtúil an ghrianghrafadóir; agus an grianghrafadóireacht thráchtála, a bhfuil mar phríomhchuspóir aici ná táirgí nó seirbhísí a fhógairt. == Tagairtí == === Nótaí === {{Reflist|2}} buz4k447vmhj2xghy1z1ef5msrkj3qb 1315975 1315974 2026-05-28T17:04:29Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last version by CommonsDelinker: reverting vandalism 916839 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alfred Stieglitz - The Steerage - Google Art Project.jpg|mion|315x315px|'''An Stíris''' (1907) ([[An Béarla|Béarla]]:''The Steerage'') le Alfred Stieglitz, a bhí ina luath-obair ealaíne nua-aoiseachas, agus measann go leor staraithe gurb é an grianghraf is mó tábhachtach a rinneadh riamh.<ref>{{cite book|last=Winters|first=Dan|title=Road to Seeing|date=2014|publisher=New Riders|isbn=9780133154207|pages=563–564|url=https://books.google.com/books?id=NmD6AgAAQBAJ&pg=PT256#v=onepage&q&f=false}}</ref> Duine fiú le rá ab ea Stieglitz le haghaidh na ngrianghrafadóireachta mínealaíne a thabhairt isteach i bailiúcháin na músaem.]] Is éard is '''fótagrafaíocht mínealaíne''' ann ná grianghrafadóireacht ealaíne cruthaithe de réir fhís an ealaíontóra mar ghrianghrafadóir. Bíonn grianghrafadóireacht ealaíne i gcodarsnacht leis an [[grianghrafadóireacht ionadaíoch|ghrianghrafadóireacht ionadaíoch]], ar nós na [[fóta-iriseoireacht|fóta-iriseoireachta]], a sholáthraíonn cur-síos doiciméadach físiúil ar imeachtaí agus téamaí sonracha, sa bhrí litriúil, ag léiriú na fírinne oibiachtúla seachas rún suibiachtúil an ghrianghrafadóir; agus an grianghrafadóireacht thráchtála, a bhfuil mar phríomhchuspóir aici ná táirgí nó seirbhísí a fhógairt. == Tagairtí == === Nótaí === {{Reflist|2}} 19yvakm16xk7v405mbkfuq3qyh1i0f1 0 83681 1315799 1315676 2026-05-28T16:33:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315799 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce.jpg|deas|250px|thumb|An chéad ghrianghraf, 1827]] Is éard is '''grianghraf''' ann ná íomhá a chruthaítear trí ghníomhaíocht an tsolais ar scannán, páipéar nó braiteoir leictreonach atá solas-íogair.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026|archivedate=2024-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf}}</ref> Titeann solas ar dhromchla fóta-íogair, de ghnáth scannán grianghrafadóireachta nó braiteoir leictreonach íomhánna, mar shampla CCD nó slis CMOS. Sa lá atá inniu ann, úsáidtear fóin póca chun formhór na ngrianghraf a chruthú. Úsáideann siad lionsa chun tonnfhaid solais infheicthe a dhíriú agus an méid a d’fheicfeadh an tsúil dhaonna a atáirgeadh. Tugtar “[[grianghrafadóireacht]]” ar an bpróiseas seo. == Féach freisin == * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Grianghrafadóireacht dhaite]], [[Grianghrafadóireacht dhigiteach|dhigiteach]], [[Grianghrafadóireacht infridhearg|infridhearg]], [[Grianghrafadóireacht leictreonach|leictreonach,]] [[Grianghrafadóireacht iar-aga|iar-aga]], [[Grianghrafadóireacht Schlieren|Schlieren]], [[Grianghrafadóireacht steiréascópach|steiréascópach]], [[Grianghrafadóireacht Kirlian|Kirlian]] * [[:Catagóir:Ceamaraí|Ceamaraí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Grianghraf}} [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] ghsd6umeph1169s64m5hi3uc3ci3rw3 0 85236 1316057 1313931 2026-05-28T17:30:08Z TVShowsFan2005 71551 /* Guthanna agus Criú */ 1316057 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} [[Íomhá:WonderCon 2011 - the Last Airbender costumes (5580817579).jpg|clé|mion|2011]] <span>Is sraith teilifíse [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceánach]] é '''''Avatar: An tAer-Lúbóir Deiridh'''''</span><ref>{{Cite news|teideal=Macalla Teo. on Twitter|url=https://twitter.com/MacallaTeo/status/3535810674|work=Twitter|dátarochtana=2018-08-07|language=ga}}</ref> <span>(</span>{{Lang-en|Avatar: The Last Airbender}}<span>), a craoladh ar tús ar [[Nickelodeon]] ó 2005 go dtí 2008. Aistrítear chuig Gaeilge é, agus feictear é go minic ar [[Cúla 4]].</span> == Guthanna agus Criú == * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Marcus Mac Conghail]] == Tagairtí == [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cartúin]] <references />{{Síol}} 3zmamoeg5ijovwgw6n1wunh2rvq5rnx 0 85634 1316053 1301938 2026-05-28T17:18:13Z TVShowsFan2005 71551 /* Gaeilge */ 1316053 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is sraith beochana Mheiriceánach é '''''SpongeBob SquarePants''''' ("Bob Spúinse Brístí Cearnógacha" as [[An Ghaeilge|Gaeilge]]), a chruthaigh an bitheolaí mara agus an beochantóir Stephen Hillenburg, a tháirgeann agus a léiríonn Nickelodeon. Sa tsraith feictear eachtraí i saol an [[spúinse]] antrapamorfach SpongeBob agus go leor cairde dá chuid i gcathair fhicseanúil faoi uisce ''Bikini Bottom''. Tá an tóir atá ag sraith saincheadúnais na meán agus sraith faire agus dáileoirí Nickelodeon faoi úinéireacht idirnáisiúnta MTV Networks. Ghin sé ceadúnas meán sna sraithe brabúis $ 13,000,000 ar ioncam "marsantais" do Nickelodeon. Tá an tsraith saor in aisce do gach lucht féachana. Go leor de na smaointe tsraith tháinig nuacht san oideachas agus Comic neamhfhoilsithe dar teideal ''crios idirthaoideach'' , a bhí Hillenburg cruthaíodh i lár na 1980í thosaigh sé ag forbairt ''SpongeBob'' ar an tsraith theilifíse i 1996 i ndiaidh tar éis a chailliúint Rocko Modern Music, agus rinne siad teagmháil le Tom Kenny, atá i Hillenburg i Rocko's Newest Life. Ar dtús bhí an beochan ainmnithe "SpongeBoy" agus bhí teideal tástála aige ar "SpongeBoy Ahoy!". Athraíodh na teidil seo, agus ainm reatha na sraithe á gclárú. Taispeánadh an eipeasóid phíolótach an Nickelodeon beoite ar an 1 Bealtaine, 1999 i Kids 'Choice Awards an bhliain sin agus go hoifigiúil debuted ar 17 Iúil. Tá an tsraith clúiteach ón tús mar gheall ar a simplíocht agus a achomharc do gach aoisghrúpa, agus bhí an-tóir air sa dara séasúr. Ar 21 Iúil, 2012, craoladh an tsraith athnuachana a naoú séasúr, a thosaigh le heachtra "The Extreme Spots". Ainmnithe ar an beochan i réimse na dámhachtainí éagsúla, lena n-áirítear seacht iontrálacha sa Dámhachtain Annie lamháltais óir Reel (sé agus ocht Bhuaigh, faoi seach), cúig déag ceapacháin Emmy (a bhuachan) trí tascanna déag i agus Gradaim Rogha Kids agus ceithre ainmniúchán do Leanaí BAFTA (ceithre bhuaigh). In 2011, ainmníodh ''spongiform squarepantsii'' mar ómós don charachtar teidil beoite - cineál beacán. Ar an 7 Meitheamh, 2016 an chéad uair an ceol leis an ainm céanna den tsraith ( ''SpongeBob SquarePants: The Broadway Musical'' ) Amharclann Oirthearach i Chicagoagus filleadh ar Broadway i Nua-Eabhrac i 2017. ==Aisteoirí== ===Gaeilge=== *[[Marcus Lamb]]: SpongeBob SquarePants *[[Niall O'Sioradain]]: Patrick *[[Brian Thunder]]: Squidward *[[Liam Hefferman]]: Eugene H. Krabs *[[Garrett Keogh]]: Sheldon J. Plankton *[[Carmel Stephens]]: Sandy, Karen *[[Aoife Hendrick]]: Pearl *[[Jane Farley]]: Bean Puff *[[George Sharpson]]: Scéalaí *Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] {{Clár teilifíse TG4}} [[Catagóir:SpongeBob| ]] [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999]] [[Catagóir:Cláir Nickelodeon]] [[Catagóir:SpongeBob SquarePants]] 6xuqz5pppsl4hkdfcbhwl70oi6d84hr 1316058 1316053 2026-05-28T17:30:47Z TVShowsFan2005 71551 /* Gaeilge */ 1316058 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is sraith beochana Mheiriceánach é '''''SpongeBob SquarePants''''' ("Bob Spúinse Brístí Cearnógacha" as [[An Ghaeilge|Gaeilge]]), a chruthaigh an bitheolaí mara agus an beochantóir Stephen Hillenburg, a tháirgeann agus a léiríonn Nickelodeon. Sa tsraith feictear eachtraí i saol an [[spúinse]] antrapamorfach SpongeBob agus go leor cairde dá chuid i gcathair fhicseanúil faoi uisce ''Bikini Bottom''. Tá an tóir atá ag sraith saincheadúnais na meán agus sraith faire agus dáileoirí Nickelodeon faoi úinéireacht idirnáisiúnta MTV Networks. Ghin sé ceadúnas meán sna sraithe brabúis $ 13,000,000 ar ioncam "marsantais" do Nickelodeon. Tá an tsraith saor in aisce do gach lucht féachana. Go leor de na smaointe tsraith tháinig nuacht san oideachas agus Comic neamhfhoilsithe dar teideal ''crios idirthaoideach'' , a bhí Hillenburg cruthaíodh i lár na 1980í thosaigh sé ag forbairt ''SpongeBob'' ar an tsraith theilifíse i 1996 i ndiaidh tar éis a chailliúint Rocko Modern Music, agus rinne siad teagmháil le Tom Kenny, atá i Hillenburg i Rocko's Newest Life. Ar dtús bhí an beochan ainmnithe "SpongeBoy" agus bhí teideal tástála aige ar "SpongeBoy Ahoy!". Athraíodh na teidil seo, agus ainm reatha na sraithe á gclárú. Taispeánadh an eipeasóid phíolótach an Nickelodeon beoite ar an 1 Bealtaine, 1999 i Kids 'Choice Awards an bhliain sin agus go hoifigiúil debuted ar 17 Iúil. Tá an tsraith clúiteach ón tús mar gheall ar a simplíocht agus a achomharc do gach aoisghrúpa, agus bhí an-tóir air sa dara séasúr. Ar 21 Iúil, 2012, craoladh an tsraith athnuachana a naoú séasúr, a thosaigh le heachtra "The Extreme Spots". Ainmnithe ar an beochan i réimse na dámhachtainí éagsúla, lena n-áirítear seacht iontrálacha sa Dámhachtain Annie lamháltais óir Reel (sé agus ocht Bhuaigh, faoi seach), cúig déag ceapacháin Emmy (a bhuachan) trí tascanna déag i agus Gradaim Rogha Kids agus ceithre ainmniúchán do Leanaí BAFTA (ceithre bhuaigh). In 2011, ainmníodh ''spongiform squarepantsii'' mar ómós don charachtar teidil beoite - cineál beacán. Ar an 7 Meitheamh, 2016 an chéad uair an ceol leis an ainm céanna den tsraith ( ''SpongeBob SquarePants: The Broadway Musical'' ) Amharclann Oirthearach i Chicagoagus filleadh ar Broadway i Nua-Eabhrac i 2017. ==Aisteoirí== ===Gaeilge=== *[[Marcus Lamb]]: SpongeBob SquarePants *[[Niall O'Sioradain]]: Patrick *[[Brian Thunder]]: Squidward *[[Liam Hefferman]]: Eugene H. Krabs *[[Garrett Keogh]]: Sheldon J. Plankton *[[Carmel Stephens]]: Sandy, Karen *[[Aoife Hendrick]]: Pearl *[[Jane Farley]]: Bean Puff *[[George Sharpson]]: Scéalaí *Treo gutha: [[Marcus Mac Conghail]] *Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] {{Clár teilifíse TG4}} [[Catagóir:SpongeBob| ]] [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999]] [[Catagóir:Cláir Nickelodeon]] [[Catagóir:SpongeBob SquarePants]] 484dtodtky27vj6br40jhq92qjus83d 0 91265 1315782 1312719 2026-05-28T16:11:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Catagóir 1315782 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Port Láirge)|154]]) is ea '''Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin''', aitheanta sa cheantar mar An Uaimh Oghaim, suite i g[[Contae Phort Láirge]], [[Éire]].<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=mlpDAQAAMAAJ&pg=RA1-PA199&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEILTAD#v=onepage&q=drumlohan&f=false | teideal = Proceedings of the Royal Irish Academy | date = 1d Eanáir 1874 | publisher = Royal Irish Academy | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=5C9gAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEINzAF | teideal = Ogham Inscriptions in Ireland, Wales, and Scotland | first = Sir Samuel | last = Ferguson | date = 1 January 1887 | publisher = D. Douglas | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=gYQhAQAAIAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIRDAI | teideal = The Souterrains of Ireland | first = Mark | last = Clinton | date = 1d Eanáir 2001 | publisher = Wordwell | via = Google Books }}</ref> ==Suíomh== Tá Drom Locháin suite ar talamh feirme 4&nbsp;km soir ó [[Léim Uí Bhriain]], [[An tSráidbhaile]],<ref>{{ cite web | last = Hannon | first = Ed | url = https://visionsofthepastblog.com/2016/10/03/drumlohan-ogham-stones-souterrain-waterford-ireland/ | teideal = Drumlohan Ogham Stones & Souterrain, Waterford, Ireland &#124; Visions Of The Past | website = Visionsofthepastblog.com | datev=v2016-10-03 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ag {{coord|52.162846|N|7.464882|W|display=inline|format=dms}} ==Stair== Greanadh na clocha Oghaim idir AD 400 agus 700.<ref>{{cite web | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WATERFORD/Dromlohan_OghamStones.html | teideal = Drumlohan Ogham Stones/Megalithic Monuments Of Ireland.Com | website = Megalithicmonumentsofireland.com | accessdate = 2017-05-23 }}{{Dead link|date=Bealtaine 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Creidtear gur tógadh an [[uaimh thalún]] tuairim is an 9ú haois. Cuireadh ar líne thiar thiar theas í, a haghaidh ón ngréin ag dul faoi setting sun.<ref>{{cite web | url = http://www.prehistoricwaterford.com/products/drumlohan/ | teideal = Drumlohan | published = Prehistoric Waterford | date = 2017-03-23 | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191209071401/https://www.prehistoricwaterford.com/products/drumlohan/ }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.megalithomania.com/show/site/357/drumlohan_ogham_stones_ogham_stone.htm | teideal = Prehistoric and Early Ireland @ megalithomania.com - Drumlohan Ogham Stone, County Waterford | website = Megalithomania.com | accessdate = 2017-05-23 }}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa mhí Iúil 1867, ath-aimsigh feirmeoir an cheantair an suíomh. Sa bhliain 1936, baineadh cuid den uaimh anuas agus cuireadh suas roinnt desna clocha Oghaim os cionn talún.<ref>{{ cite web | url = http://www.megalithicireland.com/Drumlohan%20Ogham%20Stones.html | teideal = Drumlohan Ogham Stones | website = Megalithicireland.com | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ==Cur síos== ===Uaimh thalún=== Tá gailearaí na huaimhe 4.9&nbsp;m ar fad agus and 1.3&nbsp;m ar leithead, le hairde dín thuas go 1.2&nbsp;m.<ref>{{ cite web | url = http://www.irishstones.org/place.aspx?p=995 | teideal = Drumlohan | website = Irishstones.org | date = 2016-06-08 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> Foirgnítear í le [[liag sheasta|liaga seasta]], agus cuireadh deich gcloch Oghaim ann mar lindéir agus taobhchlocha, roinnt díobh crochta bun os cionn.<ref>{{cite web | url = http://irishantiquities.bravehost.com/waterford/drumlohan/drumlohan.html | teideal = Drumlohan | website = Irishantiquities.bravehost.com | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191209080141/http://irishantiquities.bravehost.com/waterford/drumlohan/drumlohan.html }}</ref> Feictear [[cuasghreanadh|cuasghreantaí]] ar cheann desna díonchlocha.<ref>{{cite web | url = http://snap.waterfordcoco.ie/collections/ejournals/100754/100754-2.pdf | format = PDF | teideal = Old Waterford Society : Decies | date = 1987 | website = snap.waterfordcoco.ie | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2017-11-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171115113749/http://snap.waterfordcoco.ie/collections/ejournals/100754/100754-2.pdf }}</ref> ===Clocha Oghaim=== Tá tomhais éagsúla ag na clocha (CIIC 272–281). Déanta as ''[[greenschist]]'' atá seacht díobh, dhá as [[slinn|slinne]] agus ceann amháin as [[comhcheirtleán (geolaíocht)|comhcheirtleán]]. Léitear na hinscríbhinní: # CIIC 272 #: MANU MAGUNO GATI MOCOI MACORBO #: ''Manu'' mhaicín ''Gáeth'' chlainne ''Macorbo''<ref>{{ cite web |url = https://books.google.ie/books?id=ZsJnAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIGzAA|teideal=History of Waterford: City and County | first = Patrick C.| last = Power | date = 1d Eanáir 1990 | publisher = Mercier Press | via = Google Books }}</ref> #: b'fhéidir an [[Dál Maic-Cuirp]] de [[Déisí|Dhéise na Mumhan]] # CIIC 273 #: CALUNOVIC[A] MAQI MUCOI LIT[EN]Ị #: Culainn mhic chlainne ''Litenos''<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=hzlcAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIPDAG | teideal = And Shall These Mute Stones Speak?: Post-Roman Inscriptions in Western Britain | first = Charles | last = Thomas | date = 1d Eanáir 1994 | publisher = University of Wales Press | via = Google Books }}</ref> # CIIC 274 #: MAQI-INI ̣ ̣ ? ̣ ̣ MAQI(?) QE(?)]TTEAS #: mhic ''Ini?'' mhic ''Qetteas'' # CIIC 275 #: CUNALEGEA MAQI C[ ... ]SALAR CELI AVI QVECI #: ''Conlaoi'' mhic ''C...salar'' céile uí ''Cuach'' # CIIC 276 #: BIGU MAQI LAG... #: ''Bigu'' mhic ''Lag...'' # CIIC 277 #: BIR MAQI MUCOI ROTTAIS #: Bir mhic chlainne ''Rottis'' #: ag lua na ''Rothrige'', fo- threibh na nDéisí # CIIC 278 #: [ ... ] MAQI NE[TACUN]AS #: ... mhic ''Netacunas'' (nia cú) # CIIC 279 #: DENAVEC[A MU]COI MEDALO #: ''Denaveca'' chlainne ''Medalo'' #: b'fhéidir Dál ''Mo Dala'' # CIIC 280 #: BRO[INION]AS #: ''Broinionas'' # CIIC 281 #: DEAGOS MAQI MUCO[I ... NAI #: ''Deagos'' mhic chlainne ''...nai''<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=EJMfeHBtuVAC&pg=PA455&lpg=PA455&dq=AVI%20QVECI&source=bl&ots=G9eACOccXD&sig=uO3ZcZdz_n880oB55BTJEWg74C4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiimfWX4sLRAhXDLcAKHcVmBN8Q6AEIJTAC#v=onepage&q&f=false | teideal = Ireland: An Oxford Archaeological Guide to Sites from Earliest Times to AD 1600| first1 = Andy | last1 = Halpin | first2 = Conor | last2 = Newman | date = 26ú Deireadh Fómhair 2006 | publisher = OUP Oxford | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?site=Drumlohan&stone=272._Drumlohan_I&lang=en | teideal = Ogham in 3D - Drumlohan / 272. Drumlohan I | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2017-05-12 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ==Naisc sheachtracha== * {{Youtube|cNI92TG7lrM}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Pluaiseanna in Éirinn]] [[Catagóir:Séadchomhartha sa Chóiré Thuaidh]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin]] sh2gw62d4uy6cyhygj9aove2xymnu98 1316073 1315782 2026-05-28T17:56:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc 1316073 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Port Láirge)|154]]) is ea '''Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin''', aitheanta sa cheantar mar An Uaimh Oghaim, suite i g[[Contae Phort Láirge]], [[Éire]].<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=mlpDAQAAMAAJ&pg=RA1-PA199&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEILTAD#v=onepage&q=drumlohan&f=false | teideal = Proceedings of the Royal Irish Academy | date = 1d Eanáir 1874 | publisher = Royal Irish Academy | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=5C9gAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEINzAF | teideal = Ogham Inscriptions in Ireland, Wales, and Scotland | first = Sir Samuel | last = Ferguson | date = 1 January 1887 | publisher = D. Douglas | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=gYQhAQAAIAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIRDAI | teideal = The Souterrains of Ireland | first = Mark | last = Clinton | date = 1d Eanáir 2001 | publisher = Wordwell | via = Google Books }}</ref> ==Suíomh== Tá Drom Locháin suite ar talamh feirme 4&nbsp;km soir ó [[Léim Uí Bhriain]], [[An tSráidbhaile]],<ref>{{ cite web | last = Hannon | first = Ed | url = https://visionsofthepastblog.com/2016/10/03/drumlohan-ogham-stones-souterrain-waterford-ireland/ | teideal = Drumlohan Ogham Stones & Souterrain, Waterford, Ireland &#124; Visions Of The Past | website = Visionsofthepastblog.com | datev=v2016-10-03 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ag {{coord|52.162846|N|7.464882|W|display=inline|format=dms}} ==Stair== Greanadh na clocha Oghaim idir AD 400 agus 700.<ref>{{cite web | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WATERFORD/Dromlohan_OghamStones.html | teideal = Drumlohan Ogham Stones/Megalithic Monuments Of Ireland.Com | website = Megalithicmonumentsofireland.com | accessdate = 2017-05-23 }}{{Dead link|date=Bealtaine 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Creidtear gur tógadh an [[uaimh thalún]] tuairim is an 9ú haois. Cuireadh ar líne thiar thiar theas í, a haghaidh ón ngréin ag dul faoi setting sun.<ref>{{cite web | url = http://www.prehistoricwaterford.com/products/drumlohan/ | teideal = Drumlohan | published = Prehistoric Waterford | date = 2017-03-23 | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191209071401/https://www.prehistoricwaterford.com/products/drumlohan/ }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.megalithomania.com/show/site/357/drumlohan_ogham_stones_ogham_stone.htm | teideal = Prehistoric and Early Ireland @ megalithomania.com - Drumlohan Ogham Stone, County Waterford | website = Megalithomania.com | accessdate = 2017-05-23 }}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa mhí Iúil 1867, ath-aimsigh feirmeoir an cheantair an suíomh. Sa bhliain 1936, baineadh cuid den uaimh anuas agus cuireadh suas roinnt desna clocha Oghaim os cionn talún.<ref>{{ cite web | url = http://www.megalithicireland.com/Drumlohan%20Ogham%20Stones.html | teideal = Drumlohan Ogham Stones | website = Megalithicireland.com | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ==Cur síos== ===Uaimh thalún=== Tá gailearaí na huaimhe 4.9&nbsp;m ar fad agus and 1.3&nbsp;m ar leithead, le hairde dín thuas go 1.2&nbsp;m.<ref>{{ cite web | url = http://www.irishstones.org/place.aspx?p=995 | teideal = Drumlohan | website = Irishstones.org | date = 2016-06-08 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> Foirgnítear í le [[liag sheasta|liaga seasta]], agus cuireadh deich gcloch Oghaim ann mar lindéir agus taobhchlocha, roinnt díobh crochta bun os cionn.<ref>{{cite web | url = http://irishantiquities.bravehost.com/waterford/drumlohan/drumlohan.html | teideal = Drumlohan | website = Irishantiquities.bravehost.com | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2019-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191209080141/http://irishantiquities.bravehost.com/waterford/drumlohan/drumlohan.html }}</ref> Feictear [[cuasghreanadh|cuasghreantaí]] ar cheann desna díonchlocha.<ref>{{cite web | url = http://snap.waterfordcoco.ie/collections/ejournals/100754/100754-2.pdf | format = PDF | teideal = Old Waterford Society : Decies | date = 1987 | website = snap.waterfordcoco.ie | accessdate = 2017-05-23 | dátarochtana = 2019-12-09 | archivedate = 2017-11-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171115113749/http://snap.waterfordcoco.ie/collections/ejournals/100754/100754-2.pdf }}</ref> ===Clocha Oghaim=== Tá tomhais éagsúla ag na clocha (CIIC 272–281). Déanta as ''[[greenschist]]'' atá seacht díobh, dhá as [[slinn|slinne]] agus ceann amháin as [[comhcheirtleán (geolaíocht)|comhcheirtleán]]. Léitear na hinscríbhinní: # CIIC 272 #: MANU MAGUNO GATI MOCOI MACORBO #: ''Manu'' mhaicín ''Gáeth'' chlainne ''Macorbo''<ref>{{ cite web |url = https://books.google.ie/books?id=ZsJnAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIGzAA|teideal=History of Waterford: City and County | first = Patrick C.