Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1316456 1316129 2026-06-01T05:47:46Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316456 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] hzbrr4p6mt5kw2c0kibm503bltttbcq 1316516 1316456 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Icodense|Icodense]] 1316084 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1316465 1315825 2026-06-01T05:50:43Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316465 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] rlsbf7w015eulu7ks9rhvhyro7vrruj 1316514 1316465 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315745 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1316463 1315823 2026-06-01T05:50:24Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316463 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] ghfybni0kkxl54y3y6801akcual59vv 1316511 1316463 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315734 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1316445 1316120 2026-06-01T05:41:56Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316445 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] eacz3wp7g39rj2onq3m6euikosch3qg 1316528 1316445 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1316533 1316528 2026-06-01T07:59:31Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316533 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] eacz3wp7g39rj2onq3m6euikosch3qg 1316535 1316533 2026-06-01T08:00:30Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 1316547 1316535 2026-06-01T08:47:58Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316547 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] ggv7mmidseaw8kgn73145x3bcryi662 1316548 1316547 2026-06-01T08:48:06Z Quinlan83 47440 Reverted edits by [[Special:Contribs/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|talk]]) to last version by NDG: reverting vandalism 1316061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 0 2198 1316479 1315853 2026-06-01T05:55:35Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316479 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 9hbsgyc7w2e2w0l6xm1ef6qu8c61kjr 1316490 1316479 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 0 2568 1316454 1316127 2026-06-01T05:47:08Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316454 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] mmmafny84naiht26sh0u2ffyas6j6h7 1316505 1316454 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Icodense|Icodense]] 1316081 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2574 1316457 1316087 2026-06-01T05:48:30Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316457 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] d5c3nqz8rbw0guoafzr9o94mz62by28 1316506 1316457 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:TonySt|TonySt]] 1316087 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2618 1316475 1315845 2026-06-01T05:54:20Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316475 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] ofq59cyttnigyd4mf59nnxmyld853jt 1316501 1316475 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 0 2706 1316468 1315831 2026-06-01T05:52:06Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316468 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] fnu09zzfzwdnaisxuphf68ek3jux8hg 1316525 1316468 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 0 2759 1316481 1315857 2026-06-01T05:56:21Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316481 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 4609jvgi9llem2rfe3vgkiv65m38244 1316509 1316481 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 0 2775 1316486 1315871 2026-06-01T05:58:01Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316486 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] irjxykxhb9nhzcbapmam6k5juumjzjg 1316491 1316486 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1283568 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] rdhwz0nltd9sbfrdwhaawuckgndstx0 0 3155 1316482 1315861 2026-06-01T05:56:41Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316482 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] njwha3tak4n8f6s7bfzksw6jjj3ed8v 1316502 1316482 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 0 3253 1316455 1316128 2026-06-01T05:47:26Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316455 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 8h3mokdqv91nqdtftte44apqfodqp9h 1316517 1316455 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Icodense|Icodense]] 1316085 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3254 1316487 1315875 2026-06-01T05:58:24Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316487 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] osaxe8wrjspwlt8vyhj4gzd4gia0qu9 1316492 1316487 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1025297 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rpv6eqb4o39f5ye4mvrt3w03jv5sylv 0 3255 1316477 1315849 2026-06-01T05:55:14Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316477 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] j69428wg457sn2zfrurjvmsfgbjjju9 1316495 1316477 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 0 3267 1316484 1315865 2026-06-01T05:57:15Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316484 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] sy9v47a1gv7lxzymq9i6plgnejvnzkh 1316507 1316484 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309894 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 2z0hfytafhxyaoiwk94twogn5gncuv1 0 4514 1316483 1315863 2026-06-01T05:57:04Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316483 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] mw8rlhkkwct5em44dbplq782wymaktb 1316503 1316483 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] kci27q0sl4micjsbatef9zy960v4u5e 4 4620 1316470 1315835 2026-06-01T05:52:45Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316470 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == hriiju2n57n27575utlviabvmeon1nt 1316521 1316470 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 0 5324 1316453 1316126 2026-06-01T05:46:41Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316453 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] jlv0vre8y9dwk649hq50ll4ve6ddh3v 1316520 1316453 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Icodense|Icodense]] 1316076 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 5616 1316545 1229820 2026-06-01T08:34:18Z Conradder 34685 /* Daoine a fuair bás ar an lá seo */ 1316545 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''1 Meitheamh''' an 152ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 153ú lá i mbliain bhisigh. Tá 213 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Idirnáisiúnta na bPáistí]] * [[An Pholainn]] - Lá an Altaithe * [[An Chéinia]] - Lá Madaraka == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1610]] — [[Hendrik Martenszoon Sorgh]], péintéir Ísiltíreach (b. [[1670]]) * [[1762]] — [[Éamann Iognáid Rís]], bunaitheoir na mBráithre Críostaí (b. [[1844]]). * [[1796]] — [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]], fisiceoir Francach (b. [[1832]]) * [[1801]] — [[Brigham Young]], 2ú uachtarán an [[Mormannachas|Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha]] (b. [[1877]]) * [[1890]] — [[Frank Morgan]], aisteoir (b. [[1949]]) * [[1907]] — [[Frank Whittle]], oifigeach (b.[[1966]]) * [[1910]] — [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]], gníomhaí ar son na Gaeilge (b. [[2001]]) * [[1917]] — [[William Standish Knowles]], ceimiceoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Andy Griffith]], aisteoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Marilyn Monroe]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1962]]) * [[1928]] — [[Pól Ó Foighil]], polaiteoir Éireannach (b. [[2005]]) * [[1930]] — [[Edward Woodward]], aisteoir Sasanach (b. [[2009]]) * [[1932]] — [[Michael Lipper]], polaiteoir Éireannach (b. [[1987]]) * [[1937]] — [[Morgan Freeman]], aisteoir Meiriceánach * [[1940]] — [[Rene Auberjonois]] (b. [[2019]]) * [[1944]] — [[Paul Coghlan]], polaiteoir Éireannach * [[1944]] — [[Robert Powell]], aisteoir Sasanach * [[1945]] — [[Nora Owen]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Brendan Smith]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Lisa Hartman-Black]], aisteoir agus amhránaí Meiriceánach * [[1959]] — [[Declan Breathnach]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Deirdre Clune]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Máire Ní Ainifín]], Teachta Dála * [[1968]] — [[Jason Donovan]], aisteoir agus amhránaí Astrálach * [[1971]] — [[Ghil'ad Zuckermann]], teangeolaí agus ollamh Iosraelach * [[1974]] — [[Alanis Morissette]], amhránaí Ceanadach * [[1977]] — [[Thomas Byrne]], polaiteoir Éireannach * [[1982]] — [[Justine Henin]], imreoir leadóige Beilgeach * [[1983]] — [[Hannah Bardell]], polaiteoir Albanach * [[1987]] — [[Zoltán Harsányi]], imreoir sacair Slóvacach * [[1996]] — [[Tom Holland]], aisteoir Sasanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1261]] — [[Pápa Alastar IV]], Pápa ó 1254 go 1261 * [[1498]] — [[Girolamo Savonarola]], bráthair Doiminiceach Iodálach (r. [[1452]]) * [[1748]] — [[Asaf Jah I]], an duine uasal a bhunaigh stát Hyderabad (r. [[1671]]) * [[1791]] — [[Maria Petraccini]], anatamaí agus lia Iodálach (r. [[1759]]) * [[1846]] — [[Pápa Greagóir XVI]], 80, pápa (r.[[1765]]) * [[1861]] — [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain|John Thomond O'Brien]], saighdiúir Éireannach (r. [[1786]]) * [[1868]] — [[James Buchanan]], 77, 15ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.[[1791]]) * [[1943]] — [[Leslie Howard]], aisteoir Briotanach (r. [[1893]]) * [[1957]] — [[William Broderick]], polaiteoir Éireannach (r. [[1877]]) * [[1962]] — [[Adolf Eichmann]], 56, Naitsíoch (r.[[1906]]) * [[1987]] — [[Anthony de Mello]], scríbhneoir Indiach (r. [[1931]]) * [[1996]] — [[Neelam Sanjiva Reddy]], 6ú hUachtarán na hIndia (r. [[1913]]) * [[1999]] — [[Christopher Sydney Cockerell]], innealtóir Sasanach (r. [[1910]]) * [[2008]] — [[Terry Keane]], colúnaí agus iriseoir Éireannach (r.[[1939]]) * [[2009]] — [[Vincent O'Brien]], thraenálaí capall rása (r. [[1917]]) * [[2012]] — [[Pádraig Faulkner]], Polaiteoir Éireannach (r. [[1918]]) * [[2015]] — [[Teàrlach Ceanadach]], Polaiteoir Albanach (r. [[1964]]) * [[2019]] — [[José Antonio Reyes]], imreoir sacair Spáinneach (r. [[1983]]) == Tarluithe eile == * [[1958]] - Tháinig [[Charles de Gaulle]] i gcumhacht mar [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]]. * [[1979]] - Tháinig deireadh leis an riail gheal sa [[An tSiombáib|Róidéis]] tar éis 90 bliain. * [[2001]] - Rinne an [[Prionsa Dipendra]] sléacht ar a mhuintir ar fad i [[Neipeal]] agus chuir sé a lámh ina bhás féin ansin. * [[2015]] - [[Tubaiste Dongfang zhi Xing| Chuaigh an long chrúsála, an Dongfang zhi Xing, go tóin poill]] le 442 daoine á chailleadh. [[Catagóir:Dátaí|0601]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 01]] 4a5c3e0tqpihwcvyoi8lb0o1pet7x4v 1316546 1316545 2026-06-01T08:35:47Z Conradder 34685 /* Daoine a rugadh ar an lá seo */ 1316546 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''1 Meitheamh''' an 152ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 153ú lá i mbliain bhisigh. Tá 213 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Idirnáisiúnta na bPáistí]] * [[An Pholainn]] - Lá an Altaithe * [[An Chéinia]] - Lá Madaraka == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1610]] — [[Hendrik Martenszoon Sorgh]], péintéir Ísiltíreach (b. [[1670]]) * [[1762]] — [[Éamann Iognáid Rís]], bunaitheoir na mBráithre Críostaí (b. [[1844]]). * [[1796]] — [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]], fisiceoir Francach (b. [[1832]]) * [[1801]] — [[Brigham Young]], 2ú uachtarán an [[Mormannachas|Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha]] (b. [[1877]]) * [[1890]] — [[Frank Morgan]], aisteoir (b. [[1949]]) * [[1907]] — [[Frank Whittle]], oifigeach (b.[[1966]]) * [[1910]] — [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]], gníomhaí ar son na Gaeilge (b. [[2001]]) * [[1917]] — [[William Standish Knowles]], ceimiceoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Andy Griffith]], aisteoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Marilyn Monroe]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1962]]) * [[1928]] — [[Pól Ó Foighil]], polaiteoir Éireannach (b. [[2005]]) * [[1930]] — [[Edward Woodward]], aisteoir Sasanach (b. [[2009]]) * [[1932]] — [[Michael Lipper]], polaiteoir Éireannach (b. [[1987]]) * [[1937]] — [[Morgan Freeman]], aisteoir Meiriceánach * [[1940]] — [[Rene Auberjonois]] (b. [[2019]]) * [[1944]] — [[Paul Coghlan]], polaiteoir Éireannach (b. [[2023]]) * [[1944]] — [[Robert Powell]], aisteoir Sasanach * [[1945]] — [[Nora Owen]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Brendan Smith]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Lisa Hartman-Black]], aisteoir agus amhránaí Meiriceánach * [[1959]] — [[Declan Breathnach]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Deirdre Clune]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Máire Ní Ainifín]], Teachta Dála * [[1968]] — [[Jason Donovan]], aisteoir agus amhránaí Astrálach * [[1971]] — [[Ghil'ad Zuckermann]], teangeolaí agus ollamh Iosraelach * [[1974]] — [[Alanis Morissette]], amhránaí Ceanadach * [[1977]] — [[Thomas Byrne (An Mhí Thoir)|Thomas Byrne]], polaiteoir Éireannach * [[1982]] — [[Justine Henin]], imreoir leadóige Beilgeach * [[1983]] — [[Hannah Bardell]], polaiteoir Albanach * [[1987]] — [[Zoltán Harsányi]], imreoir sacair Slóvacach * [[1996]] — [[Tom Holland]], aisteoir Sasanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1261]] — [[Pápa Alastar IV]], Pápa ó 1254 go 1261 * [[1498]] — [[Girolamo Savonarola]], bráthair Doiminiceach Iodálach (r. [[1452]]) * [[1748]] — [[Asaf Jah I]], an duine uasal a bhunaigh stát Hyderabad (r. [[1671]]) * [[1791]] — [[Maria Petraccini]], anatamaí agus lia Iodálach (r. [[1759]]) * [[1846]] — [[Pápa Greagóir XVI]], 80, pápa (r.[[1765]]) * [[1861]] — [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain|John Thomond O'Brien]], saighdiúir Éireannach (r. [[1786]]) * [[1868]] — [[James Buchanan]], 77, 15ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.[[1791]]) * [[1943]] — [[Leslie Howard]], aisteoir Briotanach (r. [[1893]]) * [[1957]] — [[William Broderick]], polaiteoir Éireannach (r. [[1877]]) * [[1962]] — [[Adolf Eichmann]], 56, Naitsíoch (r.[[1906]]) * [[1987]] — [[Anthony de Mello]], scríbhneoir Indiach (r. [[1931]]) * [[1996]] — [[Neelam Sanjiva Reddy]], 6ú hUachtarán na hIndia (r. [[1913]]) * [[1999]] — [[Christopher Sydney Cockerell]], innealtóir Sasanach (r. [[1910]]) * [[2008]] — [[Terry Keane]], colúnaí agus iriseoir Éireannach (r.[[1939]]) * [[2009]] — [[Vincent O'Brien]], thraenálaí capall rása (r. [[1917]]) * [[2012]] — [[Pádraig Faulkner]], Polaiteoir Éireannach (r. [[1918]]) * [[2015]] — [[Teàrlach Ceanadach]], Polaiteoir Albanach (r. [[1964]]) * [[2019]] — [[José Antonio Reyes]], imreoir sacair Spáinneach (r. [[1983]]) == Tarluithe eile == * [[1958]] - Tháinig [[Charles de Gaulle]] i gcumhacht mar [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]]. * [[1979]] - Tháinig deireadh leis an riail gheal sa [[An tSiombáib|Róidéis]] tar éis 90 bliain. * [[2001]] - Rinne an [[Prionsa Dipendra]] sléacht ar a mhuintir ar fad i [[Neipeal]] agus chuir sé a lámh ina bhás féin ansin. * [[2015]] - [[Tubaiste Dongfang zhi Xing| Chuaigh an long chrúsála, an Dongfang zhi Xing, go tóin poill]] le 442 daoine á chailleadh. [[Catagóir:Dátaí|0601]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 01]] 3tc233r6aqw06dm6620ec3pebadft1c 1316559 1316546 2026-06-01T09:11:11Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1316559 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''1 Meitheamh''' an 152ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 153ú lá i mbliain bhisigh. Tá 213 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Idirnáisiúnta na bPáistí]] * [[An Pholainn]] - Lá an Altaithe * [[An Chéinia]] - Lá Madaraka == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1610]] — [[Hendrik Martenszoon Sorgh]], péintéir Ísiltíreach (b. [[1670]]) * [[1762]] — [[Éamann Iognáid Rís]], bunaitheoir na mBráithre Críostaí (b. [[1844]]). * [[1796]] — [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]], fisiceoir Francach (b. [[1832]]) * [[1801]] — [[Brigham Young]], 2ú uachtarán an [[Mormannachas|Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha]] (b. [[1877]]) * [[1890]] — [[Frank Morgan]], aisteoir (b. [[1949]]) * [[1907]] — [[Frank Whittle]], oifigeach (b.[[1966]]) * [[1910]] — [[Eibhlín Ní Chathailriabhaigh]], gníomhaí ar son na Gaeilge (b. [[2001]]) * [[1917]] — [[William Standish Knowles]], ceimiceoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Andy Griffith]], aisteoir Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1926]] — [[Marilyn Monroe]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1962]]) * [[1928]] — [[Pól Ó Foighil]], polaiteoir Éireannach (b. [[2005]]) * [[1930]] — [[Edward Woodward]], aisteoir Sasanach (b. [[2009]]) * [[1932]] — [[Michael Lipper]], polaiteoir Éireannach (b. [[1987]]) * [[1937]] — [[Morgan Freeman]], aisteoir Meiriceánach * [[1940]] — [[Rene Auberjonois]] (b. [[2019]]) * [[1944]] — [[Paul Coghlan]], polaiteoir Éireannach (b. [[2023]]) * [[1944]] — [[Robert Powell]], aisteoir Sasanach * [[1945]] — [[Nora Owen]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Brendan Smith]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Lisa Hartman-Black]], aisteoir agus amhránaí Meiriceánach * [[1959]] — [[Declan Breathnach]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Deirdre Clune]], polaiteoir Éireannach * [[1959]] — [[Máire Ní Ainifín]], Teachta Dála * [[1968]] — [[Jason Donovan]], aisteoir agus amhránaí Astrálach * [[1971]] — [[Ghil'ad Zuckermann]], teangeolaí agus ollamh Iosraelach * [[1974]] — [[Alanis Morissette]], amhránaí Ceanadach * [[1977]] — [[Thomas Byrne (An Mhí Thoir)|Thomas Byrne]], polaiteoir Éireannach * [[1982]] — [[Justine Henin]], imreoir leadóige Beilgeach * [[1983]] — [[Hannah Bardell]], polaiteoir Albanach * [[1987]] — [[Zoltán Harsányi]], imreoir sacair Slóvacach * [[1996]] — [[Tom Holland]], aisteoir Sasanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1261]] — [[Pápa Alastar IV]], Pápa ó 1254 go 1261 * [[1498]] — [[Girolamo Savonarola]], bráthair Doiminiceach Iodálach (r. [[1452]]) * [[1748]] — [[Asaf Jah I]], an duine uasal a bhunaigh stát Hyderabad (r. [[1671]]) * [[1791]] — [[Maria Petraccini]], anatamaí agus lia Iodálach (r. [[1759]]) * [[1846]] — [[Pápa Greagóir XVI]], 80, pápa (r.[[1765]]) * [[1861]] — [[Seán Tuathmhumhain Ó Briain|John Thomond O'Brien]], saighdiúir Éireannach (r. [[1786]]) * [[1868]] — [[James Buchanan]], 77, 15ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.[[1791]]) * [[1943]] — [[Leslie Howard]], aisteoir Briotanach (r. [[1893]]) * [[1957]] — [[William Broderick]], polaiteoir Éireannach (r. [[1877]]) * [[1962]] — [[Adolf Eichmann]], 56, Naitsíoch (r.[[1906]]) * [[1987]] — [[Anthony de Mello]], scríbhneoir Indiach (r. [[1931]]) * [[1996]] — [[Neelam Sanjiva Reddy]], 6ú hUachtarán na hIndia (r. [[1913]]) * [[1999]] — [[Christopher Sydney Cockerell]], innealtóir Sasanach (r. [[1910]]) * [[2008]] — [[Terry Keane]], colúnaí agus iriseoir Éireannach (r.[[1939]]) * [[2009]] — [[Vincent O'Brien]], thraenálaí capall rása (r. [[1917]]) * [[2012]] — [[Pádraig Faulkner]], Polaiteoir Éireannach (r. [[1918]]) * [[2015]] — [[Teàrlach Ceanadach]], Polaiteoir Albanach (r. [[1964]]) * [[2019]] — [[José Antonio Reyes]], imreoir sacair Spáinneach (r. [[1983]]) == Tarluithe eile == * [[1495]] - Thaifead manach, darbh ainm ''Jon Cor'', an chéad bhaisc de [[Fuisce na hAlban|Fhuisce na hAlban]], atá ar eolas. * [[1533]] - Corónaigh [[Anne Boleyn]] ina banríon Shasana * [[1792]] - Rinneadh [[Kentucky]] ina chúigiú [[Na Stáit Aontaithe|stát]] déag * [[1796]] - Rinneadh [[Tennessee]] ina shéú [[Na Stáit Aontaithe|stát]] déag * [[1812]] - D'iarr [[Uachtarán na Stát Aontaithe]], [[James Madison]], ar [[Comhdháil na Stát Aontaithe|an Chomhdháil]] do chead le [[Cogadh Angla-Mheiriceánach na bliana 1812|cogadh a fhógairt]] ar [[an Bhreatain]] * [[1922]] - Bunaíodh [[Constáblacht Ríoga Uladh]] * [[1941]] - Ghéill [[An Chréit]] don [[an Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] * [[1958]] - Tháinig [[Charles de Gaulle]] i gcumhacht mar [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]]. * [[1962]] - Crochadh iaroifigeach sa [[SS]], [[Adolf Eichmann]], in [[Iosrael]], as [[Coir chogaidh|coireanna cogaidh]], coireanna in aghaidh na daonnachta agus coireanna eile * [[1974]] - Foilsíodh [[Beartaíocht Heimlich]] san irisleabhar ''Emergency Medicine.'' * [[1979]] - Tháinig deireadh leis an riail gheal sa [[An tSiombáib|Róidéis]] tar éis 90 bliain. * [[1980]] - Thosaigh [[CNN]] a chraoladh * [[1990]] - [[An Cogadh Fuar]]: shínigh [[George H. W. Bush]] agus [[Míchail Gorbaitseov]] comhaontú chun táirgeacht a stad d'[[Ainm ceimiceach|airm cheimiceacha]] * [[1994]] - Chuaigh [[An Afraic Theas|Poblacht na hAfraice Theas]] i [[Comhlathas na Náisiún]] * [[2001]] - Rinne an [[Prionsa Dipendra]] sléacht ar a mhuintir ar fad i [[Neipeal]] agus chuir sé a lámh ina bhás féin ansin. * [[2009]] - Thuairteáil [[Air France Eitilt 447]] san [[Aigéan Atlantach]] in aice le cósta na Brasaíle. Maraíodh 228 nduine * [[2015]] - [[Tubaiste Dongfang zhi Xing| Chuaigh an long chrúsála, an Dongfang zhi Xing, go tóin poill]] le 442 daoine á chailleadh. [[Catagóir:Dátaí|0601]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 01]] low0ja4ivid1q2rmzm62xo0gaix9kn0 0 5770 1316427 1268580 2026-05-31T21:07:04Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1316427 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''31 Bealtaine''' an 151ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 152ú lá i mbliain bhisigh. Tá 214 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Domhanda Saor ó Thobac]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1527]] — [[Pilib II na Spáinne]], Rí na Spáinne, an Phortaingéil, Napoli agus an tSicilsa sa 16ú haois; Consort rí Shasana * [[1688]] — [[Alexander Pope]], file Sasanach * [[1744]] — [[Richard Lovell Edgeworth]], polaiteoir Angla-Éireannach (b. [[1817]]) * [[1819]] — [[Walt Whitman]], file Meiriceánach (b.