| last = Power | date = 1d Eanáir 1990 | publisher = Mercier Press | via = Google Books }}</ref> #: b'fhéidir an [[Dál Maic-Cuirp]] de [[Déisí|Dhéise na Mumhan]] # CIIC 273 #: CALUNOVIC[A] MAQI MUCOI LIT[EN]Ị #: Culainn mhic chlainne ''Litenos''<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=hzlcAAAAMAAJ&q=drumlohan&dq=drumlohan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL99XW48LRAhVIL8AKHS_zAXkQ6AEIPDAG | teideal = And Shall These Mute Stones Speak?: Post-Roman Inscriptions in Western Britain | first = Charles | last = Thomas | date = 1d Eanáir 1994 | publisher = University of Wales Press | via = Google Books }}</ref> # CIIC 274 #: MAQI-INI ̣ ̣ ? ̣ ̣ MAQI(?) QE(?)]TTEAS #: mhic ''Ini?'' mhic ''Qetteas'' # CIIC 275 #: CUNALEGEA MAQI C[ ... ]SALAR CELI AVI QVECI #: ''Conlaoi'' mhic ''C...salar'' céile uí ''Cuach'' # CIIC 276 #: BIGU MAQI LAG... #: ''Bigu'' mhic ''Lag...'' # CIIC 277 #: BIR MAQI MUCOI ROTTAIS #: Bir mhic chlainne ''Rottis'' #: ag lua na ''Rothrige'', fo- threibh na nDéisí # CIIC 278 #: [ ... ] MAQI NE[TACUN]AS #: ... mhic ''Netacunas'' (nia cú) # CIIC 279 #: DENAVEC[A MU]COI MEDALO #: ''Denaveca'' chlainne ''Medalo'' #: b'fhéidir Dál ''Mo Dala'' # CIIC 280 #: BRO[INION]AS #: ''Broinionas'' # CIIC 281 #: DEAGOS MAQI MUCO[I ... NAI #: ''Deagos'' mhic chlainne ''...nai''<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=EJMfeHBtuVAC&pg=PA455&lpg=PA455&dq=AVI%20QVECI&source=bl&ots=G9eACOccXD&sig=uO3ZcZdz_n880oB55BTJEWg74C4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiimfWX4sLRAhXDLcAKHcVmBN8Q6AEIJTAC#v=onepage&q&f=false | teideal = Ireland: An Oxford Archaeological Guide to Sites from Earliest Times to AD 1600| first1 = Andy | last1 = Halpin | first2 = Conor | last2 = Newman | date = 26ú Deireadh Fómhair 2006 | publisher = OUP Oxford | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?site=Drumlohan&stone=272._Drumlohan_I&lang=en | teideal = Ogham in 3D - Drumlohan / 272. Drumlohan I | website = Ogham.celt.dias.ie | date = 2017-05-12 | accessdate = 2017-05-23 }}</ref> ==Naisc sheachtracha== * ''[https://www.youtube.com/watch?v=cNI92TG7lrM Ogham Stones in Ireland - Drumlohan Souterrain, Waterford Ireland]'' ar YouTube ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Pluaiseanna in Éirinn]] [[Catagóir:Séadchomhartha sa Chóiré Thuaidh]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin]] cua6ss62a7zdufh2zaefe9ffj47wojp 0 91811 1316088 1073602 2026-05-28T18:49:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316088 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is é '''''Infernal Devices''''' den [[Mortal Engines Quartet]], sraith leabhar faoi eachtraí draíodóra óig. [[Philip Reeve]] a scríobh. == Carachtair == * ''Hester Shaw'' * ''Tom Natsworthy'' == Naisc sheachtracha == * [http://www.philip-reeve.com/ Suíomh oifigiúil Philip Reeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206221719/http://www.philip-reeve.com/ |date=2019-12-06 }} == Tagairtí == {{Reflist}} * {{cite book | last = Keazor | first = Henry | author-link = Henry Keazor | title = Techniknostalgie und Retrotechnologie | issue = Techniknostalgie und Retrotechnologie | editor1-last = Böhn | editor1-first = Andreas | editor2-last = Möser | editor2-first = Kurt | year = 2010 | pages = 129 - 147 |chapter='Mortal Engines' und 'Infernal Devices': Architektur- und Technologie-Nostalgie bei Philip Reeve}} {{Mortal Engines}} [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Predator Cities]] 8f8rs6rpbv30fck8oiw8ge3jrep12xz 0 99251 1316059 1170618 2026-05-28T17:45:13Z Krok6kola 45045 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:20220218 151607 aoil.jpg]] → [[File: lime mortar 20220218 aoil.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 1316059 wikitext text/x-wiki Is cineál saoirseachta é moirtéal aoil a dhéantar le [[carbónáitiú ]] [[aol|aoil]]. Roimh aireagán [[stroighin Portland]], bhí moirtéal aoil coitianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/lime-mortar|teideal=Lime Mortar - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|work=www.sciencedirect.com|dátarochtana=2022-06-25}}</ref> [[Íomhá: lime mortar 20220218 aoil.jpg|mion|Stroighin Portland (ar chlé) agus moirtéal aoil (ar dheis).]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Saoirseacht]] jdf884cfxdervvvr9syxrapt3kvf7o0 0 99656 1316056 1283692 2026-05-28T17:29:38Z TVShowsFan2005 71551 /* Sraith Raidió agus Leabhar */ 1316056 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is file, scríbhneoir, ceoltóir agus craoltóir é [[Marcus Mac Conghail]] atá lonnaithe idir [[Baile Átha Cliath]] agus [[Gaillimh]]. D’fhoilsigh Coiscéim ''Ceol Baile (Dánta agus Amhráin)'' cnuasach filíochta leis in 2014 agus bronnadh Duais Michael Hartnett air sa bhliain 2015. Is ball den bhanna [[IMLÉ]], ‘tuar dóchais do thodhchaí an cheoil nua-chumtha i nGaeilge'. Foilsíodh dánta leis in Feasta, Southword Journal, The Stinging Fly, Comhar, agus in ''Poetry Ireland Review''. Léigh sé ag Fíochán Filí i [[Heilbhic]], Cúirt sa Ghaillimh, An Fhéile Bheag Filíochta ar an m[[Buailtín]], Ó Bhéal i g[[Corcaigh]], Fleadh Phádraig i mBéal Feirste, Staccato i mBÁC, The International Literature Festival Dublin, agus ag [[Imram]]. Craoladh a shaothar ar an raidió agus ar an teilifís in Éirinn agus bhí sé le clos ar BBC Radio 4 mar chuid de chlár ar nua-fhilíocht na Gaeilge. Chuir sé leabhairín mangaire in eagar sa bhliain 2014, ''Línte Leictreacha'' an t-ainm a bhí air. Cnuasach a bhí ann a bhailigh dánta ó fhilí an Phubaill Ghaeilge ag an bPicnic Leictreach le chéile. Oibríonn sé le [[Raidió na Gaeltachta]]. ==Sraith Raidió agus Leabhar== Sraith raidió a bhí i Meascra a craoladh ar [[RnaG]]. Níor tugadh mar threoir ach píosa a chur ar fáil nach rachadh mórán thar na cúig nóiméad agus guth a chur leis ansin sa stiúideo ar ball. Cuireadh leabhar amach faoin teideal ''Meascra ón Aer''. Tagann ábhar an leabhair seo ón tsraith raidió ‘Meascra’ a rinne Mac Conghail do Raidió na Gaeltachta. Iarracht a bhí sa tsraith ardán a thabhairt don scríbhneoireacht nua agus ábhar siamsaíochta agus machnamh a chur ar fáil. Tá meascán mór ábhar sa leabhar – aistí agóide, gearrscéalta, dánta, cuimhní cinn agus eile agus is iontach an réimse ábhar, stíleanna agus guthanna atá ann le 40 scríbhneoir éagsúil lena n-áirítear [[Caitríona Ní Chléirchín]], [[Eoghan Mac Giolla Bhríde]], [[Biddy Jenkinson]], [[Antain Mac Lochlainn,]] [[Réaltán Ní Leannáin]], [[Aindrias Ó Cathasaigh]], [[Caitlín Nic Íomhair]] agus [[Cathal Póirtéir]]. == Guthanna == * [[Avatar: An tAer-Lúbóir Deiridh]] (2008) * [[Dot.]]: Mr Marshall (2018) == Foireann léiriúcháin == * [[SpongeBob SquarePants]] (2002) * [[Wallace and Gromit's World of Invention]] (2012) * [[Bear Mor is Glog]] (2013) * [[Jamie's Got Tentacles]] (2017) == Treo gutha == * [[Muppets Anocht]] (2001) * [[Angelo Rules]] (2010) * [[Dude, That's My Ghost]] (2015) * [[Breadwinners]] (2015) ==Féach freisin== * [[Spásas (banna ceoil)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Conghail, Marcus Mac}} [[Catagóir:Craoltóirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:IMLÉ]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] 1z6axu611tswagjcaphp9mxnqxs5bhk 0 100052 1316140 1174666 2026-05-29T04:54:20Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316140 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Breitheamh]] is ea '''Mary Laffoy''' (a rugadh [[17 Meitheamh]] [[1945]]), ar scor inniu. Tá sí ina hUachtarán ar an g[[Coimisiún um Athchóiriú an Dlí]] ó 2018.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lawreform.ie/law-reform/who-we-are.329.html|teideal=Mary Laffoy|údar=lawreform.ie|dátarochtana=2021|archivedate=2020-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527073345/https://www.lawreform.ie/law-reform/who-we-are.329.html}}</ref> == Saol == Bhain an Laffoy céim B.A. amach ó Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath i 1968. Ina dhiaidh sin, idir 1968 agus 1971, rinne sí staidéar ar an dlí i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus ag Cumann Onórach Óstaí an Rí i mBaile Átha Cliath. Glaodh chun an Bharra í i mí Iúil 1971. Bhí sí ag cleachtadh mar abhcóide ó théarma na féile Michíl 1971 go dtí gur ceapadh í ar an Ard-Chúirt. Glacadh léi chuig Barra na Sinsear i dtéarma na féile Michíl 1987. Ceapadh an Laffoy ina Breitheamh den [[Ard-Chúirt (Éire)|Ard-Chúirt]] i mí Aibreáin 1995. Nuair a bhí sí ar Bhinse na hArd-Chúirte, bhí sí páirteach go príomha i ndlíthíocht shibhialta, go príomha i réimse an dlí sheansaireachta. Ceapadh Laffoy ar an g[[Cúirt Uachtarach na hÉireann|Cúirt Uachtarach]] i mí Dheireadh Fómhair 2013. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Breithiúna Éireannacha|Breithiúna Éireannacha]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Laffoy, Mary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1945]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] ljclf68wd9ydfffl8bdrojilg8nkg75 0 100593 1316051 1315553 2026-05-28T17:17:54Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316051 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}: Ghlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> In 2026, scríobh [[Ilya Remeslo]], bolscaire de chuid na Rúise agus blagadóir náisiúnach : ‘Níl an t-arm ag dul chun tosaigh san Úcráin, níl an cogadh ag dul áit ar bith. Tá na caillteanais ollmhór. Táimid ag troid faoi chríocha bídeacha nach dtabharfaidh tada don Rúis i ndeireadh na dála.’<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dearcadh-diultach-faoi-chogadh-putin-ag-scaipeadh-mar-a-dheanfadh-galar-togalach/|teideal=Dearcadh diúltach faoi chogadh Putin ag scaipeadh mar a dhéanfadh galar tógálach|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=12 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol''" (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] p9a34taueo1epqreomk2cui4j7qc8oe 1316052 1316051 2026-05-28T17:18:00Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1312798 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}: Ghlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> In 2026, scríobh [[Ilya Remeslo]], bolscaire de chuid na Rúise agus blagadóir náisiúnach : ‘Níl an t-arm ag dul chun tosaigh san Úcráin, níl an cogadh ag dul áit ar bith. Tá na caillteanais ollmhór. Táimid ag troid faoi chríocha bídeacha nach dtabharfaidh tada don Rúis i ndeireadh na dála.’<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dearcadh-diultach-faoi-chogadh-putin-ag-scaipeadh-mar-a-dheanfadh-galar-togalach/|teideal=Dearcadh diúltach faoi chogadh Putin ag scaipeadh mar a dhéanfadh galar tógálach|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=12 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol''" (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] bxvuf5s2srk81oeme91du9lgsb2ilfc 0 101802 1316149 1224131 2026-05-29T11:51:32Z TGcoa 21229 1316149 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba [[píblíne|phíblíne]] mhór [[Gás nádúrtha|gháis]] '''Nord Stream 2''' (nó '''NS2'''), 1207 ciliméadar idir an Rúis agus an Ghearmáin. Tháinig deireadh leis an obair thógála i mí Mheán Fómhair 2021. Bhí an phíblíne réidh le gás a thabhairt ón [[An Rúis|Rúis]] chun na [[An Ghearmáin|Gearmáine]]. Ach ní raibh deimhniúcháin déanta riamh ag an rialtóir [[Fuinneamh|fuinnimh]] na Gearmáine ar an obair. Faoi dheireadh, bhí an tionscadal curtha ar athlá ag an nGearmáin sa bhliain 2022 ar chúiseanna geopholaitíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pibline-nord-stream-2-on-ruis-stoptha-ag-an-ngearmain-an-teannas-faoin-ucrain-ag-eiri-nios-measa/|teideal=Píblíne Nord Stream 2 ón Rúis stoptha ag an nGearmáin, an teannas faoin Úcráin ag éirí níos measa|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-29}}</ref> [[Íomhá:Nord Stream pipe in Kotka.jpg|clé|mion|220x220px|píopa i Kotka]] [[Íomhá:PipelineInDieKrise protest Willy-Brandt-Haus 2021-01-12 18.jpg|mion|clé|Agóid i m[[Beirlín]], 12.Eanáir 2021.|220x220px]] [[Íomhá:Major Russian Gas Pipelines to Europe 06 2021 ru.svg|mion|clé|Léargas ginearálta|230x230px]] [[Íomhá:Vladimir Putin with Gerhard Schroeder-1.jpg|clé|mion|220x220px|Bhí [[Gerhard Schröder]], iar-[[Príomh-Aire|Sheansailéir]] na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] faoi bhos an chait ag [[Vladimir Putin]]]] === Tógáil === Bhí an comhlacht [[Gazprom]] na Rúise i mbun an tionscadail. Ábhar teannais ba ea spleáchas na hEorpa ar fhuinneamh ón Rúis agus tharraing an phíblíne conspóid i gcónaí. Ar dtús, ba 'réiteach' é Nord Stream 2, mar a measadh sna [[2010idí]], ar leithéid na géarchéime a tharla i ngeimhreadh na bliana 2009 nuair a dhún an Rúis na píobáin gáis ar an [[An Úcráin|Úcráin]]. Rinne an Rúis sin de bharr 'moill íocaíochta;, a dúradh ag an am. Ach fágadh tíortha eile thiar ar bheagán gáis de bharr an aighnis, rud a chuir sceon ar rialtais na hEorpa. Chuir an géarchéim seo brú ar an nGearmáin NS2 a thógáil. Ina theannta sin, bhí [[Gerhard Schröder]], iar-[[Príomh-Aire|Sheansailéir]] na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] ag déanamh stocaireacht, don [[An Rúis|Rúis]] agus ag cur Nord Stream 2 chun cinn. Thosaigh staidéar féidearthachta ar Nord Stream 2 i mí Aibreáin na bliana 2011, agus i bhfad níos déanaí, i mí na Bealtaine 2018, cuireadh tús leis an obair thógála i nGreifswald sa Ghearmáin. Bhí an t[[Aontas Eorpach]] ag brath níos mó ná riamh ar an Rúis, agus i rún ar 21 Eanáir 2021, d’iarr feisirí an Aontais Eorpaigh stop a chur le Nord Stream 2 (agus seachtrachtaí [[Éiceolaíocht|éiceolaíocha]] ann chomh maith).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/world/20210128STO96606/ceard-is-cuis-leis-an-gcaidreamh-achrannach-idir-an-eoraip-agus-an-ruis|teideal=Céard is cúis leis an gcaidreamh achrannach idir an Eoraip agus an Rúis? {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2021-02-02|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2022-05-29}}</ref> === Cosc === Ar an [[22 Feabhra]] [[2022]], bhí cosc curtha ag an nGearmáin le próiseas deimhniúcháin phíblíne chonspóideach gháis Nord Stream 2. Ba é seo freagra na Gearmáine ar aitheantas na Rúise don dá réigiún in oirthear na h[[An Úcráin|Úcráine]], [[Luhansk]] and [[Donetsk]]. Dúirt an Seansailéir [[Olaf Scholz]]: “Tá cuma theicniúil ar an stop seo ach is céim riachtanach den tionscnamh deimhniúchán a dhéanamh ar an bpíblíne agus dá uireasa ní féidir le Nord Stream 2 tosú ag feidhmiú.” === An todhchaí === Lá amháin, b'fhéidir, tarraingeoidh Nord Stream 2 b'fhéidir 55 billiún méadar ciúbach gáis in aghaidh na bliana ón Rúis chuig an nGearmáin. Sin soláthar i gcomhair 26 milliún teaghlach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.diarmuidjohnson.net/uploads/5/0/4/7/5047072/gs_don_eoraip_-_tr_ollphobn_le_tgil.pdf|teideal=Gás don Eoraip: Trí Ollphíobán le Tógáil|údar=Diarmuid Johnson|dáta=2011|dátarochtana=2022}}</ref> == Féach freisin == * [[Gerhard Schröder]] * [[Gás nádúrtha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Ghearmáin]] [[Catagóir:An Rúis]] [[Catagóir:Píblínte]] [[Catagóir:Muir Bhailt]] [[Catagóir:Gás nádúrtha]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:ECAT]] kbdzs3j32lcz2rv0o8jy8eiehbykxzk 0 110133 1316046 1315561 2026-05-28T17:17:07Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316046 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne na míleataigh Palaistíneacha [[Hamas]] (agus a chomhghuaillithe) ionsaí mór, gan choinne, ar [[Iosrael]] an 7 Deireadh Fómhair 2023, agus maraíodh 1,200.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/os-cionn-1100-duine-marbh-sa-choimhlint-idir-hamas-agus-iosrael/|teideal=Os cionn 1,100 duine marbh sa choimhlint idir Hamas agus Iosrael|dáta=2023-10-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-10-09}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Léigear iomlán ordaithe ag Aire Cosanta Iosrael ar Stráice Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1009/1409764-os-cionn-1-100-maraithe-i-gcoimhlint-iosrael-hamas/|date=2023-10-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba é freagra Iosrael ar an uafás sin tabhairt faoi fheachtas míleata in Gaza, feachtas a d’fhág os cionn 67,000<ref>gan trácht ar an domhnaíocht daoine a gortaíodh ná ar na coirp atá faoi smionagar na bhfoirgneamh ar fad a leacaíodh.</ref> duine marbh agus tubaiste dhaonnúil sa mhullach ar phobal Ghaza. Mar fhrithbheart, d’fhógair rialtas Iosrael cogadh ar "Hamas", agus léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/14-deireadh-f%C3%B3mhair-2023-maigh-eo/id1525428808?i=1000631296029|teideal=‎Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=14 Deireadh Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-10-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Timeline of the 2023 Israel–Hamas war|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Timeline_of_the_2023_Israel%E2%80%93Hamas_war&oldid=1184649496|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Mhair '''Cogadh Iosrael-Gaza''' dhá bhliain. Tháinig sos cogaidh i bhfeidhm ar an 10 Deireadh Fómhair 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: 'caithréim agus tús le ré stairiúil is ea an sos cogaidh'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1013/1538242-gaza-caithreim-agus-tus-le-re-stairiuiil-is-ea-an-sos-cogaidh/|date=2025-10-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025}} Ar an 28 Deireadh Fómhair 2023, rinne Iosrael ionradh talún ar Gaza.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/muintir-gaza-i-ngarbhaol-tubaiste-trupai-iosrael-ag-deanamh-ar-chathair-gaza/|teideal=Muintir Gaza i ngarbhaol ‘tubaiste’, trúpaí Iosrael ag déanamh ar Chathair Gaza|dáta=2023-10-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Israeli invasion of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Israeli_invasion_of_the_Gaza_Strip&oldid=1184672906|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Ní raibh meas ná aird ag Iosrael ar an mbeatha, agus rinne neamhshuim iomlán den dlí idirnáisiúnta, rud a tharraing conspóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/siorchogadh|teideal=Síorchogadh? < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=4 Nollaig 2023|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2023-12-04}}</ref> Bhí an [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza|cinedhíothú]] déanta ag Iosrael ar Phalaistínigh Gaza idir 20232-2025 cáinte os ard agus go minic ag Rialtas na hÉireann agus timpeall an domhain.{{Príomhalt|Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza}} As [[An Eabhrais|Eabhrais]], tugtar תגובות בין-לאומיות למלחמת חרבות ברזל ar "'''Cogadh Iosrael-Gaza'''" nó "Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise", agus fonn mallaithe [[Díoltas|díoltais]] ar Rialtas Iosrael, rialtas i bhfad amach ar an eite dheis. Rinne [[na Náisiúin Aontaithe]] cáineadh géar ar gach taobh.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iosrael-ag-leanuint-lena-gcogadh-dearg-beag-beann-ar-an-domhan-mor/|teideal=Iosrael ag leanúint lena gcogadh dearg beag beann ar an domhan mór|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=30 Bealtaine 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> {{Main|Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} [[Íomhá:Israel-war-Oct-8-2023.png|clé|mion|Ionsaithe ar 7/8 D.F. (Gaza ar chlé; Iosrael (buí) ar dheis)]] [[Íomhá:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 15.jpg|clé|mion|Ionsaí a rinne aerfhórsa Iosrael ... anseo scriosadh mosc i Khan Younis]] [[Íomhá:Gaza death graph.png|clé|mion|Líon na marbh, dar leis na figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, meastacháin i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar]] == Ionsaí ar Iosrael == Ar an 7 Deireadh Fómhair 2023, cuireadh tús leis an aighneas nuair a chuaigh óglaigh de chuid Hamas (agus a chomhghuaillithe) trasna na teorainn as Gaza agus rinne ionsaí gan choinne ar Iosrael. Thug lucht Hamas 'Oibríocht Dhíle d'al-Aqsa' (عملية طوفان الأقصى, ''ʿamaliyyat ṭūfān al-ʾAqṣā''' in Araibís) air. Maítear gur mharaigh Hamas thart ar mhíle dhá chéad duine in Iosrael,<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-hostages-investigation-friendly-fire-3b6fdd4592957340b32a8ee71505b8e9|teideal=Friendly fire may have killed their relatives on Oct. 7. These Israeli families want answers now|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> páistí agus seandaoine ina measc. Tá fianaise ann a thacaíonn leis an maíomh gurbh iad airm Iosrael féin a mharaigh cuid den líon sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7th Mass Casualty Attack in Israel: Injury Profiles of Hospitalized Casualties|url=https://journals.lww.com/aosopen/fulltext/2024/09000/october_7th_mass_casualty_attack_in_israel__injury.27.aspx?utm_source=chatgpt.com|journal=Annals of Surgery Open|date=2024-09|issn=2691-3593|pages=e481|volume=5|issue=3|doi=10.1097/AS9.0000000000000481|language=en-US|author=Sharon Goldman, Ari M. Lipsky, Irina Radimislensky, Adi Givon, Ofer Almog, Avi Benov, Israel Trauma Group, Eldad Katorza}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7 Hamas-led attack on Israel|url=https://en.wikipedia.org/wiki/October_7_Hamas-led_attack_on_Israel|journal=Wikipedia|date=2025-03-23|language=en}}</ref><ref name=":4" /> Dúirt 'Fórsaí Cosanta Iosrael' gur mharaigh siad níos mó ná míle cúig chéad de na míleataigh Hamas san ionsaí.<ref name=":0" /> B'é [[Yahya Sinwar]], thar aon duine eile in [[Hamas]], a d'eagraigh an mórionsaí (bhí Ismail Haniyeh i mbun Hamas in 2023, agus ceapadh Sinwar ina cheannaire ar Hamas mí Lúnasa 2024 tar éis do na hIosraelaigh Haniyeh a fheallmharú). == Ionsaí ar Gaza, 2023 == Thosaigh arm Iosrael ag bailiú taobh amuigh d'halla teorann Gaza an 8 Deireadh Fómhair, agus iad ag ullmhú le hionsaí talún a dhéanamh. Ba ea 9 Deireadh Fómhair a thug Aire Cosanta Iosrael Yoav Gallant ordú go ndéanfaí léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]]. Ghearr siad soláthar bí, uisce, leictreachais, leighis, agus gach ní eile, mar chuid den léigear.<ref name=":0" /> Bhí na mílte Palaistíneach maraithe taobh istigh de Gaza sna hionsaithe millteacha a rinne fórsaí Iosrael agus eachtraithe eile, mar shampla, [[pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]] agus [[ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia]]. Dúirt na Náisiúin Aontaithe arís is arís go raibh beatha leanaí in Gaza i mbaol de dheasca an díhiodráitithe, srl.<ref name=":1" /> An 27 Deireadh Fómhair , thosaigh ionradh Iosrael ar Gaza i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/israeli-palestinian-conflict|teideal=Israeli-Palestinian Conflict|language=en|work=Global Conflict Tracker|dátarochtana=2024-10-27}}</ref> Dar le Roinn Sláinte Gaza, bhí breis agus 30,000 Palaistíneach maraithe idir Deireadh Fómhair - Feabhra 2024. Bhí [[Stráice Gaza]] faoi léigear le linn an ama seo agus tharla [[gorta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.refugeesinternational.org/reports-briefs/siege-and-starvation-how-israel-obstructs-aid-to-gaza/|teideal=Siege and Starvation: How Israel Obstructs Aid to Gaza|language=en-US|work=Refugees International|dátarochtana=2024-03-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Páistí ag fáil bháis leis an ocras i dtuaisceart Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0316/1438295-paisti-ag-fail-bhais-leis-an-ocras-i-dtuaisceart-gaza/|date=2024-03-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|Cinedhíothú na bPalaistíneach}} === Eachtraí in 2023 === * [[Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia|Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023]] * [[Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]], 17 Deireadh Fómhair 2023 * [[Eachtra lámhaigh in Shegaia (2023)|Eachtra lámhaigh in Shegaia,]] [[15 Nollaig]] 2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais. == 2024 == Le linn 2024, bhain Iosrael úsáid as an aerfhórsa chun armlanna Hezbollah a ionsaí go rialta. Thosaigh ionradh na Liobáine i dtús Dheireadh Fómhair. Chuir sé sin go mór leis an teannas sa réigiún.<ref name=":22">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-an-cogadh-in-gaza-scaipeadh-nios-forleithne-an-easca/|teideal=D’fhéadfadh an cogadh in Gaza scaipeadh níos forleithne an-éasca|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=15 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> Feallmharaíodh Hassan Nasrallah, ceannaire carasmatach de chuid Hezbollah, an 27 Meán Fómhair 2024. {{Main|Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí}} Feallmharaíodh [[Yahya Sinwar]], ceannaire de chuid Hamas, an 17 Deireadh Fómhair 2024. Bhí sé ráite ag [[Fórsaí Cosanta Iosrael|Fórsaí "Cosanta" Iosrael]] go raibh rún diongbháilte acu Sinwar a bhású. Mhaígh Príomhaire Netanyahu, i bhfianaise mharú cheannaire Hamas, go raibh "deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" agus "ní féidir a rá go fóill gur deireadh an chogaidh atá ann ach is cinnte gur tús an deiridh atá ann".<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" - Netanyahu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476189-deireadh-an-chogaidh-in-gaza-ag-druidim-le-hiosrael-netanyahu/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ón 7 Deireadh Fómhair 2023 go dtí mí na Nollag 2024, bhí os cionn 15,000 páiste maraithe in Gaza (líon mór acu sin níos óige ná cúig bliana d’aois)<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-saghas-celebrity-candidate-dar-leo/|teideal=Cynthia Ní Murchú : ‘Ní raibh ionam ach saghas ‘celebrity candidate’ dar leo’|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=29 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> agus 45,000 maraithe in iomlán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-death-toll-nears-45-500-as-israel-kills-48-more-palestinians/3436667|teideal=Gaza death toll nears 45,500 as Israel kills 48 more Palestinians|work=www.aa.com.tr|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> Rinne UNICEF cur síos ar Gaza mar ‘reilig’ do na mílte páiste. I gcomparáid, dúirt na Náisiúin Aontaithe mí na Samhna 2023 go bhfuair timpeall 5,400 daoine bás san iomlán i ngach coimhlint eile a bhí idir Iosrael agus Hamas ó bhí 2007 ann (am nuair a tháinig Hamas i gcumhacht in Gaza<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Gaza (2007)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Gaza_(2007)&oldid=1184457070|journal=Wikipedia|date=2023-11-10|language=en}}</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67364296/page/2|teideal=Israel-Gaza live news: Firing outside Gaza hospitals, with patients and staff trapped inside - BBC News|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/11-samhain-2023-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000634459606|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> Is minic go mbíonn na hairm atá in úsáid ag Iosrael ag teacht díreach trasna ón Aontas Eorpach, gan trácht ar na Stáit Aontaithe.<ref name=":3" /> === Básanna === Sa gcéad ocht mí den chogadh, Deireadh Fómhair 2023 go dtí Meitheamh 2024, maraíodh tuairim is 64,000 duine in Gaza, dar le taighde foilsithe san iris ''The Lancet'' ar an 10 Eanáir 2025,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02678-3/fulltext|journal=The Lancet|date=2025-02-08|issn=0140-6736|pmid=39799952|pages=469–477|volume=405|issue=10477|doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3|language=English|author=Zeina Jamaluddine, Hanan Abukmail, Sarah Aly, Oona M. R. Campbell, Francesco Checchi}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-death-toll-may-higher-official-figures-study-finds-rcna187100|teideal=Gaza death toll likely to be significantly higher than official figures, study finds|údar=nbcnews.com / taighde de chuid an London School of Hygiene and Tropical Medicine|dáta=10 Eanáir 2025}}</ref> agus arís san iris ''Nature'' ar an 30 Eanáir 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating the true number of traumatic deaths in Gaza|url=https://www.nature.com/articles/d41591-025-00008-w|journal=Nature Medicine|date=2025-01-30|issn=1546-170X|doi=10.1038/d41591-025-00008-w|language=en|author=Karen O’Leary}}</ref> Mná, páistí óga agus seanóirí os cionn 65 bliain d'aois ab ea iad 59% díobh siúd a maraíodh. Sa tréimhse céanna, dar leis an figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, ní bhfuair ach 37,000 bás, meastachán i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: tuairgneáil thréan eile faighte ag Rafah|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0613/1454520-gaza-tuairgneail-threan-eile-faighte-ag-rafah/|date=2024-06-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scrios buamaí Iosrael formhór na bhfoirgneamh i nGaza.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office|teideal=Israel’s relentless bombardment destroyed over 70% of Gaza homes|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> === Eachtraí in 2024 === *[[Sléacht Al-Rashid]], 29 Feabhra 2024 * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]], 1 Aibreán 2024 * [[Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín]], Aibreán - Bealtaine 2024 * [[Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 2024|Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024]]<ref name=":2" /> * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza]], 6 Meitheamh 2024 * [[Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach, 2024]] * [[Feallmharú Ismail Haniyeh]], Iúil 2024 * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * Feallmharú [[Yahya Sinwar]], Deireadh Fómhair 2024 [[Íomhá:Donald Trump and Benjamin Netanyahu at White House 2025 (4).jpg|mion|Donald Trump agus Benjamin Netanyahu, Feabhra 2025]] [[Íomhá:03 Trump Gaza genocide friends.png|mion|Íomhá on scigscannán, "Trump Gaza" a chuir an Teach Ban amach i mí Feabhra 2025,<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=Potential American ownership of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Potential_American_ownership_of_the_Gaza_Strip|journal=Wikipedia|date=2025-03-22|language=en}}</ref> gníomh gríosaithe.<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/infinite-scroll/donald-trumps-ai-propaganda|teideal=Donald Trump’s A.I. Propaganda|údar=Kyle Chayka|dáta=2025-03-05|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2025-03-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/02/26/world/middleeast/trump-gaza-ai-video.html|teideal=‘Fantasy’ AI Video, Shared by Trump, of Gaza as Luxury Resort Draws Scorn|údar=Natan Odenheimer, Alan Yuhas|dáta=2025-02-26|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-03-19}}</ref>]] == 2025 == An 15-19 Eanáir 2025, bhí margadh faoi shos cogaidh déanta ag Iosrael agus Hamas. Toradh an margadh seo ar roinnt míonna de chainteanna síochána<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-a-chuirfeadh-deireadh-leis-an-gcoimhlint-molta-ag-hamas/|teideal=Sos cogaidh a chuirfeadh deireadh leis an gcoimhlint molta ag Hamas|dáta=2024-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> a raibh Catar agus tíortha eile ina n-eadránaithe orthu. Bhí an margadh a rinneadh beagnach mar a chéile leis an gceann a bhí ar an mbord ó bhí mí na Bealtaine 2024 ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fada-go-bhfeicfimid-an-bhfuil-iosrael-dairire-faoi-shos-cogaidh-buan/|teideal=Ní fada go bhfeicfimid an bhfuil Iosrael dáiríre faoi shos cogaidh buan|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=27 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Mar chuid den mhargadh ceadaíodh isteach in Gaza gach lá trí thrasbhealach teorann Rafah 600 trucail lán cúnaimh agus soláthairtí leighis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/margadh-faoi-shos-cogaidh-in-gaza-deanta-ag-lucht-idirbheartaiochta/|teideal=Margadh faoi shos cogaidh in Gaza déanta ag lucht idirbheartaíochta|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bhí na scáileáin lán le híomhánna de dhaoine ag filleadh ina mílte ar na bailte in Gaza as ar ruaigeadh iad mar gheall ar ghlanadh eitneach Arm Iosrael. An chuid is mó acu ag siúl, ag iompar páistí, tochtanna, pluideanna lena mbeagán sealúchais, agus fiú a gcait.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/01/an-bruach-thiar-gan-sos-comhraic/|teideal=An bruach thiar gan sos comhraic|údar=Diarmuid Breatnach - An Páipéar|dáta=2025-01-31|language=ga-IE|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> Aistríodh trúpaí Iosrael, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm, go dtí an [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar|Bruach Thiar]] agus bhí an foréigean géaraithe go tréan ann. In ainneoin an tsosa comhraic in Gaza, ní raibh aon sos ar an mBruach Thiar. Idir ionsaithe Arm Iosrael ar bhailte agus ar cheantair ann, go háirithe ar bhaile agus campa teifeach Jenin, le hais léigear Údarás na Palaistíne ar an gcampa céanna agus ionsaithe na gcóilíneach ar bhailte Jinasfut agus Funduq, soir ó Qalqilya, lean an cogadh ar aghaidh idir na Palaistínigh agus Iosrael.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 Israeli operation in the West Bank|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Israeli_operation_in_the_West_Bank|journal=Wikipedia|date=2025-03-15|language=en}}</ref><ref name=":6" /> {{Main|Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar}} An 4 Feabhra, [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú. Ach dhiúltaigh na Palaistínigh agus oifigigh Hamas go léir an plean go géar.  Dúirt an Tánaiste Simon Harris go bhfuil réiteach dhá stáit riachtanach do mhuintir na Palaistíne agus Iosrael. <ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí an Mhárta, bhí cosc curtha ag Iosrael ar aon ábhar a thabhairt isteach go Gaza agus tá siad ag neartú ar an bhfeachtas Airm ar Bhruach Thiar na Palaistíne. Bhí an Chéad Chéim 6 seachtainí den sos cogaidh - inar déanadh malartú ar ghialla agus príosúnaigh de chuid na Palaistíne - críochnaithe. Ach in áit tosnú ar an dara céim - mar a bhí socraithe - bheartaigh Iosrael, ar chomhairle Mheiriceá, fad a chur leis an gcéad chuid den phróiseas. Bhí fonn ar Hamas cloí leis an socrú, agus tús a chur leis an dara céim, comhráití faoi fhuascailt na ngiall le deireadh a chur leis an gcogadh. Ar an 6 Márta 2025, bhí díothú Ghaza geallta ag Uachtarán Mheiriceá "muna scaoiltear saor gan mhoill na gialla" á gcoinneáil ag Hamas. Chuir Donald Trump fainic freisin ar cheannairí Hamas teitheadh as Gaza, an foláireamh deiridh a gheobhaidh siad, a dúirt sé.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title='Díothú' muintir Gaza geallta ag Trump gan fuascailt na ngiall|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0306/1500526-diothu-muintir-gaza-geallta-ag-trump-gan-fuascailt-na-ngiall/|date=2025-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (=> [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]). === Díothú Ghaza === Ar an 18 Márta 2025 i gcaitheamh na hoíche, bhris Iosrael an sos cogaidh, agus os cionn 400 Palaistíneach maraithe an lá sin; mná agus páistí iad níos mó ná a leath díobh. Tar éis dhá mhí nuair a bhí sos comhraic i bhfeidhm, a bheag nó a mhór, bhí muintir Gaza ar a dteitheadh an athuair ó ionsaithe aeir agus talún. Lean an slad ar aghaidh sna laethanta dár gcionn. {{Main|Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025}} Bhí sé curtha i leith Iosrael ag Hamas gur sháraigh siad téarmaí an tsosa chomhraic agus go raibh siad ag sárú dlíthe idirnáisiúnta agus bacanna curtha ar lastais fóirithinte éigeandála isteach chuig Gaza. Dúirt Hamas go raibh siad fós sásta dul i mbun idirbheartaíochta agus go rabhthas ag breathnú ar mholtaí Steve Witkoff, toscaire an Uachtaráin Trump.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh 50,000 (foinse: Údaráis Sláinte Gaza) idir D.F. 2023 - 23 Márta 2025 i nGaza ag Arm Iosrael, agus i dtús mhí an Mhárta, bhí 58 ina ngialla fós i nGaza, 34 básaithe ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|mion|Easáitiú éigeantach an phobail an t-am go léir]] === Bealtaine 2025 === Chuaigh [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|cúrsaí in olcas]] [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|i mBealtaine 2025]]. I dteachtaireacht físe ar na meáin shóisialta, dúirt Príomh-aire Iosrael, Benjamin Netanyahu, go bhfuil Iosrael chun smacht a fháil ar Gaza ar fad.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/19/netanyahu-says-israel-will-take-control-of-all-of-the-gaza-strip_6741416_4.html|teideal=Netanyahu says Israel will 'take control of all' of the Gaza Strip|dáta=2025-05-19|language=en|dátarochtana=2025-05-25}}</ref><ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/24-bealtaine-2025-gaillimh/id1525428808?i=1000709680529|teideal=Nuacht Mhall (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Bhí gorta faoi lán seoil in Gaza. D'fhógair ceannaire gnóthaí daonnúla na Náisiún Aontaithe, Tom Fletcher, go bhféadfadh páistí go leor bás a fháil mura gcuirtear bia ar fáil dóibh láithreach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/crk2264nrn2o|teideal=UN says no aid yet distributed in Gaza as international pressure on Israel mounts|dáta=2025-05-21|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> In ainneoin cáineadh forleathan ón bpobal idirnáisiúnta, níor cheadaigh Iosrael ach cúpla leoraí cúnaimh isteach i nGaza, cé go bhfuil níos mó ná 2.3 milliún duine ocrach le beagnach trí mhí. Mar gheall ar an ngéarchéim a bhí ag dul in olcas, cháin Príomh-aire na Ríochta Aontaithe, Keir Starmer (in éineacht le [[Emmanuel Macron]] agus [[Mark Carney]]),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxy19n4kpyo|teideal=UK, France and Canada threaten action against Israel over Gaza|dáta=2025-05-20|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Iosrael agus é ag labhairt os comhair na parlaiminte. Bíodh sin mar atá, sheachain sé úsáid a bhaint as na focail ‘glanadh eitneach’ nó ‘cinedhíothú’, agus níor gheall sé ach oiread go stopfadh sé ag díol arm le hIosrael.<ref name=":8" /> {{Main|Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025}} === Eachtraí in 2025 === * [[Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025]] * [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar]] * [[Marú oibrithe cabhracha i Rafah, 2025|Dúnmharú oibrithe cabhracha i Rafah, 23 Márta 2025]] * [[Gaza Freedom Flotilla, 2025|Eachtra Gaza Freedom Flotilla]].. Rinne Iosrael ionsaí dróin ar long shibhialtach, a bhí ag triall ar Chríocha na Palaistíne.agus ar Ghaza chun fóirithint a sheachadadh. * [[Ionsaithe ar Gaza, 18 Márta – 15 Bealtaine 2025]] * [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|Ionsaithe ar Gaza, ó 16 Bealtaine 2025]] * [[Feallmharú Anas Al-Sharif|Feallmharú Anas Al-Sharif,]] Lúnasa 2025 * [[2025 Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza|Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza]], Lúnasa 2025 * [[Aerionsaí ar Hamas i gCatar 2025|Aerionsaí ar Hamas i gCatar]], Meán Fómhair 2025 * [[Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025]] [[Íomhá:State reactions to South Africa vs. Israel ICJ case.jpg|mion|[[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] ]] == Cásanna dlí agus taidhleoireacht == Creidtear go forleathan gur [[cinedhíothú]] atá ar bun ag stát Iosrael sa Phalaistín. Tar éis don Aifric Theas cás chinedhíothaithe a thabhairt in aghaidh Iosrael sa [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta|Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]], rialaigh an Chúirt gurbh fhéidir gurbh ionann a bhfuil ar bun ag stáit Iosrael sa Phalaistín agus cinedhíothú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.icj-cij.org/node/203454|teideal=Summary of the Order of 26 January 2024}}</ref> Ailt eile: * [[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] nó [[Cinedhíothú na bPalaistíneach]] * [[Imscrúdú na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta sa Phalaistín]] * [[Scrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha]] * [[Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/apr/01/flow-of-arms-from-us-to-israel-continues-despite-ceasefire-abstention|teideal=Why do arms continue to flow from US to Israel despite ceasefire resolution?|údar=Julian Borger|dáta=2024-04-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2024-04-03}}</ref> * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] in Éirinn == Féach freisin == * [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] (Éire) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Hamas]] [[Catagóir:Stráice Gaza]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza]] [[Catagóir:2024]] [[Catagóir:Coimhlint Iosrael–Hezbollah]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Cinedhíothú]] g6t881cj7a1m3wg8w2i04668f3fx67r 1316047 1316046 2026-05-28T17:17:14Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last version by DreamRimmer: reverting vandalism 1283229 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Rinne na míleataigh Palaistíneacha [[Hamas]] (agus a chomhghuaillithe) ionsaí mór, gan choinne, ar [[Iosrael]] an 7 Deireadh Fómhair 2023, agus maraíodh 1,200.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/os-cionn-1100-duine-marbh-sa-choimhlint-idir-hamas-agus-iosrael/|teideal=Os cionn 1,100 duine marbh sa choimhlint idir Hamas agus Iosrael|dáta=2023-10-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-10-09}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Léigear iomlán ordaithe ag Aire Cosanta Iosrael ar Stráice Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1009/1409764-os-cionn-1-100-maraithe-i-gcoimhlint-iosrael-hamas/|date=2023-10-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba é freagra Iosrael ar an uafás sin tabhairt faoi fheachtas míleata in Gaza, feachtas a d’fhág os cionn 67,000<ref>gan trácht ar an domhnaíocht daoine a gortaíodh ná ar na coirp atá faoi smionagar na bhfoirgneamh ar fad a leacaíodh.</ref> duine marbh agus tubaiste dhaonnúil sa mhullach ar phobal Ghaza. Mar fhrithbheart, d’fhógair rialtas Iosrael cogadh ar "Hamas", agus léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/14-deireadh-f%C3%B3mhair-2023-maigh-eo/id1525428808?i=1000631296029|teideal=‎Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=14 Deireadh Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-10-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Timeline of the 2023 Israel–Hamas war|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Timeline_of_the_2023_Israel%E2%80%93Hamas_war&oldid=1184649496|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Mhair '''Cogadh Iosrael-Gaza''' dhá bhliain. Tháinig sos cogaidh i bhfeidhm ar an 10 Deireadh Fómhair 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: 'caithréim agus tús le ré stairiúil is ea an sos cogaidh'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1013/1538242-gaza-caithreim-agus-tus-le-re-stairiuiil-is-ea-an-sos-cogaidh/|date=2025-10-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025}} Ar an 28 Deireadh Fómhair 2023, rinne Iosrael ionradh talún ar Gaza.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/muintir-gaza-i-ngarbhaol-tubaiste-trupai-iosrael-ag-deanamh-ar-chathair-gaza/|teideal=Muintir Gaza i ngarbhaol ‘tubaiste’, trúpaí Iosrael ag déanamh ar Chathair Gaza|dáta=2023-10-31|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Israeli invasion of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Israeli_invasion_of_the_Gaza_Strip&oldid=1184672906|journal=Wikipedia|date=2023-11-11|language=en}}</ref> Ní raibh meas ná aird ag Iosrael ar an mbeatha, agus rinne neamhshuim iomlán den dlí idirnáisiúnta, rud a tharraing conspóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/siorchogadh|teideal=Síorchogadh? < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=4 Nollaig 2023|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2023-12-04}}</ref> Bhí an [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza|cinedhíothú]] déanta ag Iosrael ar Phalaistínigh Gaza idir 20232-2025 cáinte os ard agus go minic ag Rialtas na hÉireann agus timpeall an domhain.{{Príomhalt|Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza}} As [[An Eabhrais|Eabhrais]], tugtar תגובות בין-לאומיות למלחמת חרבות ברזל ar "'''Cogadh Iosrael-Gaza'''" nó "Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise", agus fonn mallaithe [[Díoltas|díoltais]] ar Rialtas Iosrael, rialtas i bhfad amach ar an eite dheis. Rinne [[na Náisiúin Aontaithe]] cáineadh géar ar gach taobh.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iosrael-ag-leanuint-lena-gcogadh-dearg-beag-beann-ar-an-domhan-mor/|teideal=Iosrael ag leanúint lena gcogadh dearg beag beann ar an domhan mór|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=30 Bealtaine 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> {{Main|Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} [[Íomhá:Israel-war-Oct-8-2023.png|clé|mion|Ionsaithe ar 7/8 D.F. (Gaza ar chlé; Iosrael (buí) ar dheis)]] [[Íomhá:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 15.jpg|clé|mion|Ionsaí a rinne aerfhórsa Iosrael ... anseo scriosadh mosc i Khan Younis]] [[Íomhá:Gaza death graph.png|clé|mion|Líon na marbh, dar leis na figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, meastacháin i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar]] == Ionsaí ar Iosrael == Ar an 7 Deireadh Fómhair 2023, cuireadh tús leis an aighneas nuair a chuaigh óglaigh de chuid Hamas (agus a chomhghuaillithe) trasna na teorainn as Gaza agus rinne ionsaí gan choinne ar Iosrael. Thug lucht Hamas 'Oibríocht Dhíle d'al-Aqsa' (عملية طوفان الأقصى, ''ʿamaliyyat ṭūfān al-ʾAqṣā''' in Araibís) air. Maítear gur mharaigh Hamas thart ar mhíle dhá chéad duine in Iosrael,<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-hostages-investigation-friendly-fire-3b6fdd4592957340b32a8ee71505b8e9|teideal=Friendly fire may have killed their relatives on Oct. 7. These Israeli families want answers now|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> páistí agus seandaoine ina measc. Tá fianaise ann a thacaíonn leis an maíomh gurbh iad airm Iosrael féin a mharaigh cuid den líon sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7th Mass Casualty Attack in Israel: Injury Profiles of Hospitalized Casualties|url=https://journals.lww.com/aosopen/fulltext/2024/09000/october_7th_mass_casualty_attack_in_israel__injury.27.aspx?utm_source=chatgpt.com|journal=Annals of Surgery Open|date=2024-09|issn=2691-3593|pages=e481|volume=5|issue=3|doi=10.1097/AS9.0000000000000481|language=en-US|author=Sharon Goldman, Ari M. Lipsky, Irina Radimislensky, Adi Givon, Ofer Almog, Avi Benov, Israel Trauma Group, Eldad Katorza}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 7 Hamas-led attack on Israel|url=https://en.wikipedia.org/wiki/October_7_Hamas-led_attack_on_Israel|journal=Wikipedia|date=2025-03-23|language=en}}</ref><ref name=":4" /> Dúirt 'Fórsaí Cosanta Iosrael' gur mharaigh siad níos mó ná míle cúig chéad de na míleataigh Hamas san ionsaí.<ref name=":0" /> B'é [[Yahya Sinwar]], thar aon duine eile in [[Hamas]], a d'eagraigh an mórionsaí (bhí Ismail Haniyeh i mbun Hamas in 2023, agus ceapadh Sinwar ina cheannaire ar Hamas mí Lúnasa 2024 tar éis do na hIosraelaigh Haniyeh a fheallmharú). == Ionsaí ar Gaza, 2023 == Thosaigh arm Iosrael ag bailiú taobh amuigh d'halla teorann Gaza an 8 Deireadh Fómhair, agus iad ag ullmhú le hionsaí talún a dhéanamh. Ba ea 9 Deireadh Fómhair a thug Aire Cosanta Iosrael Yoav Gallant ordú go ndéanfaí léigear iomlán ar [[Stráice Gaza]]. Ghearr siad soláthar bí, uisce, leictreachais, leighis, agus gach ní eile, mar chuid den léigear.<ref name=":0" /> Bhí na mílte Palaistíneach maraithe taobh istigh de Gaza sna hionsaithe millteacha a rinne fórsaí Iosrael agus eachtraithe eile, mar shampla, [[pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]] agus [[ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia]]. Dúirt na Náisiúin Aontaithe arís is arís go raibh beatha leanaí in Gaza i mbaol de dheasca an díhiodráitithe, srl.<ref name=":1" /> An 27 Deireadh Fómhair , thosaigh ionradh Iosrael ar Gaza i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/israeli-palestinian-conflict|teideal=Israeli-Palestinian Conflict|language=en|work=Global Conflict Tracker|dátarochtana=2024-10-27}}</ref> Dar le Roinn Sláinte Gaza, bhí breis agus 30,000 Palaistíneach maraithe idir Deireadh Fómhair - Feabhra 2024. Bhí [[Stráice Gaza]] faoi léigear le linn an ama seo agus tharla [[gorta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.refugeesinternational.org/reports-briefs/siege-and-starvation-how-israel-obstructs-aid-to-gaza/|teideal=Siege and Starvation: How Israel Obstructs Aid to Gaza|language=en-US|work=Refugees International|dátarochtana=2024-03-15}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Páistí ag fáil bháis leis an ocras i dtuaisceart Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0316/1438295-paisti-ag-fail-bhais-leis-an-ocras-i-dtuaisceart-gaza/|date=2024-03-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|Cinedhíothú na bPalaistíneach}} === Eachtraí in 2023 === * [[Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia|Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023]] * [[Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza]], 17 Deireadh Fómhair 2023 * [[Eachtra lámhaigh in Shegaia (2023)|Eachtra lámhaigh in Shegaia,]] [[15 Nollaig]] 2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais. == 2024 == Le linn 2024, bhain Iosrael úsáid as an aerfhórsa chun armlanna Hezbollah a ionsaí go rialta. Thosaigh ionradh na Liobáine i dtús Dheireadh Fómhair. Chuir sé sin go mór leis an teannas sa réigiún.