[[1892]]) * [[1857]] — [[Pápa Pius XI]], pápa (b.[[1939]]) * [[1877]] — [[Gabrielle Renaudot|Gabrielle Renaudot Flammarion]], réalteolaí Francach (b. [[1962]]) * [[1883]] — [[Seán Gibbons]], polaiteoir Éireannach (b. [[1952]]) * [[1887]] — [[Saint-John Perse]], File agus taidhleoir Francach (b. [[1975]]) * [[1894]] — [[Fred Allen]], fuirseoir Meiriceánach (b. [[1956]]) * [[1908]] — [[Don Ameche]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1993]]) * [[1922]] — [[Denholm Elliott]], aisteoir (b. [[1992]]) * [[1930]] — [[Clint Eastwood]], scannánóir * [[1931]] — [[John Robert Schrieffer]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2019]]) * [[1937]] — [[Mary O'Rourke|Máire Uí Ruairc]], polaiteoir * [[1938]] — [[John Prescott]], Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe * [[1941]] — [[Louis J. Ignarro]], Cógaseolaí * [[1948]] — [[John Bonham]], ceoltóir le [[Led Zeppelin]] (b.[[1980]]) * [[1948]] — [[Lynda Bellingham]], ban-aisteoir Briotanach (b. [[2014]]) * [[1955]] — [[Joe Longthorne]], amhránaí Sasanach (b. [[2019]]) * [[1955]] — [[Tommy Emmanuel]], giotáraí * [[1963]] — [[Viktor Orbán]], príomh-aire an Ungáir * [[1973]] — [[Natalia Koroleva]], amhránaí Rúiseach * [[1976]] — [[Colin Farrell]], aisteoir * [[1996]] — [[Normani Kordei]], amhránaí Meiriceánach * [[2001]] — [[Iga Świątek]], imreoir leadóige Polannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1085]] — [[Pápa Gréagóir VII]], Pápa ó 1073 go 1085 (r ~1015) * [[1224]] — [[Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair|Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir]], Rí Chonnacht (r. [[1153]]) * [[1524]] — [[Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk]], uasal Briotanach (r. [[1443]]) * [[1809]] — [[Franz Joseph Haydn]], cumadóir Ostarach (r. [[1732]]) * [[1922]] — [[Joseph McGuinness]], polaiteoir Éireannach (r. [[1875]]) * [[1972]] — [[Alexander McCabe]], polaiteoir Éireannach (r. [[1886]]) * [[1976]] — [[Jacques Monod]], bitheolaí Francach (r. [[1910]]) * [[1983]] — [[Jack Dempsey]], Dornálaí Gael-Mheiriceánach (r. [[1919]]) * [[1997]] — [[Lionel Booth]], polaiteoir Éireannach (r. [[1914]]) * [[2000]] — [[Tito Puente]], ceoltóir (r.[[1923]]) * [[2006]] — [[Raymond Óg Davis]], Ceimicí (r. [[1914]]) * [[2014]] — [[Joseph Dowling]], polaiteoir Éireannach (r. [[1922]]) == Tarluithe eile == * [[1911]] - Lainseáladh [[Titanic]] i m[[Béal Feirste]] * [[1941]] - Buamáladh [[Baile Átha Cliath]] leis an [[Luftwaffe]]. * [[1973]] - Vótáil [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá]] gan maoiniú a chur ar fáil do bhuamáil [[An Chambóid|na Cambóidé]]. * [[1985]] - Chuir [[Cumann Sacair Shasana]] cosc ar chlub [[sacar]] imirt ar an [[An Eoraip|Mór-roinn]] de bharr [[tubaiste staid Heysel]]. * [[1998]] - D'fhág [[Geri Halliwell]] slán leis an mbanna ceoil, an [[Spice Girls]]. [[Catagóir:Dátaí|0531]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 31]] e56ruul4l6y4mqp8cbezdsbtqoqivlp 1316428 1316427 2026-05-31T21:08:40Z Conradder 34685 /* Daoine a rugadh ar an lá seo */ 1316428 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''31 Bealtaine''' an 151ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 152ú lá i mbliain bhisigh. Tá 214 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Domhanda Saor ó Thobac]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1527]] — [[Pilib II na Spáinne]], Rí na Spáinne, an Phortaingéil, Napoli agus an tSicilsa sa 16ú haois; Consort rí Shasana (b. [[1598]]) * [[1688]] — [[Alexander Pope]], file Sasanach (b. [[1744]]) * [[1744]] — [[Richard Lovell Edgeworth]], polaiteoir Angla-Éireannach (b. [[1817]]) * [[1819]] — [[Walt Whitman]], file Meiriceánach (b.[[1892]]) * [[1857]] — [[Pápa Pius XI]], pápa (b.[[1939]]) * [[1877]] — [[Gabrielle Renaudot|Gabrielle Renaudot Flammarion]], réalteolaí Francach (b. [[1962]]) * [[1883]] — [[Seán Gibbons]], polaiteoir Éireannach (b. [[1952]]) * [[1887]] — [[Saint-John Perse]], File agus taidhleoir Francach (b. [[1975]]) * [[1894]] — [[Fred Allen]], fuirseoir Meiriceánach (b. [[1956]]) * [[1908]] — [[Don Ameche]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1993]]) * [[1922]] — [[Denholm Elliott]], aisteoir (b. [[1992]]) * [[1930]] — [[Clint Eastwood]], scannánóir * [[1931]] — [[John Robert Schrieffer]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2019]]) * [[1937]] — [[Mary O'Rourke|Máire Uí Ruairc]], polaiteoir (b. [[2024]]) * [[1938]] — [[John Prescott]], Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe (b. [[2024]]) * [[1941]] — [[Louis J. Ignarro]], Cógaseolaí * [[1948]] — [[John Bonham]], ceoltóir le [[Led Zeppelin]] (b.[[1980]]) * [[1948]] — [[Lynda Bellingham]], ban-aisteoir Briotanach (b. [[2014]]) * [[1955]] — [[Joe Longthorne]], amhránaí Sasanach (b. [[2019]]) * [[1955]] — [[Tommy Emmanuel]], giotáraí * [[1963]] — [[Viktor Orbán]], príomh-aire an Ungáir * [[1973]] — [[Natalia Koroleva]], amhránaí Rúiseach * [[1976]] — [[Colin Farrell]], aisteoir * [[1996]] — [[Normani Kordei]], amhránaí Meiriceánach * [[2001]] — [[Iga Świątek]], imreoir leadóige Polannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1085]] — [[Pápa Gréagóir VII]], Pápa ó 1073 go 1085 (r ~1015) * [[1224]] — [[Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair|Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir]], Rí Chonnacht (r. [[1153]]) * [[1524]] — [[Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk]], uasal Briotanach (r. [[1443]]) * [[1809]] — [[Franz Joseph Haydn]], cumadóir Ostarach (r. [[1732]]) * [[1922]] — [[Joseph McGuinness]], polaiteoir Éireannach (r. [[1875]]) * [[1972]] — [[Alexander McCabe]], polaiteoir Éireannach (r. [[1886]]) * [[1976]] — [[Jacques Monod]], bitheolaí Francach (r. [[1910]]) * [[1983]] — [[Jack Dempsey]], Dornálaí Gael-Mheiriceánach (r. [[1919]]) * [[1997]] — [[Lionel Booth]], polaiteoir Éireannach (r. [[1914]]) * [[2000]] — [[Tito Puente]], ceoltóir (r.[[1923]]) * [[2006]] — [[Raymond Óg Davis]], Ceimicí (r. [[1914]]) * [[2014]] — [[Joseph Dowling]], polaiteoir Éireannach (r. [[1922]]) == Tarluithe eile == * [[1911]] - Lainseáladh [[Titanic]] i m[[Béal Feirste]] * [[1941]] - Buamáladh [[Baile Átha Cliath]] leis an [[Luftwaffe]]. * [[1973]] - Vótáil [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá]] gan maoiniú a chur ar fáil do bhuamáil [[An Chambóid|na Cambóidé]]. * [[1985]] - Chuir [[Cumann Sacair Shasana]] cosc ar chlub [[sacar]] imirt ar an [[An Eoraip|Mór-roinn]] de bharr [[tubaiste staid Heysel]]. * [[1998]] - D'fhág [[Geri Halliwell]] slán leis an mbanna ceoil, an [[Spice Girls]]. [[Catagóir:Dátaí|0531]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 31]] eomicq473izojfuknqqgrod7u2z5ghz 0 6201 1316469 1315833 2026-06-01T05:52:20Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316469 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] hk1pawgtilaexype8dkbfbh64wty7ma 1316527 1316469 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 0 6390 1316480 1315855 2026-06-01T05:56:04Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316480 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] folzplad31mswclu0zsiq2sviiu6hs7 1316508 1316480 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 0 6423 1316466 1315827 2026-06-01T05:51:15Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316466 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] kayczvp44hhuya287txylwi0c8szdfz 1316513 1316466 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315746 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6695 1316451 1316116 2026-06-01T05:46:08Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316451 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 2loegv81kp5ai7bcnxwu9h4p8u8nkz4 1316510 1316451 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316078 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 7111 1316426 1315901 2026-05-31T20:25:53Z Howohhoh 63441 bhain mé cuid eolais neamhriachtanach as agus thosaigh mé ag cur stair na talmhaíochta in eagar. 1316426 wikitext text/x-wiki [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] [[Íomhá:Kerbau Jawa.jpg|deas|250px|thumb|Talmhaíocht]] Is é atá i gceist le '''talmhaíocht''' ná [[bia]] nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú [[planda|plandaí]] áirithe agus [[ainmhithe clóis]] ([[gabhar|gabhair]], [[bó|ba]], [[caora|caoirigh]], [[capall|capaill]]). == Stair == Ba é an Neasoirthear an chéad áit inar fhorbraíodh an talmhaíocht. Thosaigh forbairt na n-uirlisí fómhair tar éis na deichiú mílaoise RCR, rudaí a úsáidtí chun gráin fiáin (eorna agus cruithneacht ''Einkorn'') a shábháil. <ref>Flannery, K. V. (1973). The origins of agriculture. ''Annual review of Anthropology'', 271-310.</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Talmhaíocht| ]] 2v7ypei4tbrkzktwxr812uzpl02jwqg 0 7198 1316452 1316125 2026-06-01T05:46:30Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316452 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] oodupxaa9uxzx74uruxr11qrxbrmnw5 1316518 1316452 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Icodense|Icodense]] 1316077 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1316447 1316115 2026-06-01T05:44:30Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316447 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] 5ylpik67f1sf06cqetegvfj62nva4b2 1316497 1316447 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1316537 1316497 2026-06-01T08:00:49Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316537 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] 5ylpik67f1sf06cqetegvfj62nva4b2 1316541 1316537 2026-06-01T08:04:19Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1316551 1316541 2026-06-01T08:48:31Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316551 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] 1rclxwp5qlwaacrduunlfycrmirpre9 1316552 1316551 2026-06-01T08:48:37Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:NDG|NDG]] 1316065 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 7410 1316478 1315851 2026-06-01T05:55:25Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316478 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] adfdy65nchr120tvgf3t2uhulwf9d6k 1316496 1316478 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kim Nito|Kim Nito]] 1315851 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 0 8354 1316424 1197118 2026-05-31T18:46:11Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316424 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Replica of James Cook's HMB Endeavour. Sydney. (21289411995).jpg|clé|mion|29 Aibreán 1770: [[James Cook]] agus HMB Endeavour in aice le Sydney<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.sea.museum/2019/12/12/mythbusting-cook-fact-fiction-and-total-fallacy|teideal=Mythbusting Cook: Fact fiction and total fallacy - Australian National Maritime Museum|údar=sea.museum|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-26|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017085028/https://www.sea.museum/2019/12/12/mythbusting-cook-fact-fiction-and-total-fallacy}}</ref>]] Taiscéalaí, loingseoir agus cartagrafaí [[Sasana]]ch ab ea '''an Captaen James Cook''' ([[27 Deireadh Fómhair]] [[1728]] – [[14 Feabhra]] [[1779]]). Rinne Cook trí thuras fharraige go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Leag sé amach roinnt oileáin agus cóstaí den chéad uair. Tá cáil ar Cook freisin mar an loingseoir a d'fhionn agus a d'éiligh cósta thoir na h[[An Astráil|Astráile]] agus oileáin [[Haváí]] do na Sasanaigh. Chomh maith le sin, ba é Cook an chéad duine a leag amach [[Talamh an Éisc]] agus [[an Nua-Shéalainn]]. Feallmharaíodh James Cook ar an 14 Feabhra 1779 é i [[Haváí]]. == Féach freisin == * [[Lá Mairgní na hAstráile]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Cook,James}} [[Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha]] [[Catagóir:Cartagrafaithe Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1728]] [[Catagóir:Básanna i 1779]] 90z7bfpv58ndfwwve9wve4g9fn662xc 0 9729 1316473 1315841 2026-06-01T05:53:38Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316473 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] 3pta68ya9xuo1xl0s3gzixti4nvagrn 1316499 1316473 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 0 9797 1316461 1315821 2026-06-01T05:49:40Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316461 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] br4g75yw8tikhr5joob4s3cqiiqp770 1316512 1316461 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1315730 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 10572 1316423 1316383 2026-05-31T18:45:35Z TGcoa 21229 1316423 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is bruachbhaile i dtuaisceart [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] é '''Domhnach Míde.'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1166029|title=Domhnach Míde/Donaghmede {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Cruthaíodh an ceantar cónaithe le linn na [[1970idí]], don chuid is mó as an bpíosa intíre de [[Baile Dúill|Bhaile Dúill]] agus le píosaí talún eile ón [[An Chúlóg|Chúlóg]] agus ó [[Ráth Eanaigh|Rath Éanaigh]]. Tá lárionad siopadóireachta ann, chomh maith le fothrach séipéil stairiúil [[Mainistir na Gráinsí|Mainistir na Gráínsí]]. Tá an ceantar faoi dhlínse [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Chomhairle Cathrach Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Donaghmede - Grange Abbey - 20170917171932.jpg|clé|mion|[[Mainistir na Gráinsí]], Domhnach Míde|220x220px]] [[Íomhá:Howth Junction and Donaghmede railway station, County Dublin (geograph 5965285).jpg|clé|mion|Howth Junction, [[DART]]|220x220px]] [[Íomhá:Dublin.lennukiaknast.jpg|clé|mion|220x220px|Domhnach Míde sa chúlra]] === Gaeilge === Craoladh ar an 30 Bealtaine 1986 tuairisc ar RTÉ faoin mborradh a bhí faoin nGaeilge i nDomhnach Míde, tuairisc atá ar fáil anois ar Chartlann RTÉ.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/archives/2016/0524/790543-shopping-in-irish/|teideal=Shopping In Irish|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> Sna [[1980idí]], d’éirigh le ceannairí ghluaiseacht na Gaeilge sa cheantar feachtas a chur ar bun le húsáid na Gaeilge a chur chun cinn sa bhruachbhaile. Ba é an múinteoir Liam Bairéad agus roinnt tuismitheoirí ón scoil lán-Bhéarla, [[Scoil Bhríde, Domhnach Míde|Scoil Bhríde]], a thosaigh an feachtas. D'fhás gluaiseacht Gaeilge sa cheantar as an scoil sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-blathu-na-gaeilge-i-i-ndomhnach-mide-triocha-bliain-o-shin/|teideal=FÍSEÁN: Bláthú na Gaeilge i nDomhnach Míde tríocha bliain ó shin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=30 Bealtaine 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-30}}</ref> D'imigh an fuinneamh sa ghluaiseacht i léig sna 1990idí. == Féach freisin == * Scoil Bhríde, Domhnach Míde (suíomh go hiomlán i mBéarla in 2026)<ref>{{Lua idirlín|url=https://scoilbhridedonaghmede.ie/history/|teideal=History|language=en-GB|work=Scoil Bhride Donaghmede|dátarochtana=2026-05-30}}</ref> agus [[Scoil Míde]] agus [[Scoil Neasáin]] (Gaelscoileanna) * [[Mainistir na Gráinsí]], Domhnach Míde == Tagairtí == {{reflist}}{{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] [[Catagóir:Domhnach Míde]] j7yjkeeb4u9l6qdq8tqbtaqpt002nog 0 10602 1316474 1315843 2026-06-01T05:54:03Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316474 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] 5jem8rdfq1hc0y455om378zxrvfhp8c 1316494 1316474 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 0 10752 1316467 1315829 2026-06-01T05:51:43Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316467 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] otq67qiz1hm707t8rra9u3x9drp3xlx 1316526 1316467 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 0 11819 1316450 1316117 2026-06-01T05:45:42Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316450 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] qqpsuu09396vn2fjh5k8pomjphlu6iy 1316504 1316450 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316071 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1316540 1316504 2026-06-01T08:01:30Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316540 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] qqpsuu09396vn2fjh5k8pomjphlu6iy 1316544 1316540 2026-06-01T08:04:28Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316071 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1316557 1316544 2026-06-01T08:49:03Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316557 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] r4w23kxwaxcqe7rrx8kn2gizlxumx61 1316558 1316557 2026-06-01T08:49:06Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:NDG|NDG]] 1316071 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 11820 1316485 1315868 2026-06-01T05:57:35Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316485 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] cz0yvde1d4duxibjgvm79488fx1xvub 1316515 1316485 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309904 wikitext text/x-wiki Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] 4p5yw5ygdkzpnawjuur7es4vs55jwpk 0 11821 1316488 1315877 2026-06-01T05:58:43Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316488 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] pq4yor9m4llqx8qsuoivhd4n3l5b0kj 1316500 1316488 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 996469 wikitext text/x-wiki Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hzf71wx24uo7qib6jpciff69zcc1w7r 0 12258 1316436 1231325 2026-06-01T02:37:16Z ~2026-32476-22 74724 1316436 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is stáisiún teilifíse do dhaoine óga é '''Nickelodeon''', a bunaíodh i [[SAM|Meiriceá]] sa bhliain [[1979]], faoin ainm ''Pinwheel''. Tá stáisiúin dá chuid ar fud an domhain, mar shampla, i Meiriceá, an [[Ríocht Aontaithe]], [[an Astráil]] agus [[an tSeapáin]]. Tuilleadh clú agus cáil do Nickelodeon le cláir amhail ''Rugrats'', [[Shimajiro|''Spongebob Square Pants'' agus]] ''Fairly Odd Parents''. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.nickelodeon.com Nickelodeon.com - Suíomh Oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219210211/http://nickelodeon.com/ |date=2007-02-19 }} {{Síol-tv}} [[Catagóir:Stáisiúin teilifíse]] [[Catagóir:Stáisiúin teilifíse Meiriceánach]] qskvthdja7elep82c1a9emgbwi1l7rz 0 15160 1316446 1316375 2026-06-01T05:44:18Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316446 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] tifofa0kflno3aiddfwqabh2a6of43l 1316522 1316446 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1316375 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 1316534 1316522 2026-06-01T07:59:52Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316534 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] tifofa0kflno3aiddfwqabh2a6of43l 1316536 1316534 2026-06-01T08:00:37Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316375 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 1316549 1316536 2026-06-01T08:48:14Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316549 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pwiqi8vy98wymp8jdkm1rqcyytmfqxq 1316550 1316549 2026-06-01T08:48:20Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:NDG|NDG]] 1316375 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 0 22014 1316448 1316119 2026-06-01T05:44:44Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316448 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] k4pjt5k7rfj8xgawg1i3grmq2u2uem0 1316523 1316448 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 1316538 1316523 2026-06-01T08:01:02Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316538 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] k4pjt5k7rfj8xgawg1i3grmq2u2uem0 1316542 1316538 2026-06-01T08:04:23Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 1316553 1316542 2026-06-01T08:48:41Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316553 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 6mhrkwsrxl0qkntfbfnw1o8e8s7z6q9 1316554 1316553 2026-06-01T08:48:50Z PieWriter 71311 Undid edits by [[Special:Contribs/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|talk]]) to last version by NDG 1316554 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 0 22015 1316462 1315819 2026-06-01T05:50:02Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316462 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] n81f8xetzfznmmuozndso51w3w8zjvl 1316524 1316462 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kim Nito|Kim Nito]] 1315819 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 22017 1316476 1315847 2026-06-01T05:54:41Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316476 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] do5tigpblj3u3fzr6vl7s99d6ugtbnr 1316519 1316476 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Kim Nito|Kim Nito]] 1315847 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 0 22967 1316489 1315968 2026-06-01T05:59:01Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316489 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] etlj3om9c1jk99dabc52xaqvz9lky2d 1316493 1316489 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 0 48644 1316417 1150349 2026-05-31T18:35:08Z TGcoa 21229 1316417 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blue Super Moon - Flickr - gailhampshire (1).jpg|mion|220x220px|West Byfleet, [[Surrey]] ar an  31 Eanáir 2018]] Is éard atá i gceist le '''gealach ghorm''' ná * Seachmall radhairc annamh, ina mbíonn cuma ghorm ar dhiosca [[An Ghealach|na Gealaí]],. Má bhíonn páirteagail le trastomhas 0.8-1.8 [[miocrón]] san [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar]]—mar shampla, de thoradh brúchtadh [[Bolcán|bolcáin]] nó [[tine foraoise]] — scaiptear an [[solas]] dearg amach as an líne radhairc ach tagann an solas gorm isteach, agus bíonn cuma ghorm ar an nGealach. Tarlaíonn a leithéid maidir leis an [[An Ghrian|nGrian]] freisin, agus feictear grian ghorm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gealach ghorm|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=309}}</ref> nó * Nuair a tharlaíonn gealach "ghorm" faoi dhó le linn aon mhí amháin. Tarlaíonn sé seo 7 uair gach 19 bliain. Níl an ghealach gorm i ndáiríre. Tháinig an "sainmhíniú" seo ar an bhfód sna Stáit Aontaithe sa 20ú haois. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:An Ghealach]] [[Catagóir:Féilirí]] [[Catagóir:Seachmaill radhairc]] k0ytqlblz1yf8k1bmnczsfgms3fawd8 1316422 1316417 2026-05-31T18:45:18Z TGcoa 21229 1316422 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blue Super Moon - Flickr - gailhampshire (1).jpg|mion|220x220px|West Byfleet, [[Surrey]] ar an  31 Eanáir 2018]] Is éard atá i gceist le '''gealach ghorm''' ná * Seachmall radhairc annamh, ina mbíonn cuma ghorm ar dhiosca [[An Ghealach|na Gealaí]]. Má bhíonn páirteagail le trastomhas 0.8-1.8 [[miocrón]] san [[Atmaisféar an Domhain|atmaisféar]]—mar shampla, de thoradh brúchtadh [[Bolcán|bolcáin]] nó [[tine foraoise]] — scaiptear an [[solas]] dearg amach as an líne radhairc ach tagann an solas gorm isteach, agus bíonn cuma ghorm ar an nGealach. Tarlaíonn a leithéid maidir leis an [[An Ghrian|nGrian]] freisin, agus feictear grian ghorm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gealach ghorm|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=309}}</ref> nó * Nuair a tharlaíonn gealach "ghorm" faoi dhó le linn aon mhí amháin. Tarlaíonn sé seo 7 uair gach 19 bliain. Níl an ghealach gorm i ndáiríre. Tháinig an "sainmhíniú" seo ar an bhfód sna Stáit Aontaithe sa 20ú haois. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:An Ghealach]] [[Catagóir:Féilirí]] [[Catagóir:Seachmaill radhairc]] tat0xzs5q1cgxq3qqh7q3yuft1cxxta 14 65676 1316449 1316114 2026-06-01T05:45:19Z قرية كواكوا المائية4 74725 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316449 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Catagóir:Daoine]] 9kpg94d6t4pg3sqblkhspaieyutecui 1316498 1316449 2026-06-01T05:59:18Z XXBlackburnXx 36804 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية4|قرية كواكوا المائية4]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية4|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:20041027 tatsu|20041027 tatsu]] 1316069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1316539 1316498 2026-06-01T08:01:17Z قرية كواكوا المائية7 74728 https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds 1316539 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds https://www.youtube.com/watch?v=_-8GTP0yxds [[Catagóir:Daoine]] 9kpg94d6t4pg3sqblkhspaieyutecui 1316543 1316539 2026-06-01T08:04:26Z NDG 68597 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية7|قرية كواكوا المائية7]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية7|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1316069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1316555 1316543 2026-06-01T08:48:53Z قرية كواكوا المائية11 74732 https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ 1316555 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ https://www.youtube.com/watch?v=QqT-ZqEXJrQ [[Catagóir:Daoine]] ctqo369lfmn11dpbuj9r2lhkk7299i1 1316556 1316555 2026-06-01T08:48:56Z Quinlan83 47440 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/قرية كواكوا المائية11|قرية كواكوا المائية11]] ([[User talk:قرية كواكوا المائية11|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:NDG|NDG]] 1316069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 95420 1316415 1221927 2026-05-31T16:58:13Z Ériugena 188 1316415 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Mutiny India 1920.JPG|mion|leacht cuimhneacháin i n[[Glas Naíon]]]] [[Saighdiúir]] singil sna [[Connaught Rangers]] ab ea '''James Joseph Daly''' ([[24 Nollaig]] [[1899]] – [[2 Samhain]] [[1920]]), as [[Bealach an Tirialaigh]] i g[[Contae na hIarmhí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/connaught-rangers-mutiny-a-far-away-conflict-brought-home-in-new-archive-1.1657841|teideal=Connaught Rangers mutiny: a far-away conflict brought home in new archive|údar=Ronan McGreevy|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-11-02}}</ref> Cuireadh Daly chun báis (lámhachadh é) mar gheall ar an pháirt a ghlac sé i g[[ceannairc]] na Connaught Rangers san [[An India|India]] sa bhliain [[1920]]. == Imeachtaí == Ar [[27 Meitheamh]] [[1920]], i Jullundur i bPuinseáb, tháinig dream saighdiuirí óna Connaught Rangers le chéile agus chinneadar ar agóid a dhéanamh i gcoinne eachtraí [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas Shasana]] in Éirinn. Míshástacht lena gcás féin (bhí a gcuid dálaí maireachtála go hainnis) agus nuacht chorraitheach as Éirinn (ionsaithe na [[Dúchrónaigh|nDúchrónach]] go háirithe) a d’fhág gur dhiúltaigh roinnt mhaith Rangers déanamh de réir orduithe, gur chaith siad suaitheantais [[Sinn Féin]] agus gur chuir siad [[bratach na hÉireann]] ar foluain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.galwaydecadeofcommemoration.org/ga/content/topics/na-connaught-rangers|teideal=Na Connaught Rangers|language=en|work=Gaillimh: Deich mBliana na gCuimhneachán|dátarochtana=2020-11-02}}</ref> [[Íomhá:Badge, regimental (AM 792296-1).jpg|mion|fáinne [[Connaught Rangers]]]] Chuir na saighdiúirí i Jullundur teachtairí le scéala chun na Rangers i Jutogh agus Solon (i [[Himachal Pradesh]]) ag iarraidh orthu cabhrú leo. Níor thug an dream i Jutogh aon aird orthu. Ach i measc na bhfear sa bheairic i Solon, bhí James Daly. Bhí cúrsaí in Éirinn ag cur isteach air freisin. Shocraigh James agus a chomrádaithe ar agóid a dhéanamh láithreach agus chuadar ar stailc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/20th-century-contemporary-history/the-connaught-rangers-mutiny-india-july-1920/|teideal=The Connaught Rangers Mutiny India, July 1920|dáta=2013-02-04|work=History Ireland|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> Níor mhair an cheannairc i bhfad ámh. D’ionsaíodar an áit a raibh siad agus scaoil na hoifigigh fúthu. Maraíodh beirt de na Rangers, Patrick Smythe agus Peter Sears.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishecho.com/2011/02/macallai-james-daly-uimhir-a-35025-3/|teideal=Macallai James Daly uimhir a 35025|údar=Barra Ó Donnabháin|dáta=2011-02-16|work=Irish Echo|dátarochtana=2020-11-03}}</ref> Faoi cheann trí lá tháinig dreamanna saighdiúirí dílse agus ghabhadar na hagóideoirí ar fad. D’adhmhaigh Daly gurbh é a bhí i gceannas i Solon -"If you want to know who the leader is, I am — James Daly, number 35025 of Tyrellspass, Co. Westmeath." Níor shéan sé riamh go ndúirt sé é. Ciontaíodh 61 de na Rangers i bpáirt a ghlacadh in aighneas agus daoradh 14 acu chun báis; níor tharla ach aon duine amháin, Daly, a chur chun báis i nDagshai, [[Himachal Pradesh]]. Gearradh tréimhsí fada príosúnachta ar an gcuid eile. [[Íomhá:Connaught Rangers badge of TC Slowey.jpg|clé|mion|fáinne [[Connaught Rangers]] ]] Tá Daly curtha inniu i g[[Contae na hIarmhí]]. I 1970 tugadh corp James Daly agus coirp na beirte a maraíodh san ionsaí abhaile. Cuireadh James i mBealach an Tirialaigh agus an bheirt eile i nGlas Naíon. Labhair Joseph Hawes ag uaigh an Dálaigh an lá san. Ag trácht ar Daly dúirt sé gurbh é an fear ba chróga é a sheas riamh ós comhair scuad lámhaigh.Tá leacht cuimhneacháin le fáil i n[[Glas Naíon]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.findagrave.com/memorial/4126/james-joseph-daly|teideal=James Joseph Daly (1899-1920) - Find A Grave...|language=en|work=www.findagrave.com|dátarochtana=2020-11-03}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ria.ie/news/documents-irish-foreign-policy/second-funeral-james-daly-connaught-rangers-mutineer-1-november|teideal=The second funeral of James Daly, Connaught Rangers’ mutineer, 1 November 1970|dáta=2020-06-26|language=en|work=Royal Irish Academy|dátarochtana=2020-11-03|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102110824/https://www.ria.ie/news/documents-irish-foreign-policy/second-funeral-james-daly-connaught-rangers-mutineer-1-november}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/ppl/cbes/james-daly?con=IM|teideal=James Daly|údar=Dúchas.ie|dáta=|language=ga|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-11-03}}{{Dead link|date=Meitheamh 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Féach freisin == * Éist ar [http://www.reabhloid.ie/items/show/5 reabhloid.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103004032/http://www.reabhloid.ie/items/show/5 |date=2020-11-03 }} == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} {{DEFAULTSORT:Daly, James}} [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1899]] [[Catagóir:Básanna i 1920]] [[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]] a75rb4robvqnub81dlfdt70266yzbar 0 96791 1316564 993257 2026-06-01T10:09:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Pender 1316564 wikitext text/x-wiki '''Ríthe Dhéise Mumhain''' ón seachtú haois go dtí an tríú haois déag. * [[Andelait mac Dimma Ua Oengusa]]?, beo 697 * [[Torpaid mac Cernach mac Andelait]], bás 765 * [[Cennetig mac Lorcan]], d. 951 * [[Faelan mac Cormac]], beo 966 * [[Domnall mac Faelan]], 966-996 * [[Mothla mac Domnall]], 996-1014 - maraithe ag [[Cath Chluain Tarb]] * [[Diarmait mac Domnall]], 1014–1031 * [[Muirchertach mac Broc]], 1031–1051 * [[Mael Sechlainn mac Muirchertach Ua Bruicc]], 1051–1059 * [[Mael Sechlainn mac Gilla Brigde Ua Faelan]], 1059–1085 * [[Muirchertach Ua Bruicc]], 1090–1103 * [[Maelsechlainn Ua Faelain]], 1118 * [[Gerr na Ccuinneocc Ua Gruicc]], 1128–1153 * [[Maelsechlainn Ua Faelan]], 1153–1168 * [[Ua Faelan]], 1168–1178 * [[Artcorb Ua Faelan]], 1178–1203 * [[Domhnall Ua Faelan]], 1203–1206 * [[Ross Ó Faoláin]], beo 1244 ==Naisc sheachtracha== * Séamus Pender, ''[http://www.irishmanuscripts.ie/digital/DessiGenealogies/Dessi%20Genealogies.pdf Déssi Genealogies]'' (PDF) * ''[http://www.oocities.org/athens/aegean/2444/irish/deisi.htm Kings of the Déisi]'' (as Pender). ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mumhain, Kings Of Deis}} idq52dbyl5oe3o9d1kjl5v5kwvi6axb 0 97862 1316419 1167482 2026-05-31T18:41:44Z TGcoa 21229 1316419 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Leabhar leis an bhfealsamh nádúrtha [[Sasanaigh|Sasanach]] [[Isaac Newton]] is ea '''''Opticks''''': nó, ''A Treatise of the Reflexions, Refractions, Inflexions and Colours of Light'' a foilsíodh i [[An Béarla|mBéarla]] sa bhliain 1704. (Bhí [[An Laidin|aistriúchán léannta Laidine]] le feiceáil i 1706. ) Déanann an leabhar anailís ar nádúr bunúsach an tsolais trí [[athraonadh]] an tsolais le príosúin agus lionsaí, [[díraonadh]] an tsolais le leatháin ghloine atá spásáilte go dlúth, agus iompar meascáin dathanna le soilse speictrim nó púdair [[Líocha|lí.]] Meastar go bhfuil sé ar cheann de mhórshaothair na heolaíochta sa stair. ''Ba'' é Opticks an dara leabhar is mó le rá le Newton ar an eolaíocht fhisiciúil. Ní raibh ainm Newton le feiceáil ar leathanach teidil an chéad eagráin de ''Opticks'' . == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Leabhair| ]] [[Catagóir: Litríocht neamhfhicsin an Bhéarla]] [[Catagóir: Leabhair matamaitice]] [[Catagóir: Leabhair Fisice]] [[Catagóir: Tráchtais]] [[Catagóir:Optaic]] [[Catagóir:Isaac Newton]] a3d0d7o924gv2i7cmccs4juzw1exfoy 0 101688 1316560 1313987 2026-06-01T09:39:53Z Conradder 34685 /* Baill */ 1316560 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ó 1 Meitheamh 2026 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[Aontachtaí]] [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|neamhspleách]] † |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} <small>† D'fhógair Beattie go fhág sé an [[PAU]] ar 31 Bealtaine 2026<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c7v94ye0695o|teideal=UUP: Doug Beattie quits as his membership no longer 'tenable'|údar=Jayne McCormack|dáta=2026-05-31|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref></small> == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=15|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf|teideal=NI Assembly Election 2011|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806053445/http://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.70% ||'''6,649'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.82% ||5,854 ||5,855.08 ||5,878.08 ||6,035.08 ||'''6,163.08'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Stephen Moutray]]'''|| 13.33% ||5,645 ||5,645.63 ||5,686.63 ||5,935.9 ||'''6,085'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 8.68% ||3,676 ||3,676.27 ||3,702.27 ||3,917.27 ||4,231.27 ||4,245.27 ||'''6,012.36''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||7.90% ||3,348 ||3,348.72 ||3,373.72 ||3,554.81 ||4,007.99 ||4,042.99 ||'''5,826.99''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 11.44% ||4,846 ||4,942.3 ||4,949.3 ||5,105.09 ||5,733.71 ||5,744.71 ||'''5,787.07''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Johnny McGibbon ||11.52% ||4,879 ||5,347.27 ||5,347.36 ||5,365.34 ||5,427.23 ||5,429.23 ||5,437.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Colin McCusker|| 8.03% ||3,402 ||3,402.99 ||3,420.99 ||3,625.17 ||3,865.26 ||3,885.26 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||4.67% ||1,979 ||1,982.69 ||2,013.69 ||2,544.77 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||David Vance|| 2.42%|| 1,026 ||1,026.18 ||1,092.18 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid||1.86% ||786 ||792.93 ||801.93|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || Barbara Trotter ||0.64% ||272 ||272.18 || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 77,905 '''Bailí:''' 42,362 '''Millte:''' 751 '''Cuóta:''' 6,052 '''Vótóirí:''' 43,113 (55.34%) |} ==== 2007 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=19| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|Toghchán Chomhthionól 2007]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results|teideal=NI Assembly Election 2007 - Full Results|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819182950/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11!! Comhair 12 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 18.03%|| '''7,733'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[David Simpson]]'''||15.92% ||'''6,828'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 10.93% ||4,689 ||4,939.2 ||4,940.3 ||5,007.1 ||5,559.4 ||5,789.2 ||5,804.2 ||'''6,191.2''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 11.97% ||5,135 ||5,137.2 ||5,161.4 ||5,220.9 ||5,230 ||5,342.2 ||5,751.2 ||6,030 ||'''7,265''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Stephen Moutray]]'''||8.54% ||3,663 ||3,663 ||4,137 ||4,170.6 ||4,170.7 ||4,184.2 ||4,556 ||4,620.7 ||4,692 ||4,732.32 ||'''7,550.32''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[George Savage]]'''|| 5.05% ||2,167 ||2,168 ||2,193.9 ||2,218 ||2,224 ||2,302.3 ||2,383.5 ||2,499.9 ||3,142.7 ||4,207.34 ||4,584.4 ||'''5,997.52''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Dessie Ward|| 7.27% ||3,118 ||4,313 ||4,313.2 ||4,451.6 ||4,526.6 ||4,556 ||4,559 ||4,708.7 ||4,716.7 ||4,717.66 ||4,723.56 ||4,731.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McCrum ||6.94% ||2,975 ||2,975.4 ||3,086.2 ||3,104.5 ||3,113.2 ||3,127.4 ||3,300.6 ||3,375.3 ||3,437.5 ||3,469.18 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Arnold Hatch|| 4.23% ||1,815 ||1,815.6 ||1,837.2 ||1,858.5 ||1,863.7 ||1,916.8 ||2,014.8 ||2,142.7|| || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Helen Corry ||2.70%|| 1,156 ||1,176.4 ||1,179.1 ||1,289.3 ||1,321.9 ||1,682.3 ||1,757.7 || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || [[Davy Calvert]] ||3.11% ||1,332 ||1,332 ||1,347.2 ||1,394.7 ||1,395.9 ||1,408.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid ||1.86% ||798 ||802 ||804.1 ||841.3 ||946.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Patrick McAleenan||1.77% ||761 ||787 ||787.7 ||805|| || || || || || || || |- | style="background:{{Republican Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin Poblachtach]] || Barry Toman|| 0.90% ||386 ||418.6 ||418.9|| || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||David Fry ||0.58% ||248 ||248 ||249 || || || || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || Suzanne Peeples|| 0.18% ||78 ||80.4 ||81.8 || || || || || || || || || |- | align=left colspan=16|'''Toghthóirí:''' 70,716''' Bailí:''' 42,882''' Millte:''' 353''' Cuóta:''' 6,127''' Vótóirí:''' 43,235(61.14%) |} ==== 2003==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|Toghchán Chomhthionól 2003]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/getmedia/c03f6145-4d1d-4d93-b1fc-83a43bf11b78/NI-Assembly-Election-Results-2003|teideal=NI Assembly Election Results 2003|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806054849/http://www.eoni.org.uk/getmedia/c03f6145-4d1d-4d93-b1fc-83a43bf11b78/NI-Assembly-Election-Results-2003}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[David Trimble]]'''|| 21.06%||''' 9,158'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[David Simpson]]'''||13.64%|| 5,933 ||6,032.52 ||6,034.16 ||6,103.32 ||'''6,303.32 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Stephen Moutray]]'''||10.80% ||4,697 ||4,727.08 ||4,734.08 ||4,752.72 ||4,942.6 ||'''6,458.6 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 5.43% ||2,359 ||3,419.48 ||3,435.72 ||3,480.44 ||3,730.68 ||3,888.92 ||3,990.71 ||4,032.53 ||'''6,872.59''' || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 8.42%|| 3,661 ||3,711.56 ||3,786.08 ||3,787.08 ||3,973.4 ||3,976.36 ||3,978.97 ||3,981.43 ||4,059.18 ||4,330.54 ||'''6,978.54''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 12.70%|| 5,524 ||5,530.4 ||5,557.4 ||5,559.4 ||5,578.4 ||5,580.72 ||5,581.59 ||5,581.59 ||5,584.73 ||5,586.33 ||'''5,912.6''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || [[Dara O'Hagan]] ||9.13% ||3,970 ||3,983.44 ||4,004.44 ||4,004.44 ||4,026.08 ||4,027.08 ||4,027.08 ||4,027.08 ||4,029.04 ||4,030.96 ||4,301.12 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Kieran Corr ||7.26% ||3,157 ||3,195.72 ||3,251.64 ||3,260.64 ||3,411.96 ||3,415.28 ||3,417.89 ||3,419.53 ||3,462.19 ||3,668.91 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[George Savage]]|| 2.92% ||1,269 ||2,692.36 ||2,697.28 ||2,726.48 ||2,991.6 ||3,241.84 ||3,374.08 ||3,419.18|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || [[Denis Watson]]|| 4.07% ||1,770 ||1,832.08 ||1,834.08 ||1,852.72 ||2,113.16 || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| || [[Neamhspleách]] || David Jones ||1.35% ||585 ||611.56 ||612.56 ||1,016.12 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Francis McQuaid ||1.31%|| 571 ||633.08 ||670.32 ||670.64|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| || [[Neamhspleách]] || [[Sydney Anderson]]|| 1.34% ||581 ||607.24 ||607.88 || || || || || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || [[Tom French]]|| 0.57% ||247 ||260.12 || || || || || || || || || |- | align=left colspan=16|'''Toghthóirí:''' 68,814''' Bailí:''' 43,482''' Millte:''' 663''' Cuóta:''' 6,212''' Vótóirí:''' 44,145(64.15%) |} ==== 1998 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=18| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 1998|Toghchán Chomhthionól 1998]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/getmedia/ec1fa344-4198-40cf-bf58-eadf3c70190d/ni_assembly_election_results_1998|teideal=The New Northern Ireland Assembly Election 25 June 1998|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210320180639/http://www.eoni.org.uk/getmedia/ec1fa344-4198-40cf-bf58-eadf3c70190d/ni_assembly_election_results_1998}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11!! Comhair 12!! Comhair 13!! Comhair 14 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[David Trimble]]'''|| 24.48%||''' 12,338'''|| || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Bríd Rodgers]]'''|| 18.37%||''' 9,260'''|| || || || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Dara O'Hagan]]''' ||8.53% ||4,301 ||4,306.46 ||4,578.16 ||4,584.26 ||4,584.26 ||4,709.44 ||4,713.88 ||4,713.88 ||4,772.86 ||'''7,412.86''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Mervyn Carrick]]'''||8.29% ||4,177 ||4,310.14 ||4,310.8 ||4,315.22 ||4,388.32 ||4,398.84 ||4,443.06 ||4,726.52 ||4,739.8 ||4,742.02 ||4,743.67 ||4,872.05 ||'''8,034.05'''|| |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || '''[[Denis Watson]]'''|| 9.63% ||4,855 ||5,365.3 ||5,365.3 ||5,378.86 ||5,431.8 ||5,447.74 ||5,546.78 ||6,267.98 ||6,351.38 ||6,353.02 ||6,353.32 ||6,636.18 ||7,149.5 ||'''7,791.82''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[George Savage]]'''|| 1.33% ||669 ||2,380.92 ||2,383.12 ||2,403.46 ||2,410.72 ||2,431.78 ||2,972.08 ||3,051.46 ||3,447.98 ||3,456.56 ||3,457.31 ||6,022.53 ||6,353.53 ||'''6,527.13''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] ||Mel Byrne|| 5.33%|| 2,687 ||2,731.52 ||4,166.58 ||4,185.2 ||4,185.2 ||4,447.06 ||4,457.06 ||4,460.06 ||5,218.84 ||5,484.38 ||5,688.83 ||5,786.27 ||5,872.81 ||5,877.77 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||Ruth Allen|| 7.21% ||3,635 ||3,736.64 ||3,738.62 ||3,745.04 ||3,785.56 ||3,803.58 ||3,829.46 ||4,202.76 ||4,237.64 ||4,240.72 ||4,242.22 ||4,375.61 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Sam Gardiner]]|| 2.18% ||1,097 ||2,449.4 ||2,451.16 ||2,470.94 ||2,481.04 ||2,515.46 ||2,985.26 ||3,032.6 ||3,414.38 ||3,419.66 ||3,420.86|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Francie Murray ||5.78% ||2,915 ||2,919.2 ||3,016.88 ||3,021.52 ||3,022.52 ||3,129.08 ||3,132.3 ||3,132.3 ||3,173.62|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Francis McQuaid ||3.09% ||1,556 ||1,795.4 ||1,865.14 ||1,898.42 ||1,902.1 ||2,058.84 ||2,113.78 ||2,133.3 || || || || || || |- | style="background:#600396;" | || |[[Páirtí Aontachtach RA|Aontachtach RA]] ||David Vance ||2.79%|| 1,405 ||1,510 ||1,510 ||1,514.68 ||1,529.68 ||1,536.94 ||1,555.66|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Mark Neale ||0.90% ||455 ||1,250.48 ||1,252.24 ||1,261.02 ||1,272.44 ||1,294.46 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Páirtí an Lucht Oibre (TÉ)|Páirtí an Lucht Oibre TÉ]] || Alan Evans ||0.87% ||439 ||469.66 ||505.96 ||522.36 ||522.78|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || [[Tom French]]|| 0.54% ||270 ||296.04 ||374.14 ||383.64 ||384.64|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || [[Ulster Independence|Neamhspleáchas Uladh]] || [[Kenny McClinton]]|| 0.41% ||207 ||220.02 ||220.46 ||224.3|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| || [[Neamhspleách]] || Brian Silcock ||0.20% ||101 ||142.58 ||146.1 || || || || || || || || || || || |- |style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| || | [[Páirtí Dlí Nádúrtha|Dlí Nádúrtha]] || Jack Lyons ||0.06% ||32 ||34.94 ||38.68|| || || || || || || || || || || |- | align=left colspan=18|'''Toghthóirí:''' 70,852''' Bailí:''' 50,399''' Millte:''' 824''' Cuóta:''' 7,200''' Vótóirí:''' 51,223(72.30%) |} === Fóram 1996 === Tá iarrthóirí rathúil i g'''cló trom''' <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ark.ac.uk/elections/96ub.htm|teideal=1996 Candidates - Upper Bann|work=www.ark.ac.uk|dátarochtana=2026-05-18}}</ref>. {| class="wikitable" |- bgcolor="CCCCCC" ! colspan="2" rowspan="1" align="center" valign="top" | Páirtí ! valign="top" | Iarrthóir(í) ! valign="top" | Vótaí ! valign="top" | % |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] | align="right" |'''[[David Trimble]]'''<br/>'''[[Sam Gardiner]]'''<br/>[[George Savage]]<br/>John Dobson<br/>Mark Neale | align="right" |16,592 | align="right" |36.3 |- |style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] | align="right" |'''[[Bríd Rodgers]]'''<br/>Kieran McGeown<br/>Patricia Mallon<br/>Sean McKavanagh<br/>[[Dolores Kelly]] | align="right" |9,846 | align="right" |21.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] | align="right" |'''[[Mervyn Carrick]]'''<br/>Frederick Baird<br/>Ruth Allen | align="right" |7,134 | align="right" |15.6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] | align="right" |'''[[Michelle O'Connor]]'''<br/>Rory Harbinson<br/>Jean Fegan<br/>Christopher Burke | align="right" |5,620 | align="right" |12.3 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | align="right" |William Ramsey<br/>Frank McQuaid<br/>Sean Hagan | align="right" |2,152 | align="right" |5.7 |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] | align="right" |William Lawrie<br/>Edward Kinner | align="right" |1,404 | align="right" |3.1 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach RA/meta/color}};" | || [[Páirtí Aontachtach RA|Aontachtach RA]] | align="right" |Morrison Woods<br/>Dorothy Boyd | align="right" |886 | align="right" |1.9 |- | style="background:{{Labour Coalition/meta/color}}" | || [[Comhrialtas an Lucht Oibre]] | align="right" |[[Hugh Casey]]<br/>Alan Evans<br/>William White<br/>Mary Sheen | align="right" |512 | align="right" |1.0 |- | style="background:{{Páirtí Daonlathach Uladh/meta/color}};" | || [[Páirtí Daonlathach Uladh]] | align="right" |David McCrea<br/>John Hammond | align="right" |402 | align="right" |0.9 |- | style="background:{{Northern Ireland Women's Coalition/meta/color}};" | || [[Comhrialtas na mBan Thuaisceart Éireann|Comhrialtas na mBan ]] | align="right" |Kate Cochrane<br/>Chris Moffat<br/>Lesley Doyle | align="right" |390 | align="right" |0.9 |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};" | || [[Páirtí na nOibrithe]] | align="right" |[[Tom French]]<br/>Peter Smith | align="right" |311 | align="right" |0.7 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| || [[Neamhspleáchas Uladh]] | align="right" |Edward Kidd<br/>Gary Nelson | align="right" |180 | align="right" |0.4 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] | align="right" |Gavin McDowell<br/>Jameshid Fenderesky<br/>Martha Brett | align="right" |178 | align="right" |0.4 |- | style="background:{{Democratic Partnership/meta/color}};"| || [[Comhpháirtíocht Dhaonlathach]] | align="right" |Adrian McKinney<br/>Pearl Snowden | align="right" |71 | align="right" |0.2 |- | style="background:{{Democratic Left (Ireland)/meta/color}};"| || [[Daonlathas Clé]] | align="right" |Ciaran McClean<br/>Martin Cullen | align="right" |36 | align="right" |0.1 |- |style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| || [[Dlí Nádúrtha]] | align="right" |John Darby<br/>Rosalind Mulholland | align="right" |14 | align="right" |0.0 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| || [[Alan Chambers|Seambar]] [[Neamhspleách]] | align="right" |Keith Chambers<br/>William Larmour Jr | align="right" |4 | align="right" |0.0 |} == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] lgj38r7eexl11kno01sm1tm6onytg9h 0 102111 1316561 1314316 2026-06-01T09:49:04Z Conradder 34685 éirí as PAU 1316561 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-[[Arm na Breataine|saighdiúir]] agus [[polaiteoir]] den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é '''Douglas Ricardo Beattie''', a rugadh ar an [[13 Deireadh Fómhair]] [[1965]] i [[Hampshire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18716&per=5786&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-14}}</ref> Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó 2016 ar aghaidh .Samhlaítear é mar dhuine atá ar an eite liobrálach den aontachtas.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/doug-beattie-eirithe-as-mar-cheannaire-an-uup/|teideal=Doug Beattie éirithe as mar cheannaire an UUP|dáta=2024-08-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-08-20}}</ref> Ba cheannaire an [[Páirtí Aontachtach Uladh|bPáirtí Aontachtach Uladh]] é, ó Bealtaine 2021 go dtí Lúnasa 2024. ‘Deacrachtaí doréitithe’ ba chúis lena chinneadh éirí as ceannaireacht an pháirtí. Ní go rómhaith a d’éirigh leis an UUP i roinnt toghchán nuair a bhí Beattie i mbun (ach bhuaigh siad ar ais suíochán i bParlaimint Westminster in olltoghchán na Breataine i mí Iúil 2024).<ref name=":0" /> I mí Bealtaine 2026, tuairiscigh an [[BBC]] go ndíroghnófaí Beattie don chéad toghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c78k41rxme8o|teideal=Doug Beattie: Former UUP leader to be deselected by party|údar=Gareth Gordon|dáta=2026-05-11|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Ar 31 Bealtaine 2026, d'fhógair Beattie go fhág sé an [[PAU]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c7v94ye0695o|teideal=UUP: Doug Beattie quits as his membership no longer 'tenable'|údar=Jayne McCormack|dáta=2026-05-31|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Margaret Beattie. Tá beirt pháistí acu. == Féach freisin == * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Beattie, Doug}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] 34mqv7x7vbrse2g5v9rytwer6mweiq9 1316562 1316561 2026-06-01T09:49:26Z Conradder 34685 nasc 1316562 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-[[Arm na Breataine|saighdiúir]] agus [[polaiteoir]] den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é '''Douglas Ricardo Beattie''', a rugadh ar an [[13 Deireadh Fómhair]] [[1965]] i [[Hampshire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18716&per=5786&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-14}}</ref> Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó 2016 ar aghaidh .Samhlaítear é mar dhuine atá ar an eite liobrálach den aontachtas.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/doug-beattie-eirithe-as-mar-cheannaire-an-uup/|teideal=Doug Beattie éirithe as mar cheannaire an UUP|dáta=2024-08-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-08-20}}</ref> Ba cheannaire an [[Páirtí Aontachtach Uladh|bPáirtí Aontachtach Uladh]] é, ó Bealtaine 2021 go dtí Lúnasa 2024. ‘Deacrachtaí doréitithe’ ba chúis lena chinneadh éirí as ceannaireacht an pháirtí. Ní go rómhaith a d’éirigh leis an UUP i roinnt toghchán nuair a bhí Beattie i mbun (ach bhuaigh siad ar ais suíochán i bParlaimint Westminster in olltoghchán na Breataine i mí Iúil 2024).<ref name=":0" /> I mí Bealtaine 2026, tuairiscigh an [[BBC Thuaisceart Éireann|BBC]] go ndíroghnófaí Beattie don chéad toghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c78k41rxme8o|teideal=Doug Beattie: Former UUP leader to be deselected by party|údar=Gareth Gordon|dáta=2026-05-11|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Ar 31 Bealtaine 2026, d'fhógair Beattie go fhág sé an [[PAU]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c7v94ye0695o|teideal=UUP: Doug Beattie quits as his membership no longer 'tenable'|údar=Jayne McCormack|dáta=2026-05-31|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Margaret Beattie. Tá beirt pháistí acu. == Féach freisin == * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Beattie, Doug}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] 4ae0buzahxlcooqyr3vm367o4f84c86 1316563 1316562 2026-06-01T09:50:02Z Conradder 34685 gram 1316563 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-[[Arm na Breataine|saighdiúir]] agus [[polaiteoir]] den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é '''Douglas Ricardo Beattie''', a rugadh ar an [[13 Deireadh Fómhair]] [[1965]] i [[Hampshire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18716&per=5786&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-14}}</ref> Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó 2016 ar aghaidh .Samhlaítear é mar dhuine atá ar an eite liobrálach den aontachtas.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/doug-beattie-eirithe-as-mar-cheannaire-an-uup/|teideal=Doug Beattie éirithe as mar cheannaire an UUP|dáta=2024-08-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-08-20}}</ref> Ba cheannaire an [[Páirtí Aontachtach Uladh|bPáirtí Aontachtach Uladh]] é, ó Bealtaine 2021 go dtí Lúnasa 2024. ‘Deacrachtaí doréitithe’ ba chúis lena chinneadh éirí as ceannaireacht an pháirtí. Ní go rómhaith a d’éirigh leis an UUP i roinnt toghchán nuair a bhí Beattie i mbun (ach bhuaigh siad ar ais suíochán i bParlaimint Westminster in olltoghchán na Breataine i mí Iúil 2024).<ref name=":0" /> I mí Bealtaine 2026, tuairiscigh an [[BBC Thuaisceart Éireann|BBC]] go ndíroghnófaí Beattie don chéad toghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c78k41rxme8o|teideal=Doug Beattie: Former UUP leader to be deselected by party|údar=Gareth Gordon|dáta=2026-05-11|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Ar 31 Bealtaine 2026, d'fhógair Beattie gur fhág sé an [[PAU]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c7v94ye0695o|teideal=UUP: Doug Beattie quits as his membership no longer 'tenable'|údar=Jayne McCormack|dáta=2026-05-31|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Margaret Beattie. Tá beirt pháistí acu. == Féach freisin == * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Beattie, Doug}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] 8l153izbo6f4cavkzwy5iapqdr4jhme 0 106484 1316432 1280267 2026-06-01T00:18:34Z TGcoa 21229 1316432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Clár réaltachta teilifíse is ea '''Love Island''', a tháinig chun cinn sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] sa bhliain 2005, de chuid ITV Studios ag an am, agus an-tóir air ó shin. Is saincheadúnas é, agus leaganacha go leor de ar fud an domhain. [[Íomhá:Love Island Malta cover photo.jpg|mion|220x220px]] === Siamsaíocht === Bíonn daoine tógtha le ''Love Island'' mar go mbaineann sé le a bheith ag féachaint ar shaol dhaoine eile agus ag cúlchaint fúthu sa bhaile agus ar na [[meáin shóisialta]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cúlchaint, cáineadh agus cúrsaí grá: Love Island|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2022/0802/1313466-culchaint-caineadh-agus-cursai-gra-love-island/|date=2022-08-02|language=ga|author=Póilín Nic Géidigh / RTÉ}}</ref> Is scéalta daonna atá i gceist, turgnaimh shóisialta ina bhfeiceann muid caidrimh ag forbairt agus ag bláthú, croíthe á mbriseadh, agus áit a dtig linn amharc ar dhaoine áille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/albam-feile-no-podchraoladh-uait-ta-roinnt-moltai-againn-duit/|teideal=Albam, féile nó podchraoladh uait? Tá roinnt moltaí againn duit…|údar=Póilín Nic Géidigh|dáta=15 Iúil 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-15}}</ref> Ach tarlaíonn b'fhéidir na píosaí is fearr de ''Love Island'' ar na meáin shóisialta agus ar líne an chuid eile den am nuair nach mbíonn an clár ar siúl. Is breá leis an lucht féachana anailís a dhéanamh ar na cinntí a dhéanann réalta an chláir, srl.<ref name=":0" /> Tá an pobal páirteach ann sa tslí agus gur féidir leis an bpobal vótaí a chaitheamh, === Conspóidí === Tharraing an clár conspóid go minic mar gheall ar an mbrú a bhíonn ar na rannpháirtithe agus iad i dteach ar feadh an tsamhraidh. == Féach freisin == * ''[[Na Fealltóirí]]'' * [[Seán Fitzgerald]], peileadóir CLG == Naisc sheachtracha == * Podchraoladh Orlaith Condon, [https://podcasts.apple.com/ie/podcast/my-pod-on-paper-the-unofficial-love-island-podcast/id1466876188 ''My Pod on Paper'',] áit a ndéanann sí mionchur síos agus anailís ar an méid a tharla an oíche roimh ré ar an chlár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ie/podcast/my-pod-on-paper-the-unofficial-love-island-podcast/id1466876188|teideal=‎My Pod On Paper {{!}} The unofficial Love Island podcast on Apple Podcasts|language=en-GB|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-01-15}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Grá]] [[Catagóir:Scannail]] [[Catagóir:Cláir siamsaíochta]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta]] [[Catagóir:Love Island (saincheadúnas)]] 98gt4ac2sofgognc3runjf5iyb4tbtc 0 119921 1316444 1271705 2026-06-01T03:43:03Z IShowSammy 72829 1316444 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Albam}} [[Íomhá:Weezer - Albam Gorm.png|mion|deas|Albam]] Is é '''Weezer''' an chéad albam de chuid [[Weezer]], ach '''An tAlbam Gorm''' a thugtar air fosta. Eisíodh ar 10 Bealtaine 1994 é le ''[[DGC Records]]''. Ba e [[Ric Ocasek]] an léiritheoir. Tá na singilí ''[[Undone - The Seater Song]]'', ''[[Buddy Holly (amhrán Weezer)|Buddy Holly]]'' agus ''[[Say It Aint So]]'' ar an albam. == Cúlra== Bhunaigh Rivers Cuomo, Patrick Wilson, Matt Sharp agus Jason Cropper Weezer ar 14 Feabhra 1992. Sheinn siad a gcéad cheolchoirm ar 12 Márta 1992. Thaifead siad taifeadadh samplach darb ainm "The Kitchen Tape" (téip na cistine). Tharraing The Kitchen Tape aird le lipéid. Shínigh siad le DGC Records i ar 26 Meithimh 1993. == Taifeadadh agus Táirgeadh== [[Íomhá:Weezer_wall_in_Brooklyn,_NY.jpg|mion|deas|"Balla Weezer" i gCathair Nua-Eabhrac]] Thaifead Weezer a gcéad albam ag ''[[Electric Lady Studios]]'' i g[[Cathair Nua-Eabhrac]], leis an léiritheoir [[Ric Ocasek]]. B'fhearr leis an bhanna an t-albam a léiriú ach d'áitigh an lipéad orthu léiritheoir a fhostú. I rith taifeadta, d'fhoghlaim Cooper go raibh a chailín torrach agus thosaigh sé go raibh go taghdach. Shíl Cuomo agus Sharp go bhfágfaidh sé an bhanna ar aon nós, mar sin, bhris siad Cooper agus thaifead Cuomo a pháirteanna arís. I 2014, duirt Cooper go raibh a gcinneadh ceart. Tháinig [[Brian Bell]] in ionad Cooper ar ghiotár ach níor sheinn sé ar an albam. Tá a ghutha ar roinnt traiceanna áfach. Tá grianghraf den bhanna le cúlra gorm ar an chlúdac. == Traicliosta == Gach amhrán le [[Rivers Cuomo]], ach amháin iad le nótaí <ref name="nótaíclúdaugh">Weezer - nótaí clúdaigh. DGC Records (1994)</ref>. # "My Name Is Jonas" (Cuomo, [[Patrick Wilson]], [[Jason Cropper]]) - 3:23 # "No One Else" - 3:14 # "The World Has Turned and Left Me Here" (Cuomo, Wilson) - 4:26 # "Buddy Holly" - 2:40 # "Undone – The Sweater Song" - 5:05 # "Surf Wax America" (Cuomo, Wilson) - 3:04 # "Say It Ain't So" - 4:18 # "In the Garage" - 3:56 # "Holiday" - 3:26 # "Only in Dreams" - 8:03 == Singlí == *"[[Undone – The Sweater Song]]" - 24 Meitheamh 1994 *"[[Buddy Holly (amhrán Weezer)|Buddy Holly]]" - 7 Meán Fómhair 1994 *"[[Say It Ain't So]]" - 13 Iúil 1995 == Foireann == De réir nótaí clúdaigh <ref name="nótaíclúdaugh" /> ===Weezer=== *[[Brian Bell]] – giotár(luaite sna creidiúintí amháin), ceol gutha *[[Rivers Cuomo]] – ceol gutha, giotár *[[Matt Sharp]] – dordghiotár, ceol gutha *[[Patrick Wilson]] – drumaí ===Léiriúchán=== *[[Ric Ocasek]] – léiritheoir * Chris Shaw – innealtóir *Hal Belknap – innealtóir cúnta *David Heglmeier – innealtóir cúnta *Daniel Smith – innealtóir cúnta *George Marino – máistriú *Todd Sullivan – ealaíontóir agus stór *Peter Gowland, Peter Orth – grianghrafadóir *[[Karl Koch]] – dearadh *Michael Golob – stiúrthóir ealaíne == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Albaim a eisíodh in 1994]] 451aules975f0m4feuhfze3jze8ra08 2 120719 1316413 1314091 2026-05-31T14:51:46Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1316413 wikitext text/x-wiki * [[Ballstát den Aontas Eorpach]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel ?amTosaigh ?amDeiridh ?oti ?otiDáta { ?item wdt:P463 wd:Q458; # cuid de AE wdt:P31 wd:Q6256; # sample de tír p:P463 ?ballRts. ?ballRts ps:P463 wd:Q458. OPTIONAL { ?ballRts pq:P580 ?amTosaigh } OPTIONAL { ?ballRts pq:P582 ?amDeiridh } # fo-iarratas le haghaidh OTI leis an dáta is déanaí is déanaí { SELECT ?item (MAX(?dáta) AS ?uasDáta) WHERE { ?item p:P2131 ?otiRts. ?otiRts pq:P585 ?dáta. } GROUP BY ?item } # OTI le dáta is déanaí ?item p:P2131 ?otiRts. ?otiRts ps:P2131 ?oti; pq:P585 ?otiDáta. FILTER(?otiDáta = ?uasDáta) # label service SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga, en". } } ORDER BY DESC(?itemLabel) | columns = number:#, item:Qid, P297:Cód, label:Tír, ?amTosaigh:Am tosaigh, ?amDeiridh:Am deiridh, P1082:Daonra, P2046:Achar, P38:Airgeadra, ?oti:OTI, ?otiDáta:Dáta OTI, P1081:IFD, P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Qid ! Cód ! Tír ! Am tosaigh ! Am deiridh ! Daonra ! Achar ! Airgeadra ! OTI ! Dáta OTI ! IFD ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q27|Q27]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IE IE] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | 1973-01-01 | | 5149139 | 69797 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 529244870223 | 2022-01-01 | 0.945 | [[an Ghaeilge]]<br/>[[An Béarla|Béarla]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q55|Q55]] | | [[an Ísiltír]] | 1957-03-25 | | 17942942 | 37378 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 991114635529 | 2022-01-01 | 0.931 | [[an Ollainnis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q34|Q34]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SE SE] | [[an tSualainn]] | 1995-01-01 | | 10609460 | 447425.16 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q122922|krona na Sualainne]]'' | 585939170124 | 2022-01-01 | 0.947 | [[an tSualainnis]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q214|Q214]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SK SK] | [[an tSlóvaic]] | 2004-05-01 | | 5409407 | 49033.720839 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 115468803972 | 2022-01-01 | 0.848 | [[an tSlóvaicis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q215|Q215]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SI SI] | [[an tSlóivéin]] | 2004-05-01 | | 2066880 | 20271 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 62117768015 | 2022-01-01 | 0.918 | [[an tSlóivéinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q213|Q213]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:CZ CZ] | [[An