<ref name=":22">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-an-cogadh-in-gaza-scaipeadh-nios-forleithne-an-easca/|teideal=D’fhéadfadh an cogadh in Gaza scaipeadh níos forleithne an-éasca|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=15 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> Feallmharaíodh Hassan Nasrallah, ceannaire carasmatach de chuid Hezbollah, an 27 Meán Fómhair 2024. {{Main|Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí}} Feallmharaíodh [[Yahya Sinwar]], ceannaire de chuid Hamas, an 17 Deireadh Fómhair 2024. Bhí sé ráite ag [[Fórsaí Cosanta Iosrael|Fórsaí "Cosanta" Iosrael]] go raibh rún diongbháilte acu Sinwar a bhású. Mhaígh Príomhaire Netanyahu, i bhfianaise mharú cheannaire Hamas, go raibh "deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" agus "ní féidir a rá go fóill gur deireadh an chogaidh atá ann ach is cinnte gur tús an deiridh atá ann".<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Deireadh an chogaidh in Gaza ag druidim le hIosrael" - Netanyahu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476189-deireadh-an-chogaidh-in-gaza-ag-druidim-le-hiosrael-netanyahu/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ón 7 Deireadh Fómhair 2023 go dtí mí na Nollag 2024, bhí os cionn 15,000 páiste maraithe in Gaza (líon mór acu sin níos óige ná cúig bliana d’aois)<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-saghas-celebrity-candidate-dar-leo/|teideal=Cynthia Ní Murchú : ‘Ní raibh ionam ach saghas ‘celebrity candidate’ dar leo’|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=29 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> agus 45,000 maraithe in iomlán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-death-toll-nears-45-500-as-israel-kills-48-more-palestinians/3436667|teideal=Gaza death toll nears 45,500 as Israel kills 48 more Palestinians|work=www.aa.com.tr|dátarochtana=2024-12-29}}</ref> Rinne UNICEF cur síos ar Gaza mar ‘reilig’ do na mílte páiste. I gcomparáid, dúirt na Náisiúin Aontaithe mí na Samhna 2023 go bhfuair timpeall 5,400 daoine bás san iomlán i ngach coimhlint eile a bhí idir Iosrael agus Hamas ó bhí 2007 ann (am nuair a tháinig Hamas i gcumhacht in Gaza<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Gaza (2007)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Gaza_(2007)&oldid=1184457070|journal=Wikipedia|date=2023-11-10|language=en}}</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67364296/page/2|teideal=Israel-Gaza live news: Firing outside Gaza hospitals, with patients and staff trapped inside - BBC News|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-11-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/11-samhain-2023-tiobraid-%C3%A1rann/id1525428808?i=1000634459606|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tiobraid Árann)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Samhain 2023|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-11-11}}</ref> Is minic go mbíonn na hairm atá in úsáid ag Iosrael ag teacht díreach trasna ón Aontas Eorpach, gan trácht ar na Stáit Aontaithe.<ref name=":3" /> === Básanna === Sa gcéad ocht mí den chogadh, Deireadh Fómhair 2023 go dtí Meitheamh 2024, maraíodh tuairim is 64,000 duine in Gaza, dar le taighde foilsithe san iris ''The Lancet'' ar an 10 Eanáir 2025,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02678-3/fulltext|journal=The Lancet|date=2025-02-08|issn=0140-6736|pmid=39799952|pages=469–477|volume=405|issue=10477|doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3|language=English|author=Zeina Jamaluddine, Hanan Abukmail, Sarah Aly, Oona M. R. Campbell, Francesco Checchi}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-death-toll-may-higher-official-figures-study-finds-rcna187100|teideal=Gaza death toll likely to be significantly higher than official figures, study finds|údar=nbcnews.com / taighde de chuid an London School of Hygiene and Tropical Medicine|dáta=10 Eanáir 2025}}</ref> agus arís san iris ''Nature'' ar an 30 Eanáir 2025.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Estimating the true number of traumatic deaths in Gaza|url=https://www.nature.com/articles/d41591-025-00008-w|journal=Nature Medicine|date=2025-01-30|issn=1546-170X|doi=10.1038/d41591-025-00008-w|language=en|author=Karen O’Leary}}</ref> Mná, páistí óga agus seanóirí os cionn 65 bliain d'aois ab ea iad 59% díobh siúd a maraíodh. Sa tréimhse céanna, dar leis an figiúirí ó oifigigh sláinte Gaza, ní bhfuair ach 37,000 bás, meastachán i bhfad Éireann níos lú ná an fhírinne, gan na mílte corp folaithe ag an smionagar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaza: tuairgneáil thréan eile faighte ag Rafah|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0613/1454520-gaza-tuairgneail-threan-eile-faighte-ag-rafah/|date=2024-06-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scrios buamaí Iosrael formhór na bhfoirgneamh i nGaza.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office|teideal=Israel’s relentless bombardment destroyed over 70% of Gaza homes|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> === Eachtraí in 2024 === *[[Sléacht Al-Rashid]], 29 Feabhra 2024 * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]], 1 Aibreán 2024 * [[Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín]], Aibreán - Bealtaine 2024 * [[Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 2024|Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024]]<ref name=":2" /> * [[Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza]], 6 Meitheamh 2024 * [[Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach, 2024]] * [[Feallmharú Ismail Haniyeh]], Iúil 2024 * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * Feallmharú [[Yahya Sinwar]], Deireadh Fómhair 2024 [[Íomhá:Donald Trump and Benjamin Netanyahu at White House 2025 (4).jpg|mion|Donald Trump agus Benjamin Netanyahu, Feabhra 2025]] [[Íomhá:03 Trump Gaza genocide friends.png|mion|Íomhá on scigscannán, "Trump Gaza" a chuir an Teach Ban amach i mí Feabhra 2025,<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|title=Potential American ownership of the Gaza Strip|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Potential_American_ownership_of_the_Gaza_Strip|journal=Wikipedia|date=2025-03-22|language=en}}</ref> gníomh gríosaithe.<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/infinite-scroll/donald-trumps-ai-propaganda|teideal=Donald Trump’s A.I. Propaganda|údar=Kyle Chayka|dáta=2025-03-05|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2025-03-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/02/26/world/middleeast/trump-gaza-ai-video.html|teideal=‘Fantasy’ AI Video, Shared by Trump, of Gaza as Luxury Resort Draws Scorn|údar=Natan Odenheimer, Alan Yuhas|dáta=2025-02-26|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-03-19}}</ref>]] == 2025 == An 15-19 Eanáir 2025, bhí margadh faoi shos cogaidh déanta ag Iosrael agus Hamas. Toradh an margadh seo ar roinnt míonna de chainteanna síochána<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-a-chuirfeadh-deireadh-leis-an-gcoimhlint-molta-ag-hamas/|teideal=Sos cogaidh a chuirfeadh deireadh leis an gcoimhlint molta ag Hamas|dáta=2024-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> a raibh Catar agus tíortha eile ina n-eadránaithe orthu. Bhí an margadh a rinneadh beagnach mar a chéile leis an gceann a bhí ar an mbord ó bhí mí na Bealtaine 2024 ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fada-go-bhfeicfimid-an-bhfuil-iosrael-dairire-faoi-shos-cogaidh-buan/|teideal=Ní fada go bhfeicfimid an bhfuil Iosrael dáiríre faoi shos cogaidh buan|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=27 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Mar chuid den mhargadh ceadaíodh isteach in Gaza gach lá trí thrasbhealach teorann Rafah 600 trucail lán cúnaimh agus soláthairtí leighis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/margadh-faoi-shos-cogaidh-in-gaza-deanta-ag-lucht-idirbheartaiochta/|teideal=Margadh faoi shos cogaidh in Gaza déanta ag lucht idirbheartaíochta|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bhí na scáileáin lán le híomhánna de dhaoine ag filleadh ina mílte ar na bailte in Gaza as ar ruaigeadh iad mar gheall ar ghlanadh eitneach Arm Iosrael. An chuid is mó acu ag siúl, ag iompar páistí, tochtanna, pluideanna lena mbeagán sealúchais, agus fiú a gcait.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/01/an-bruach-thiar-gan-sos-comhraic/|teideal=An bruach thiar gan sos comhraic|údar=Diarmuid Breatnach - An Páipéar|dáta=2025-01-31|language=ga-IE|dátarochtana=2025-03-24}}</ref> Aistríodh trúpaí Iosrael, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm, go dtí an [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar|Bruach Thiar]] agus bhí an foréigean géaraithe go tréan ann. In ainneoin an tsosa comhraic in Gaza, ní raibh aon sos ar an mBruach Thiar. Idir ionsaithe Arm Iosrael ar bhailte agus ar cheantair ann, go háirithe ar bhaile agus campa teifeach Jenin, le hais léigear Údarás na Palaistíne ar an gcampa céanna agus ionsaithe na gcóilíneach ar bhailte Jinasfut agus Funduq, soir ó Qalqilya, lean an cogadh ar aghaidh idir na Palaistínigh agus Iosrael.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2025 Israeli operation in the West Bank|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Israeli_operation_in_the_West_Bank|journal=Wikipedia|date=2025-03-15|language=en}}</ref><ref name=":6" /> {{Main|Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar}} An 4 Feabhra, [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta|mhol Donald Trump an pobal Palaistíneach a dhíbirt]] as Gaza go buan, agus. "Riviera an Mheánoirthir" a dhéanamh de. Mhínigh sé gur chóir do na Palaistínigh imeacht go tíortha eile, amhail an Éigipt agus an Iordáin, rud a diúltaíodh go láidir sna tíortha seo. Dúirt Trump go dtógfadh Meiriceá smacht ar Gaza agus go gcabhrófaí leis an limistéar le fostaíocht agus tithíocht a chruthú. Ach dhiúltaigh na Palaistínigh agus oifigigh Hamas go léir an plean go géar.  Dúirt an Tánaiste Simon Harris go bhfuil réiteach dhá stáit riachtanach do mhuintir na Palaistíne agus Iosrael. <ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref><ref name=":7" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump ag moladh Palaistínigh a dhíbirt as Gaza|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0205/1494793-trump-ag-moladh-palaistinigh-a-dhibirt-as-gaza/|date=2025-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí an Mhárta, bhí cosc curtha ag Iosrael ar aon ábhar a thabhairt isteach go Gaza agus tá siad ag neartú ar an bhfeachtas Airm ar Bhruach Thiar na Palaistíne. Bhí an Chéad Chéim 6 seachtainí den sos cogaidh - inar déanadh malartú ar ghialla agus príosúnaigh de chuid na Palaistíne - críochnaithe. Ach in áit tosnú ar an dara céim - mar a bhí socraithe - bheartaigh Iosrael, ar chomhairle Mheiriceá, fad a chur leis an gcéad chuid den phróiseas. Bhí fonn ar Hamas cloí leis an socrú, agus tús a chur leis an dara céim, comhráití faoi fhuascailt na ngiall le deireadh a chur leis an gcogadh. Ar an 6 Márta 2025, bhí díothú Ghaza geallta ag Uachtarán Mheiriceá "muna scaoiltear saor gan mhoill na gialla" á gcoinneáil ag Hamas. Chuir Donald Trump fainic freisin ar cheannairí Hamas teitheadh as Gaza, an foláireamh deiridh a gheobhaidh siad, a dúirt sé.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title='Díothú' muintir Gaza geallta ag Trump gan fuascailt na ngiall|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0306/1500526-diothu-muintir-gaza-geallta-ag-trump-gan-fuascailt-na-ngiall/|date=2025-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (=> [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]). === Díothú Ghaza === Ar an 18 Márta 2025 i gcaitheamh na hoíche, bhris Iosrael an sos cogaidh, agus os cionn 400 Palaistíneach maraithe an lá sin; mná agus páistí iad níos mó ná a leath díobh. Tar éis dhá mhí nuair a bhí sos comhraic i bhfeidhm, a bheag nó a mhór, bhí muintir Gaza ar a dteitheadh an athuair ó ionsaithe aeir agus talún. Lean an slad ar aghaidh sna laethanta dár gcionn. {{Main|Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025}} Bhí sé curtha i leith Iosrael ag Hamas gur sháraigh siad téarmaí an tsosa chomhraic agus go raibh siad ag sárú dlíthe idirnáisiúnta agus bacanna curtha ar lastais fóirithinte éigeandála isteach chuig Gaza. Dúirt Hamas go raibh siad fós sásta dul i mbun idirbheartaíochta agus go rabhthas ag breathnú ar mholtaí Steve Witkoff, toscaire an Uachtaráin Trump.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh 50,000 (foinse: Údaráis Sláinte Gaza) idir D.F. 2023 - 23 Márta 2025 i nGaza ag Arm Iosrael, agus i dtús mhí an Mhárta, bhí 58 ina ngialla fós i nGaza, 34 básaithe ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Líon na ndaoine maraithe ag Iosrael i nGaza thar 50,00|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0323/1503614-lion-na-ndaoine-maraithe-ag-iosrael-i-ngaza-thar-50-00/|date=2025-03-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|mion|Easáitiú éigeantach an phobail an t-am go léir]] === Bealtaine 2025 === Chuaigh [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|cúrsaí in olcas]] [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|i mBealtaine 2025]]. I dteachtaireacht físe ar na meáin shóisialta, dúirt Príomh-aire Iosrael, Benjamin Netanyahu, go bhfuil Iosrael chun smacht a fháil ar Gaza ar fad.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/19/netanyahu-says-israel-will-take-control-of-all-of-the-gaza-strip_6741416_4.html|teideal=Netanyahu says Israel will 'take control of all' of the Gaza Strip|dáta=2025-05-19|language=en|dátarochtana=2025-05-25}}</ref><ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/24-bealtaine-2025-gaillimh/id1525428808?i=1000709680529|teideal=Nuacht Mhall (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Bhí gorta faoi lán seoil in Gaza. D'fhógair ceannaire gnóthaí daonnúla na Náisiún Aontaithe, Tom Fletcher, go bhféadfadh páistí go leor bás a fháil mura gcuirtear bia ar fáil dóibh láithreach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/crk2264nrn2o|teideal=UN says no aid yet distributed in Gaza as international pressure on Israel mounts|dáta=2025-05-21|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> In ainneoin cáineadh forleathan ón bpobal idirnáisiúnta, níor cheadaigh Iosrael ach cúpla leoraí cúnaimh isteach i nGaza, cé go bhfuil níos mó ná 2.3 milliún duine ocrach le beagnach trí mhí. Mar gheall ar an ngéarchéim a bhí ag dul in olcas, cháin Príomh-aire na Ríochta Aontaithe, Keir Starmer (in éineacht le [[Emmanuel Macron]] agus [[Mark Carney]]),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxy19n4kpyo|teideal=UK, France and Canada threaten action against Israel over Gaza|dáta=2025-05-20|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-05-25}}</ref> Iosrael agus é ag labhairt os comhair na parlaiminte. Bíodh sin mar atá, sheachain sé úsáid a bhaint as na focail ‘glanadh eitneach’ nó ‘cinedhíothú’, agus níor gheall sé ach oiread go stopfadh sé ag díol arm le hIosrael.<ref name=":8" /> {{Main|Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025}} === Eachtraí in 2025 === * [[Ionsaithe Iosrael ar Gaza, Márta 2025]] * [[Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar]] * [[Marú oibrithe cabhracha i Rafah, 2025|Dúnmharú oibrithe cabhracha i Rafah, 23 Márta 2025]] * [[Gaza Freedom Flotilla, 2025|Eachtra Gaza Freedom Flotilla]].. Rinne Iosrael ionsaí dróin ar long shibhialtach, a bhí ag triall ar Chríocha na Palaistíne.agus ar Ghaza chun fóirithint a sheachadadh. * [[Ionsaithe ar Gaza, 18 Márta – 15 Bealtaine 2025]] * [[Ionsaithe ar Gaza, Bealtaine 2025|Ionsaithe ar Gaza, ó 16 Bealtaine 2025]] * [[Feallmharú Anas Al-Sharif|Feallmharú Anas Al-Sharif,]] Lúnasa 2025 * [[2025 Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza|Ionsaí ar Ospidéal Al-Nasser, Gaza]], Lúnasa 2025 * [[Aerionsaí ar Hamas i gCatar 2025|Aerionsaí ar Hamas i gCatar]], Meán Fómhair 2025 * [[Plean síochána do Gaza de chuid Trump, Meán Fómhair 2025]] [[Íomhá:State reactions to South Africa vs. Israel ICJ case.jpg|mion|[[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] ]] == Cásanna dlí agus taidhleoireacht == Creidtear go forleathan gur [[cinedhíothú]] atá ar bun ag stát Iosrael sa Phalaistín. Tar éis don Aifric Theas cás chinedhíothaithe a thabhairt in aghaidh Iosrael sa [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta|Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]], rialaigh an Chúirt gurbh fhéidir gurbh ionann a bhfuil ar bun ag stáit Iosrael sa Phalaistín agus cinedhíothú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.icj-cij.org/node/203454|teideal=Summary of the Order of 26 January 2024}}</ref> Ailt eile: * [[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|''An Afraic Theas v. Iosrael'' (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)]] nó [[Cinedhíothú na bPalaistíneach]] * [[Imscrúdú na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta sa Phalaistín]] * [[Scrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha]] * [[Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/apr/01/flow-of-arms-from-us-to-israel-continues-despite-ceasefire-abstention|teideal=Why do arms continue to flow from US to Israel despite ceasefire resolution?|údar=Julian Borger|dáta=2024-04-01|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2024-04-03}}</ref> * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] in Éirinn == Féach freisin == * [[Cinedhíothú ar Phalaistínigh Gaza]] * [[Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022]] * [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023]] * [[Gaza (scannán)|''Gaza'' (scannán 2019)]] * [[Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí]] * [[Bille na gCríocha faoi Fhorghabháil]] (Éire) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Hamas]] [[Catagóir:Stráice Gaza]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza]] [[Catagóir:2024]] [[Catagóir:Coimhlint Iosrael–Hezbollah]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Cinedhíothú]] cziiuovrxbtuq8cmhz8cohxyn5hpvto 0 113971 1316148 1274758 2026-05-29T10:02:08Z Eomurchadha 4240 1316148 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is féile cheoil agus ealaíne í '''Féile na Gealaí''' a dhéanann ceiliúradh ar chultúr comhaimseartha na Gaeilge. Bíonn an uile chineál ceoil le cloisteáil ag an bhféile champála seo, ina measc [[Popcheol|pop]], [[Rac-cheol|rac]], [[reigé]], [[Punc-rac|punc]], [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|traidisiúnta]] agus [[Rapcheol|rap]]. Is i [[Ráth Chairn]] i gcroílár [[Gaeltacht na Mí|Ghaeltacht Laighean]] a bhíonn sí ar siúl gach bliain, thar trí lá i Mí an Mheithimh.<ref name=":0" /> I measc na n-imeachtaí eile a bhíonn ar siúl seachas ceol bíonn filíocht le [[REIC]] nó [[IMRAM]], [[ióga]], damhsa, ceardlanna amhránaíochta, agus ceardlanna teanga i nGaeilge na hÉireann agus i n[[Gaeilge na hAlban]].<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://colmcille.net/ga/feile-na-gealai/|teideal=Féile na Gealaí|údar=Aodh Mac Ruairí|dáta=15 Bealtaine 2020|work=colmcille.net|dátarochtana=06 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240606172809/https://colmcille.net/ga/feile-na-gealai/|archivedate=06 Meitheamh 2024}}</ref> Eagraíonn baill d'[[AerachAiteachGaelach]] imeachtaí [[Bród aerach|Bród]]. Chuir [[GaelGÁIRÍ]] gig grinn ar siúl in 2022 agus 2023 le leithéidí [[Julie Jay]].<ref name=":0" /> An fuirseoir [[Tadhg Hickey]] a bhí ag déanamh seó grinn in 2024.<ref name=":3" /> Ón tús, tá "an nasc le h[[Albain]] i gcónaí iontach tábhachtach" do lucht eagraithe na féile idirnáisiúnta seo.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/feile-na-gealai-scoth-an-cheoil-agus-na-sluaite-gael-ag-damhsa/41754636.html|teideal=Féile na Gealaí: Scoth an cheoil agus na sluaite Gael ag damhsa|údar=[[Caoimhe Ní Chathail]]|dáta=15 Meitheamh 2022|work=Irish Independent ([[Seachtain]])|dátarochtana=03 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603224917/https://www.independent.ie/seachtain/feile-na-gealai-scoth-an-cheoil-agus-na-sluaite-gael-ag-damhsa/41754636.html|archivedate=03 Meitheamh 2024}}</ref> Na céadta duine a bhíonn ag triail uirthi ó gach cearn d'Éirinn, thar [[Sruth na Maoile|Shruth na Maoile]] ó Albain, ó [[Gaeilge Mhanann|Mhanainn]], ón m[[An Bhreatain Bheag|Breatain Bheag]], ó [[Sasana|Shasana]], agus ó áiteanna nach iad. Bíonn "fuinneamh, cairdeas agus suáilceas le mothú as an slua" ag an bhféile.<ref name=":1" /> Chuir [[Edel Ní Churraoin]] agus [[Hannah Ní Bhaoill]] tús léi in 2016 agus tá sí ann mar thoradh ar an obair chrua a dhéanann an coiste deonach a eagraíonn í bliain i ndiaidh bliana.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/an-slua-is-mo-go-dti-seo-ag-feile-na-gealai-agus-na-gaeil-ag-tarraingt-ar-rath-chairn-glas-na-mi/a1882163809.html|teideal=‘An slua is mó go dtí seo’ ag Féile na Gealaí agus na Gaeil ag tarraingt ar Ráth Chairn glas na Mí|dáta=2023-06-14|language=|work=Irish Independent|dátarochtana=2024-06-03}}</ref> Tháinig na ceannródaithe rac Gaeilge [[Na Fíréin]] "ar ais le chéile arís do cheolchoirm eisíoch" ag an bhféile in 2024.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0513/1448858-feile-na-gealai-2024-ticeidi-ar-diol/|teideal=Féile na Gealaí i Ráth Chairn Glas Gréine na Mí|dáta=16 Bealtaine 2024|work=[[RTÉ]]|dátarochtana=04 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603003739/https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0513/1448858-feile-na-gealai-2024-ticeidi-ar-diol/|archivedate=03 Meitheamh 2024}}</ref> Bíonn Lá Teaghlaigh ar siúl mar chuid den fhéile agus mar chuid den fhéile náisiúnta [[Cruinniú na nÓg]] chomh maith. == Gradaim == Is í Féile na Gealaí a chrú an duais i gcomhair [[Liosta Buaiteoirí Ghradaim NÓS#Féile na Bliana|Fhéile na Bliana]] ag Gradaim NÓS beagnach gach bliain go dtí gur cuireadh deireadh leis, an bhliain inar bunaíodh an fhéile san áireamh. An t-aon bhliain amháin nár bhuaigh sí, fuair sí ainmniúchán. Vóta poiblí a bhíodh i gceist leis an ngradam sin.<ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gradaim-nos-2020/|teideal=Gradaim NÓS 2020|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=06 Meitheamh 2024}}</ref> ==10 mbliana d’Fhéile na Gealaí== Sa bhliain 2026 ceiliúradh 10 mbliana den fhéile. Ina measc siúd a bhí ar ardán, bhí [[Sexy Tadhg]], [[Jiggy]], [[SuperCéilí]], [[Le Boom]], [[Huartan]], [[Grooveline]], [[Boss Sound Manifesto]] agus [[Clann Mhic Ruairí]]. Bhí cuairteoirí a tháinig thar Sruth na Maoile chomh maith; [[Baby Guinness]] agus [[DLÙ]]. == Taisteal == Eagraítear bus díreach go dtí na Féile ó [[Club Chonradh na Gaeilge|Chlub an Chonartha]] i mBÁC ar an Aoine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/bus-chuig-feile-na-gealai-o-chlub-chonradh-na-gaeilge-tickets-891928059837|teideal=Bus chuig Féile na Gealaí ó Chlub Chonradh na Gaeilge|dáta=|language=|work=Eventbrite|dátarochtana=05 Meitheamh 2024}}</ref> Déantar amhlaidh ó Bhéal Feirste uaireanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/bus-bac-go-feile-na-gealai-lan-go-beal/|teideal=Bus BÁC go Féile na Gealaí lán go béal!