tSeic|an tSeicia]] | 2004-05-01 | | 10909500 | 78871 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q131016|koruna na Seice]]'' | 250681000000 | 2019-01-01 | 0.889 | [[an tSeicis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q28|Q28]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:HU HU] | [[an Ungáir]] | 2004-05-01 | | 9603634 | 93011.4 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q47190|forint na hUngáire]]'' | 181848022230 | 2021-01-01 | 0.846 | [[an Ungáiris]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q29|Q29]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:ES ES] | [[an Spáinn]] | 1986-01-01 | | 48592909 | 505990 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 1397509272054 | 2022-01-01 | 0.905 | [[an Spáinnis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q218|Q218]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:RO RO] | [[an Rómáin]] | 2007-01-01 | | 19053815 | 238397 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q131645|leu na Rómáine]]'' | 301261582924 | 2022-01-01 | 0.821 | [[an Rómáinis]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q145|Q145]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:GB GB] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|an Ríocht Aontaithe]] | 1973-01-01 | 2020-01-31 | 67326569 | 242495 ciliméadar cearnach | [[punt steirling]] | 3070667732359 | 2022-01-01 | 0.929 | [[An Béarla|Béarla]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q45|Q45]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:PT PT] | [[an Phortaingéil]] | 1986-01-01 | | 10347892 | 92225 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 251945377529 | 2022-01-01 | 0.866 | [[an Phortaingéilis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q36|Q36]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:PL PL] | [[an Pholainn]] | 2004-05-01 | | 37563071 | 312683 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q123213|złoty]]'' | 688176605955 | 2022-01-01 | 0.876 | [[an Pholainnis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q40|Q40]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:AT AT] | [[an Ostair]] | 1995-01-01 | | 8979894 | 83878.99 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 511685203845 | 2023-01-01 | 0.916 | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q36668|teanga chomharthaíochta na hOstaire]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q37|Q37]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LT LT] | [[an Liotuáin]] | 2004-05-01 | | 2860002 | 65300 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 70334299008 | 2022-01-01 | 0.875 | [[an Liotuáinis]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q211|Q211]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LV LV] | [[an Laitvia]] | 2004-05-01 | | 1856932 | 64593.76 ciliméadar cearnach<br/>62226.85 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 41153912663 | 2022-01-01 | 0.863 | [[an Laitvis]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q38|Q38]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IT IT] | [[an Iodáil]] | 1957-03-25 | | 58850717 | 302068 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 2010431598465 | 2022-01-01 | 0.895 | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q41|Q41]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:GR GR] | [[an Ghréig]] | 1981-01-01 | | 10482487 | 131957 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 219065872466 | 2022-01-01 | 0.887 | [[an Ghréigis]]<br/>''[[:d:Q35392|an Ghréigis Choiteann]]''<br/>''[[:d:Q36510|an Nua-Ghréigis]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q183|Q183]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:DE DE] | [[an Ghearmáin]] | 1958-01-01 | | 83577140 | 357587.77 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 4121200000000 | 2023-01-01 | 0.942 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q142|Q142]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:FR FR] | [[an Fhrainc]] | 1957-03-25 | | 68605616 | 643801 ciliméadar cearnach | [[Euro]]<br/>''[[:d:Q214393|franc CFP]]'' | 2782905325625 | 2022-01-01 | 0.903 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q33|Q33]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:FI FI] | [[an Fhionlainn]] | 1995-01-01 | | 5652881 | 338478.34 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 280825957768 | 2022-01-01 | 0.94 | [[an Fhionlainnis]]<br/>[[an tSualainnis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q191|Q191]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:EE EE] | [[an Eastóin]] | 2004-05-01 | | 1369995 | 45335 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 38100812959 | 2022-01-01 | 0.89 | [[an Eastóinis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q35|Q35]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:DK DK] | [[an Danmhairg]] | 1973-01-01 | | 5822863 | 42925.46 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q25417|krone na Danmhairge]]'' | 395403906582 | 2022-01-01 | 0.929 | [[an Danmhairgis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q224|Q224]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:HR HR] | [[an Chróit]] | 2013-07-01 | | 3871833 | 56594 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 70964606465 | 2022-01-01 | 0.858 | [[an Chróitis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q229|Q229]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:CY CY] | [[an Chipir]] | 2004-05-01 | | 1344976 | 9242.45 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 28439052741 | 2022-01-01 | 0.896 | ''[[:d:Q36510|an Nua-Ghréigis]]''<br/>[[an Tuircis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q219|Q219]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BG BG] | [[an Bhulgáir]] | 2007-01-01 | | 6423207 | 110993.6 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 102407653020 | 2023-01-01 | 0.799 | [[an Bhulgáiris]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q31|Q31]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BE BE] | [[an Bheilg]] | 1957-03-25 | | 11825551 | 30688 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 644782756682 | 2023-01-01 | 0.937 | [[an Ollainnis]]<br/>[[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q233|Q233]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:MT MT] | [[Málta]] | 2004-05-01 | | 553214 | 316 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 17765270015 | 2022-01-01 | 0.918 | [[an Mháltais]]<br/>[[An Béarla|Béarla]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q32|Q32]] | [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LU LU] | [[Lucsamburg]] | 1957-03-25 | | 681973 | 2586.36 ciliméadar cearnach | [[Euro]] | 82274812251 | 2022-01-01 | 0.93 | [[an Lucsambuirgis]]<br/>[[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |} {{Wikidata list end}} 63zhzen63poomc3n5a4fkh0vbumjfr9 0 121907 1316416 1310499 2026-05-31T18:24:24Z Xocolatl 38442 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Foras na Gaeilge.jpg]] → [[File:Áras na Gaeilge.jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 1316416 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar |name=An Foclóir Nua Gaeilge }} Is [[foclóir]] den [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] chomhaimseartha é '''''An Foclóir Nua Gaeilge''''', á thiomsú ag foireann foclóireachta [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]]. Tá sé ar fáil ar [[Focloir.ie]] saor in aisce.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chead-mhorfhocloir-aonteangach-gaeilge-le-seoladh-ag-an-uachtaran-catherine-connolly/|teideal=An chéad mhórfhoclóir aonteangach Gaeilge le seoladh ag an Uachtarán Catherine Connolly|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=1 Nollaig 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/40000-iontrail-le-foilsiu-ar-an-bhfocloir-nua-gaeilge-faoi-dheireadh-na-miosa/|teideal=40,000 iontráil le foilsiú ar an bhfoclóir nua Gaeilge faoi dheireadh na míosa|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2 Samhain 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Gnáth-fhoclóir atá ann sa mhéid is go mínítear na ceannfhocail Ghaeilge sa teanga chéanna.<ref name=":13">{{Luaigh foilseachán|author=[[Caoilfhionn Nic Pháidín]]|url=https://www.gaois.ie/assets/pdf/2008-corpus-planning-for-irish-dictionaries-and-terminology.pdf|title=Corpus Planning for Irish – Dictionaries and Terminology|journal=[[A New View of the Irish Language]]|pages=lch 96|language=Béarla|publisher=[[Cois Life]]|location=BÁC|year=2008}}</ref><ref name=":10">{{Luaigh foilseachán|author=[[Éanna Ó Caollaí]]|date=16 Bealtaine 2022|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/abhoga-chun-tosaigh-focloiri-nua-ar-na-bacain-1.4877594|title=Abhóga chun tosaigh: foclóirí nua ar na bacáin|journal=[[The Irish Times]]|pages=lch 8}}</ref> Bhí thart faoi 50-60% den mhór-fhoclóir réidh faoi dheireadh 2025 agus beifear ag cur leis sna blianta amach romhainn.<ref name=":5" /> Is é [[Pádraig Ó Mianáin]] eagarthóir sinsearach an fhoclóra.<ref name=":5" /><ref name=":9">{{Luaigh foilseachán|author=[[Michelle Nic Pháidín]]|date=4 Samhain 2025|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2025/11/04/blaiseadh-de-na-focloiri-nua/|title=Blaiseadh de na foclóirí nua|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 3}}</ref> Tá [[Cormac Breathnach (foclóirí)|Cormac Breathnach]] mar bhainisteoir ar Thionscadal Foclóireachta Fhoras na Gaeilge.<ref name=":0" /><ref name=":15">{{Luaigh foilseachán|author=[[Bill Breathnach]]|date=09 Nollaig 2025|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2025/12/09/focloir-urnua-aonteangaigh-ar-fail-don-phobal/|title=Foclóir úrnua aonteangach ar fáil|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 1}}</ref> Is í [[Edel Ní Chorráin]] Stiúrthóir Seirbhísí Foilsitheoireachta, Foclóireachta agus Téarmaíochta an Fhorais.<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stiurthoir-foilsitheoireachta-agus-focloireachta-nua-ceaptha-ag-foras-na-gaeilge/|teideal=Stiúrthóir foilsitheoireachta agus foclóireachta nua ceaptha ag Foras na Gaeilge|dáta=17 Eanáir 2023|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> [[Íomhá:Áras na Gaeilge.jpg|mion|Ceannáras [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]] a choimisiúnaigh an foclóir]] == Gnéithe == Tá teacht ag an bpobal ar an bh''Foclóir Nua Gaeilge'' i gcluaisín nua ar an suíomh gréasáin [[Focloir.ie|Foclóir.ie]]. Tá an [[Foclóir Nua Béarla–Gaeilge|FNBG]] ar fáil ar an suíomh céanna i gcónaí freisin<ref name=":0" /><ref name=":15" /> agus is féidir cuardach sa dá fhoclóir san am céanna, feidhm a thugann siad "cuardach uilíoch" air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/ga/about|teideal=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge, Foras na Gaeilge|work=[[focloir.ie]]|dátarochtana=2025-12-09}}</ref> Chuir lucht an fhoclóra rompu foclóir ginearálta a chruthú "chun freastal ar phobal ilghnéitheach na Gaeilge ach le fócas ar leith ar phobal na scoileanna [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]] agus an [[Gaeloideachas (scolaíocht)|Ghaeloideachas]]."<ref name=":9" /> Tá sé dírithe ar ghnáthúsáid na Gaeilge chomhaimseartha mar theanga beo.<ref name=":23">{{Luaigh foilseachán|author=[[Liam Mac Amhlaigh]]|date=16 Nollaig 2025|title=Seoid foclóireachta: uirlis cheannródaíoch teanga|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 17|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2025/12/16/seoid-focloireachta-uirlis-cheannrodaioch-teanga/}}</ref><ref name=":17">{{Lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/focloir-nua-gaeilge-ina-uirlis-riachtanach-do-phobal-na-teanga-6897617-Dec2025/|teideal=20,000 focal Gaeilge sa chéad chuid d'fhoclóir nua aonteangach a sheolfar inniu|údar=[[Concubhar Ó Liatháin]]|dáta=2025-12-09|work=[[TheJournal.ie]]|dátarochtana=2025-12-09}}</ref><ref name=":15" /><ref name=":16" /> Bhí 20,000 ceannfhocal ar an bh''Foclóir Nua Gaeilge'' in am a sheolta, agus 40,000 brí mínithe, líon a bheifear ag cur leis thar tréimhse de bhlianta. 30,000 ceannfhocal agus 80,000 brí ar fad a bheas san fhoclóir ach é a bheith críochnaithe.<ref name=":17" /><ref name=":21" /><ref name=":22">{{Luaigh foilseachán|date=12 Nollaig 2025|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/12/ocaid-stairiuil-don-ghaeilge-agus-focloir-ceannrodaioch-a-sheoladh/|title=Ócáid stairiúil don Ghaeilge agus foclóir ceannródaíoch á sheoladh|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]}}</ref><ref name=":15" /><ref name=":18">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1209/1548008-focloir-nua-gaeilge-ar-fail-ar-line-o-inniu/|teideal=Foclóir nua Gaeilge ar fáil ar líne ó inniu|dáta=2025-12-09|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=2025-12-09}}</ref><ref name=":20" /><ref name=":0" /><ref name=":5" /> Fágann sé sin go mbeidh sé ionchurtha ó thaobh fairsinge de le [[Croidhe Cainnte Chiarraighe|''Croidhe Cainnte Chiarraighe'']], mór-fhoclóir lán-Ghaeilge a bhfuil 60,000 ceannfhocal ann.<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-abhacht-go-utamalaidhe-ta-saibhreas-fhocloir-sheain-a-chota-ar-fail-ar-line/|teideal=Ó ‘ábhacht’ go ‘útamálaidhe’, tá saibhreas fhoclóir Sheáin a’ Chóta ar fáil ar líne…|údar=[[Daithí De Mórdha]]|dáta=5 Meitheamh 2018|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Bíonn ribín gramadaí sna hiontrálacha d’[[Ainmfhocal|ainmfhocail]], do [[Briathar|bhriathra]], agus d’[[Aidiacht|aidiachtaí]]. Nuair a chliceáiltear air, léirítear sonraí [[Gramadach na Gaeilge|gramadaí]] le nodanna bunaithe ar an gcóras a cheap [[Niall Ó Dónaill]] dá fhoclóir Gaeilge–Béarla. Maítear go bhfuil an ghramadach níos fusa a thuiscint ó na nótaí seo ná mar atá in ''[[An Caighdeán Oifigiúil]]''.<ref name=":5" /> Taispeántar 'iontrálacha gaolmhara' .i. iad siúd a bhfuil an ceannfhocal a cuardaíodh mar chuid díobhsan freisin.<ref name=":5" /> Tá comhéadan an tsuímh ar fáil i nGaeilge nó i mBéarla, de réir rogha an úsáideora.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chead-fheachaint-faighte-ar-iontralacha-an-fhoclora-nua-gaeilge-gaeilge/|teideal=An chéad fhéachaint faighte ar iontrálacha an fhoclóra nua Gaeilge-Gaeilge|dáta=25 Iúil 2024|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Tá saibhreas i nathanna Gaeilge nach léir a mbrí ó na focail aonair amháin, a bhfuil "blas, greann agus uigeacht na cainte" iontu.<ref name=":23" /> Áirítear i measc iontrálacha an fhoclóra nua 'ceannfhocail' a bhfuil níos mó ná an t-aon fhocal amháin iontu (leithéidí 'deireadh seachtaine', 'spéaclaí gréine', agus '[[alt úll agus cuas]]', chomh maith le frásaí agus [[Seanfhocal|seanfhocail]]), rud a thugann an t-úsáideoir go dtí an mhíniúcháin níos furasta ná mar a rinne a réamhtheachtaithe, dar le lucht a thiomsaithe. Beidh [[Focal iasachta|focail iasachta]] ann freisin amhail ''<nowiki/>'ad hoc'<nowiki/>'' agus ''<nowiki/>'cappuccino''', iad sonraithe leis an lipéad 'iasacht' agus mínithe i nGaeilge mar is gnách.<ref name=":17" /><ref name=":21" /><ref name=":9" /><ref name=":4" /><ref name=":18" /><ref name=":16" /><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chead-fheachaint-ar-an-bhfocloir-gaeilge-gaeilge-ag-oireachtas-na-samhna/|teideal=An chéad fhéachaint ar an bhFoclóir Gaeilge-Gaeilge ag Oireachtas na Samhna|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=28 Deireadh Fómhair 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":5" /> Sa chás gur léir go bhfuil litriú Gaelaithe den fhocal céanna in úsáid ag pobal na Gaeilge mar aon leis an mbunleagan iasachtach, cuirfear an dá leagan sa bhfoclóir nua.<ref group="nóta">Chuir Breathnach i gcás na leaganacha '[[píotsa]]' agus '<nowiki/>''pizza'''</ref><ref name=":15" /> Rinneadh cinneadh maidir le sainmhíniúcháin: "má thig an t-eolas a chur i láthair ar bhealach atá so-úsáidte ach nach bhfágfaidh go gcaillfidh an léitheoir toil na beatha, déanfar sin."<ref name=":5" /> [[Íomhá:Cappuccino in original.jpg|mion|Áirítear focail iasachta áirithe amhail ''cappuccino'' i measc iontrálacha an fhoclóra nua<ref name=":4" />]] Tá bheith istigh mar cheannfhocail iontu féin san ''Fhoclóir Nua Gaeilge'' ag roinnt mhaith focal [[Canúint|canúnach]] mar '[[fata]]' agus '[[bomaite]]', focail a bhí "beáráilte go dtí seo" i bhfocail an Mhianánaigh.<ref group="nóta">Is é cur chuige [[Niall Ó Dónaill#Saothair|Fhoclóir Uí Dhónaill]] m.sh. an t-úsáideoir a atreorú chuig ceannfhocal 'caighdeánach'.</ref> Cuireann lucht an fhoclóra rompu "na focail [[Minicíocht|ardmhinicíochta]] i gcanúintí uile na Gaeilge" a sholáthar lena ndlisteanacht a chur in iúl.<ref name=":4" /><ref name=":2" /><ref name=":5" /><ref name=":19" /> Gné thábhachtach é seo, nó léiríonn taighde "go dtagann constaicí chun cinn i measc phobal na Gaeltachta" mura dtugtar aitheantas d'éagsúlacht dá leithéid.<ref name=":8">{{Luaigh foilseachán|author=[[Dónall Ó Braonáin]]|url=https://comhar.ie/iris/81/5/tonnbhriseadh-focloireachta/|title=Tonnbhriseadh foclóireachta...|journal=[[Comhar]]|volume=81|issue=5|month=Bealtaine|year=2021}}</ref> Tá nótaí úsáide sa bhfoclóir nua a léiríonn gnéithe de ghnáthúsáid na teanga maidir le cúrsaí gramadaí, réime, agus stíle.<ref name=":17" /><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bheith-istigh-ag-bomaite-falla-agus-fata-ar-an-bhfocloir-gaeilge-gaeilge/|teideal=Bheith istigh ag ‘bomaite’, ‘falla’ agus ‘fata’ ar an bhfoclóir Gaeilge-Gaeilge|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=5 Samhain 2024|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":5" /><ref name=":16" /> Is iad [[Forainm|forainmneacha iolra]] atá in úsáid san fhoclóir nua i gcásanna ina bhféadfadh fear nó bean a bheith i gceist. Deir an fhoireann gur nós é seo atá ag teacht i gcúrsaíocht sa Ghaeilge mar a bhaineann sé le teidil gairme agus a leithéid, agus a bhfuil níos slachtmhaire ná coinbhinsiúin eile úsáidtear sna cásanna seo.<ref name=":2" /> ==Stair== Léirigh suirbhé a chuir [[Éilis Uí Mhuirneáin]] i gcrích i 2010 go raibh éileamh ó dhreamanna éagsúla de phobal na Gaeilge ar fhoclóir lán-Ghaeilge.<ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://barrdotheanga.wordpress.com/caibidil-6-concluid-moltai/6-4ca-bhfuil-an-t-eileamh/|title=§ 6.4 Cá bhfuil an t-éileamh?|author=[[Éilis Uí Mhuirneáin]]|journal=Barr do Theanga: Miontráchtas ar [[Líonra Séimeantach na Gaeilge]]|year=2010}}</ref> Maítear scaití gurb é an "príomhriachtanas" é ó thaobh foclóireachta de<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Pota Phádraig: Cuir Gaeilge ar Orgasm!|url=https://www.jstor.org/stable/20556741|journal=[[Comhar]]|date=1989|issn=0010-2369|pages=lgh 19–21|volume=48|issue=6|doi=10.2307/20556741|author=[[Pádraig Ó Snodaigh]]}}</ref> agus go bhfuil a leithéid le fáil "in achan teanga ar domhan atá ag saothrú mar nua-theanga", gur sainchomhartha é den aibíocht teanga.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mar-a-cheile-ata-an-argoint-fhealltach-in-eadan-na-focloireachta-agus-na-hargointi-a-rinneadh-in-eadan-bhunu-theilifis-na-gaeilge/|teideal=‘Mar a chéile atá an argóint fhabhtach in éadan na foclóireachta agus na hargóintí a rinneadh in éadan bhunú Theilifís na Gaeilge’|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=3 Nollaig 2015|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":23" /> Go "síceolaíoch", a deir Ó Mianáin, b'í teachtaireacht a bhí na [[An Ghaeilge|Gaeil]] ag fáil le fada ná "go raibh an t-eolas le fáil i seomra an Bhéarla."<ref name=":21" /> Tá [[Liam Mac Amhlaigh]] ar aon fhocal leis faoin "timthriall" sin.<ref name=":23" /> Chomh maith le foghlaimeoirí, scríbhneoirí, neacha léinn agus araile,<ref name=":23" /><ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://barrdotheanga.wordpress.com/caibidil-2-leirbhreithniu-liteartha/2-6-lionra-seimeantach-na-gaeilge-lsg/|title=§ 2.6 Líonra Séimeantach na Gaeilge (LSG)|author=[[Éilis Uí Mhuirneáin]]|journal=Barr do Theanga: Miontráchtas ar [[Líonra Séimeantach na Gaeilge]]|year=2010}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-focloir-gaeilge-is-fearr-liom-an-focloir-beag/|teideal=An foclóir Gaeilge is fearr liom? An Foclóir Beag…|údar=[[Alex Hijmans]]|dáta=2020-05-02|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-08}}</ref> táthar tar éis suntas a dhéanamh ar thábhacht an fhoclóra don tuismitheoir freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-donaldanna-beaga-trump-ata-muid-a-thogail-no-cainteoiri-muinineacha-gaeilge/|teideal=An ‘Donaldanna’ beaga Trump atá muid a thógáil nó cainteoirí muiníneacha Gaeilge?|údar=[[Sorcha Ní Mhonacháin]]|dáta=2021-04-15|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Go deimhin, bhí easpa fhoclóra aonteangaigh Gaeilge luaite ar fhaillí an Stáit i leith na [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]] i d[[Tuarascáil Choimisiún na Gaeltachta (2002)]].<ref>{{Luaigh foilseachán|date=17 Aibreán 2002|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/an-stat-gan-straiteis-na-tuiscint-ar-ghaeilge-coimisiun-1.1085427|title=An Stat 'gan straiteis na tuiscint' ar Ghaeilge - Coimisiun|journal=[[The Irish Times]]}}</ref> Bíodh gur cuireadh fáilte chroíúil roimh an mórfhoclóir aonteangach ''[[Croidhe Cainnte Chiarraighe]]'' nuair a foilsíodh é faoi dheoidh sa bhliain 2018 a bhuí leis an [[Tracey Ní Mhaonaigh|Dr Tracey Ní Mhaonaigh]],<ref name=":12" /> ní móide gur líon an foclóir réamh-chaighdeánach sin ná leithéidí [[Foclóir Mháirtín Uí Chadhain|Fhoclóir Uí Cadhain]] an bhearna go hiomlán, nó luaigh taighdeoirí de chuid [[Gaois.ie|Ghaois]] go raibh lucht na Gaeilge fós gan "mhórfhoclóir aonteangach comhaimseartha" go sonrach sa bhliain 2021.<ref name=":14" /> Nuair a foilsíodh an [[CEID]], chuir léirmheastóirí fáilte roimhe agus mar fhocal scoir léirigh go rabhthas ag súil le "foclóir a chuirfidh béim ar shaibhreas na Gaeilge seachas í a lonnú i gcomhthéacs an Bhéarla."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Darragh Mac Giolla Phádraig]], [[Niall Ó Cléirigh]]|doi=10.13025/pfdq-zs93|year=2021|url=https://leannteangaanreiviu.com/content/leirmheas-ar-concise-english-irish-dictionary/|title=Léirmheas ar ''Concise English-Irish Dictionary''|journal=[[Léann Teanga: An Reiviú]]|issn=2737-7636|publisher=[[Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge]]|location=[[Gaillimh]]}}</ref> Mar an gcéanna, mhaígh an taighdeoir [[Dónall Ó Braonáin]] go gcuirfeadh foclóir aonteangach "faobhar scine ar ghinchumas lucht scríofa na teanga":<ref name=":8" /> <blockquote> "Tonnbhriseadh a bheadh ann ar chleachtais litearthachta – ar leic an teallaigh, sa seomra ranga, in áit ar bith a gcuirtear peann le pár. Cuidíonn úsáid foclóra linn léirthuiscint a fhorbairt ar chineálacha, stíleanna agus réimeanna difriúla teanga. Cuireann foclóirí le heolas agus feasacht ar an uile ghné de chód scríofa na teanga – [[Litriú na Gaeilge|litriú]], [[comhréir]], gramadach – agus tugtar treoir don chluas freisin a bhuíochas de bhunachar foghraíochta ar ardáin leictreonacha."<ref name=":8" /> </blockquote> Agus an foclóir nua i riocht a fhoilsithe, dhearbhaigh an fhoireann go raibh foclóir aonteangach á éileamh ó phobal na Gaeilge "le breis agus céad bliain anuas" agus gur "folúntas mór" a bhí ina uireasa.<ref name=":5" /><ref name=":15" /> Deir siad go raibh tóir mhór ar a leithéid á cur in iúl dóibh: "Aon uair a théann muid i láthair phobal na Gaeilge, an rud a chloisimid i gcónaí ná go bhfuil géarghá le foclóir aonteangach Ghaeilge. Focail as Gaeilge, mínithe as Gaeilge."<ref name=":10" /><ref name=":21" /> Tá siad ar aon aigne leo sin go bhfuil foclóir cuimsitheach aonteangach riachtanach d'fheidhmiú na Gaeilge mar "theanga acmhainneach nua-aimseartha".<ref name=":10" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2022/0519/1298504-an-bhfuil-fonn-ort-a-bheith-ag-obair-le-focloiri/|teideal=An bhfuil fonn ort a bheith ag obair le foclóirí?|dáta=19 Bealtaine 2022|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=7 Nollaig 2025}}</ref> ===Fógairt=== Fógraíodh sa bhliain 2015 go raibh sé i gceist ag an bhForas foclóir Gaeilge–Gaeilge a chur i dtoll a chéile.<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/plean-ag-foras-na-gaeilge-e12-6m-a-chaitheamh-ar-fhorbairt-fhocloiri-gaeilge-agus-corpas-na-teanga-a-mheadu-o-30-milliun-focal-go-dti-250-milliun-focal/|teideal=Plean ag Foras na Gaeilge €12.6m a chaitheamh ar fhorbairt fhoclóirí Gaeilge agus corpas na teanga a mhéadú ó 30 milliún focal go dtí 250 milliún focal|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=30 Samhain 2015|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":19">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/1130/750292-togra-nua-focloireachta/|teideal=Togra nua foclóireachta beartaithe ag Foras na Gaeilge ar chostas €12.5m|dáta=30 Samhain 2015|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=7 Nollaig 2025}}</ref> Luadh réiteach an tsuímh [[focal.ie]] (nua) i 2018 mar chuid den ullmhúchán roimh fhorbairt na bhfoclóirí nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-focal-gaeilge-o-1959-le-bheith-ar-fail-in-aon-ait-amhain-ar-shuiomh-idirlin-nua/|teideal=‘Gach focal Gaeilge’ ó 1959 le bheith ar fáil in aon áit amháin ar shuíomh idirlín nua|údar=[[Méabh Ní Thuathaláin]]|dáta=26 Deireadh Fómhair 2018|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Ceapadh [[Cormac Breathnach (foclóirí)|Cormac Breathnach]] ina bhainisteoir ar thionscadal foclóireachta Fhoras na Gaeilge i 2019 agus an [[Foclóir Nua Béarla–Gaeilge Fhoras na Gaeilge|FNBG]] idir láimhe acu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bainisteoir-nua-ceaptha-ar-thionscadal-focloireachta-fhoras-na-gaeilge/|teideal=Bainisteoir nua ceaptha ar thionscadal foclóireachta Fhoras na Gaeilge|dáta=26 Márta 2019|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Cheadaigh an Foras maoiniú cúig bliana do na mórthionscadail foclóireachta i 2021.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/e4-3-milliun-ceadaithe-do-ghrupai-pobail-agus-sceim-aon-uaire-dionaid-ghaeilge-fogartha/|teideal=€4.3 milliún ceadaithe do ghrúpaí pobail agus scéim aon uaire d’ionaid Ghaeilge fógartha|dáta=05 Samhain 2021|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> === Tús an tionscadail === Cuireadh tús leis an tionscadal i mí Mheán Fómhair 2022 faoi stiúir phríomheagarthóir foclóireachta Fhoras na Gaeilge, Pádraig Ó Mianáin agus Chormaic Bhreathnaigh. Thart faoi aon duine dhéag a bhí ag obair ar an bhfoclóir ón uair sin i leith, idir fhoireann lánaimseartha agus fhoireann pháirtaimseartha.<ref name=":0" /><ref name=":18" /><ref name=":16">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/uachtaran-na-heireann-catherine-connolly-leis-an-focloir-nua-gaeilge-a-sheoladh-inniu/|teideal=Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly leis 'An Foclóir Nua Gaeilge' a sheoladh inniu|údar=[[Conor Torbóid]]|dáta=2025-12-09|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2025-12-09}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":17" /><ref name=":22" /> Ní dhearnadh an cinneadh dhul i bpáirt le [[Foclóir Stairiúil na Gaeilge|''Foclóir Stairiúil na Gaeilge'']] (.i. tionscadal foclóireachta lán-Ghaeilge [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] ar cuireadh tús leis sna 1970idí<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Brian Ó Broin]]|url=http://beo.ie/alt-cur-chuige-nua-ag-teastail-i-bhfocloireacht-na-gae.aspx|title=Cur chuige nua ag teastáil i bhfoclóireacht na Gaeilge|journal=[[Beo!]]|issue=10|year=2002|month=Feabhra}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Aoife Nic Cormaic]]|url=http://beo.ie/alt-caoilfhionn-nic-phaidin.aspx|title=Caoilfhionn Nic Pháidín|journal=[[Beo!]]|issue=27|month=Iúil|year=2003}}</ref><ref name=":13" /><ref name=":24">{{Luaigh foilseachán|author=[[Liam Mac Amhlaigh]]|url=https://mural.maynoothuniversity.ie/id/eprint/7075/|title=Treonna sean is nua - an fhoclóireacht Nua-Ghaeilge san aonú haois is fiche|journal=[[Études Irlandaises]]|volume=35|issue=2|year=2010|pages=lgh 51–64|issn=0183-973X}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://barrdotheanga.wordpress.com/caibidil-2-leirbhreithniu-liteartha/2-3-focloiri-langhaeilge/|title=§ 2.3.2 Foclóir Stairiúil na Nua-Ghaeilge|author=[[Éilis Uí Mhuirneáin]]|journal=Barr do Theanga: Miontráchtas ar [[Líonra Séimeantach na Gaeilge]]|year=2010}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/morfhocloir-ur-in-aimsir-na-paindeime-1.4382316|teideal=Mórfhoclóir úr in aimsir na Paindéime|údar=[[Liam Mac Amhlaigh]]|dáta=19 Deireadh Fómhair 2020|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref>), ach tograíodh foclóir "úrnua, scríofa as an bpíosa" a chruthú.<ref name=":11">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/teanga/tionscadal-an-fhoclora-gaeilge-gaeilge-le-seoladh-ag-an-oireachtas/|teideal=Tionscadal an Fhoclóra Gaeilge-Gaeilge le seoladh ag an Oireachtas|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2022-10-28|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2025-12-07}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ceapadh [[Edel Ní Chorráin]] ina Stiúrthóir Seirbhísí Foilsitheoireachta, Foclóireachta agus Téarmaíochta i bhForas na Gaeilge go luath i 2023.<ref name=":6" /> ===Réamhfhéachaintí=== Roinneadh roinnt samplaí de dhréacht-iontrálacha an fhoclóra ar na meáin shóisialta i Samhradh na bliana 2024.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Tugadh léargas ar an bh''Foclóir Nua Gaeilge'' féin agus ar obair an Tionscadail Foclóireachta in imeacht dá gcuid, "Focal Ar Fhocal", ag [[Oireachtas na Samhna]] 2025 i m[[Béal Feirste]].<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/focloir-gaeilge-fraincise-ar-intinn-ag-focloirithe/|teideal=Foclóir Gaeilge-Fraincise ar intinn ag foclóirithe|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=16 Aibreán 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":5" /><ref name=":9" /><ref name=":0" /> Míníodh go raibh an foclóir aonteangach á chur chun tosaigh ar an bh[[Foclóir Nua Gaeilge–Béarla]] ionas go mbeadh deis aige "fréamhú" agus "análú sa timpeallacht".<ref name=":5" /><ref name=":9" /> === Seoladh === [[File:"Eine faszinierende Mischung aus Geschichte, Kultur und Technologie". 04.jpg|mion|Sheol an tUachtarán [[Catherine Connolly]] ''An Foclóir Nua Gaeilge'' i [[Músaem Imirce na hÉireann]] (Epic)<ref group="nóta" name=":0">Luadh an foras céanna mar Mhúsaem Imirce na hÉireann (Breathnach 09/12/2025), mar EPIC (Músaem Eisimirce na hÉireann) (Torbóid 09/12/2025; ''An Páipéar'' 12/12/2025), agus mar Epic go díreach (Ó Coimín 01/12/2025; Mac Maoláin 10/12/2025).</ref> ar [[Duga Sheoirse|Ché Theach an Chustaim]] i mBÁC<ref name=":0" />]] Is í [[Uachtarán na hÉireann]] [[Catherine Connolly]] a sheol ''An Foclóir Nua Gaeilge'' i Músaem Imirce na hÉireann<ref name=":0" group="nóta" /> i mBÁC ar an 9^ú Nollag 2025. 20,000 ceannfhocal a bhí sa bhfoclóir in am a sheolta, agus na bríonna ar fad a bhaineann leo siúd ar fáil ón gcéad lá riamh. Bhí idir iontrálacha móra agus iontrálacha beaga ann. Leanfar ar aghaidh leis an obair foclóireachta go fóill go dtí deireadh na tréimhse maoinithe.<ref name=":17" /><ref name=":21">{{Luaigh foilseachán|author=[[Roibeard Mac Maoláin]]|date=10 Nollaig 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/cuireann-an-focloir-nua-na-gaeil-ar-comhcheim-a-deir-an-tuachtaran/a204562963.html|title=Cuireann an foclóir nua na Gaeil ar comhchéim, a deir an tUachtarán|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 6}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref name=":15" /><ref name=":18" /><ref name=":20">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2025/1202/1546970-la-mor-do-na-gaeil-focloir-nua-gaeilge-ar-an-bhfod/|teideal=Lá mór do na Gaeil: Foclóir nua Gaeilge ar an bhfód|dáta=9 Nollaig 2025|work=[[RTÉ]]|dátarochtana=10 Nollaig 2025}}</ref><ref name=":16" /><ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-connolly-launches-monolingual-irish-dictionary|teideal=Seolann an tUachtaán Connolly Foclóir Aonteangach Gaeilge|údar=Oifig Uachtarán na hÉireann|work=[[president.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> Ag trácht di ar an bhfoclóir Gaeilge nua, dúirt an tUachtarán Connolly: <blockquote> “Is uirlis riachtanach in aon teanga bheo é mórfhoclóir comhaimseartha sa teanga sin, ina bhfuil an teanga agus dúchas na teanga sin á sainmhíniú ina focail féin agus ag a pobal féin, seachas a bheith de shíor á sainmhíniú trí mheán teanga eile. Cuireann an foclóir nua seo an Ghaeilge agus a pobal ar comhchéim le teangacha agus le pobail teanga eile ár linne, agus tá acmhainní foclóireachta na Gaeilge anois ina n-eiseamláir dhea-chleachtais ag [[Teanga mhionlaigh|teangacha mionlaithe]] eile ar fud an domhain.”<ref name=":16" /><ref name=":20" /><ref name=":21" /> </blockquote> Dhearbhaigh Príomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge [[Seán Ó Coinn]] gur "chonstaic gan ghá roimh an bhfoghlaim" ab ea an spleáchas ar fhoclóirí a mhínigh focail Ghaeilge i dteanga eile, agus gur "mhúnlaigh sé an chaoi a bhfaigheadh Gaeilgeoirí eolas ar an domhan mór" go n-uige seo. Dá réir sin, thug sé "cor chinniúnach" ar fhoilsiú an fhoclóra seo.<ref name=":16" /><ref name=":17" /><ref name=":22" /> Dúirt Ó Mianáin gur dhóigh leis go n-athródh sé seo meon daoine i leith na Gaeilge.<ref name=":21" /> == Glacadh == Bhí fáilte mhór ag na [[An Ghaeilge|Gaeil]] roimh an bhfoclóir nua.<ref name=":21" /> Athrú "ó bhonn" do phobal úsáidte na Gaeilge a tugadh air seo ar [[TheJournal.ie]].<ref name=":17" /> "Lá mór do na Gaeil" a bhí ann dar le [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]], a thug togra "ceannródaíoch" air.<ref name=":20" /> Chuir ''[[Nós (iris)|NÓS]]'' fáilte roimh an bhfoclóir nua: "Saol trí Ghaeilge atá uainn, Foclóir Gaeilge-Gaeilge atá againn… cad é an chéad chéim eile i bhfíorú na haislinge?"<ref name=":16" /> Thug ''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'' "cloch mhíle shuntasach" air "do chainteoirí Gaeilge ar gach leibhéal".<ref name=":21" /> "Ceann de na forbairtí is tábhachtaí i dtírdhreach na Gaeilge le blianta fada" a thug [[Liam Mac Amhlaigh]] air ar ''[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]'', agus bhaist "an chéad phríomhfhoclóir aonteangach digiteach Gaeilge" air.<ref name=":23" /> Ar an bpáipéar céanna thug [[Harry McGee]] "ceann scríbe" air, gur "deacair a chur in iúl a thábhachtaí agus a chinniúnaí atá sé."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Harry McGee]]|date=16 Nollaig 2025|title=Bóthar fada na bhfoclóirí Gaeilge|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}</ref> Thug [[Tuairisc.ie|Tuairisc]] "éadáil bhreá don phobal teanga" ar é a bheith seolta go gairid roimh na [[An Nollaig|Nollag]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cerbh-iad-leabhair-ghaeilge-na-bliana-2025-cuid-a-do/|teideal=Cérbh iad leabhair Ghaeilge na bliana 2025? (Cuid a dó)|údar=[[Dónall Ó Braonáin]]|dáta=2025-12-18|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-18}}</ref> ==Cur chuige== Chuir lucht an fhoclóra rompu foclóir ginearálta a chruthú.<ref name=":9" /> I rith na tionscadail seo tá an béim á chur ar an teanga mar atá sí á húsáid le déanaí amháin.<ref name=":15" /> Baineann lucht na bhfoclóirí úsáid as [[Corpas téacs|corpais teanga]] gur féidir anailís [[Staitistic|staitistiúil]] a dhéanamh orthu chun meastachán a dhéanamh ar céard iad na focail atá sa rith faoi láthair agus céard iad na cinn nach bhfuil forleathan a thuilleadh.<ref name=":10" /> Fágann an cur chuige seo go bhfaightear sa bhfoclóir "caint laethúil, meáin chomhaimseartha, téarmaí sóisialta agus cultúrtha níos nuaí, agus focail iasachta idirnáisiúnta".<ref name=":23" /> I 2020 bhí taighdeoirí [[Gaois.ie|Ghaois]] tar éis an corpas 77.3 milliún focal den Ghaeilge chomhaimseartha, [[Corpas Foclóireachta na Gaeilge 2020|CFG2020]], a thiomsú mar réamhchéim ar thionscadal níos leithne corpais. B'é 6% an sciar tras-scríbhinní ón bhfocal labhartha. Bhain formhór na dtéacsanna leis an dtréimhse ó chasadh an chéid i leith. Bhí sé mar bhunsprioc an tionscadail sin go mbeadh sé úsáideach agus foclóirí nua á bhforbairt.<ref name=":14">{{Luaigh foilseachán|author=[[Mícheál J. Ó Meachair]], [[Brian Ó Raghallaigh]], [[Úna Bhreathnach]], [[Gearóid Ó Cleircín]], [[Kevin Scannell]]|date=2021-12-09|url=https://journal.iraal.ie/index.php/teanga/article/view/726|title=Tiomsú Corpais don Taighde Foclóireachta: Corpas Foclóireachta na Gaeilge (CFG2020)|journal=[[TEANGA]]|doi=10.35903/teanga.v28i.726|volume=28|pages=lgh 278–305}}</ref> Nuair a chéad-fhógraíodh an tionscadal seo dúirt Foras na Gaeilge nach bhféadfaí foclóir aonteangach a bhunú ar fhoclóir Béarla–Gaeilge agus dá réir sin go ndéanfaí na ceannfhocail agus bríonna a roghnú trí bhíthin an taighde corpasbhunaithe.<ref name=":7" /> Tá obair déanta ar [[Nath ilfhoclach|nathanna ilfhoclacha]] na Gaeilge a aithint agus a phróiseáil m.sh. ag [[Katie Ní Loingsigh]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Katie Ní Loingsigh]]|url=https://doras.dcu.ie/27997/|title=Tiomsú agus rangú i mbunachar sonraí ar chnuasach nathanna Gaeilge as saothar Pheadair Uí Laoghaire <nowiki>[Tráchtas Dochtúireachta, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]</nowiki>|month=Samhain|year=2016}}</ref> agus [[Abigail Walsh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Abigail Walsh]]|url=https://doras.dcu.ie/27997/|title=The Automatic Processing of Multiword Expressions in Irish <nowiki>[Tráchtas Dochtúireachta, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]</nowiki>|language=Béarla|month=Eanáir|year=2023}}</ref> Ar deireadh thiar, b'iad aonaid chéille an [[Foclóir an Mhianánaigh|FNBG]] agus iad aisiompaithe a baineadh úsáid astu mar chreatlach an fhoclóra nua aonteangaigh.<ref name=":11" /> == Plean don todhchaí == Níor cuireadh ach 50-60% den ''Fhoclóir Nua Gaeilge'' ar fáil in am a chéid-sheolta.<ref name=":5" /> Beifear ag leanúint leis an obair sna blianta atá romhainn agus ceannfhocail nach raibh sa chéad ghála iontrálacha á gcur leis de réir a chéile go dtí deireadh an tionscadail i mí Lúnasa 2027, rud nach bhféadfaí a dhéanamh go sásúil le foclóir clóite. Táthar ag súil leis go mbeidh isteach is amach le 30,000 ceannfhocal agus 80,000 brí ach an tionscadal a bheith thart.<ref name=":17" /><ref name=":15" /><ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref name=":3" /> Is ar líne amháin atá an ''Foclóir Nua Gaeilge'' ar fáil.<ref name=":17" /><ref name=":18" /><ref name=":20" /> Tá sciar tráchtairí ag súil leis go bhfoilseofar an foclóir i bhfoirm chlóite níos faide anonn, mar a rinneadh leis an bh[[Foclóir an Mhianánaigh|''Foclóir Nua Béarla–Gaeilge'']] cheana.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":23" /> Níl aon phlean ag an bhForas leagan [[Aip shoghluaiste|aipe]] den fhoclóir a fhorbairt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-ag-teacht-le-leaganacha-aipe-focloir-ie-agus-teanglann-ie/|teideal=Deireadh ag teacht le leaganacha aipe ‘Foclóir.ie’ agus ‘Teanglann.ie’|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=4 Samhain 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-07}}</ref> Agus é ag caint ag Siompóisiam Foclóireachta i 2021, mhol Ó Braonáin go gcuirfí leis na taifid fuaime sna trí mhórchanúintí a bhí ar Foclóir.ie cheana le "saintacair theoranta" de thrí chanúint ar leith ([[Iorras]], [[Cúil Aodha]], ⁊ [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|an Rinn]] / [[an Seanphobal]]).<ref name=":8" /> Luaigh Mac Amhlaigh sa bhliain 2010 nach raibh fáil ag pobal na Gaeilge ar fhoclóir aonteangach a mhíneodh [[Sanasaíocht|díorthuithe]] na bhfocal.<ref name=":24" /> Mhol Ó Braonáin freisin an reachtaíocht a threisiú ionas go gcuirfí "bonneagar buan" faoin fhoclóireacht ar bhonn neamhspleách ón bhForas ó thaobh maoinithe de.<ref name=":8" /> Éilíonn athbheochan teanga infheistíocht leanúnach agus thacódh foclóir aonteangach "cothrom le dáta" le turgnamhaíocht agus nuálaíocht dar le [[Liam Mac Amhlaigh]], de réir mar a fhásann an Ghaeilge léi ar na [[Na meáin shóisialta|meáin shóisialta]], i b[[Podchraolachán|podchraoltaí]], i dtionscnaimh ealaíon, agus i bhfoirmeacha nua siamsaíochta. Ní mar "shéadchomhartha críochnaithe" a chuirtear an ''An Foclóir Nua Gaeilge'' i láthair ach mar thionscadal beo.<ref name=":23" /> ==Naisc sheachtracha== * [https://www.focloir.ie/ga/ focloir.ie] ==Féach freisin== * [[Focloir.ie|Foclóir.ie]] * ''[[Croidhe Cainnte Chiarraighe]]'' * ''[[Foclóir Stairiúil na Gaeilge]]'' * ''[[An Foclóir Beag]]'' * [[Foclóireacht na Gaeilge]] * [[Foclóirí Gaeilge]] ==Léirmheasanna== * [[Éamonn Ó Dónaill|Dónaill, Éamonn Ó]]. (11/12/2025). [https://tuairisc.ie/fisean-al-fresco-agallamh-beirte-agus-bona-fide-an-focloir-gaeilge-nua/ "An chéad mhórfhoclóir Gaeilge aonteangach"]. [[Tuairisc.ie|Tuairisc]]. ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Foclóirí na Gaeilge|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Focloir Gaeilge Fhoras na Gaeilge}} [[Catagóir:Foclóirí Gaeilge|*]] [[Catagóir:Foclóirí aonteangacha Gaeilge|*]] [[Catagóir:Foclóirí]] [[Catagóir:Foclóireolaíocht]] [[Catagóir:Stair na Gaeilge]] [[Catagóir:Foghlaim na Gaeilge]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] [[Catagóir:Foras na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] [[Catagóir:2025]] sozn7gjw2fnsqlc5iylegrfgigu44zj 0 124983 1316414 1316236 2026-05-31T16:22:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1316414 wikitext text/x-wiki {{Glanadh-mar|uathaistriúchán}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Tá Ceantar Helwan ar cheann de na ceantair is sine agus is mó le rá i nDeisceart Chaireo, suite ar bhruach Abhainn na [[An Níl|Níle]]. De réir dhaonáireamh measta 2023, is é daonra oifigiúil Cheantar [[Helwan]] ná thart ar 557,620.<ref>[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/indcs/cns_st_001_m?lang=0&lname=FDL&gv=01&d=3 Dáileadh Daonra de réir Ceantair agus Inscne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211234552/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/indcs/cns_st_001_m?lang=0&lname=FDL&gv=01&d=3 |dáta=11 Nollaig, 2008 }} {{Lua idirlín |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/indcs/cns_st_001_m?lang=0&lname=FDL&d=3&gv=01 |teideal=Cóip Chartlainne |Rochtain déanta=13 Iúil 2017 |Dáta cartlainne=11 Feabhra 2012 |Cosán Cartlainne=https://web.archive.org/web/20120211102630/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/indcs/cns_st_001_m?lang=0&lname=FDL&d=3&gv=01 |Stádas na Cosáin=bot: anaithnid }}</ref> == Dáta == <gallery> HelwanFaruqPalace.jpg|[[Músaem Cúinne Farouk|Cúinne Farouk]] Teach Scíthe Ríoga le linn réimeas [[Farouk I|Rí Farouk]] HelwanWaxMuseum.jpg|Músaem Céir, Helwan HelwanOldVilla.jpg|[[Sean-Villa (Teach)|Villa]] i Helwan Egyptian Mi-8.jpg|[[Héileacaptar]] [[Mi-8]] ag an Monarchan Míleata i Helwan </gallery> Ba ghobharnóireacht den ainm céanna í Helwan.