|údar=Foireann NÓS|dáta=05 Meitheamh 2018|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=05 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181227222351/https://nos.ie/cultur/bus-bac-go-feile-na-gealai-lan-go-beal/|archivedate=27 Nollaig 2018}}</ref> Téann bus 188 go dtí Ráth Chairn ó [[Droichead Átha|Dhroichead Átha]] tríd an [[An Uaimh|Uaimh]], bailte a bhfuil nascanna acu le Béal Feirste agus le BÁC. == Féach freisin == * [[An Phicnic Leictreach#Gaeilge|An Picnic Leictreach]] * [[Dorn san Aer]] * [[Liú Lúnasa]] * [[ROC1 (féile cheoil)|ROC1]] * [[An Fhéile Chraiceáilte]] * [[Picnic Ráth Chairn]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.feilenagealai.com/ Suíomh oifigiúil] * [https://feilenagealai.bandcamp.com/ Siopa] * [https://www.eventbrite.ie/e/bus-chuig-feile-na-gealai-o-chlub-chonradh-na-gaeilge-tickets-891928059837 Bus ó BhÁC] * Físeán de chuid [[Nós (iris)|NÓS]] faoi bhunú na féile: [https://www.youtube.com/watch?v=G0fFm-ssiSU Féile na Gealaí] * Físeán de chuid [[Meon Eile|Mheon Eile]] ina tríú bhliain: [https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/feile-na-gealai-ag-dul-o-neart-go-neart Féile na Gealaí ag dul ó neart go neart] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir: Féilte Gaeilge]] [[Catagóir: Féilte Éireannacha|*]] [[Catagóir: Féilte ceoil|*]] [[Catagóir: Féilte rac-cheoil|*]] [[Catagóir: Ceol Comhaimseartha na Gaeilge]] [[Catagóir: Rac-cheol]] [[Catagóir: Rapálaithe Gaeilge|*]] [[Catagóir: Racghrúpaí Gaeilge|*]] [[Catagóir: Gaeltacht na Mí]] [[Catagóir: Contae na Mí]] [[Catagóir: Féilte Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir: Tograí idirghaelacha]] [[Catagóir: Féilte a bunaíodh in 2016]] [[Catagóir: Bunaithe sa bhliain 2016]] [[Catagóir: Bunaithe sna 2010í]] [[Catagóir: Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Féile na Bliana]] [[Catagóir: Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Féile na Bliana]] {{Síolta ceol}} {{Síol-ie}} iwwmyc8uxpvmi5zskcdc0fabxk2jlo5 0 115334 1316133 1269329 2026-05-29T00:04:43Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316133 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is [[liagchiorcal]] é '''Liagchiorcal an Droma Bhig''' atá suite 2.4 km (1.5 mhíle) soir ó [[Cuan Dor]], [[Contae Chorcaí]], [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]].{{Sfn|Weir|1980}}{{Sfn|Weir|2008}}<ref name='Logainm'>{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1418380|title=Liagchiorcal an Droma Bhig/Drombeg Stone Circle {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2024-11-30|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Cé nach sampla suntasach é, tá an Droma Bhig ar cheann de na suíomhanna meigiliteacha is mó a dtugtar cuairt air in Éirinn, agus tá sé cosanta faoi [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Acht na Séadchomharthaí Náisiúnta]].{{Sfn|Noonan|2001}} Tochlaíodh é i 1958, nuair a thángthas ar iarsmaí créamtha ógánaigh i bpota i lár an chiorcail.{{Sfn|Noonan|2001}} == Gnéithe == [[Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_West.jpg|clé|mion| Suíomh ag an Droma Bhig]] Ba é a bhí sa [[liagchiorcal]] ar dtús ná seacht gcloch déag a bhfuil spásáil eatarthu agus tá 13 díobh ann fós. Tá na clocha déanta as gaineamhchloch áitiúil.{{Sfn|Newland|2003}} Ta an chiorcal 9.3 m (31 tr) ar trastomhas. Mar liagchiorcal aiseach nó "Corcaigh-Ciarraí", tá dhá chloch iontrála níos airde suite os comhair cloch aiseach chuimsithigh. Tá a ais dírithe siar ó dheas i dtreo na gréine.{{Sfn|Noonan|2001}} Is í an chloch is faide siar (1.9m ar fad) an dronuilleog fhada agus tá dhá mharc cupáin ubhchruthacha uirthi, ceann amháin le fáinne timpeall uirthi. {{Sfn|Weir|1980}} Liagchiorcal aiseach, ar a dtugtar liagchiorcal “cineál Corcaigh-Ciarraí” freisin, tá péire de chlocha tairsí aiseacha 1.8m ar airde ar gach taobh dó, a mharcálann an bealach isteach chuig an gciorcal cloiche, agus a aghaidh ar an gcloch altóir luí seoil.{{Sfn|Newland|2003}} Cruthaíonn an socrú seo ais thiar theas, agus treoraíonn sé an séadchomhartha i dtreo na gréine ag dul i rith [[Grianstad|ghrianstad]] an gheimhridh.<ref name="SP">{{Cite web-en|url=http://www.stonepages.com/ireland/drombeg.html|title=Drombeg stone circle, Co Cork|publisher=Stonepages.com|access-date=6 January 2017}}</ref>{{Sfn|Fahy|1959}}{{Sfn|Noonan|2001}} In aice leis an liagchiorcal, timpeall 40m siar, tá dhá bhoth cruinn réamhstairiúil le ballaí cloiche agus [[fulacht fiadh]].{{Sfn|Noonan|2001}} Tugann fianaise le fios go raibh an fulacht fiadh in úsáid go dtí timpeall an 5ú haois AD. Den dá bhothán, bhí díon adhmaid ar an gceann is mó agus cuaillí adhmaid mar thaca acu. Tá taisí d'ionad cócaireachta ar an taobh thoir den bhothán níos lú. Téann cabhsa ó na botháin go dtí an fulacht fiadh, a bhfuil teallach, tobar agus umar uisce ann.{{Sfn|Weir|1980}} == Tochailtí == Tar éis roinnt suirbhéanna go luath sna 1900idí,{{Sfn|Keogh|2017}} rinneadh an suíomh a thochailt agus a athchóiriú i 1957.{{Sfn|Fahy|1959}} Tugann [[Dátú radacarbóin|dhátú radacarbóin]] ar shamplaí a tógadh ón suíomh le fios go raibh sé gníomhach c. 1100–800 R.Ch. I bpota inbhéartaithe, a fuarthas i lár an chiorcail, bhí iarsmaí créamtha ógánach óg fillte le héadach tiubh. Fuarthas an pota cóngarach do lár an chiorcail agus thángthas air taobh le sligí briste agus cnuasach scuabtha ó breocharn.<ref name="SP"/> == Gailearaí == <gallery mode="packed"> Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_Portal.jpg|alt=Portal stones| Clocha tairseach Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_East.jpg|alt=Slabs on the west side| Leaca ar an taobh thiar Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_Fireplace.jpg|alt=Cooking place| Áit chócaireachta Íomhá:Drombeg_dwelling_remains.jpg|alt=Dwelling remains| Fanann teaghais </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.megalithicireland.com/Drombeg.htm Megalithic Ireland - Photographs of Drombeg] * [http://www.megalithomania.com/show/image/6777 Megalithomania - Site plan and photographs of Drombeg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514085808/http://www.megalithomania.com/show/image/6777 |date=2008-05-14 }} [[Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] [[Catagóir:Liagchiorcail]] 8ffijwkn8g8yl3p9qblv3jqf1e19m6k 0 117106 1316044 1315551 2026-05-28T17:16:47Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316044 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Bhí teochtaí curiarrachta nua ann ar fud an domhain, aon uair amháin eile, le linn 2025. Mar shampla, bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin).<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Íomhá:The-Jet-stream-from-north-China-and-Japan-crosses-the-southern-USA-and-over-to-Europe Q320.jpg|clé|mion|2025: Tháinig ''La Niña'' in áit ''El Niño'' |220x220px]] [[Íomhá:Sunset fire Los Angeles view 1.jpg|clé|mion|An radharc ó Sunset bd, West Hollywood, Los Angeles, Eanair 2025|220x220px]] [[Íomhá:Storm Éowyn hits Ireland (Copernicus 2025-01-27).png|clé|mion|Stoirm Éowyn (Copernicus 2025-01-27)|220x220px]] [[Íomhá:Precipitation anomaly in Europe, March 2025 (Copernicus 2025-04-09).png|clé|mion|Mí an Mhárta 2025: fliuch sa Spáinn, tirim in Éirinn (Copernicus 2025-04-09)|220x220px]] [[Íomhá:Abbeydorneystormeowyn.jpg|clé|mion|220x220px|Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh in Éirinn]] == Cúlra == Bhí teochtaí curiarrachta ann ar fud an domhain le linn 2024. Ar an 10 Eanáir 2025, dúirt an tseirbhís [[Clár Copernicus|Copernicus]], a dhéanann anailís ar an athrú aeráide, gurbh í an bhliain 2024 ba theo riamh ó cuireadh tús le taifid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='2024 ba theo riamh'-Copernicus|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0110/1490071-2024-ba-theo-riamh-copernicus/|date=2025-01-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag deireadh na bliana 2024, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024, mar gheall ar [[El Niño]] 2023-2024. Tá baint ag ''El Niño'' le hardú teochta, fearthainn throm agus triomach ar fud an domhain ó am go chéile,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Met Éireann: 2023 ar an mbliain ba theo riamh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1228/1423946-met-eireann-2023-ar-an-mbliain-ba-theo-riamh/|date=2023-12-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig ''[[La Niña]]'' in áit ''El Niño'' i ndeireadh na bliana 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theinertia.com/environment/january-warmest-record-la-nina-2025-began/|teideal=Despite Arrival of La Niña, 2025 Began With the Warmest January On Record|údar=Juan Hernandez|dáta=2025-02-07|language=en-US|work=The Inertia|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar theacht ''[[La Niña]]'' in áit El Niño. Ach a mhalairt ar fad a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> == 2025 == Ba é Eanáir 2025 an mhí Eanáir ba theo riamh ar domhan, go dtí sin. Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar imeacht [[El Niño]]. Ach a leithéid a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024. Lean an taifead nua sraith de thaifid teochta níos airde ó lár 2023. Ach fós, i mí Feabhra, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024.<ref name=":2" /> Taifead aeráide aon uair amháin eile: bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin), dar le [[Clár Copernicus|Copernicus]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/second-warmest-march-globally-large-wet-and-dry-anomalies-europe|teideal=Second-warmest March globally, large wet and dry anomalies in Europe|údar=Copernicus|dáta=2025-04-08|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2025-04-09}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.seaandjob.com/worlds-record-breaking-heat-streak-extends-into-march/|teideal=World’s Record-Breaking Heat Streak Extends Into March {{!}} Sea and Job|údar=SEAANDJOB|language=en-US|dátarochtana=2025-04-09}}</ref> agus focal ar bith faoi ar tuairisc.ie nó rte.ie. Dar le Copernicus, d'ardaigh meánteocht na mór-roinne i mí Márta go dtí breis agus 6 Celsius, rud a d’fhág go raibh sé 0.26C ní ba theo ná mí Márta 2014, an ceann ba theo roimhe sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/drochthuar-daeraid-an-phlaineid-e-an-t-ardu-leanunach-teasa/|teideal=Drochthuar d’aeráid an phláinéid é an t-ardú leanúnach teasa|údar=NÓS|dáta=2025-04-10|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2025-04-15}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar bhonn domhanda bhí an teocht 1.6C níos airde ná na leibhéil a bhí ann roimh an ré thionsclaíoch, rud ar ábhar mór imní é ó tharla go raibh sé de sprioc ag an domhan ag an am an difear sin a shrianadh go dtí 1.5C faoi 2100. Le cois an teasa neamhghnách san Eoraip, thit muiroighear an Artaigh go dtí an leibhéal ab ísle in aon mhí Márta ag a bhfuil sonraí satailíte ag Copernicus ina leith.<ref name=":3" /> Bhuail tonn teasa iarthar na hEorpa i mí an Mheithimh 2025. {{Main|Tonnta teasa na hEorpa, 2025}} == Tubaistí == Bhris [[Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025|falscaithe amach i Los Angeles agus sna ceantair máguaird]] ar chósta thiar na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2025, Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/12/us/californias-worst-wildfires-history.html|teideal=How the Destruction in Los Angeles Ranks in California’s Fire History|údar=Samuel Granados, Nicholas Bogel-Burroughs, Soumya Karlamangla|dáta=2025-01-09|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-01-10}}</ref> {{Main|Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025}} == In Éirinn == Ba í 2025 an dara bliain ba teocha in Éirinn ó tosaíodh na taifid agus tá 7 gcinn den 10 mbliana ba theocha riamh tagtha le 20 bliain anuas. Bhí an bháisteach níos tréine freisin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title="Praiseach" ó neamart Rialtas cáinte ag Ceannasaí Athrú Aeráide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0401/1566232-praiseach-neamart-rialtas-cainte-ag-ceannasai-athru-aeraide/|date=2026-04-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí Aibreáin in Éirinn, bhí an aimsir "breá" brothallach. Bhí idir theaspach agus thriomach ar fud na tíre idir 8-11 Aibreán – teaspach de réir Met Éireann agus triomach de réir Uisce Éireann – agus an teocht chomh hard le 21.8 céim i g[[Caisleán na Deirge]] ar an 10 Aibreán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/weather/articles/c99p142g143o|teideal=Highest temperature of the year reached as hay fever season continues|dáta=2025-04-11|language=en-GB|work=BBC Weather|dátarochtana=2025-04-15}}</ref> Bhí Uisce Éireann ag achainí ar an bpobal a bheith spárálach agus uisce a chaomhnú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 20 céim inniu, 21 céim amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0409/1506630-teocht-chomh-hard-le-20-ceim-inniu-21-ceim-amarach/|date=2025-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an teocht chomh hard le 29+ céim in áiteanna in Éirinn ar an 20-21 Meitheamh<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/ni-weather-mini-heatwave-ends-with-scattered-showers-to-continue/a592223428.html|teideal=NI weather: Mini heatwave ends with scattered showers to continue|dáta=2025-06-22|language=en-GB|work=BelfastTelegraph.co.uk|dátarochtana=2025-06-22}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teaspach as cuimse geallta, athrú aeráide is cúis leis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0620/1519456-teaspach-as-cuimse-geallta-athru-aeraide-is-cuis-leis/|date=2025-06-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> agus bhí an samhradh thar a bheith brothallach. Timpeall 19 Iúil 2025, fuair idir 800 agus 900 iasc bás in [[Abhainn Dhroichead Uí Dhálaigh]] in oirthuaisceart [[Loch Síleann]] i g[[Contae an Chabháin|Co an Chabháin]]. An aimsir ba chúis le marú na n-iasc. Bhí teocht an uisce ró-ard agus an leibhéal ocsaigine tuaslagtha ró-íseal ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Iascach Intíre Éireann leis an dlí a chur ar thruaillitheoirí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0929/1535840-iascach-intire-eireann-leis-an-dli-a-chur-ar-thruaillitheoiri/|date=2025-09-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh agus ba í an stoirm ba mheasa riamh ó thaobh costais agus luach €300 milliún de chúiteamh árachais íoctha amach, gan trácht ar na laigeachtaí a léiríodh sa ngréasán fuinnimh agus uisce agus cumarsáide. Ar an taobh eile den scéal b'éigean d'Uisce Éireann ciondáil a dhéanamh ar 49 soláthar uisce poiblí sa samhradh anuraidh nuair a tugadh foláireamh teaspaigh in 15 contae.<ref name=":4" /> == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2022]], [[Aimsir na bliana 2023]], [[Aimsir na bliana 2024]], [[Aimsir na bliana 2026]] * [[Tonnta teasa na hEorpa, 2025]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2025}} [[Catagóir:Aimsir na bliana 2025]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] 91qx211ognhdtzlmm4qwrgnbg121c3t 1316045 1316044 2026-05-28T17:16:59Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|talk]]) to last version by DreamRimmer: reverting vandalism 1310481 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Bhí teochtaí curiarrachta nua ann ar fud an domhain, aon uair amháin eile, le linn 2025. Mar shampla, bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin).<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Íomhá:The-Jet-stream-from-north-China-and-Japan-crosses-the-southern-USA-and-over-to-Europe Q320.jpg|clé|mion|2025: Tháinig ''La Niña'' in áit ''El Niño'' |220x220px]] [[Íomhá:Sunset fire Los Angeles view 1.jpg|clé|mion|An radharc ó Sunset bd, West Hollywood, Los Angeles, Eanair 2025|220x220px]] [[Íomhá:Storm Éowyn hits Ireland (Copernicus 2025-01-27).png|clé|mion|Stoirm Éowyn (Copernicus 2025-01-27)|220x220px]] [[Íomhá:Precipitation anomaly in Europe, March 2025 (Copernicus 2025-04-09).png|clé|mion|Mí an Mhárta 2025: fliuch sa Spáinn, tirim in Éirinn (Copernicus 2025-04-09)|220x220px]] [[Íomhá:Abbeydorneystormeowyn.jpg|clé|mion|220x220px|Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh in Éirinn]] == Cúlra == Bhí teochtaí curiarrachta ann ar fud an domhain le linn 2024. Ar an 10 Eanáir 2025, dúirt an tseirbhís [[Clár Copernicus|Copernicus]], a dhéanann anailís ar an athrú aeráide, gurbh í an bhliain 2024 ba theo riamh ó cuireadh tús le taifid.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='2024 ba theo riamh'-Copernicus|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0110/1490071-2024-ba-theo-riamh-copernicus/|date=2025-01-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag deireadh na bliana 2024, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024, mar gheall ar [[El Niño]] 2023-2024. Tá baint ag ''El Niño'' le hardú teochta, fearthainn throm agus triomach ar fud an domhain ó am go chéile,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Met Éireann: 2023 ar an mbliain ba theo riamh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1228/1423946-met-eireann-2023-ar-an-mbliain-ba-theo-riamh/|date=2023-12-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig ''[[La Niña]]'' in áit ''El Niño'' i ndeireadh na bliana 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theinertia.com/environment/january-warmest-record-la-nina-2025-began/|teideal=Despite Arrival of La Niña, 2025 Began With the Warmest January On Record|údar=Juan Hernandez|dáta=2025-02-07|language=en-US|work=The Inertia|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar theacht ''[[La Niña]]'' in áit El Niño. Ach a mhalairt ar fad a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> == 2025 == Ba é Eanáir 2025 an mhí Eanáir ba theo riamh ar domhan, go dtí sin. Ceapadh go mbeadh Eanáir 2025 níos fuaire ná Eanáir 2024 mar gheall ar imeacht [[El Niño]]. Ach a leithéid a tharla agus bhris Eanáir 2025 taifead Eanáir 2024. Lean an taifead nua sraith de thaifid teochta níos airde ó lár 2023. Ach fós, i mí Feabhra, bhí an chuid is mó taighdeoirí ag súil go mbeadh 2025 beagán níos fuaire ná 2023 agus 2024.<ref name=":2" /> Taifead aeráide aon uair amháin eile: bhí mí an Mhárta 2025 an Márta ba theo dár taifeadadh riamh san Eoraip (go dtí sin), dar le [[Clár Copernicus|Copernicus]]<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/second-warmest-march-globally-large-wet-and-dry-anomalies-europe|teideal=Second-warmest March globally, large wet and dry anomalies in Europe|údar=Copernicus|dáta=2025-04-08|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2025-04-09}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.seaandjob.com/worlds-record-breaking-heat-streak-extends-into-march/|teideal=World’s Record-Breaking Heat Streak Extends Into March {{!}} Sea and Job|údar=SEAANDJOB|language=en-US|dátarochtana=2025-04-09}}</ref> agus focal ar bith faoi ar tuairisc.ie nó rte.ie. Dar le Copernicus, d'ardaigh meánteocht na mór-roinne i mí Márta go dtí breis agus 6 Celsius, rud a d’fhág go raibh sé 0.26C ní ba theo ná mí Márta 2014, an ceann ba theo roimhe sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/drochthuar-daeraid-an-phlaineid-e-an-t-ardu-leanunach-teasa/|teideal=Drochthuar d’aeráid an phláinéid é an t-ardú leanúnach teasa|údar=NÓS|dáta=2025-04-10|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2025-04-15}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar bhonn domhanda bhí an teocht 1.6C níos airde ná na leibhéil a bhí ann roimh an ré thionsclaíoch, rud ar ábhar mór imní é ó tharla go raibh sé de sprioc ag an domhan ag an am an difear sin a shrianadh go dtí 1.5C faoi 2100. Le cois an teasa neamhghnách san Eoraip, thit muiroighear an Artaigh go dtí an leibhéal ab ísle in aon mhí Márta ag a bhfuil sonraí satailíte ag Copernicus ina leith.<ref name=":3" /> Bhuail tonn teasa iarthar na hEorpa i mí an Mheithimh 2025. {{Main|Tonnta teasa na hEorpa, 2025}} == Tubaistí == Bhris [[Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025|falscaithe amach i Los Angeles agus sna ceantair máguaird]] ar chósta thiar na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2025, Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/12/us/californias-worst-wildfires-history.html|teideal=How the Destruction in Los Angeles Ranks in California’s Fire History|údar=Samuel Granados, Nicholas Bogel-Burroughs, Soumya Karlamangla|dáta=2025-01-09|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-01-10}}</ref> {{Main|Falscaithe i ndeisceart California, Eanáir 2025}} == In Éirinn == Ba í 2025 an dara bliain ba teocha in Éirinn ó tosaíodh na taifid agus tá 7 gcinn den 10 mbliana ba theocha riamh tagtha le 20 bliain anuas. Bhí an bháisteach níos tréine freisin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title="Praiseach" ó neamart Rialtas cáinte ag Ceannasaí Athrú Aeráide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0401/1566232-praiseach-neamart-rialtas-cainte-ag-ceannasai-athru-aeraide/|date=2026-04-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I dtús mhí Aibreáin in Éirinn, bhí an aimsir "breá" brothallach. Bhí idir theaspach agus thriomach ar fud na tíre idir 8-11 Aibreán – teaspach de réir Met Éireann agus triomach de réir Uisce Éireann – agus an teocht chomh hard le 21.8 céim i g[[Caisleán na Deirge]] ar an 10 Aibreán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/weather/articles/c99p142g143o|teideal=Highest temperature of the year reached as hay fever season continues|dáta=2025-04-11|language=en-GB|work=BBC Weather|dátarochtana=2025-04-15}}</ref> Bhí Uisce Éireann ag achainí ar an bpobal a bheith spárálach agus uisce a chaomhnú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 20 céim inniu, 21 céim amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0409/1506630-teocht-chomh-hard-le-20-ceim-inniu-21-ceim-amarach/|date=2025-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an teocht chomh hard le 29+ céim in áiteanna in Éirinn ar an 20-21 Meitheamh<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/ni-weather-mini-heatwave-ends-with-scattered-showers-to-continue/a592223428.html|teideal=NI weather: Mini heatwave ends with scattered showers to continue|dáta=2025-06-22|language=en-GB|work=BelfastTelegraph.co.uk|dátarochtana=2025-06-22}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teaspach as cuimse geallta, athrú aeráide is cúis leis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0620/1519456-teaspach-as-cuimse-geallta-athru-aeraide-is-cuis-leis/|date=2025-06-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> agus bhí an samhradh thar a bheith brothallach. Timpeall 19 Iúil 2025, fuair idir 800 agus 900 iasc bás in [[Abhainn Dhroichead Uí Dhálaigh]] in oirthuaisceart [[Loch Síleann]] i g[[Contae an Chabháin|Co an Chabháin]]. An aimsir ba chúis le marú na n-iasc. Bhí teocht an uisce ró-ard agus an leibhéal ocsaigine tuaslagtha ró-íseal ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Iascach Intíre Éireann leis an dlí a chur ar thruaillitheoirí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0929/1535840-iascach-intire-eireann-leis-an-dli-a-chur-ar-thruaillitheoiri/|date=2025-09-29|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ba le [[Stoirm Éowyn]] in 2025 a tháinig na gálaí ba mheasa riamh agus ba í an stoirm ba mheasa riamh ó thaobh costais agus luach €300 milliún de chúiteamh árachais íoctha amach, gan trácht ar na laigeachtaí a léiríodh sa ngréasán fuinnimh agus uisce agus cumarsáide. Ar an taobh eile den scéal b'éigean d'Uisce Éireann ciondáil a dhéanamh ar 49 soláthar uisce poiblí sa samhradh anuraidh nuair a tugadh foláireamh teaspaigh in 15 contae.<ref name=":4" /> == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2022]], [[Aimsir na bliana 2023]], [[Aimsir na bliana 2024]], [[Aimsir na bliana 2026]] * [[Tonnta teasa na hEorpa, 2025]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2025}} [[Catagóir:Aimsir na bliana 2025]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] 36g5gpncivoxxdxmzp6w410gxtbhhhr 0 119342 1315691 1315371 2026-05-28T12:10:55Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315691 wikitext text/x-wiki  {{DISPLAYTITLE:Fakemink}}  {{WD Bosca Sonraí Duine|genere={{Liosta comhréidh|*[[Cloud rap]]}}|nacionalitat=[[Sasanach]]|religio=[[Moslamach]]|lloc_naixement={{Dáta breithe agus aois|2005|1|29|df=yes}}|ocupacio={{Liosta comhréidh|*Rapálaí *léiritheoir }}|epoca=2020-láthair|nom_original=Vincenzo Camille|residencia=[[Londain]], [[an Ríocht Aontaithe]]|imatge=Fakemink performing in London, photographed by Teddy Westside.jpg}} Is rapálaí Sasanach é '''Vincenzo Camille,''' (a rugadh ar an 29 Eanair 2005) a thugtar air '''Fakemink''' ('''9090gate''' roimhe sin) freisin. Is ball iomráiteach é don domhan rapcheol ar an taobh tuathail, agus d'eisigh sé go leor singilí agus albam stiúideo amháin ainmnithe ''London's Saviour''. == Tús a Shaoil == Rugadh Vincenzo Camille ar an 29ú lá d'Eanáir, 2005, i [[Londain]]. [https://genius.com/artists/Fakemink]Thosaigh sé ag déanamh ceol ar [[Fl studio]] nuair a tá sé deich mbliana d'aois, agus thosaigh sé ag rapáil in 2020. [https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Gairm == D'eisigh fakemink a chéad albam stiúideo, darbh ainm ''London's Saviour'', ar an 22ú lá de Nollaig, 2023. D'eisigh níos mó ná caoga singilí in 2024. [https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-rae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215183921/https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-rae |date=2025-02-15 }}Rinneadh mearscaipeadh ar a shingil ''"Easter Pink"'' agus bhí sé roinnte dá lán foilseacháin ceolta.[https://www.clashmusic.com/news/fakeminks-easter-pink-is-exceptional/][https://grmdaily.com/fakemink-easter-pink/][https://www.stereogum.com/2296981/fakemink-easter-pink/music/][https://pitchfork.com/reviews/tracks/fakemink-easter-pink/] Bhí páirt ag fakemink mar aoi gan choinne ag [[Wireless Festival]] taobh le [[Drake]] i mí Iúil 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/watch-drake-bring-out-central-cee-dave-skepta-j-hus-and-more-for-his-second-night-headlining-wireless-festival-3878004|teideal=Watch Drake bring out Central Cee, Dave, Skepta, J Hus and more for his second night headlining Wireless Festival|údar=Laura Molloy|dáta=2025-07-13|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-07-17}}</ref> == Saol pearsantú == Is de bhunadh na Ailgéarach agus Indiach é, is Moslamach é atá ag cleachtadh a creidimh agus staonann sé ó alcól agus pornagrafaíocht.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Tionchair agus ealaíontacht == Faigheann a cheol cur síos mar leagan níos "séimhe" den fhosheánra den rapcheol jerk, cé nach gceapann sé go bhfuil sé cuid den domhain ceoil sin. Deir sé gur Dean Blunt “an ceoltóir is fearr a raibh riamh ann”. Chomh maith leis sin, luann sé na drumaí ón amhrán “Headlines” (le [[Drake]] in 2011) mar luaththionchar mór. Tá [[Imogen heap|Imogen Heap]], [[Kanye West]], [[Hype Williams]] agus [[Nettspend]] i measc na dtionchar eile.[https://nobells.blog/fakemink-interview/] == Dioscliosta == === Albaim stiúideo === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''London's Saviour'' | * Scaoilte: 22 Nollaig, 2023 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Ceirnín Leathfhada === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" |Teideal ! scope="col" style="width:18em;" | Sonraí |- ! scope="row" | ''Wild One'' | * Eisithe: 5 Aibreán, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- ! scope="row" | ''Furever'' | * Eisithe: 10 Meitheamh, 2024 * Lipéad: EtnaVeraVela * Formáidí: Íoslódáil dhigiteach |- |} === Singilí === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:15em;" |Teideal ! scope="col" |Bliain ! scope="col" |Albam |- ! scope="row" |"Art House" | rowspan="3" |''2022'' |- ! scope="row" |"ak58" |- ! scope="row" |"godiva" |- ! scope="row" |"real hospitality" | rowspan="10" |''2023'' |- ! scope="row" |"Oh Tina" |- ! scope="row" |"9God" |- ! scope="row" |"Hey" |- ! scope="row" |"YM" |- ! scope="row" |"Medicine" |- ! scope="row" |"Freebase" |- ! scope="row" |"Im Just Bait" |- ! scope="row" |"Hi, I'm blessed" |- ! scope="row" |"Die Till You Live" |- ! scope="row" |"Me and Rosh" | rowspan="67" |''2024'' |- ! scope="row" |"Not Today" |- ! scope="row" |"Fur Coat Life" |- ! scope="row" |"RS11" |- ! scope="row" |"Heartbroken" |- ! scope="row" |"Little" |- ! scope="row" |"I'm So Peng" |- ! scope="row" |"Mink" |- ! scope="row" |"Same Mistakes" |- ! scope="row" |"Amnesia" |- ! scope="row" |"Exotic Pop" |- ! scope="row" |"Laced" |- ! scope="row" |"Apples and Pears" |- ! scope="row" |"London Pound Cake" |- ! scope="row" |"In Smoke, We Trust" |- ! scope="row" |"Orchid" <small>(le Fimiguerrero)</small> |- ! scope="row" |"Zealousy" |- ! scope="row" |"Nobody" |- ! scope="row" |"Bhad Bhabie 2" |- ! scope="row" |"Dust Freestyle" |- ! scope="row" |"Lemon" |- ! scope="row" |"Chipped Tooth Ballerinas" |- ! scope="row" |"Ragebait" |- ! scope="row" |"Wookies" |- ! scope="row" |"Catty" |- ! scope="row" |"Plush" <small>(le Rada)</small> |- ! scope="row" |"Slurricane" <small>(le EsDeeKid)</small> |- ! scope="row" |"Can't let go" |- ! scope="row" |"Pink Picasso" |- ! scope="row" |"Scary Life" |- ! scope="row" |"Sniffany" |- ! scope="row" |"Tropical Freestyle" |- ! scope="row" |"Plum Freestyle" |- ! scope="row" |"Youngest In Charge" |- ! scope="row" |"Royal" |- ! scope="row" |"Sour" |- ! scope="row" |"Posh Thot" |- ! scope="row" |"Thank God" |- ! scope="row" |"Spend Money Lie" |- ! scope="row" |"Deja Vu" |- ! scope="row" |"Lemon Cherry Escort" |- ! scope="row" |"I Kno" |- ! scope="row" |"Disco Biscuit" |- ! scope="row" |"Crush" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"Ooh" <small>(le GhostInnaFurCoat)</small> |- ! scope="row" |"Die Today" |- ! scope="row" |"Shih Tzu" <small>(le Xaviersobased)</small> |- ! scope="row" |"Oreoz" |- ! scope="row" |"Secret" |- ! scope="row" |"Brat" |- ! scope="row" |"LVMH" |- ! scope="row" |"Cats" |- ! scope="row" |"So Blown" |- ! scope="row" |"Dont Look Back" |- ! scope="row" |"Nah #Freestyle" |- ! scope="row" |"Cant Stop" |- ! scope="row" |"No License" |- ! scope="row" |"Ibiza" |- ! scope="row" |"pj" |- ! scope="row" |"Bite My Lip" |- ! scope="row" |"Givenchy" |- ! scope="row" |"Colder" |- ! scope="row" |"PillowFight" <small>(le ok)</small> |- ! scope="row" |"No Thanks" |- ! scope="row" |"Training" |- ! scope="row" |"Naughty or Nice" |- ! scope="row" |"Bambi" |- ! scope="row" |"Kacey Lola" | rowspan="12" |''2025'' |- ! scope="row" |"War Clothes" |- ! scope="row" |"Easter Pink" |- ! scope="row" |"Receipt" <small>(le wasse)</small> |- ! scope="row" |"I'm Dead" |- ! scope="row" |"Face to Face" |- ! scope="row" |"Milk" |- ! scope="row" |"Music and Me" |- ! scope="row" |"MAKKA" <small>(le Ecco2k)</small> |- !"Under Your Skin" |- !"Snow White" |- !"Braces" |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2005]] djokhovczvirakc0mufoavbdd3khmb2 2 120601 1316139 1315362 2026-05-29T04:46:46Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1316139 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |- | style='text-align:right'| 9 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |} {{Wikidata list end}} dvxpxmlkcmharfuki9b0hf80xjr0jbe 0 122302 1316048 1315557 2026-05-28T17:17:23Z Марин и его друзья. Подводные истории9 74619 https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww 1316048 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww https://www.youtube.com/watch?v=5-eCEmwlOww {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhí géarchéim eacnamaíochta, pholaitíochta agus go deimhin dhaonna, i Veiniséala sna 2010idí. Tháinig Nioclás Maduro i gcomharbacht ar [[Hugo Chávez]] mar uachtarán ar Veiniséala in 2013 agus ba é rialtas Maduro ba chúis leis cuid mhór. Cuireadh imeaglú agus forlámhas ina leith go minic. Bhí an tír buailte go holc ag an imirce sna 2010idí. Ba é an bád bán an t-aon dóchas a bhí ann. [[Íomhá:Gdp-per-capita-maddison.png|clé|mion|220x220px|[[Olltáirgeacht intíre]] in aghaidh an duine]] [[Íomhá:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 17 Nollaig 2016]] [[Íomhá:Venezuela's health expenditure; 1999 -.png|clé|mion|220x220px|Caiteachas sláinte an stáit ]] [[Íomhá:Parque Cristal Protestas 2017 09.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 22 Bealtaine 2017]] [[Íomhá:Venezuelan diaspora map.svg|mion|220x220px|Diaspóra Veiniséala, 2019|clé]] [[Íomhá:Immigrant Venezuelan homeless asking for help in the street.jpg|clé|mion|220x220px|Teifeach, 2020, sa [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]]]] [[Íomhá:Number-of-deaths-from-malaria-who, 2000 to 2023, VEN.svg|clé|mion|220x220px|D'imigh an [[Maláire|mhaláire]] ó smacht sa tír]] [[Íomhá:Frontera San Antonio - Cúcuta (2018) 04.jpg|clé|mion|220x220px|Glúin an bháid bháin, Frontera San Antonio - Cúcuta, 2018]] [[Íomhá:Gráfica desempleados Venezuela presidencia Nicolás Maduro.png|clé|mion|220x220px|Dífhostaíocht (an [[An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]])]] [[Íomhá:Paola Ramírez body.jpg|clé|mion|220x220px|19 Aibreán 2017, dúnmharú Paol Ramírez;<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Killing of Paola Ramírez|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Killing_of_Paola_Ram%C3%ADrez&oldid=1205886588|journal=Wikipedia|date=2024-02-10|language=en}}</ref> chuaigh an ráta dúnmharaithe in olcas sna 2010idi]] == Imeachtaí == Idir 2015-2018, thréig 2.3 milliún duine (os cionn 7 faoin gcéad den daonra) an tír (sin a léirigh figiúirí ó na Náisiúin Aontaithe ag an am). Sin é an líon céanna teifeach – nó gar go leor dó – a thug aghaidh ar an Eoraip ón Meánoirthear agus ón Afraic sa tréimhse chéanna. '''2018''' Is beag conspóid a chothaigh an sruth inimirceach seo i Meiriceá Theas go dtí 2018.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-reiteoidh-athruithe-eacnamaiochta-i-veiniseala-an-ghearcheim-imirce-is-mo-da-bhfacthas-riamh-i-meiricea-theas/|teideal=An réiteoidh athruithe eacnamaíochta i Veiniséala an ghéarchéim imirce is mó dá bhfacthas riamh i Meiriceá Theas?|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Lúnasa 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Ach in 2018 bhí baic thaistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ag go leor de na tíortha in aice láimhe; mar shampla, bhí bac taistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ó thús 2018 ag an gColóim agus an tSile. Chothaigh athlonnú na scórtha míle teifeach as Veiniséala fud fad na Brasaíle go leor conspóide sa tír sin.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/briatharchath-i-meiricea-theas-agus-maduro-agus-bolsonaro-in-adharca-a-cheile/|teideal=Briatharchath i Meiriceá Theas agus Maduro agus Bolsonaro in adharca a chéile|údar=Alex Hijmans|dáta=16 Eanáir 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> I mí Lúnasa 2018 rinneadh ionsaí ar champa teifeach as Veiniséala i mbaile teorann sa Bhrasaíl. Rinneadh ionsaí ar champa inimirceach i mbaile beag Pacaraima i dtuaisceart na Brasaíle, áit a thrasnaigh os cionn 500 Veiniséalach an teorainn idir an dá thír chuile lá. De bharr na dteifeach, bhí brú ollmhór ar sheirbhísí sláinte agus sóisialta an bhaile. Cuireadh an lasair sa bhairille nuair a rinne roinnt Veiniséalach fear gnó áitiúil a robáil. Ansin chuir buíon de mhuintir na háite campa de chuid na n-inimirceach trí thine agus theith 1,200 teifeach ar ais thar teorainn go Veiniséala. Ní bhíodh pas ag teastáil ó shaoránaigh Veiniséala chun taisteal chuig mórchuid na dtíortha eile i Meiriceá Theas. Ach in 2018 bhí pas á éileamh ar mhuintir Veiniséala ag Peiriú agus Eacuadór, rud a d’fhág na sluaite Veiniséalach a bhí gan phasanna sáinnithe ar theorainneacha na dtíortha sin. Bhí géarchéim na n-inimirceach as Veiniséala ina hábhar imní ar oileáin [[Arúba|Aruba]], [[Curaçao|Curação]] agus Bonaire (nach bhfuil ach dhá scór ciliméadar amach ó chósta Veiniséala). Is cuid den Ísiltír iad (agus, dá réir sin, den Aontas Eorpach). Tháinig 5,000 teifeach go dtí Aruba in 2018, nó ionann is 5 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin, agus 6,000 ar oileán [[Curaçao|Curação]], nó ionann is 4 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin sin. ==== Beartas eacnamaíochta ==== Agus cúrsaí ag dul in olcas in 2018, chuir Maduro pacáiste beartas eacnamaíochta i bhfeidhm chun dul i ngleic leis an ngéarchéim bhoilscithe agus sholáthair bhia sa tír. Baineadh cúig náid de luach airgeadra na tíre (ar baisteadh ainm nua air lena chois, ''bolívar soberano''), tháinig méadú 3,000 faoin gcéad ar an íosphá, agus cuireadh deireadh leis an bhfóirdheontas don ola (bíodh an peitreal is saoire ar domhan ar fáil i Veiniséala). Ba bheag an mhuinín a chuir muintir Veiniséala sna beartais. Bhí agóidí móra sna cathracha agus scuainí ollmhóra ag na hollmhargaí agus faitíos ar an bpobal go rachadh géarchéim an tsoláthair bhia i ndonas.<ref name=":0" /> '''2019''' I mí Eanáir 2019 insealbhaíodh Maduro don dara tréimhse in oifig aige. Cuireadh caimiléireacht toghchánaíochta i leith an rialtais agus rinne an freasúra baghcat ar an toghchán. Dúirt ceannaire an fhreasúra, Juan Guaidó, a bhí ina uachtarán ar "thionól náisiúnta Veiniséala" ag an am, go mbeadh sé féin sásta áit an uachtaráin Maduro a thógáil. Mhaígh Guaidó go raibh an ceart sin aige de réir an bhunreachta, ós rud é gur mheas an freasúra go raibh uachtaránacht Maduro mídhlisteanach. Bhí Veiniséala i gceartlár cogadh idé-eolaíoch a bhí á fhearadh ag pobalóirí de chuid na heite fíorchlé agus na heite fíordheise ar a chéile. In 2019 thug Maduro, ‘Hitler an lae inniu’ ar Jair Bolsonaro, a chomhghleacaí sa Bhrasaíl. Ag dul thar fóir a bhí Maduro, mar is dual do cheannairí pobalacha. D’fhág nach mór 8 milliún Veiniséalach a dtír dhúchais idir 2015-2023 ann – nó duine as gach cúigear. I Meiriceá Theas agus Láir, cuireadh ‘Teitheadh na Veiniséalach’ i gcomparáid le [[Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí|géarchéim na dteifeach ón Meánoirthear san Eoraip]]. In 2019 d’fhógair Ernesto Araújo, an tAire Gnóthaí Eachtracha i rialtas Bolsonaro, go mbeidh an Bhrasaíl ag tarraingt amach as Conradh Domhanda na hImirce, comhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe a shínigh 150 tír in 2018 i gcathair Marrakesh i Maracó.<ref name=":2" /> '''2023''' D’eagraigh Maduro, reifreann inar fiafraíodh ar aontaigh pobal Veiniséala le hionghabháil a dhéanamh ar cheantar Essequibo, ar cuid den [[An Ghuáin|Ghuáin]] é. D’aontaigh 95 faoin gcéad de mhuintir Veiniséala le Maduro gur cuid de Veiniséala é réigiún Essequibo ó cheart; dhiúltaigh an Ghuáin scun scan don dearcadh sin. Ní raibh sa reifreann agus i gcaint throdach Maduro ach cleasaíocht réamhthoghcháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-ar-2024-toghchain-toghchain-agus-tuilleadh-toghchan/|teideal=Toghcháin, toghcháin agus tuilleadh toghchán – súil chun cinn ar an domhan in 2024|údar=Alex Hijmans|dáta=2 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> '''2024''' I mí Iúil 2024, bhí "bua" ag Nicolás Maduro i dtoghchán uachtaránachta Veiniséala, a thríú téarma sé bliana. Ach bhí easpa trédhearcachta agus calaois curtha ina leith ag an bhfreasúra. I mí na Bealtaine 2024, tarraingíodh siar cuireadh a bhí tugtha do mhonatóirí idirnáisiúnta. De réir na dtorthaí oifigiúla bhí rud beag le cois 51 faoin gcéad de na vótaí ag Maduro agus bhí breis agus 44 faoin gcéad ag iarrthóir an fhreasúra, Edmundo González. Ach cuireadh isteach ar an bhfreasúra nuair a theastaigh uathu súil a choinneáil ar chomhaireamh na vótaí.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-lamh-in-uachtar-ag-maduro-i-veiniseala-amhras-caite-ar-thoradh-an-toghchain/|teideal=An lámh in uachtar ag Maduro i Veiniséala, amhras caite ar thoradh an toghcháin|údar=Alex Hijmans|dáta=31 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Seachas Vladimir Putin agus ceannairí na Síne, na Bolaive agus Chúba, ba bheag duine taobh amuigh de Veiniséala a chreid go raibh bua ionraic ag Maduro. Níor thug na Stáit Meiriceá ná cuid mhaith tíortha eile aon aitheantas do réimeas uachtaránachta Maduro, ag maíomh gur tré chaimiléireacht a bhuaigh sé an toghchán. Bhí amhras caite ag ceannairí roinnt mhaith tíortha i Meiriceá Theas agus Láir ar thoradh an toghcháin agus dá bharr sin bhí an ruaig curtha scun scan ag Maduro ar ambasadóirí na dtíortha sin (an Airgintín, an tSile, Peiriú, Uragua, Cósta Ríce, Panama agus an Phoblacht Dhoiminiceach).<ref name=":1" /> [[Íomhá:Corrupt_Venezuelan_Regime.pdf|clé|mion|220x220px|'''Gabhadh Maduro ach fágadh an regime i gceannas (foinse: Rialtas na S-A, 2020)''']] '''2025-2026''' In 2025 bhí luaíocht $50,000,000 á tairiscint ag na Stáit Aontaithe chun Maduro a gabháil agus é a chur ar a thriail ar chúiseanna drugaí agus sceimhlitheoireachta. Bhí sé geallta ag Donald Trump in 2025 go gcuirfeadh sé trúpaí Meiriceánacha isteach i Veiniséala in iarracht brú a chur ar an Nioclás Maduro éirí as oifig. I dtús 2026, gabhadh Maduro ach d'fhan a rialtas i gceannas. == Féach freisin == * [[Hugo Chavez]], [[Nicolás Maduro]], [[Delcy Rodríguez]] * [[Ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:2000idí]] [[Catagóir:2010idí]] [[Catagóir:2020idí]] [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] rmo856depjocvorw5wg1gvjoalzdd66 1316049 1316048 2026-05-28T17:17:28Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Марин и его друзья. Подводные истории9|Марин и его друзья. Подводные истории9]] ([[User talk:Марин и его друзья. Подводные истории9|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] 1292646 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhí géarchéim eacnamaíochta, pholaitíochta agus go deimhin dhaonna, i Veiniséala sna 2010idí. Tháinig Nioclás Maduro i gcomharbacht ar [[Hugo Chávez]] mar uachtarán ar Veiniséala in 2013 agus ba é rialtas Maduro ba chúis leis cuid mhór. Cuireadh imeaglú agus forlámhas ina leith go minic. Bhí an tír buailte go holc ag an imirce sna 2010idí. Ba é an bád bán an t-aon dóchas a bhí ann. [[Íomhá:Gdp-per-capita-maddison.png|clé|mion|220x220px|[[Olltáirgeacht intíre]] in aghaidh an duine]] [[Íomhá:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 17 Nollaig 2016]] [[Íomhá:Venezuela's health expenditure; 1999 -.png|clé|mion|220x220px|Caiteachas sláinte an stáit ]] [[Íomhá:Parque Cristal Protestas 2017 09.jpg|clé|mion|220x220px|Agóid ollmhór, 22 Bealtaine 2017]] [[Íomhá:Venezuelan diaspora map.svg|mion|220x220px|Diaspóra Veiniséala, 2019|clé]] [[Íomhá:Immigrant Venezuelan homeless asking for help in the street.jpg|clé|mion|220x220px|Teifeach, 2020, sa [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]]]] [[Íomhá:Number-of-deaths-from-malaria-who, 2000 to 2023, VEN.svg|clé|mion|220x220px|D'imigh an [[Maláire|mhaláire]] ó smacht sa tír]] [[Íomhá:Frontera San Antonio - Cúcuta (2018) 04.jpg|clé|mion|220x220px|Glúin an bháid bháin, Frontera San Antonio - Cúcuta, 2018]] [[Íomhá:Gráfica desempleados Venezuela presidencia Nicolás Maduro.png|clé|mion|220x220px|Dífhostaíocht (an [[An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]])]] [[Íomhá:Paola Ramírez body.jpg|clé|mion|220x220px|19 Aibreán 2017, dúnmharú Paol Ramírez;<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Killing of Paola Ramírez|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Killing_of_Paola_Ram%C3%ADrez&oldid=1205886588|journal=Wikipedia|date=2024-02-10|language=en}}</ref> chuaigh an ráta dúnmharaithe in olcas sna 2010idi]] == Imeachtaí == Idir 2015-2018, thréig 2.3 milliún duine (os cionn 7 faoin gcéad den daonra) an tír (sin a léirigh figiúirí ó na Náisiúin Aontaithe ag an am). Sin é an líon céanna teifeach – nó gar go leor dó – a thug aghaidh ar an Eoraip ón Meánoirthear agus ón Afraic sa tréimhse chéanna. '''2018''' Is beag conspóid a chothaigh an sruth inimirceach seo i Meiriceá Theas go dtí 2018.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-reiteoidh-athruithe-eacnamaiochta-i-veiniseala-an-ghearcheim-imirce-is-mo-da-bhfacthas-riamh-i-meiricea-theas/|teideal=An réiteoidh athruithe eacnamaíochta i Veiniséala an ghéarchéim imirce is mó dá bhfacthas riamh i Meiriceá Theas?|údar=Alex Hijmans|dáta=22 Lúnasa 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Ach in 2018 bhí baic thaistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ag go leor de na tíortha in aice láimhe; mar shampla, bhí bac taistil curtha i bhfeidhm ar mhuintir Veiniséala ó thús 2018 ag an gColóim agus an tSile. Chothaigh athlonnú na scórtha míle teifeach as Veiniséala fud fad na Brasaíle go leor conspóide sa tír sin.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/briatharchath-i-meiricea-theas-agus-maduro-agus-bolsonaro-in-adharca-a-cheile/|teideal=Briatharchath i Meiriceá Theas agus Maduro agus Bolsonaro in adharca a chéile|údar=Alex Hijmans|dáta=16 Eanáir 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> I mí Lúnasa 2018 rinneadh ionsaí ar champa teifeach as Veiniséala i mbaile teorann sa Bhrasaíl. Rinneadh ionsaí ar champa inimirceach i mbaile beag Pacaraima i dtuaisceart na Brasaíle, áit a thrasnaigh os cionn 500 Veiniséalach an teorainn idir an dá thír chuile lá. De bharr na dteifeach, bhí brú ollmhór ar sheirbhísí sláinte agus sóisialta an bhaile. Cuireadh an lasair sa bhairille nuair a rinne roinnt Veiniséalach fear gnó áitiúil a robáil. Ansin chuir buíon de mhuintir na háite campa de chuid na n-inimirceach trí thine agus theith 1,200 teifeach ar ais thar teorainn go Veiniséala. Ní bhíodh pas ag teastáil ó shaoránaigh Veiniséala chun taisteal chuig mórchuid na dtíortha eile i Meiriceá Theas. Ach in 2018 bhí pas á éileamh ar mhuintir Veiniséala ag Peiriú agus Eacuadór, rud a d’fhág na sluaite Veiniséalach a bhí gan phasanna sáinnithe ar theorainneacha na dtíortha sin. Bhí géarchéim na n-inimirceach as Veiniséala ina hábhar imní ar oileáin [[Arúba|Aruba]], [[Curaçao|Curação]] agus Bonaire (nach bhfuil ach dhá scór ciliméadar amach ó chósta Veiniséala). Is cuid den Ísiltír iad (agus, dá réir sin, den Aontas Eorpach). Tháinig 5,000 teifeach go dtí Aruba in 2018, nó ionann is 5 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin, agus 6,000 ar oileán [[Curaçao|Curação]], nó ionann is 4 faoin gcéad de dhaonra iomlán an oileáin sin. ==== Beartas eacnamaíochta ==== Agus cúrsaí ag dul in olcas in 2018, chuir Maduro pacáiste beartas eacnamaíochta i bhfeidhm chun dul i ngleic leis an ngéarchéim bhoilscithe agus sholáthair bhia sa tír. Baineadh cúig náid de luach airgeadra na tíre (ar baisteadh ainm nua air lena chois, ''bolívar soberano''), tháinig méadú 3,000 faoin gcéad ar an íosphá, agus cuireadh deireadh leis an bhfóirdheontas don ola (bíodh an peitreal is saoire ar domhan ar fáil i Veiniséala). Ba bheag an mhuinín a chuir muintir Veiniséala sna beartais. Bhí agóidí móra sna cathracha agus scuainí ollmhóra ag na hollmhargaí agus faitíos ar an bpobal go rachadh géarchéim an tsoláthair bhia i ndonas.<ref name=":0" /> '''2019''' I mí Eanáir 2019 insealbhaíodh Maduro don dara tréimhse in oifig aige. Cuireadh caimiléireacht toghchánaíochta i leith an rialtais agus rinne an freasúra baghcat ar an toghchán. Dúirt ceannaire an fhreasúra, Juan Guaidó, a bhí ina uachtarán ar "thionól náisiúnta Veiniséala" ag an am, go mbeadh sé féin sásta áit an uachtaráin Maduro a thógáil. Mhaígh Guaidó go raibh an ceart sin aige de réir an bhunreachta, ós rud é gur mheas an freasúra go raibh uachtaránacht Maduro mídhlisteanach. Bhí Veiniséala i gceartlár cogadh idé-eolaíoch a bhí á fhearadh ag pobalóirí de chuid na heite fíorchlé agus na heite fíordheise ar a chéile. In 2019 thug Maduro, ‘Hitler an lae inniu’ ar Jair Bolsonaro, a chomhghleacaí sa Bhrasaíl. Ag dul thar fóir a bhí Maduro, mar is dual do cheannairí pobalacha. D’fhág nach mór 8 milliún Veiniséalach a dtír dhúchais idir 2015-2023 ann – nó duine as gach cúigear. I Meiriceá Theas agus Láir, cuireadh ‘Teitheadh na Veiniséalach’ i gcomparáid le [[Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí|géarchéim na dteifeach ón Meánoirthear san Eoraip]]. In 2019 d’fhógair Ernesto Araújo, an tAire Gnóthaí Eachtracha i rialtas Bolsonaro, go mbeidh an Bhrasaíl ag tarraingt amach as Conradh Domhanda na hImirce, comhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe a shínigh 150 tír in 2018 i gcathair Marrakesh i Maracó.<ref name=":2" /> '''2023''' D’eagraigh Maduro, reifreann inar fiafraíodh ar aontaigh pobal Veiniséala le hionghabháil a dhéanamh ar cheantar Essequibo, ar cuid den [[An Ghuáin|Ghuáin]] é. D’aontaigh 95 faoin gcéad de mhuintir Veiniséala le Maduro gur cuid de Veiniséala é réigiún Essequibo ó cheart; dhiúltaigh an Ghuáin scun scan don dearcadh sin. Ní raibh sa reifreann agus i gcaint throdach Maduro ach cleasaíocht réamhthoghcháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-chun-cinn-ar-2024-toghchain-toghchain-agus-tuilleadh-toghchan/|teideal=Toghcháin, toghcháin agus tuilleadh toghchán – súil chun cinn ar an domhan in 2024|údar=Alex Hijmans|dáta=2 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> '''2024''' I mí Iúil 2024, bhí "bua" ag Nicolás Maduro i dtoghchán uachtaránachta Veiniséala, a thríú téarma sé bliana. Ach bhí easpa trédhearcachta agus calaois curtha ina leith ag an bhfreasúra. I mí na Bealtaine 2024, tarraingíodh siar cuireadh a bhí tugtha do mhonatóirí idirnáisiúnta. De réir na dtorthaí oifigiúla bhí rud beag le cois 51 faoin gcéad de na vótaí ag Maduro agus bhí breis agus 44 faoin gcéad ag iarrthóir an fhreasúra, Edmundo González. Ach cuireadh isteach ar an bhfreasúra nuair a theastaigh uathu súil a choinneáil ar chomhaireamh na vótaí.