<ref>[http://news.egypt.com/ar/index.php?option=com_content&task=view&id=18471&Itemid=63 Foraithne Uachtaránachta ag Bunú Dhá Ghobharnóireacht darb ainm Helwan agus 6 Deireadh Fómhair - Nuacht na hÉigipte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214023327/http://news.egypt.com:80/ar/index.php?option=com_content&task=view&id=18471&Itemid=63|date=2009-02-14}}</ref> Bheannaigh Dia Helwan le Uiscí mianracha agus sulfaireacha, a bhí ina ról suntasach sa turasóireacht, ag mealladh turasóirí eachtracha agus Arabacha le blianta fada. Tá sé seo mar gheall ar an tábhacht mhór a bhaineann leis na huiscí seo i gcóireáil go leor galair ainsealacha. Tháinig clú agus cáil ar Helwan as a chuid tobair sulfair, agus tháinig tábhacht uiscí tobair Helwan chun solais le linn réimeas Abbas Pasha I. Ghabh roinnt saighdiúirí scabies, agus nuair a d'fholc siad in uiscí an earraigh, d'imigh a gcuid comharthaí, agus tháinig siad chucu féin. Mar gheall ar a shuíomh straitéiseach ag crosbhóthar bhealaí na Níle agus an fhásaigh, agus an limistéar fairsing atá ann, tá réimse leathan coimpléasc tionsclaíoch (sibhialta agus míleata araon) i Helwan, chomh maith lena chuid nithe is díol spéise do thurasóirí agus do chuairteoirí iomadúla. Mar gheall air seo, is daingneán turasóireachta agus tionscail é i ndáiríre, agus meastar gurb é ceann de na ceantair is tábhachtaí i gCaireo é, mar gheall ar na seirbhísí turasóireachta agus leighis a sholáthraíonn sé dá chónaitheoirí agus dá chuairteoirí, agus na hacmhainní eacnamaíocha a ghintear ag a mhonarchana. Tá Helwan ar cheann de na cathracha is sine san Éigipt. Cathair de chuid na bhFaraónach a bhí ann ar dtús, agus tá an damba uisce is sine sa stair ann, atá suite i Wadi Hof, i Wadi Gerawi, ó dheas de Tebbin, agus a théann siar go dtí an tréimhse réamh-dhíshliochtúil. Ach chuaigh sé i bhfolach le himeacht ama go dtí gur athbheoigh Abd al-Aziz ibn Marwan, gobharnóir na hÉigipte a cheap na hUmayyadaigh, é. Bhí sé tar éis Fustat, príomhchathair na hÉigipte ag an am, a fhágáil, ag dul ó dheas tar éis do phlá briseadh amach ann. Bhí Helwan chomh tógtha sin leis gur rinne sé príomhchathair shealadach chúige na hÉigipte de. Thóg sé tithe agus páláis agus chuir sé gairdíní ann go dtí gur fuair sé bás ann, go ndéanaim Dia trócaire air. Ansin iompraíodh a chorp ar ais go Fustat tríd an Níl. I Helwan a rugadh a mhac, Ceannasaí na gCreidmheach, Caliph Umayyad Umar ibn Abd al-Aziz.<ref>{{Lua idirlín | url = http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=103485&IssueID=1028 | teideal = Helwan... Thosaigh sé mar shráidbhaile a cuireadh i leith ceannasaí in arm Abraha agus chríochnaigh sé mar ghobharnóireacht | Foilsitheoir = Al-Masry Al-Youm | Rochtain déanta = 2010-02-22 | Dáta na Cartlainne = 26 Deireadh Fómhair, 2023 | Conair na Cartlainne = https://web.archive.org/web/20231026205751/http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=103485&IssueID=1028 | stádas-url = marbh | dátarochtana = 2026-04-02 | archivedate = 2023-10-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20231026205751/http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=103485&IssueID=1028 }}</ref> I "Al-Khitat Al-Tawfiqiyya" le Ali Mubarak, luaitear gur tugadh an t-ainm Helwan do thrí réigiún ar domhan: an chéad cheann i Khorasan i Nishapur, an dara ceann san Iaráic "gar do shléibhte [[Bagdad|Baghdad]]," agus san Éigipt, ainmníodh é i ndiaidh Helwan ibn Imran ibn al-Haf ibn Quda'a, mar a bhronn ceann de na ríthe an réigiún seo air, agus ainmníodh é ina dhiaidh. Maidir le Helwan na hÉigipte, nó sean-bhruachbhaile Helwan, luaigh Ali Mubarak é, ag rá: "Is sráidbhaile os cionn na hÉigipte é, soir ón Níl, thart ar dhá farsakh ó Fustat." Is sráidbhaile taitneamhach é freisin, mar a luann Yaqut al-Hamawi ina *Mu'jam al-Buldan* agus i *Khitat* al-Maqrizi. Cuirtear i leith Hulwan ibn Amr ibn Imru' al-Qays, rí na hÉigipte, mac Saba' ibn Yashjub ibn Ya'rub ibn Qahtan é (Hulwan). Bhí an Hulwan seo (an fear) sa Levant ag ceann arm Abraha, rí Tubba'. De réir an chuntais seo, tá an sráidbhaile seo ar a dtugtar Ma'murah le thart ar 1,358 bliain. Deir Al-Maqrizi agus Ali Mubarak níos déanaí ina gcuntais freisin: “I stair Al-Faransawiyya, deirtear go bhfuil sé ar bhruach na Níle, thart ar ocht farsakh ó Fustat, agus gur tugadh Al-Ban air i sean-amanna. Ba cheann de chathracha cáiliúla na hÉigipte é, ach chuaigh an t-am i bhfeidhm air go dtí gur thit sé i léig. Ansin chuir Dia gobharnóireacht Abd al-Aziz ibn Marwan ar fáil dó nuair a ghlac sé riail ar Ghleann na Níle. Bhí an-ionadh ag a aeráid air, agus mar sin rinne sé athchóiriú agus feabhsú air. Ba é an chúis lena shocrú síos ann ná a mhian cuairt a thabhairt air go minic agus áit chónaithe a bhunú dó féin ann.” Chuir Al-Maqrizi mionsonra eile leis, ag rá gur bhuail an phlá Fustat, rud a spreag Abd al-Aziz chun imeacht agus socrú síos i Helwan, go domhain sa bhfásach, in áit ar a dtugtar Abu Qarqura. Ba é seo foinse an earraigh a shaothraigh Abd al-Aziz agus a atreoraigh chuig an ngairdín pailme a chuir sé i Helwan. Luaigh sé freisin Ibn al-Kindi ag rá gur bhuail an plá an Éigipt sa bhliain 70 AH (1370 CE), agus mar sin d’imigh Abd al-Aziz agus shocraigh sé síos i Helwan. Bhí sé an-tógtha leis agus shocraigh sé síos ann, ag bunú gardaí, cúntóirí agus póilíní. Thóg sé tithe agus moscanna, ag forbairt na cathrach go hálainn, agus ag cur crainn pailme agus fíonghoirt. Lean an tógáil ag méadú le linn a chuairte ann, a mhair níos mó ná cúig bliana déag. Sa bhliain 1849, chuir rialtas Khedive Abbas I roinnt saighdiúirí, ag gníomhú ar chomhairle ollamh i Scoil Leighis Chaireo, chun na huiscí sulfaracha a úsáid. Tógadh taiscumair adhmaid do na toibreacha, le dhá sheomra bheaga ceangailte leis. Bhí tionchar suntasach ag rath an turgnaimh ar na saighdiúirí, ag mealladh líon mór Éigipteach chuig toibreacha Helwan. Tháinig Eorpaigh chuig an gceantar go tréimhsiúil agus i líon teoranta mar gheall ar easpa cóiríochta oiriúnaí agus achar Helwan ó Chaireo agus an deacracht a bhaineann le rochtain a fháil air. Sa bhliain 1868, chuir Khedive [[Ismailia|Ismail]] coiste scoláirí go Helwan chun staidéar a dhéanamh ar shochair sláinte uisce Helwan agus tuarascálacha a scríobh orthu. Nuair a fuair sé an tuarascáil, d'ordaigh sé don Aireacht Oibreacha Poiblí teach folctha a thógáil ag suíomh na dtoibreacha. Le linn na searmanais leagan bunsraithe, thángthas ar bhabhla ciorclach, thart ar ocht méadar ar trastomhas. Bhí sé tógtha as brící dearga, 25 ceintiméadar ar tiús, agus líneáilte le haolchloch. In aice leis an mbabhbhla seo thángthas ar roinnt colún, bunanna agus caipitlí briste. Bhailigh an bhabhla seo uisce ó cheithre thobar, a shreabhadh ag ráta sé chéad troigh chiúbach uisce san uair. Creidtear gurbh é seo an teach folctha a ndearna al-Maqrizi cur síos air. Dúirt an Dr. Riel, a tháinig chun bheith ina stiúrthóir ar na folcadáin ina dhiaidh sin, gur stop an obair ar an tionscadal sa bhliain 1870, agus gur fágadh an suíomh faoi chosaint beirt ghardaí Bedouin. Ansin chuaigh an Dr. Riel i dteagmháil le Khedive Ismail le hiarratas ar dhá chéad punt chun teach folctha sealadach a thógáil, mar aon le pubaill agus trealamh ón Aireacht Cogaidh. Sa bhfoirm bhunúsach seo, d’oscail an Dr. Riel an teach folctha ar 2 Iúil, 1871, ag tabhairt cuireadh don phobal na huiscí sulfaracha a úsáid. Tháinig cuairteoirí Éigipteacha agus eachtrannacha chuige ó Chaireo agus ó [[Cathair Alastair|Alexandria]] i líon a sháraigh a chuid ullmhúchán agus ionchais go léir. I measc na gcuairteoirí sin bhí bean chéile Khedive Ismail, a tháinig leis agus lena lucht leanúna. Laistigh de thrí seachtaine ón gcóireáil, rinne bean chéile an Khedive dul chun cinn suntasach, rud a spreag an Khedive - a thug cuairt ar Helwan go rialta - chun an ceantar a chlaochlú ina ionad sláinte, agus tógadh go leor folcadáin ann. Áiríodh leis seo folcadáin do na hEorpaigh, folcadán príobháideach don Khedive, agus ceithre fholcadán poiblí déag. Tógadh óstán beag le 40 seomra freisin, ar a dtugtaí an "Grand Hotel" ar dtús, agus athainmníodh ina dhiaidh sin é mar "Grand Baths Hotel". Sa bhliain 1909, rinneadh cathair nua-aimseartha de Helwan suite thart ar 24 ciliméadar ó dheas ó Chaireo agus thart ar thrí chiliméadar soir ón Níl. Ba é an dúlra a chinn an suíomh seo, ní an duine a roghnaigh é. Tógadh an chathair ar ardchlár a ardaíonn thart ar 35 méadar os cionn na habhann, ag méadú in airde i dtreo an oirthir agus Chnocáin na nArabach go dtí go sroicheann sí thart ar 75 méadar. Ar an ardchlár seo, tagann tobair sulfair agus tobair mianraí chun cinn, agus timpeall orthu sin a forbraíodh Helwan. Deir cuntas eile gur bhain Helwan a hainm ón sráidbhaile ársa Helwan ar bhruach thiar na Níle, os comhair shráidbhaile Badrashin. Ag an am sin, tógadh bruachbhaile Helwan timpeall na folcadán ar ordú an Khedive, a thug dreasachtaí iomadúla dóibh siúd ar mian leo tógáil ann, ag spreagadh a bhforbairt. Roimh thógáil an líne iarnróid idir Caireo agus Helwan, ba ar "omnibus" a thaistealaíodh, bus a tharraing ceithre mhiúil agus a raibh suíocháin do sheisear ann. Rinne sé trí thuras sa tseachtain agus d’fhill sé ar bhruachbhaile Helwan an lá tar éis dó teacht. Nuair a tháinig Khedive Tawfiq i gcoróin, ghlac sé spéis ar leith i Helwan, ag tógáil pálás ann agus ag forbairt ionad sláinte den chéad scoth é. Tógadh an chuid is mó den bhruachbhaile le linn a réimeas, agus fuair sé bás ina phálás Helwan sa bhliain 1892. Tar éis a bháis, cuireadh deireadh leis an tógáil ansin. Sa bhliain 1899, d'oscail Khedive Abbas Hilmi II teach folctha nua a thóg Cuideachta Iarnróid na hÉigipte-Helwan go hoifigiúil. Léasaíodh an tsaoráid do Chuideachta George Nungovich. Bhí an réadlann agus an t-ionad meitéareolaíochta lonnaithe i Helwan freisin. I measc na ndaoine mór le rá a thug cuairt ar Helwan go minic mar gheall ar a uiscí teiripeacha bhí an Prionsa Leopold (a bhí ina Leasrí ar Bhaváir) agus an Banimpire Elisabeth ó Napoli. Ba chuairteoirí minice iad gobharnóir na hUngáire, Banríon na Sualainne, agus Prionsa na Breataine Bige (Rí Éadbhard VIII na Breataine Móire ina dhiaidh sin) ar an mbruachbhaile, mar a bhí Tiarna Cromer. Ba iad an t-iarnród agus Abhainn na Níle na príomh-mhodhanna cumarsáide idir Caireo agus Helwan. Go dtí 1909, bhíodh traenacha ag rith gach leathuair an chloig i rith an lae, ag imeacht ó Bab al-Louq. Bhog an Rí Fuad I Óstán Hayat go Sanatóiriam Fuad I, agus bhunaigh Zulfikar Pasha an Gairdín Seapánach i 1917, ag críochnú é i 1920. Ina dhiaidh sin, cheannaigh an Rí Farouk Casino San Giovanni, a athraíodh ina dhiaidh sin ina Chúinne Helwan, nó Músaem Chúinne Farouk. I 1939, phléasc tobar nádúrtha, ar a dtugtar Ain Helwan, amach. Bogadh Músaem Céir Helwan, a bhunaigh Fuad Abdel Malek i 1934, ó Chaireo go Helwan, in aice leis na tobair seo. Tá samhlacha sa mhúsaem a léiríonn nósanna tíre éagsúla agus gnéithe de stair na hÉigipte. Tar éis Réabhlóid Iúil, d'athraigh Helwan ó ionad sláinte go daingean tionsclaíoch, rud a fhágann go bhfuil sé ann inniu, áit a bhfuil cuid mhór d'áilleacht an cheantair thábhachtaigh seo imithe in olcas, agus go bhfuil go leor dá shéadchomharthaí agus dá pháláis gan teorainn scriosta. Le himeacht ama, d'imigh Umayyad Helwan as radharc freisin, gan aon rian a fhágáil go dtí gur atógadh Khedive Ismail é mar chathair le haghaidh leighis agus scíthe, ag baint úsáide as uiscí a thoibreacha sulfair. Thóg sé a phálás cáiliúil ann, agus thóg airí, prionsaí, pashas, ​​​​agus an mionlach páláis timpeall air, ag athrú Helwan ina chathair galánta agus áilleachta. Mar sin féin, inár linne, tá sé imithe in olcas, ag éirí ina chathair truaillithe agus forbartha neamhrialta. ===Helwan Anois=== Nuair a tháinig Réabhlóid 23 Iúil, ba é ceann dá phleananna monarchana is mó na tíre a bhunú i nGobharnóireacht Helwan, go háirithe i gceantair Ma'asara agus Tebin. Tháinig na ceantair seo chun bheith ina bhfoinsí truaillithe, ach d'fhan ceantar Helwan féin réasúnta saor ó thruailliú mar gheall ar easpa monarchana ina chroílár. Is bruachbhaile mór de chuid Chaireo é Helwan, agus is é an ceann is mó ó thaobh achair de go deimhin. Lonnaithe i ndeisceart Chaireo, tá trí cheantar ann: Helwan, Tebin, agus Cathair an 15ú Bealtaine. Tá ceann de na hollscoileanna is mó agus is tábhachtaí san Éigipt lonnaithe ann, Ollscoil Helwan, a bhfuil a campas suite i gceantar Ain Helwan. Le déanaí, tá cáil ar Helwan mar an t-ionad tionsclaíoch is mó i gCaireo. I measc a monarchana is cáiliúla tá an Chuideachta Iarainn agus Cruach, monarchana stroighne, monarchana míleata, Cuideachta Feithicleach Nasr, monarcha Toitíní i Ma'asara, agus an Chuideachta Éigipteach um Dhéantúsaíocht Trealamh Teileafóin (QuickTel) i Ma'asara. Mar sin féin, tá roinnt truaillithe mar thoradh ar an mborradh tionsclaíoch seo. Rinneadh gobharnóireacht neamhspleách de ó Chaireo, ach rinne cinneadh comh-aireachta í a athcheangal le Gobharnóireacht Chaireo tar éis réabhlóid an 25 Eanáir, 2011. Tógadh an chéad damba sa stair i Wadi Garawi, ó dheas de Tebin, san Éigipt réamh-dhinistreach. == Teorainneacha Ceantair == Tá Cathair Helwan suite ó dheas de Tebin. Tá teorainn thuaidh leis ag Ceantar Ma'asara, soir ag Cathair an 15ú Bealtaine, agus siar ag Abhainn na Níle. * Teorainn Thuaidh: Ceantar Ma'asara * Teorainn Theas: Ceantar Tebin * Teorainn Thoir: Bóthar Nasr ([[Caireo]]) agus Cathair an 15ú Bealtaine * ​​Teorainn Thiar: Bóthar Corniche na Níle == Ceantair == * Tithíocht ar chostas íseal * Helwan Al-Bahri * Helwan Al-Balad * Helwan Sharqia. * Helwan Gharbia. * Helwan Qibliya. * Kafr El-Alou * Ain Helwan == Roinn == Níos Tanaí|Ranna de Cheantar Helwan]] === Ain Helwan === Tá '''Ain Helwan''' ar cheann de na bruachbhailte sómasacha i gceantar [[Helwan]], atá mar chuid den Deisceart Chaireo, i Gobharnóireacht Chaireo, san [[Éigipt]]. <ref>{{Lua idirlín |teideal = Ceantar Ain Helwan |Dáta Rochtana = {{Dáta}} |Dáta Cartlainne = 29 Meán Fómhair, 2023 |url = https://sis.gov.eg/Story/115735?lang=ar |url Cartlainne = https://web.archive.org/web/20230929163450/https://sis.gov.eg/Story/115735?lang=ar |dátarochtana = 2026-04-02 |archivedate = 2023-10-30 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20231030060656/https://sis.gov.eg/Story/115735?lang=ar }}</ref> === Kafr El-Alou === Is bruachbhaile de Ghobharnóireacht Chaireo é Kafr El-Alou, atá i gceantar Helwan. Tá sé ar cheann de na cathracha tionsclaíocha is tábhachtaí i Helwan, ina bhfuil go leor monarchana agus cuideachtaí ar nós Misr Helwan Spinning and Weaving Company agus Mafco Helwan Furniture Company. Tá Aerfort Helwan suite ann freisin. Chun oiliúint aerárthaí a dhéanamh, tá monarcha stroighne i Helwan, ceann de na monarchana stroighne cáiliúla san Éigipt. === Cathair Helwan === == Daoine Suntasacha == I measc na ndaoine tionchair i stair na hÉigipte a rugadh i Helwan tá: * An scríbhneoir Gamal El-Ghitani. * Dina Abdel Aziz, Comhalta de Theach Ionadaithe na hÉigipte do cheantar Helwan i bParlaimint 2016. * Saleh Pasha Sobhi, duine de na cónaitheoirí is sine i Helwan ag tús an 19ú haois, a bhfuil príomhshráid ainmnithe ina dhiaidh. * Iar-imreoir peile Hossam Hassan. * Iar-imreoir peile Ibrahim Hassan. Rugadh an Fáidh Maois (go raibh síocháin air) ann freisin. [[File:Helwan_Japanischer_Garten.jpg|mion|[[Gairdín na Seapáine (Helwan)|Gairdín na Seapáine]] i Helwan]] Imreoir peile Mohamed Abdel Azim [[File:HelwanJapGardenBuddhas.jpg|mion|clé|Gairdín na Seapáine i Helwan]] == Féach freisin == * Gobharnóireacht Helwan * Helwan 300 * Ollscoil Helwan * Ain Helwan * Damba Kafr El-Kafrah * Kafr El-Alou (Helwan) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Ceantair Chairo}} {{Rialú údaráis}} {{síol-tír-eg}} {{DEFAULTSORT:Helwan}} [[Catagóir:Caireo]] esmzbqob0903oe5aixg45jthszh4f4h 0 126564 1316406 1316385 2026-05-31T12:26:42Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316406 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Angela Anaconda''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Greamaithe Ort/Deacair a Shlogadh (20 Méan Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) # Fiabhras an Chabáin/Ná Déan Thar Lear (25 Deireadh Fómhair 2000) # Ceangal Francach/An Liosta (10 Samhain 2000) # Gach Duine ar son Duine / Géarchéim Lár-Aois Uncail Nicky (24 Samhain 2000) # Sin an Chomharsanacht Imithe / Oscailte Ar Fad na hOíche (28 Iúli 2002) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 6n3k8460r4hohxtxgdzvj3xkx2c9dwz 1316409 1316406 2026-05-31T12:36:34Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316409 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Angela Anaconda''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Donal de Barra]]: Gordy * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Teagmháil déanta ag Grá Aingeal/Coileáinín (8 Méan Fómhair 2000) # Greamaithe Ort/Deacair a Shlogadh (20 Méan Fómhair 2000) # Táblaí Amanna Garbha/Saothair Ealaíne (2 Deireadh Fómhair 2000) # Gearr go dtí an Chase/Obair Shalach (9 Deireadh Fómhair 2000) # Radharc ar Bhóthar/Díobháil chun Masla (13 Deireadh Fómhair 2000) # Fiabhras an Chabáin/Ná Déan Thar Lear (25 Deireadh Fómhair 2000) # Ceangal Francach/An Liosta (10 Samhain 2000) # Gach Duine ar son Duine / Géarchéim Lár-Aois Uncail Nicky (24 Samhain 2000) # Sin an Chomharsanacht Imithe / Oscailte Ar Fad na hOíche (28 Iúli 2002) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 38a2ao9fp7354bf6qwascsyqv91fmhn 0 126632 1316407 1316384 2026-05-31T12:29:00Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316407 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Muppets Tonight''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Garth Brooks (15 Feabhra 2001) # Billy Crystal (22 Feabhra 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # John Goodman (1 Márta 2001) # Sandra Bullock (22 Márta 2001) # Jason Alexander (29 Márta 2001) # Whoopi Goldberg (5 Aibreán 2001) # Heather Locklear (3 Bealtaine 2001) # Pierce Brosnan (10 Bealtaine 2001) # Coolio agus Don Rickles (17 Bealtaine 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # Andie MacDowell (5 Iúli 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 8kui4qob05hr518y07r4wy5sqvkklfc 1316425 1316407 2026-05-31T20:01:50Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316425 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Muppets Tonight''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Garth Brooks (15 Feabhra 2001) # Billy Crystal (22 Feabhra 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # John Goodman (1 Márta 2001) # Sandra Bullock (22 Márta 2001) # Jason Alexander (29 Márta 2001) # Whoopi Goldberg (5 Aibreán 2001) # Heather Locklear (3 Bealtaine 2001) # Pierce Brosnan (10 Bealtaine 2001) # Coolio agus Don Rickles (17 Bealtaine 2001) # Dennis Quad (31 Bealtaine 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # Andie MacDowell (5 Iúli 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 6rcahnh0kdjb8l7f8n36yx4o0vznxl0 1316429 1316425 2026-05-31T22:03:47Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316429 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Muppets Tonight''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Garth Brooks (15 Feabhra 2001) # Billy Crystal (22 Feabhra 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # John Goodman (1 Márta 2001) # Sandra Bullock (22 Márta 2001) # Jason Alexander (29 Márta 2001) # Whoopi Goldberg (5 Aibreán 2001) # Prince (19 April 2001) # Heather Locklear (3 Bealtaine 2001) # Pierce Brosnan (10 Bealtaine 2001) # Coolio agus Don Rickles (17 Bealtaine 2001) # Dennis Quad (31 Bealtaine 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # Andie MacDowell (5 Iúli 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 3xd5thw3czzx3k4obbjw97kw76q56ag 0 126635 1316408 1316377 2026-05-31T12:34:43Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316408 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is Clár teilifíse é '''Muca Béal Dorais''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) # Laoch Craiceann Muc (15 Feabhra 2001) # Ard ar an Muc (22 Feabhra 2001) # Cage Leo (1 Márta 2001) # An Cogarnóir Muc (22 Márta 2001) # Seas le do liamhás (29 Márta 2001) # Tá Chuckie i ngrá (5 Aibreán 2001) # Imní Muc (3 Bealtaine 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] m65b1va76rq3ytm49m7pxtsl71t2m9i 1316430 1316408 2026-05-31T22:16:34Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316430 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is Clár teilifíse é '''Muca Béal Dorais''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) # Laoch Craiceann Muc (15 Feabhra 2001) # Ard ar an Muc (22 Feabhra 2001) # Cage Leo (1 Márta 2001) # An Cogarnóir Muc (22 Márta 2001) # Seas le do liamhás (29 Márta 2001) # Tá Chuckie i ngrá (5 Aibreán 2001) # Candaí (19 Aibreán 2001) # Imní Muc (3 Bealtaine 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] rkrjrw15qsu0tpf1uzowj7dkieish22 0 126698 1316410 2026-05-31T14:24:16Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/165312525|Hemorrhois hippocrepis]]" 1316410 wikitext text/x-wiki Is [[speiceas]] [[Nathair|nathrach]] den fhine Colubridae í '''''Hemorrhois hippocrepis'''''. Bíonn cruthanna stílithe ar na nathracha seo; corp caol, ceann biorach atá sách difriúil ón gcorp, agus eireaball fada tanaí. Is nathair an-aclaí í ar féidir léi dreapadh suas toir, crainn agus aillte go héasca agus í ag cuardach creiche nó neadacha éan. Féadfaidh H. hippocrepis fad iomlán a bhaint amach, lena n - áirítear eireaball, de 1.5 go 1.8 m, gan aon démhorfachta gnéasaí i méid an chomhlachta. Sna hOileáin Bhailéaracha, breathnaíodh claonadh i dtreo fathachta sa speiceas seo, agus sroicheann roinnt eiseamal eisceachtúil beagnach dhá mhéadar. Tá dath buí an-lag ar an nathair seo, toisc go bhfuil spotaí dubha ar an gceann agus ar an gcúl a thugann, le chéile, lí dorcha, beagnach dubh don reiptíl. Ar chúl an chinn, is minic a bhíonn ceann de na spotaí seo i bhfoirm crú capaill a bhíonn timpeall ar naip an mhuiníl. is minic a bhíonn cruth crú capaill ar cheann de na marcanna seo a thimpeallaíonn baic an mhuiníl. Is é an tréith seo bunús a hainm coitianta. == Dáileadh == [[Íomhá:Hemorrhois-hippocrepis-2.jpg|clé|mion|Eiseamal de ''Hemorrhois hippocrepis'' i Madrigal de la Vera, [[an Spáinn]] .]] Ar [[Leithinis na hIbéire]], tá sí dáilte ar fud leath theas na tíre, gan dul thar thuaiscirt an tsliabhraoin La Sistema Centralan Chórais Láir; san iarthar, maireann sí sa ''Macizo Galaico'' (Masaíf Ghailíseach), agus san oirthear, síneann sí chomh fada leis an Chatalóin. Ar scor ar bith, is í Leithinis na hIbéire teorainn thuaidh dháileadh an speicis seo. Tá sí i láthair sna hOileáin Bhailéaracha freisin. Maidir leis an gcuid eile den domhan, faightear í ó dheas sa Spáinn, agus is féidir an speiceas a fháil freisin sa steip fho-Shahárach agus soir i dtíortha ar nós na Túinéise agus na Libia. Go héiceolaíoch, sna ceantair theas seo, tagann an nathair seo in ionad ''Hierophis viridiflavus'' ó thuaidh agus ó lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlacht mhoirfeolaíoch agus eitneolaíoch.cuireann an nathair fhuip chrú capaill ionad éiceolaíoch na nathrach glas agus buí ( ''Hierophis viridiflavus'' ) i dtuaisceart agus i lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlachta mhoirfeolaíoch agus iompraíoch. == Gnáthóg == Maireann an nathair seo i bhforaoisí tirime nó i limistéir chlochacha atá clúdaithe le talamh scrobarnach. == Beathú == Bíonn an nathair seo gníomhach i rith an lae, mar sin bíonn a haiste bia sách éagsúil. De ghnáth, beathaíonn sí ar laghairteanna, ar nathracha eile—fiú iad siúd dá speiceas féin—ar mhamaigh bheaga cosúil le lucha nó dallóga, agus ar éin. Má bhíonn sí faoi bhagairt, cosnóidh an nathair í féin. Tá sí in ann freagairt d'aon ionsaí, fiú má tá an t-ionsaitheoir dhá oiread a méide. Ina theannta sin, má dhéanann speiceas eile iarracht í a fhiach, rithfidh sí thart agus úsáidfidh sí a heireaball mar fhuip nó mar ghreim. == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|link=Archivo:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|alt=Dibujo de Karl Joseph Brodtmann (1787-1862).| Líníocht le [[Karl Joseph Brodtmann]] (1787-1862). </gallery> == Naisc sheachtracha == {{Vicíghnéithe|Hemorrhois hippocrepis}} {{Catcómhaoin}}< Rodríguez de la Fuente, F. (1995). ''Fána na hIbéire. Fear agus an Domhan'' . Barcelona: Salvat. /> s3ug30dshy8hbnde9v4g7c7slts73xh 1316411 1316410 2026-05-31T14:33:50Z Ériugena 188 1316411 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[speiceas]] [[Nathair|nathrach]] den fhine Colubridae í '''''Hemorrhois hippocrepis'''''. Bíonn cruthanna stílithe ar na nathracha seo; corp caol, ceann biorach atá sách difriúil ón gcorp, agus eireaball fada tanaí. Is nathair an-aclaí í ar féidir léi dreapadh suas toir, crainn agus aillte go héasca agus í ag cuardach creiche nó neadacha éan. Féadfaidh H. hippocrepis fad iomlán a bhaint amach, lena n - áirítear eireaball, de 1.5 go 1.8 m, gan aon démhorfachta gnéasaí i méid an chomhlachta. Sna hOileáin Bhailéaracha, breathnaíodh claonadh i dtreo fathachta sa speiceas seo, agus sroicheann roinnt eiseamal eisceachtúil beagnach dhá mhéadar. Tá dath buí an-lag ar an nathair seo, toisc go bhfuil spotaí dubha ar an gceann agus ar an gcúl a thugann, le chéile, lí dorcha, beagnach dubh don reiptíl. Ar chúl an chinn, is minic a bhíonn ceann de na spotaí seo i bhfoirm crú capaill a bhíonn timpeall ar naip an mhuiníl. is minic a bhíonn cruth crú capaill ar cheann de na marcanna seo a thimpeallaíonn baic an mhuiníl. Is é an tréith seo bunús a hainm coitianta. == Dáileadh == [[Íomhá:Hemorrhois-hippocrepis-2.jpg|clé|mion|Eiseamal de ''Hemorrhois hippocrepis'' i Madrigal de la Vera, [[an Spáinn]] .]] Ar [[Leithinis na hIbéire]], tá sí dáilte ar fud leath theas na tíre, gan dul thar thuaiscirt an tsliabhraoin La Sistema Centralan Chórais Láir; san iarthar, maireann sí sa ''Macizo Galaico'' (Masaíf Ghailíseach), agus san oirthear, síneann sí chomh fada leis an Chatalóin. Ar scor ar bith, is í Leithinis na hIbéire teorainn thuaidh dháileadh an speicis seo. Tá sí i láthair sna hOileáin Bhailéaracha freisin. Maidir leis an gcuid eile den domhan, faightear í ó dheas sa Spáinn, agus is féidir an speiceas a fháil freisin sa steip fho-Shahárach agus soir i dtíortha ar nós na Túinéise agus na Libia. Go héiceolaíoch, sna ceantair theas seo, tagann an nathair seo in ionad ''Hierophis viridiflavus'' ó thuaidh agus ó lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlacht mhoirfeolaíoch agus eitneolaíoch.cuireann an nathair fhuip chrú capaill ionad éiceolaíoch na nathrach glas agus buí ( ''Hierophis viridiflavus'' ) i dtuaisceart agus i lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlachta mhoirfeolaíoch agus iompraíoch. == Gnáthóg == Maireann an nathair seo i bhforaoisí tirime nó i limistéir chlochacha atá clúdaithe le talamh scrobarnach. == Beathú == Bíonn an nathair seo gníomhach i rith an lae, mar sin bíonn a haiste bia sách éagsúil. De ghnáth, beathaíonn sí ar laghairteanna, ar nathracha eile—fiú iad siúd dá speiceas féin—ar mhamaigh bheaga cosúil le lucha nó dallóga, agus ar éin. Má bhíonn sí faoi bhagairt, cosnóidh an nathair í féin. Tá sí in ann freagairt d'aon ionsaí, fiú má tá an t-ionsaitheoir dhá oiread a méide. Ina theannta sin, má dhéanann speiceas eile iarracht í a fhiach, rithfidh sí thart agus úsáidfidh sí a heireaball mar fhuip nó mar ghreim. == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|link=Archivo:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|alt=Dibujo de Karl Joseph Brodtmann (1787-1862).| Líníocht le [[Karl Joseph Brodtmann]] (1787-1862). </gallery> == Naisc sheachtracha == ==Tagairtí== [[Catagóir:Hemorrhois]] [[Catagóir:Reiptílí na hEorpa]] [[Catagóir:Reiptílí na hAfraice Thuaidh]] [[Catagóir:Fána Leithinis na hIbéire]] [[Catagóir:Reiptílí a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1758]] [[Catagóir:Tacsóin ainmhithe ainmnithe ag Carl von Linné]] [[Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot]] 2a87ufodkrc1ne3s5d7kg0dxqzyb1jd 1316412 1316411 2026-05-31T14:37:28Z Ériugena 188 1316412 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[speiceas]] [[Nathair|nathrach]] den fhine Colubridae í '''''Hemorrhois hippocrepis'''''. Bíonn cruthanna stílithe ar na nathracha seo; corp caol, ceann biorach atá sách difriúil ón gcorp, agus eireaball fada tanaí. Is nathair an-aclaí í ar féidir léi dreapadh suas toir, crainn agus aillte go héasca agus í ag cuardach creiche nó neadacha éan. Féadfaidh H. hippocrepis fad iomlán a bhaint amach, lena n - áirítear eireaball, de 1.5 go 1.8 m, gan aon démhorfachta gnéasaí i méid an chomhlachta. Sna hOileáin Bhailéaracha, breathnaíodh claonadh i dtreo fathachta sa speiceas seo, agus sroicheann roinnt eiseamal eisceachtúil beagnach dhá mhéadar. Tá dath buí an-lag ar an nathair seo, toisc go bhfuil spotaí dubha ar an gceann agus ar an gcúl a thugann, le chéile, lí dorcha, beagnach dubh don reiptíl. Ar chúl an chinn, is minic a bhíonn ceann de na spotaí seo i bhfoirm crú capaill a bhíonn timpeall ar naip an mhuiníl. is minic a bhíonn cruth crú capaill ar cheann de na marcanna seo a thimpeallaíonn baic an mhuiníl. Is é an tréith seo bunús a hainm coitianta. == Dáileadh == [[Íomhá:Hemorrhois-hippocrepis-2.jpg|clé|mion|Eiseamal de ''Hemorrhois hippocrepis'' i Madrigal de la Vera, [[an Spáinn]] .]] Ar [[Leithinis na hIbéire]], tá sí dáilte ar fud leath theas na tíre, gan dul thar thuaiscirt an tsliabhraoin ''La Sistema Centralan''; san iarthar, maireann sí sa ''Macizo Galaico'' (Masaíf Ghailíseach), agus san oirthear, síneann sí chomh fada leis [[An Chatalóin|an Chatalóin]]. Ar scor ar bith, is í Leithinis na hIbéire teorainn thuaidh dháileadh an speicis seo. Tá sí i láthair sna hOileáin Bhailéaracha freisin. Maidir leis an gcuid eile den domhan, faightear í ó dheas sa Spáinn, agus is féidir an speiceas a fháil freisin sa steip fho-Shahárach agus soir i dtíortha ar nós na Túinéise agus na Libia. Go héiceolaíoch, sna ceantair theas seo, tagann an nathair seo in ionad ''Hierophis viridiflavus'' ó thuaidh agus ó lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlacht mhoirfeolaíoch agus eitneolaíoch.cuireann an nathair fhuip chrú capaill ionad éiceolaíoch na nathrach glas agus buí ( ''Hierophis viridiflavus'' ) i dtuaisceart agus i lár na hEorpa, mar gheall ar a gcosúlachta mhoirfeolaíoch agus iompraíoch. == Gnáthóg == Maireann an nathair seo i bhforaoisí tirime nó i limistéir chlochacha atá clúdaithe le talamh scrobarnach. == Beathú == Bíonn an nathair seo gníomhach i rith an lae, mar sin bíonn a haiste bia sách éagsúil. De ghnáth, beathaíonn sí ar laghairteanna, ar nathracha eile—fiú iad siúd dá speiceas féin—ar mhamaigh bheaga cosúil le lucha nó dallóga, agus ar éin. Má bhíonn sí faoi bhagairt, cosnóidh an nathair í féin. Tá sí in ann freagairt d'aon ionsaí, fiú má tá an t-ionsaitheoir dhá oiread a méide. Ina theannta sin, má dhéanann speiceas eile iarracht í a fhiach, rithfidh sí thart agus úsáidfidh sí a heireaball mar fhuip nó mar ghreim. == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|link=Archivo:Karl_Joseph_Brodtmann24.jpg|alt=Dibujo de Karl Joseph Brodtmann (1787-1862).| Líníocht le [[Karl Joseph Brodtmann]] (1787-1862). </gallery> == Naisc sheachtracha == ̈* [https://www.theguardian.com/environment/2026/may/31/swimming-horseshoe-whip-snake-threat-ibiza-wall-lizardThis is a tragedy’: swimming snakes open new front in battle with Balearic lizards] ==Tagairtí== [[Catagóir:Hemorrhois]] [[Catagóir:Reiptílí na hEorpa]] [[Catagóir:Reiptílí na hAfraice Thuaidh]] [[Catagóir:Fána Leithinis na hIbéire]] [[Catagóir:Reiptílí a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1758]] [[Catagóir:Tacsóin ainmhithe ainmnithe ag Carl von Linné]] [[Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot]] 9lamyxdmqs95t7dot5k08mh3v06uw4m 14 126699 1316418 2026-05-31T18:40:16Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Opticks]] [[Catagóir:Optaic]] [[Catagóir:Seachmaill]] [[Catagóir:Feiniméin optúla]] [[Catagóir:Aireachtáil amhairc]] [[Catagóir:Débhríocht]]' 1316418 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Opticks]] [[Catagóir:Optaic]] [[Catagóir:Seachmaill]] [[Catagóir:Feiniméin optúla]] [[Catagóir:Aireachtáil amhairc]] [[Catagóir:Débhríocht]] 9we1dinkshlp37esproa5nel652kc7i 1316420 1316418 2026-05-31T18:42:10Z TGcoa 21229 1316420 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Optaic]] [[Catagóir:Seachmaill]] [[Catagóir:Feiniméin optúla]] [[Catagóir:Aireachtáil amhairc]] [[Catagóir:Débhríocht]] doqwvi4zsqqbr5unqs06zbe1mc9dz9o 14 126700 1316421 2026-05-31T18:43:21Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Séimeantaic]] [[Catagóir:Coincheapa fealsúnachta]]' 1316421 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Séimeantaic]] [[Catagóir:Coincheapa fealsúnachta]] nv1ihd969e11t4f6q2508i6rbn45e9j 0 126701 1316431 2026-06-01T00:12:00Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} B'imreoir lánchúlaí é '''Seán Fitzgerald''' le foireann CLG na Gaillimhe agus Bearna (a rugadh ar 14 Meán Fómhair 2000). == Gairm == Bhí Fitzgerald fostaithe mar mhúinteoir bunscoile i mBaile Átha Cliath go dtí 2026. Tá cáil mhór bainte amach ag Fitzgerald ar na meáin shóisialta, go háirithe ar [[TikTok]], áit a bhfuil beagnach 100,000 leantóir aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/fear...' 1316431 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'imreoir lánchúlaí é '''Seán Fitzgerald''' le foireann CLG na Gaillimhe agus Bearna (a rugadh ar 14 Meán Fómhair 2000). == Gairm == Bhí Fitzgerald fostaithe mar mhúinteoir bunscoile i mBaile Átha Cliath go dtí 2026. Tá cáil mhór bainte amach ag Fitzgerald ar na meáin shóisialta, go háirithe ar [[TikTok]], áit a bhfuil beagnach 100,000 leantóir aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/fear-o-na-forbarcha-le-feiceail-ar-love-island-i-mbliana/|teideal=Fear ó Na Forbarcha le feiceáil ar Love Island i mbliana|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-05-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Love Island]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe]] [[Catagóir:Love Island]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as na Forbacha]] j834h2zeoktixn0qv0qdqlq7ysovf25 1316433 1316431 2026-06-01T00:37:25Z TGcoa 21229 1316433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'imreoir lánchúlaí é '''Seán Fitzgerald''' le foireann CLG na Gaillimhe agus Bearna (a rugadh ar 14 Meán Fómhair 2000).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/daithi-o-se-is-cailliuint-mhor-do-ghaillimh-e-sean-fitzgerald-ach-is-deis-iontach-love-island-do/a/153341380.html|teideal=Seachtain / Dáithí Ó Sé|údar=ndependent.ie|dáta=2026}}</ref> == Gairm == Bhí Fitzgerald fostaithe mar mhúinteoir bunscoile i mBaile Átha Cliath go dtí 2026. Ní raibh aon leisce air riamh aghaidh a thabhairt ar aon imreoir eile ar an bpáirc,.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-seans-againn-ach-nior-bhuamar-cluiche-ceannais-na-heireann-ta-muid-ag-iarraidh-e-sin-a-chur-ina-cheart-sean-kelly/|teideal=‘Bhí seans againn ach níor bhuamar cluiche ceannais na hÉireann, tá muid ag iarraidh é sin a chur ina cheart’ – Seán Kelly|dáta=2024-07-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ciarrai-ag-suil-le-filleadh-na-ngael-lanchulaithe-na-gaillimhe-ar-an-ionsai-an-bhearna-idir-uasal-is-iseal-ag-dunadh/|teideal=Ciarraí ag súil le filleadh na nGael, lánchúlaithe na Gaillimhe ar an ionsaí, an bhearna idir uasal is íseal ag dúnadh|dáta=2022-02-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oiread-na-fride-eatarthu-agus-gaillimh-agus-ard-mhacha-sa-toir-ar-sam/|teideal=Oiread na fríde eatarthu agus Gaillimh agus Ard Mhacha sa tóir ar Sam|dáta=2024-07-28|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Bhí cáil mhór bainte amach ag Fitzgerald ar na meáin shóisialta roimh 2026, go háirithe ar [[TikTok]], áit a raibh beagnach 100,000 leantóir aige in 2025. Ní bhíonn eagla air a thuairimí féin a roinnt ar ábhair reatha, rud atá feicthe go rialta ar a chuid físeáin ar líne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/fear-o-na-forbarcha-le-feiceail-ar-love-island-i-mbliana/|teideal=Fear ó Na Forbarcha le feiceáil ar Love Island i mbliana|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-05-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Bhí Fitzgerald le feiceáil in 2025 ar chlár TG4, ''Glúin Z'', sraith cláir faisnéise a dhíríonn ar shaol agus ar dhearcadh Ghlúin Z in Éirinn. (Lean an clár rannpháirtithe óga éagsúla ar fud na tíre agus iad ag plé ceisteanna móra cosúil leis an ngéarchéim tithíochta, costas maireachtála, cúrsaí polaitíochta agus an comhshaol). === Love Island === I bhfíseán iarratais a chuir Fitzgerald suas ar TikTok i dtús 2026, dúirt Fitzgerald, “Love Island, please have me,” agus rinne sé magadh faoi iomaitheoirí a scanrú agus iad “getting active”. Taifeadadh ''Love Island'' 2026 i Mallorca na Spáinne agus bhí Maya Jama ann mar láithreoir. De réir a phróifíle don chlár, is mór ag Fitzgerald taisteal, ceol, spórt agus faisean. Mhaígh Fitzgerald go raibh sé “anseo don ghrá ach freisin anseo don dráma”. Dúirt sé nach mbeadh sé féin “ag tosú aon dráma” ach go bhféadfadh sé “a bheith ag meascadh ann”. == Féach freisin == * [[Love Island]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as na Forbacha]] [[Catagóir:Love Island (saincheadúnas)]] 702n7ocqrd1qo8zvwyhs81216sniw5k 1316435 1316433 2026-06-01T00:56:15Z TGcoa 21229 1316435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'imreoir lánchúlaí é '''Seán Fitzgerald''' le foireann CLG na Gaillimhe agus Bearna, agus páirteach i [[Love Island (clár teilifíse)|Love Island]] na bliana 2026 (rugadh é ar 14 Meán Fómhair 2000).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/daithi-o-se-is-cailliuint-mhor-do-ghaillimh-e-sean-fitzgerald-ach-is-deis-iontach-love-island-do/a/153341380.html|teideal=Seachtain / Dáithí Ó Sé|údar=ndependent.ie|dáta=2026}}</ref> == Gairm == Bhí Fitzgerald fostaithe mar mhúinteoir bunscoile i mBaile Átha Cliath go dtí 2026. Bhí Fitzgerald ina imreoir rialta ar fhoireann na Gaillimhe faoi Phádraic Joyce 2022-2026.D'imir sé mar chúl báire i gcoinne Ard Mhacha i gcluiche ceannais na hÉireann in 2024. Ní raibh aon leisce air riamh aghaidh a thabhairt ar aon imreoir eile ar an bpáirc,.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-seans-againn-ach-nior-bhuamar-cluiche-ceannais-na-heireann-ta-muid-ag-iarraidh-e-sin-a-chur-ina-cheart-sean-kelly/|teideal=‘Bhí seans againn ach níor bhuamar cluiche ceannais na hÉireann, tá muid ag iarraidh é sin a chur ina cheart’ – Seán Kelly|dáta=2024-07-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ciarrai-ag-suil-le-filleadh-na-ngael-lanchulaithe-na-gaillimhe-ar-an-ionsai-an-bhearna-idir-uasal-is-iseal-ag-dunadh/|teideal=Ciarraí ag súil le filleadh na nGael, lánchúlaithe na Gaillimhe ar an ionsaí, an bhearna idir uasal is íseal ag dúnadh|dáta=2022-02-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oiread-na-fride-eatarthu-agus-gaillimh-agus-ard-mhacha-sa-toir-ar-sam/|teideal=Oiread na fríde eatarthu agus Gaillimh agus Ard Mhacha sa tóir ar Sam|dáta=2024-07-28|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-01}}</ref>Bhí cáil mhór bainte amach ag Fitzgerald ar na meáin shóisialta roimh 2026, go háirithe ar [[TikTok]], áit a raibh beagnach 100,000 leantóir aige in 2025, agus é sínithe ag gníomhaireacht tionchaire. Ní bhíonn eagla air a thuairimí féin a roinnt ar ábhair reatha, rud atá feicthe go rialta ar a chuid físeáin ar líne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/fear-o-na-forbarcha-le-feiceail-ar-love-island-i-mbliana/|teideal=Fear ó Na Forbarcha le feiceáil ar Love Island i mbliana|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-05-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Tá sé ar dhuine de shliocht nua fear agus ban CLG a thuig cé chomh tábhachtach is atá siad mar ‘bhranda’ – agus conas an leas is fearr a bhaint as an deis a thug a tóir dóibh. Bhí Fitzgerald le feiceáil in 2025 ar chlár TG4, ''Glúin Z'', sraith cláir faisnéise a dhíríonn ar shaol agus ar dhearcadh Ghlúin Z in Éirinn. (Lean an clár rannpháirtithe óga éagsúla ar fud na tíre agus iad ag plé ceisteanna móra cosúil leis an ngéarchéim tithíochta, costas maireachtála, cúrsaí polaitíochta agus an comhshaol).<ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/05/29/siamsaiocht/sean-fitzgerald-lauren-gray/|teideal='Chuaigh mé amach ar choinne le Seán Fitzgerald'; Cad is féidir le mná Love Island a bheith ag súil leis ón pheileadóir as Conamara / Lauren Gray|údar=Sandra Mallon|dáta=2026-05-29|language=en-GB|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> === Love Island === I bhfíseán iarratais a chuir Fitzgerald suas ar TikTok i dtús 2026, dúirt Fitzgerald, “Love Island, please have me,” agus rinne sé magadh faoi iomaitheoirí a scanrú agus iad “getting active”. I mí na Bealtaine bhí sé deimhnithe go mbeadh Fitzgerald mar chuid den tsraith 2026 de ''Love Island.'' N’fheadar an raibh Gaeilgeoir ar Love Island riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2026/05/27/siamsaiocht/sean-fitzgerald-love-island/|teideal=Réalta TG4 agus CLG Seán Fitzgerald ar Love Island|údar=extrag.ie|dáta=2026-05-27|language=en-GB|dátarochtana=2026-06-01}}</ref> Taifeadadh ''Love Island'' 2026 i Mallorca na Spáinne agus bhí Maya Jama ann mar láithreoir. De réir a phróifíle don chlár, is mór ag Fitzgerald taisteal, ceol, spórt agus faisean. Mhaígh Fitzgerald go raibh sé “anseo don ghrá ach freisin anseo don dráma”. Dúirt sé nach mbeadh sé féin “ag tosú aon dráma” ach go bhféadfadh sé “a bheith ag meascadh ann”. == Féach freisin == * [[Love Island]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as na Forbacha]] [[Catagóir:Love Island (saincheadúnas)]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] 0o1zxxemijbd6b44qekovlc8ec1pf37 14 126702 1316434 2026-06-01T00:38:16Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta]] [[Catagóir:Grá]]' 1316434 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta]] [[Catagóir:Grá]] n4nk5s48y58zmyp65jqbf0qzc4uwli1 6 126703 1316437 2026-06-01T03:36:27Z IShowSammy 72829 1316437 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1316439 1316437 2026-06-01T03:38:12Z IShowSammy 72829 1316439 wikitext text/x-wiki == Ceadúnú == {{Fair use}} s8mjpjf0wsz854u6yf6q9c4ea0juoqz 1316440 1316439 2026-06-01T03:38:51Z IShowSammy 72829 /* Ceadúnú */ 1316440 wikitext text/x-wiki == Ceadúnú == {{Fair use|Weezer (Albam Gorm)}} le6ogcglv9yazcr7wj9gpydjx34rh8g 1316441 1316440 2026-06-01T03:41:02Z IShowSammy 72829 1316441 wikitext text/x-wiki BAIN AN COMHAD SEO LE DO THOIL! iozpt3k0hglbp77nccvv77cq5hl2eoj 1316442 1316441 2026-06-01T03:41:30Z IShowSammy 72829 Cealaíodh athrú [[Special:Diff/1316441|1316441]] le [[Special:Contributions/IShowSammy|IShowSammy]] ([[User talk:IShowSammy|plé]]) 1316442 wikitext text/x-wiki == Ceadúnú == {{Fair use|Weezer (Albam Gorm)}} le6ogcglv9yazcr7wj9gpydjx34rh8g 6 126704 1316438 2026-06-01T03:37:54Z IShowSammy 72829 1316438 wikitext text/x-wiki == Ceadúnú == {{Fair use}} s8mjpjf0wsz854u6yf6q9c4ea0juoqz 1316443 1316438 2026-06-01T03:41:42Z IShowSammy 72829 1316443 wikitext text/x-wiki BAIN AN COMHAD SEO LE DO THOIL! iozpt3k0hglbp77nccvv77cq5hl2eoj