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-lamh-in-uachtar-ag-maduro-i-veiniseala-amhras-caite-ar-thoradh-an-toghchain/|teideal=An lámh in uachtar ag Maduro i Veiniséala, amhras caite ar thoradh an toghcháin|údar=Alex Hijmans|dáta=31 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-03}}</ref> Seachas Vladimir Putin agus ceannairí na Síne, na Bolaive agus Chúba, ba bheag duine taobh amuigh de Veiniséala a chreid go raibh bua ionraic ag Maduro. Níor thug na Stáit Meiriceá ná cuid mhaith tíortha eile aon aitheantas do réimeas uachtaránachta Maduro, ag maíomh gur tré chaimiléireacht a bhuaigh sé an toghchán. Bhí amhras caite ag ceannairí roinnt mhaith tíortha i Meiriceá Theas agus Láir ar thoradh an toghcháin agus dá bharr sin bhí an ruaig curtha scun scan ag Maduro ar ambasadóirí na dtíortha sin (an Airgintín, an tSile, Peiriú, Uragua, Cósta Ríce, Panama agus an Phoblacht Dhoiminiceach).<ref name=":1" /> [[Íomhá:Corrupt_Venezuelan_Regime.pdf|clé|mion|220x220px|'''Gabhadh Maduro ach fágadh an regime i gceannas (foinse: Rialtas na S-A, 2020)''']] '''2025-2026''' In 2025 bhí luaíocht $50,000,000 á tairiscint ag na Stáit Aontaithe chun Maduro a gabháil agus é a chur ar a thriail ar chúiseanna drugaí agus sceimhlitheoireachta. Bhí sé geallta ag Donald Trump in 2025 go gcuirfeadh sé trúpaí Meiriceánacha isteach i Veiniséala in iarracht brú a chur ar an Nioclás Maduro éirí as oifig. I dtús 2026, gabhadh Maduro ach d'fhan a rialtas i gceannas. == Féach freisin == * [[Hugo Chavez]], [[Nicolás Maduro]], [[Delcy Rodríguez]] * [[Ionsaithe na Stát Aontaithe ar gháinneálaithe drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Veiniséala]] [[Catagóir:2000idí]] [[Catagóir:2010idí]] [[Catagóir:2020idí]] [[Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais]] 5iui45nm3rs2s8qreg7o4eol0vio4kc 0 122928 1315693 1315416 2026-05-28T12:45:09Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1315693 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann é '''[[Ficsean Tuairimeach Éireann]]''' (FTÉ)<ref group="nóta">Ainm Béarla: "Speculative Fiction Ireland", SFI</ref> do léitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí na seánraí [[ficsean eolaíochta]], [[:Catagóir:Fantaisíocht Éireannach|fantaisíocht]], agus [[:Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach|uafás]] in [[Éire|Éirinn]], faoi choimirce na foilsitheora [[Temple Dark Books]]. Tá [[blag]] agus irisín leathbhliantúil ar líne ag an gcumann agus tá ballraíocht oscailte do chách ar tháille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/culture/2025/0908/1532393-future-tense-new-irish-publisher-showcases-speculative-fiction/|teideal=Future tense - new Irish publisher celebrates speculative fiction|údar=[[Teresa Mannion]]|dáta=18 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland|teideal=Speculative Fiction Ireland (SFI)|language=as Béarla|work=[[Temple Dark Books]]|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Dúirt Ronald Geobey, údar fhicsin eolaíochta agus bunaitheoir Temple Dark Books, gur bhunaigh sé an cumann le dhul i ngleic leis an easpa aitheantais a mheas sé a bheith ar scríbhneoirí Éireannacha sna seánraí sin.<ref name=":0" /> Tá socrú ag FTÉ leis an iris ficsean eolaíochta Éireannach ''[[Sci-Fi Ireland]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Welcome to the Alliance!|journal=[[Sci-Fi Ireland]]|issue=1|year=2026|month=Bealtaine|pages=lch 109|language=Béarla}}</ref> ==Féach freisin== * ''[[Sci-Fi Ireland]]'' (iris) * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] == Nascanna amach == * Suíomh oifigiúil: [https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland] (as Béarla) * Blag: [https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland-sfi-blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |date=2025-01-11 }} <ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2026-02-08 |archivedate=2025-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog }}</ref> (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Ficsean Tuairimeach Eireann}} [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Cumainn liteartha]] [[Catagóir:Cumainn in Éirinn]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{Síol-leabhar}} 0hj7qakmkbqs2lye3fsxnlbtk5oqqwm 0 123189 1316132 1310293 2026-05-28T23:57:52Z TGcoa 21229 1316132 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála as an tSín é '''Shein''', a dhíolann earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan.  [[Íomhá:SheinPopupStoreSquareOne.jpg|clé|mion|220x220px|tob-shiopa Shein i gCeanada, 2023]] [[Íomhá:Salon Shein w Galerii Młociny w Warszawie.jpg|clé|mion|220x220px|Sa Pholainn]] === Cúrsaí gnó === Tharraing Shein go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thromchuiseach-faoi-shlainte-leanai.html|teideal=Athghairmíonn TEMU agus SHEIN na céadta táirge ar fud na hÉireann i measc eagla thromchúiseach faoi shláinte leanaí|údar=Lili Lonergan|dáta=2025-11-22|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/tuairisc-on-tsin-taraifi-trump-ina-gceap-magaidh-thall/|teideal=Tuairisc ón tSín: taraifí Trump ina gceap magaidh thall|údar=Seaghan Mac An tSionnaigh|dáta=2025-04-15|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-02-17}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> agus thar lear. I mí na Samhna 2025, rinne eagraíocht mhaoirseachta na dtomhaltóirí sa Fhrainc Shein a thuairisciú go dtí na húdaráis mar gheall ar bhábóga gnéis a raibh dealramh acu le páiste, a bheith á ndíol acu. Ag an am, dúirt Shein, go mbeadh cosc á chur acu ar a leithéid d'earraí a bheith á ndíol ar an suíomh. Bhí dlíthe na hEorpa sáraithe ag Shein, is cosúil. Ar an 17 Feabhra 2026, chuir an Coimisiún Eorpach (le [[Coimisiún na Meán]] in Éirinn) fiosrúchán ar bun maidir le Shein. Sheoladh an fiosrúchán faoin n[[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha|Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]]..Táthar ag fiosrú chomh maith, an leagan amach mealltach atá ar an suíomh idirlín atá dírithe ar dhaoine a choinneáil ar an suíomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1558945|teideal=Fiosrúchán ar bun ag an gCoimisiún Eorpach faoin gcomhlacht Shein {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> === Éire === Tá ceanncheathrú Eorpach an chomhlachta Shein lonnaithe in Éirinn. == Féach freisin == * [[Amazon (comhlacht)|Amazon]], [[Temu]] * [[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Síneacha]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Éadaí]] [[Catagóir:Coimisiún na Meán]] routun2oin9coef5m0zsyc67mras994 1316137 1316132 2026-05-29T00:36:10Z TGcoa 21229 1316137 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála as an tSín é '''Shein''', a dhíolann earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan.  [[Íomhá:SheinPopupStoreSquareOne.jpg|clé|mion|220x220px|tob-shiopa Shein i gCeanada, 2023]] [[Íomhá:Salon Shein w Galerii Młociny w Warszawie.jpg|clé|mion|220x220px|Sa Pholainn]] === Cúrsaí gnó === Tharraing Shein go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thromchuiseach-faoi-shlainte-leanai.html|teideal=Athghairmíonn TEMU agus SHEIN na céadta táirge ar fud na hÉireann i measc eagla thromchúiseach faoi shláinte leanaí|údar=Lili Lonergan|dáta=2025-11-22|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20250415085211/https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/tuairisc-on-tsin-taraifi-trump-ina-gceap-magaidh-thall/|teideal=Tuairisc ón tSín: taraifí Trump ina gceap magaidh thall|údar=Seaghan Mac An tSionnaigh|dáta=2025-04-15|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-02-17}}{{Dead link}}</ref> agus thar lear. I mí na Samhna 2025, rinne eagraíocht mhaoirseachta na dtomhaltóirí sa Fhrainc Shein a thuairisciú go dtí na húdaráis mar gheall ar bhábóga gnéis a raibh dealramh acu le páiste, a bheith á ndíol acu. Ag an am, dúirt Shein, go mbeadh cosc á chur acu ar a leithéid d'earraí a bheith á ndíol ar an suíomh. Bhí dlíthe na hEorpa sáraithe ag Shein, is cosúil. Ar an 17 Feabhra 2026, chuir an Coimisiún Eorpach (le [[Coimisiún na Meán]] in Éirinn) fiosrúchán ar bun maidir le Shein. Sheoladh an fiosrúchán faoin n[[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha|Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]]..Táthar ag fiosrú chomh maith, an leagan amach mealltach atá ar an suíomh idirlín atá dírithe ar dhaoine a choinneáil ar an suíomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1558945|teideal=Fiosrúchán ar bun ag an gCoimisiún Eorpach faoin gcomhlacht Shein {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> === Éire === Tá ceanncheathrú Eorpach an chomhlachta Shein lonnaithe in Éirinn. == Féach freisin == * [[Amazon (comhlacht)|Amazon]], [[Temu]] * [[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Síneacha]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Éadaí]] [[Catagóir:Coimisiún na Meán]] orrxg70q5kjci3fnvd5ga6u6saya3xa 0 126564 1315781 1315250 2026-05-28T16:08:57Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1315781 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Angela Anaconda a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) [[Catagóir:Cartúin]] ijz3yez74tfazvj6zd9tegrkdpeyhpi 1315783 1315781 2026-05-28T16:11:58Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1315783 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Angela Anaconda a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) # Ceangal Francach/An Liosta (10 Samhain 2000) [[Catagóir:Cartúin]] pmjrkwiq8wmlxbe4ghej03p01r0l9ur 1316097 1315783 2026-05-28T20:22:54Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316097 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Angela Anaconda a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) # Fiabhras an Chabáin/Ná Déan Thar Lear (25 Deireadh Fómhair 2000) # Ceangal Francach/An Liosta (10 Samhain 2000) [[Catagóir:Cartúin]] ciqoikp400onszxpx5llnuhpq8tcp3p 1316103 1316097 2026-05-28T20:45:59Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316103 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Angela Anaconda a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) # Fiabhras an Chabáin/Ná Déan Thar Lear (25 Deireadh Fómhair 2000) # Ceangal Francach/An Liosta (10 Samhain 2000) # Gach Duine ar son Duine / Géarchéim Lár-Aois Uncail Nicky (24 Samhain 2000) [[Catagóir:Cartúin]] co7us2uasctjbhloczol5mtsf0abra1 0 126570 1315773 1315337 2026-05-28T14:51:39Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1315773 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Tabaluga a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Seirbhíseach Beirt Mháistir (6 Feabhra 1998) # Dragan amháin an iomarca (13 Márta 1998) # An Scamall Mór (27 Márta 1998) # Tá duine éigin ag caimiléireacht (1 Bealtaine 1998) [[Catagóir:Cartúin]] 8s3vgxdjwtafc08eu1ai0ya8o7tu3hz 1316089 1315773 2026-05-28T20:11:07Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316089 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Tabaluga a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Seirbhíseach Beirt Mháistir (6 Feabhra 1998) # Dragan amháin an iomarca (13 Márta 1998) # An Scamall Mór (27 Márta 1998) # Tá duine éigin ag caimiléireacht (1 Bealtaine 1998) # A Mháire Fear deas (8 Bealtaine 1998) [[Catagóir:Cartúin]] f220xe1qh4jhezneb598i2bhem7o9r1 0 126604 1316131 1315643 2026-05-28T23:44:41Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316131 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Chuir an comhlacht Gearmáineach '''Leica Camera AG''' an chéad mhioncheamara amach le scannán pollta, 35 mm ar leithead, i 1925. Glacadh go forleathan leis an bhfoirm seo, le scannán pacáilte i gcaiséad, le haghaidh scannán le leithid eile.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Thug an ceamara Leica iniompartha, a tháinig chun cinn sna 1920idí deis níos fearr do ghrianghrafadóirí iniúchadh a dhéanamh ar an domhan ina dtimpeall. Rinneadh imeachtaí a thaifead go tapa agus foilsíodh iad mar scéalta grianghraf i nuachtáin agus irisí, ar nós, Picture Post agus Life. Cuireadh spéis ollmhór iontu seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026-05-26|archivedate=2024-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf}}</ref> == Féach freisin == * An grianghrafadóir Bill Doyle. Rinne sé nasc leis an tírdhreach ina chuid oibre, ar thurais timpeall na hÉireann go minic, agus ceamara Leica ina lámh aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://portraidi.ie/en/photographers/bill-doyle/|teideal=Bill Doyle|work=Portraits of Irish-Language Writers|dátarochtana=2026-05-26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-gnó}} [[Catagóir:Ceamaraí]] [[Catagóir:Leica]] [[Catagóir:Comhlachtaí Gearmáineacha]] syop0jdhosg8v3nvujj4wh924d6i900 0 126625 1315694 1315687 2026-05-28T12:49:15Z Conradder 34685 1315694 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Poblachtachas Éireannach|poblachtach Éireannach]] agus iarpholaiteoir é '''Davy Hyland''', a rugadh ar 25 Feabhra 1955 i m[[Béal Feirste]]. Ba [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]], ó 2003 go 2007.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=908&per=135&sel=1&ind=7&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-05-28}}</ref> Ba bhall de [[Shinn Féin]] é go dtí 2007 agus tá sé [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|neamhspleách]] ó shin. ==Cúlra== Rinne sé staidéar ar Ollscoil na Breataine Bige in [[Aberystwyth]] agus Ollscoil [[Manchain|Mhanchain]]. Is múinteoir é. Inniu, tá sé ina chónaí in [[Iúr Cinn Trá]]. Sna 1980idí, tháinig Hyland os comhair na cúirte mar go cuireadh ina leith go mharaigh sé iarphóilín, Albert White. Áfach, thit an cás nuair a tharraing an t-ollbhrathadóir, [[Eamon Collins]], siar a fhianaise. Toghadh ar [[Comhairle an Iúir agus Mhúrn|Chomhairle an Iúir agus Mhúrn]] é sa bhliain 1993. Sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|bhliain 2003]], toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] é. Díroghnaíodh é roimh an [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|toghchán ina dhiaidh sin]] i lár imní inmheánaí faoi Shinn Féin ag glacadh leis na b[[PSNI|póilíní]]. Ar 2 Feabhra 2007, d'fhógair Hyland go seasfadh sé sa toghchán mar phoblachtach neamhspleách in aghaidh [[Shinn Féin]] agus a gcuid pholasaí póilíneachta. Bhí sé gan rath agus fuair sé 2,188 vóta. D'fhill sé chuig comhairle sa bhliain [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2011|2011]]. Toghadh ar comhairle nua ([[Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin]]) é sa bhliain [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2014|2014]]. Ní sheas sé sa [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2019|toghcháin áitiúla 2019]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Hyland, Davy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1955]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Múinteoirí]] 4140hqnbketgkv20wnhurrluknasfzr 0 126626 1315695 2026-05-28T13:30:42Z Conradder 34685 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iarpholaiteoi de chuid [[Thuaisceart Éireann]] í '''Mary Dolores Kelly''', a rugadh ar [[3 Meán Fómhair]] [[1959]]. Ba [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|chomhalta den Tionól Reachtach]] í don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach ]] ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|2003]] go [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]], agus ó Toghchán Chomh...' 1315695 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iarpholaiteoi de chuid [[Thuaisceart Éireann]] í '''Mary Dolores Kelly''', a rugadh ar [[3 Meán Fómhair]] [[1959]]. Ba [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|chomhalta den Tionól Reachtach]] í don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach ]] ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|2003]] go [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]], agus ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|2017]] go [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|2022]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13326&per=136&sel=1&ind=9&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-05-28}}</ref>. Bhí sí ina leascheannaire ar [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]] ó 2011 go 2015 fosta. == Cúlra == Rinne sí staidéar ar [[Scoil Ghramadaí Naomh Mícheál, an Lorgain]] agus [[Ollscoil Uladh]] i m[[Baile Shiúrdáin]]. D'oibríodh sí mar theiripeoir saothair in Otharlann Cheantar Craigavon agus le seirbhísí sóisialta i n[[Droichead na Banna]]. Sa bhliain 1982, phós sí le hEamon Kelly agus tá ceathrar páistí acu. == Gairm pholaitíochta== Toghadh ar [[Comhairle Buirge Craigavon|Chomhairle Buirge Craigavon]] í den chéad uair sa bhliain 1993. Sa bhliain 1996, sheas sí sa toghchán don [[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] gan rath. Sa bhliain 1997, atoghadh ar an chomhairle í. Toghadh ina leasmhméara í sa bhliain 1998 agus, ó 1999 go 2000, bhí sí ina céad mhéara [[PSDLO]] de chuid [[Craigavon]]. Sa bhliain [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|2003]], toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól]] í agus ba bhall den [[Bord Póilíneachta Thuaisceart Éireann|Bhord Póilíneachta TÉ]]. Sa bhliain 2004, bagraíodh an bás uirthi le heasaontóirí poblachtacha agus rinneadh ionsaí ar a baile. Sa bhliain 2009, bhagair fear gunna masctha ar Kelly nuair a bhí sí ag canbhasáil san Eastát Chill Uilce, [[An Lorgain]] Chaill sí a suíochán in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]] ach fuair sí é ar ais in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|2017]] agus d'fhill sí chuig Bord Póilíneachta fosta. Chaill sí a suíochán arís sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|toghchán 2022]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ni}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] cnkac0v4scsp02tx5vbob9h4nwhzmpx 0 126632 1315777 2026-05-28T15:57:33Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Muppets Tonight a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * Ray Mac Ma...' 1315777 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Muppets Tonight a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) lnrbraasz1uy226f15aum1wuya0hobc 1315778 1315777 2026-05-28T15:57:59Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1315778 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Muppets Tonight a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) [[Catagóir:Cartúin]] 2uj6fo77b6wp11tw2ptiqvwc549ph03 1316090 1315778 2026-05-28T20:17:17Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316090 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Muppets Tonight a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # Andie MacDowell (5 Iúli 2001) [[Catagóir:Cartúin]] m7oi5tkaysedliz7trd86kulurluni8 14 126634 1316080 2026-05-28T17:57:16Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe 1316080 wikitext text/x-wiki [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] kzxdt1yia7fyfu37jltxmbdsnefzw9p 0 126635 1316099 2026-05-28T20:32:59Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Muca Beal Dorais a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) [[Catagóir:Cartúin]]' 1316099 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Muca Beal Dorais a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) [[Catagóir:Cartúin]] kwcl0ifnfc1stqa1o3swx332htpqs6u 1316101 1316099 2026-05-28T20:35:42Z TVShowsFan2005 71551 Bhog TVShowsFan2005 an leathanach [[Pigs Next Door]] go [[Muca Beal Dorais]] 1316099 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Muca Beal Dorais a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) [[Catagóir:Cartúin]] kwcl0ifnfc1stqa1o3swx332htpqs6u 0 126636 1316102 2026-05-28T20:35:42Z TVShowsFan2005 71551 Bhog TVShowsFan2005 an leathanach [[Pigs Next Door]] go [[Muca Beal Dorais]] 1316102 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Muca Beal Dorais]] r8yr85exna0b73i9ljz69w000jioprk 0 126637 1316104 2026-05-28T21:51:18Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354307461|Tariq Ali]]" 1316104 wikitext text/x-wiki   '''Gníomhaí polaitiúil Pacastánach - Briotanach, [[scríbhneoir]], [[iriseoir]], [[Scannánaíocht|déantóir scannán]], agus intleachtóir poiblí é Tariq Ali ( Urdaisطارق علی:; rugadh 21 Deireadh Fómhair 1943 )'''. Tá sé ina bhall de choiste eagarthóireachta an ''New Left Review'' agus ''Sin Permiso'', agus cuireann sé le ''[[The Guardian]]'', ''CounterPunch'', agus an ''London Review of Books'' . Léann sé Fealsúnacht, Polaitíocht, agus Eacnamaíocht i gColáiste Exeter, Oxford . Tá sé ina údar ar go leor leabhar, lena n - áirítear ''Pakistan: Military Rule or People's Power'' (1970), ''Can Pakistan Survive? The Death of a State'' (1983), ''Clash of Fundamentalisms: Crusades, Jihads and Modernity'' (2002), ''[[:en:Bush_in_Babylon|Bush in Babylon]]'' (2003), ''Conversations with [[:en:Edward_Said|Edward Said]]'' (2005), ''Pirates of the Caribbean: Axis Of Hope'' (2006), ''The Duel'' (2008), ''[[:en:The_Obama_Syndrome|The Obama Syndrome]]'' (2010),<ref name="BCL12">{{cite web|url=http://literature.britishcouncil.org/tariq-ali|title=Tariq Ali|publisher=British Council of Literature|access-date=24 February 2014|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301204710/http://literature.britishcouncil.org/tariq-ali|url-status=live}}</ref> and ''[[:en:The_Extreme_Centre:_A_Warning|The Extreme Centre: A Warning]]'' (2015).<ref>{{cite web|url=http://tariqali.org/archives/2912|title=Archives|website=tariqali.org|publisher=Tariq Ali|access-date=24 April 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420015310/http://tariqali.org/archives/2912|url-status=dead}}</ref> == Luathshaol == Rugadh agus tógadh Ali i [[Lahore]], Punjab san India Bhriotanach (cuid den [[An Phacastáin|Phacastáin]] níos déanaí). <ref name="jamescampbell">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|work=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|archivedate=16 June 2024}}</ref> <ref name="Hunter Davies interview">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.co.uk/life-style/the-hunter-davies-interview-for-you-tariq-ali-the-revolution-is-over-the-sixties-marxist-bogeyman-has-matured-into-a-minor-media-mogul----and-he-has-managed-to-acquire-a-sense-of-humour-1395731.html|work=The Independent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925131031/http://www.independent.co.uk/life-style/the-hunter-davies-interview-for-you-tariq-ali-the-revolution-is-over-the-sixties-marxist-bogeyman-has-matured-into-a-minor-media-mogul----and-he-has-managed-to-acquire-a-sense-of-humour-1395731.html|archivedate=25 September 2015}}</ref> Is mac é don iriseoir Mazhar Ali Khan <ref name="frontline2013" /> agus don ghníomhaí Tahira Mazhar Ali Khan. Iníon le Sir Sikandar Hyat Khan ab ea máthair Ali, a bhí i gceannas ar an Unionist Party agus a bhí ina Phríomh-Aire ar an [[Puinseáb|Punjab]] ina dhiaidh sin ó 1937 go 1942. Bhí athair Ali, Mazhar, ag ""mobilising peasants in his family's fiefdom" nuair a thug Mian Iftikharuddin cuireadh dó a bheith páirteach san ''Pakistan Times'', <ref name="Dawn 15 June 2017">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/1339583|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208014049/https://www.dawn.com/news/1339583|archivedate=8 February 2020}}</ref> agus ina dhiaidh sin deirigh sé báúil leis an gcúis Chumannach, cé nach ndeachaigh sé isteach sa pháirtí riamh. <ref name="The Friday Times 27 March 2015">{{Lua idirlín|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|work=[[The Friday Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|archivedate=10 July 2018}}</ref> Col ceathracha ba ea athair agus máthair Ali. Chaith a athair tréimhse ghearr mar Chaptaen in Arm na Breataine agus na hIndia, mar gur chuir athair Tahira seirbhís mar oifigeach airm mar réamhchoinníoll le pósadh léi. <ref name="Dawn">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/1339583|work=Dawn newspaper|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240214002833/https://www.dawn.com/news/1339583|archivedate=14 February 2024}}</ref> Dúirt máthair Tariq ina dhiaidh sin: "D'imigh Mazhar go dtí an Meánoirthear ar sheirbhís mhíleata . Bhí mé an-torrach faoin am sin. Ní fhaca muid a chéile ar feadh dhá bhliain. Rugadh ár mac Tariq nuair a bhí Mazhar ar shiúl. Faoin am ar fhill sé, bhí mé tar éis dul isteach sa Pháirtí Cumannach . Bhí mo [[wiktionary:trousseau|chuid éadaí]] ([[wiktionary:trousseau|trousseau]],) uile, seodra an teaghlaigh san áireamh, tugtha agam don Pháirtí." <ref name="The Friday Times 27 March 2015">{{Lua idirlín|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|work=[[The Friday Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|archivedate=10 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMohsin2015">[[Jugnu Mohsin|Mohsin, Jugnu]] (27 March 2015). [http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/ "Tahira Mazhar Ali Khan, 1925–2015"]. ''[[The Friday Times]]''. Lahore. [https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/ Archived] from the original on 10 July 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 September</span> 2017</span>.</cite></ref> === Gníomhaíocht éiritheach === D'éirigh Ali gníomhach ó thaobh na polaitíochta den chéad uair ina dhéagóir, agus é ag glacadh páirte i gcoinne deachtóireacht mhíleata na Pacastáine . Thug uncail a d'oibrigh san fhaisnéis mhíleata Pacastánach rabhadh dá thuismitheoirí nach bhféadfaí Ali a chosaint. <ref name="jamescampbell">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|work=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|archivedate=16 June 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCampbell2010">Campbell, James (8 May 2010). [https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing "A life in writing: Tariq Ali"]. ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing Archived] from the original on 16 June 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 December</span> 2016</span>.</cite></ref> Dá bhrí sin, shocraigh a thuismitheoirí é a fháil amach as an Phacastáin agus chuir siad go Sasana é, áit ar staidéar sé Fealsúnacht, Polaitíocht agus Eacnamaíocht i gColáiste Exeter, Oxford . <ref name="jamescampbell" /> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/feature_tariqali.shtml|title=Tariq Ali profile|work=[[BBC Four]] Documentary article|access-date=26 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070917223148/http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/feature_tariqali.shtml|archive-date=17 September 2007}}</ref> In Oxford, rinneadh ball den Oxford University [[:en:Humanists_UK|Humanist]] Group, áit a bhfuair sé amach "that debates and discussions here were far more stimulating than those conducted within the careerist confines of the Labour Club". <ref>{{Cite book-en|author=Race Today Collective|url=http://archive.org/details/racetodayreview118race|title=Race Today Review 1988: vol 18 no 2|date=1988|publisher=Race Today Collective}}</ref> Toghadh é ina Uachtarán ar an <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Union" rel="mw:ExtLink" title="Oxford Union" class="cx-link" data-linkid="131">Oxford Union</a> i 1965. I 1967, bhí Ali ar dhuine de 64 figiúr suntasach, lena n-áirítear [[The Beatles|na Beatles]], a shínigh achainí go ndéanfaí cannabis dleathach . <ref>{{Cite web-en|url=http://www.beatlesbible.com/1967/07/24/the-beatles-call-for-the-legalisation-of-marijuana/|title=The Beatles call for the legalisation of marijuana|date=24 July 1967|access-date=10 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142158/http://www.beatlesbible.com/1967/07/24/the-beatles-call-for-the-legalisation-of-marijuana/|archive-date=13 April 2014}}</ref> Áiríodh le linn tionachta Ali san Aontas cruinniú le [[Malcolm X]] i mí na Nollag 1964 inar léirigh Malcolm X imní mhór faoina riosca faoina bhaol feallmharaithe féin .. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ali|first=Tariq|title=Leaving Shabazz|journal=[[New Left Review]]|volume=II|issue=69|date=May–June 2011|url=http://newleftreview.org/II/69/tariq-ali-leaving-shabazz|accessdate=31 December 2015}}</ref> == Ali het eers in sy tienerjare polities aktief geword en deelgeneem aan die militêre diktatuur van Pakistan. 'N Oom wat in die Pakistanse militêre intelligensie gewerk het, het sy ouers gewaarsku dat Ali nie beskerm kan word nie.Sy ouers het dus besluit om hom uit Pakistan te kry en hom na Engeland gestuur, waar hy Filosofie, Politiek en Ekonomie aan Exeter College, Oxford, gestudeer het.[2][3] By Oxford het hy 'n lid van die Oxford University Humanist Group geword, waar hy ontdek het "dat debatte en besprekings hier baie meer stimulerend was as dié wat binne die loopbaanbeperkings van die Arbeidersklub uitgevoer is".Hy is in 1965 tot president van die Oxford-unie verkies. In 1967 was Ali een van 64 prominente figure, waaronder die Beatles, wat 'n petisie onderteken het wat die wettiging van dagga gevra het.Ali's at the Union het in Desember 1964 'n ontmoeting met Malcolm X ingesluit waartydens Malcolm X diep ontsteltenis uitgespreek het oor sy eie risiko van moord. == [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] gnp5jte9h8v4ckfnknsp4bzup7gsu03 1316105 1316104 2026-05-28T21:53:36Z Ériugena 188 1316105 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}   Gníomhaí polaitiúil Pacastánach-Briotanach, [[scríbhneoir]], [[iriseoir]], [[Scannánaíocht|déantóir scannán]], agus intleachtóir poiblí é '''Tariq Ali''' (Urdaisطارق علی:; rugadh 21 Deireadh Fómhair 1943 ). Tá sé ina bhall de choiste eagarthóireachta an ''New Left Review'' agus ''Sin Permiso'', agus cuireann sé le ''[[The Guardian]]'', ''CounterPunch'', agus an ''London Review of Books'' . Léann sé Fealsúnacht, Polaitíocht, agus Eacnamaíocht i gColáiste Exeter, Oxford . Tá sé ina údar ar go leor leabhar, lena n - áirítear ''Pakistan: Military Rule or People's Power'' (1970), ''Can Pakistan Survive? The Death of a State'' (1983), ''Clash of Fundamentalisms: Crusades, Jihads and Modernity'' (2002), ''[[:en:Bush_in_Babylon|Bush in Babylon]]'' (2003), ''Conversations with [[:en:Edward_Said|Edward Said]]'' (2005), ''Pirates of the Caribbean: Axis Of Hope'' (2006), ''The Duel'' (2008), ''[[:en:The_Obama_Syndrome|The Obama Syndrome]]'' (2010),<ref name="BCL12">{{cite web|url=http://literature.britishcouncil.org/tariq-ali|title=Tariq Ali|publisher=British Council of Literature|access-date=24 February 2014|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301204710/http://literature.britishcouncil.org/tariq-ali|url-status=live}}</ref> and ''[[:en:The_Extreme_Centre:_A_Warning|The Extreme Centre: A Warning]]'' (2015).<ref>{{cite web|url=http://tariqali.org/archives/2912|title=Archives|website=tariqali.org|publisher=Tariq Ali|access-date=24 April 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420015310/http://tariqali.org/archives/2912|url-status=dead}}</ref> == Luathshaol == Rugadh agus tógadh Ali i [[Lahore]], Punjab san India Bhriotanach (cuid den [[An Phacastáin|Phacastáin]] níos déanaí). <ref name="jamescampbell">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|work=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|archivedate=16 June 2024}}</ref> <ref name="Hunter Davies interview">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.co.uk/life-style/the-hunter-davies-interview-for-you-tariq-ali-the-revolution-is-over-the-sixties-marxist-bogeyman-has-matured-into-a-minor-media-mogul----and-he-has-managed-to-acquire-a-sense-of-humour-1395731.html|work=The Independent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925131031/http://www.independent.co.uk/life-style/the-hunter-davies-interview-for-you-tariq-ali-the-revolution-is-over-the-sixties-marxist-bogeyman-has-matured-into-a-minor-media-mogul----and-he-has-managed-to-acquire-a-sense-of-humour-1395731.html|archivedate=25 September 2015}}</ref> Is mac é don iriseoir Mazhar Ali Khan <ref name="frontline2013" /> agus don ghníomhaí Tahira Mazhar Ali Khan. Iníon le Sir Sikandar Hyat Khan ab ea máthair Ali, a bhí i gceannas ar an Unionist Party agus a bhí ina Phríomh-Aire ar an [[Puinseáb|Punjab]] ina dhiaidh sin ó 1937 go 1942. Bhí athair Ali, Mazhar, ag ""mobilising peasants in his family's fiefdom" nuair a thug Mian Iftikharuddin cuireadh dó a bheith páirteach san ''Pakistan Times'', <ref name="Dawn 15 June 2017">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/1339583|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208014049/https://www.dawn.com/news/1339583|archivedate=8 February 2020}}</ref> agus ina dhiaidh sin deirigh sé báúil leis an gcúis Chumannach, cé nach ndeachaigh sé isteach sa pháirtí riamh. <ref name="The Friday Times 27 March 2015">{{Lua idirlín|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|work=[[The Friday Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|archivedate=10 July 2018}}</ref> Col ceathracha ba ea athair agus máthair Ali. Chaith a athair tréimhse ghearr mar Chaptaen in Arm na Breataine agus na hIndia, mar gur chuir athair Tahira seirbhís mar oifigeach airm mar réamhchoinníoll le pósadh léi. <ref name="Dawn">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/1339583|work=Dawn newspaper|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240214002833/https://www.dawn.com/news/1339583|archivedate=14 February 2024}}</ref> Dúirt máthair Tariq ina dhiaidh sin: "D'imigh Mazhar go dtí an Meánoirthear ar sheirbhís mhíleata . Bhí mé an-torrach faoin am sin. Ní fhaca muid a chéile ar feadh dhá bhliain. Rugadh ár mac Tariq nuair a bhí Mazhar ar shiúl. Faoin am ar fhill sé, bhí mé tar éis dul isteach sa Pháirtí Cumannach . Bhí mo [[wiktionary:trousseau|chuid éadaí]] ([[wiktionary:trousseau|trousseau]],) uile, seodra an teaghlaigh san áireamh, tugtha agam don Pháirtí." <ref name="The Friday Times 27 March 2015">{{Lua idirlín|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|work=[[The Friday Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/|archivedate=10 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMohsin2015">[[Jugnu Mohsin|Mohsin, Jugnu]] (27 March 2015). [http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/ "Tahira Mazhar Ali Khan, 1925–2015"]. ''[[The Friday Times]]''. Lahore. [https://web.archive.org/web/20180710155525/http://www.thefridaytimes.com/tft/tahira-mazhar-ali-khan-1925-2015/ Archived] from the original on 10 July 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 September</span> 2017</span>.</cite></ref> === Gníomhaíocht éiritheach === D'éirigh Ali gníomhach ó thaobh na polaitíochta den chéad uair ina dhéagóir, agus é ag glacadh páirte i gcoinne deachtóireacht mhíleata na Pacastáine . Thug uncail a d'oibrigh san fhaisnéis mhíleata Pacastánach rabhadh dá thuismitheoirí nach bhféadfaí Ali a chosaint. <ref name="jamescampbell">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|work=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing|archivedate=16 June 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCampbell2010">Campbell, James (8 May 2010). [https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing "A life in writing: Tariq Ali"]. ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20240616125451/https://www.theguardian.com/books/2010/may/08/tariq-ali-life-in-writing Archived] from the original on 16 June 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 December</span> 2016</span>.</cite></ref> Dá bhrí sin, shocraigh a thuismitheoirí é a fháil amach as an Phacastáin agus chuir siad go Sasana é, áit ar staidéar sé Fealsúnacht, Polaitíocht agus Eacnamaíocht i gColáiste Exeter, Oxford . <ref name="jamescampbell" /> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/feature_tariqali.shtml|title=Tariq Ali profile|work=[[BBC Four]] Documentary article|access-date=26 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070917223148/http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/feature_tariqali.shtml|archive-date=17 September 2007}}</ref> In Oxford, rinneadh ball den Oxford University [[:en:Humanists_UK|Humanist]] Group, áit a bhfuair sé amach "that debates and discussions here were far more stimulating than those conducted within the careerist confines of the Labour Club". <ref>{{Cite book-en|author=Race Today Collective|url=http://archive.org/details/racetodayreview118race|title=Race Today Review 1988: vol 18 no 2|date=1988|publisher=Race Today Collective}}</ref> Toghadh é ina Uachtarán ar an <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Union" rel="mw:ExtLink" title="Oxford Union" class="cx-link" data-linkid="131">Oxford Union</a> i 1965. I 1967, bhí Ali ar dhuine de 64 figiúr suntasach, lena n-áirítear [[The Beatles|na Beatles]], a shínigh achainí go ndéanfaí cannabis dleathach . <ref>{{Cite web-en|url=http://www.beatlesbible.com/1967/07/24/the-beatles-call-for-the-legalisation-of-marijuana/|title=The Beatles call for the legalisation of marijuana|date=24 July 1967|access-date=10 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142158/http://www.beatlesbible.com/1967/07/24/the-beatles-call-for-the-legalisation-of-marijuana/|archive-date=13 April 2014}}</ref> Áiríodh le linn tionachta Ali san Aontas cruinniú le [[Malcolm X]] i mí na Nollag 1964 inar léirigh Malcolm X imní mhór faoina riosca faoina bhaol feallmharaithe féin .. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ali|first=Tariq|title=Leaving Shabazz|journal=[[New Left Review]]|volume=II|issue=69|date=May–June 2011|url=http://newleftreview.org/II/69/tariq-ali-leaving-shabazz|accessdate=31 December 2015}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] 211iu41u508ghiq1vvquej5ktrx4ao4 0 126638 1316130 2026-05-28T23:38:16Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le ' {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála ón tSín é '''Temu''', a dhíolann earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan. === Cúrsaí gnó === Tharraing Temu go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thr...' 1316130 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála ón tSín é '''Temu''', a dhíolann earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan. === Cúrsaí gnó === Tharraing Temu go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thromchuiseach-faoi-shlainte-leanai.html|teideal=Athghairmíonn TEMU agus SHEIN na céadta táirge ar fud na hÉireann i measc eagla thromchúiseach faoi shláinte leanaí|údar=Lili Lonergan|dáta=2025-11-22|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/tuairisc-on-tsin-taraifi-trump-ina-gceap-magaidh-thall/|teideal=Tuairisc ón tSín: taraifí Trump ina gceap magaidh thall|údar=Seaghan Mac An tSionnaigh|dáta=2025-04-15|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-02-17}}{{Dead link|date=Aibreán 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> agus thar lear. Bhí dlíthe na hEorpa sáraithe ag Temu. Ar an 17 Feabhra 2026, chuir an Coimisiún Eorpach (le [[Coimisiún na Meán]] in Éirinn) fiosrúchán ar bun maidir le Temu. Sheoladh an fiosrúchán faoin n[[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha|Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]]..Táthar ag fiosrú chomh maith, an leagan amach mealltach atá ar an suíomh idirlín atá dírithe ar dhaoine a choinneáil ar an suíomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1558945|teideal=Fiosrúchán ar bun ag an gCoimisiún Eorpach faoin gcomhlacht Shein {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> === Éire === Tá ceanncheathrú Eorpach an chomhlachta Temu lonnaithe in Éirinn. == Féach freisin == * [[Amazon (comhlacht)|Amazon]], [[Shein]] * [[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Síneacha]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Coimisiún na Meán]] pymw1hj6n8o6pvfja6alzbyppu15j2g 1316135 1316130 2026-05-29T00:24:46Z TGcoa 21229 1316135 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála, miondíoltóir ar líne, as an tSín é '''Temu''',<ref>"Team Up, Price Down"</ref> Bunaíodh Temu sa bhliain 2022, agus díolann sé earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan. Is cuid de '''PDD Holdings''' / '''Pinduoduo''' (comhlacht Éireannach / Síneach) é, agus tá an ceanncheathrú domhanda de PDD lonnaithe i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Pinduoduo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pinduoduo&oldid=1355387358|journal=Wikipedia|date=2026-05-21|language=en}}</ref> [[Íomhá:Pinduoduologo.png|clé|mion|220x220px|Pinduoduo; ]] === Cúrsaí gnó === Tharraing Temu go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thromchuiseach-faoi-shlainte-leanai.html|teideal=Athghairmíonn TEMU agus SHEIN na céadta táirge ar fud na hÉireann i measc eagla thromchúiseach faoi shláinte leanaí|údar=Lili Lonergan|dáta=2025-11-22|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/tuairisc-on-tsin-taraifi-trump-ina-gceap-magaidh-thall/|teideal=Tuairisc ón tSín: taraifí Trump ina gceap magaidh thall|údar=Seaghan Mac An tSionnaigh|dáta=2025-04-15|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-02-17}}{{Dead link|date=Aibreán 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> agus thar lear ó 2022. Bhí dlíthe na hEorpa sáraithe ag Temu in 2024. Chuir an Coimisiún Eorpach fiosrúchán ar bun maidir le Temu. Sheoladh an fiosrúchán faoin n[[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha|Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1558945|teideal=Fiosrúchán ar bun ag an gCoimisiún Eorpach faoin gcomhlacht Shein {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> Ar an 28 Bealtaine 2026, bhí fíneáil €200 milliún gearrtha ag an Aontas Eorpach ar Temu, as táirigí mídhleathacha a dhíol, bréagáin agus luchtairí atá contúirteach ina measc. I ráiteas, dúirt an Coimisiún Eorpach nach ndearna Temu measúnú mar ba cheart ar tháirgí áirithe a rinne díobháil do thomhaltóirí san Aontas Eorpach.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fíneáil €200 milliún gearrtha ag an Aontas Eorpach ar Temu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0528/1575649-fineail-200-milliun-gearrtha-ag-an-aontas-eorpach-ar-temu/|date=2026-05-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh fiosrúcháin a rinne an Coimisiún go raibh ceimiceáin i gcéatadán ard de na bréagáin a bhíothas a dhíol ar Temu. Mar bharr an olc, a dúradh, d'fhéadfadh na bréagáin sin leanaí a plúchadh de thaisme. Mar le cuid de na luchtairí a scrúdaíodh níor bhain siad an bunchaighdeán sábháilteachta amach. Dúirt urlabhraí ó Temu cé go bhfuil meas ag an gcomhlacht ar dhlíthe an Aontais Eorpaigh. Ach chreid siad go raibh an pionós a gearradh orthu ródhian. Bhain fiosrúchán an Choimisiúin Eorpaigh leis an mbliain 2024 agus mhaígh Temu go raibh córais mheasúnaithe an chomhlachta feabhsaithe ó shin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Lisney's, St Stephen's Green.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú domhanda PDD agus Temu ag 25 [[Faiche Stiabhna]], BÁC 2]] === Éire === Tá ceanncheathrú domhanda an máthairchomhlachta PDD Holdings lonnaithe in Éirinn, ag 25 [[Faiche Stiabhna]], BÁC 2, áit a bhfuil "SquareDish Piazza" suite inniu (ibhí sean-fhoirgneamh [[Banc Angla-Éireannach|Anglo Irish]] ag 18-21 [[Faiche Stiabhna]]). == Féach freisin == * [[Amazon (comhlacht)|Amazon]], [[Shein]] * [[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Síneacha]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Coimisiún na Meán]] [[Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha]] ah2jhgu32iywdy2hpmj9gp74byke2dq 1316136 1316135 2026-05-29T00:28:17Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1316136 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ollchomhlacht ríomhthráchtála, miondíoltóir ar líne, as an tSín é '''Temu''',<ref>"Team Up, Price Down"</ref> Bunaíodh Temu sa bhliain 2022, agus díolann sé earraí ar líne ar fud an domhain. ar cheann de na comhlachtaí siopadóireachta agus teicneolaíochta ilnáisiúnta is mó ar domhan. Is cuid de '''PDD Holdings''' / '''Pinduoduo''' (comhlacht Éireannach / Síneach) é, agus tá an ceanncheathrú domhanda de PDD lonnaithe i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Pinduoduo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pinduoduo&oldid=1355387358|journal=Wikipedia|date=2026-05-21|language=en}}</ref> [[Íomhá:Pinduoduologo.png|clé|mion|220x220px|Pinduoduo; ]] === Cúrsaí gnó === Tharraing Temu go leor conspóide in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eirebheo.ie/news/c-rsa--gn-/1948712/athghairmionn-temu-agus-shein-na-ceadta-tairge-ar-fud-na-heireann-i-measc-eagla-thromchuiseach-faoi-shlainte-leanai.html|teideal=Athghairmíonn TEMU agus SHEIN na céadta táirge ar fud na hÉireann i measc eagla thromchúiseach faoi shláinte leanaí|údar=Lili Lonergan|dáta=2025-11-22|language=gl|work=www.eirebheo.ie|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20250415085211/https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/tuairisc-on-tsin-taraifi-trump-ina-gceap-magaidh-thall/|teideal=Tuairisc ón tSín: taraifí Trump ina gceap magaidh thall|údar=Seaghan Mac An tSionnaigh|dáta=2025-04-15|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-02-17}}{{Dead link}}</ref> agus thar lear ó 2022. Bhí dlíthe na hEorpa sáraithe ag Temu in 2024. Chuir an Coimisiún Eorpach fiosrúchán ar bun maidir le Temu. Sheoladh an fiosrúchán faoin n[[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha|Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1558945|teideal=Fiosrúchán ar bun ag an gCoimisiún Eorpach faoin gcomhlacht Shein {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2026-02-17}}</ref> Ar an 28 Bealtaine 2026, bhí fíneáil €200 milliún gearrtha ag an Aontas Eorpach ar Temu, as táirigí mídhleathacha a dhíol, bréagáin agus luchtairí atá contúirteach ina measc. I ráiteas, dúirt an Coimisiún Eorpach nach ndearna Temu measúnú mar ba cheart ar tháirgí áirithe a rinne díobháil do thomhaltóirí san Aontas Eorpach.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fíneáil €200 milliún gearrtha ag an Aontas Eorpach ar Temu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0528/1575649-fineail-200-milliun-gearrtha-ag-an-aontas-eorpach-ar-temu/|date=2026-05-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh fiosrúcháin a rinne an Coimisiún go raibh ceimiceáin i gcéatadán ard de na bréagáin a bhíothas a dhíol ar Temu. Mar bharr an olc, a dúradh, d'fhéadfadh na bréagáin sin leanaí a plúchadh de thaisme. Mar le cuid de na luchtairí a scrúdaíodh níor bhain siad an bunchaighdeán sábháilteachta amach. Dúirt urlabhraí ó Temu cé go bhfuil meas ag an gcomhlacht ar dhlíthe an Aontais Eorpaigh. Ach chreid siad go raibh an pionós a gearradh orthu ródhian. Bhain fiosrúchán an Choimisiúin Eorpaigh leis an mbliain 2024 agus mhaígh Temu go raibh córais mheasúnaithe an chomhlachta feabhsaithe ó shin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Lisney's, St Stephen's Green.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú domhanda PDD agus Temu ag 25 [[Faiche Stiabhna]], BÁC 2]] === Éire === Tá ceanncheathrú domhanda an máthairchomhlachta PDD Holdings lonnaithe in Éirinn, ag 25 [[Faiche Stiabhna]], BÁC 2, áit a bhfuil "SquareDish Piazza" suite inniu (ibhí sean-fhoirgneamh [[Banc Angla-Éireannach|Anglo Irish]] ag 18-21 [[Faiche Stiabhna]]). == Féach freisin == * [[Amazon (comhlacht)|Amazon]], [[Shein]] * [[An Gníomh um Sheirbhísí Digiteacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Síneacha]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Coimisiún na Meán]] [[Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha]] lf0s93th1pnx5kah70q3x2ioreuk6dt