Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1316779 1316516 2026-06-05T00:57:55Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316779 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] edro4asxexdbrfhv5izv6mtkexaj9xk 1316799 1316779 2026-06-05T00:59:44Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1316797 1316514 2026-06-05T00:59:31Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316797 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] faxvng7g7whp4drcp7gzzlvy5cvijv9 1316805 1316797 2026-06-05T01:00:14Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316805 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1316796 1316511 2026-06-05T00:59:14Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316796 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] 2qtg0b3c5xcw82wkotch9tofzx0f7jz 1316804 1316796 2026-06-05T01:00:12Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316804 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1316768 1316548 2026-06-05T00:55:50Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316768 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rg7v0fos8pdd7o393de20s32xxgyas5 1316780 1316768 2026-06-05T00:57:59Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by Quinlan83 (Twinkle) 1316780 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] rzfw97z3om5ckv92caiurh3k0t9mkhf 0 2568 1316777 1316505 2026-06-05T00:57:32Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316777 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hcpmh3bqfvujzcp7ajoxwi95p21l350 1316790 1316777 2026-06-05T00:58:17Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316790 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2574 1316783 1316506 2026-06-05T00:58:05Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316783 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 0uuuw8bvp0pdph6kzbpu9wzw5r8umfj 1316800 1316783 2026-06-05T00:59:46Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316800 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2714 1316766 1311523 2026-06-05T00:27:47Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis roinnt athruithe 1316766 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Eagraíocht is ea '''Conradh na Gaeilge''' (seanlitriú: ''Connradh na Gaedhilge'') a bunaíodh sa bhliain [[1893]] chun an [[Gaeilge|Ghaeilge]] a chur chun cinn. Uachtarán reatha Paula Melvin. Is gnách dearcadh ar [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] mar phríomhbhunaitheoir an Chonartha, ós rud é gurbh eisean a chuir tús leis an ngluaiseacht Gaeilge lena chuid óráidíochta faoi 'ath-Ghaelú na hÉireann'. Bunaitheoirí tábhachtacha eile ab ea [[Eoin Mac Néill]] agus [[Eoghan Ó Gramhnaigh]]. == Bunú an Chonartha agus aisling Dhubhghlais de hÍde == [[Íomhá:Douglas Hyde - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|100px|thumb|[[Dubhghlas de hÍde|Dubhghlas de hÍde.]]]] Ar 31 Iúil 1893, tháinig dream bheag díograiseoirí le chéile ag 9 [[Sráid Uí Chonaill]] i m[[Baile Átha Cliath]] (Sráid Sackville ag an am), ar chuireadh ó [[Eoin Mac Néill]], chun faobhar nua a chur faoi [[Athbheochan na Gaeilge|ghluaiseacht na hathbheochana Gaeilge]]. Tugadh Connradh na Gaedhilge ar an eagraíochta nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://m.facebook.com/groups/cumann.gaeilge.na.hastraile/posts/10153525251581486/|teideal=Conradh - stair|údar=CumannGaeilge na hAstraile|dáta=2016|dátarochtana=2022}}</ref> B'é ba spreagadh d'Eoin Mac Néill féin ná an óráid a thug Dubhghlas de hÍde do [[Cumann na Gaeilge|Chumann na Gaeilge]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] faoi "dhíghalldú" na hÉireann, ar an [[16 Meitheamh|16ú lá de Mhí an Mheithimh]] sa bhliain [[1891]], chomh maith leis an léacht a thug sé do [[Cumann Náisiúnta na Litríochta|Chumann Náisiúnta na Litríochta]] ar an [[25 Samhain|25ú lá de Mhí na Samhna]] sa bhliain [[1892]]. B'í aisling de hÍde ná an tÉireannach a 'ath-Ghaelú' le cuidiú leis cothromaíocht cheart a shaoil a fháil ar ais. Go bunúsach, bhí de hÍde den bharúil go raibh an tÉireannach ag déanamh aithrise ar theanga agus ar nósanna [[Sasana|Shasana]], agus gurb ábhar áthais dó, mar Éireannach, gach taisme nó tubaiste a d'éiríodh do Shasana. B'é tuairim de hÍde ná go mbeadh an tÉireannach ábalta dul i dteagmháil leis an Sasanach féin ar bhonn ní ba chothroime, dá mbeadh teanga dá chuid féin á labhairt aige agus nósanna dá chuid féin á gcleachtadh aige. [[Íomhá:Eoin Mac Néill.jpg|deas|100px|thumb|[[Eoin Mac Néill]]]] Na heagraíochtaí Gaeilge a bhí ann roimh an gConradh, ar nós [[Aontas na Gaeilge]] agus [[Cumann Buan-Choiméadta na Gaeilge]], níor dhírigh siad ar thábhacht na Gaeilge mar theanga bheo, mar a rinne de hÍde. Chuir lucht na gcumann seo i bhfad níos mó béime ar na sean-lámhscríbhinní agus ar an tseanfhilíocht, agus iad, fiú, ag díspeagadh na teanga labhartha, nó bhí siad inbharúla go raibh sí truaillithe cibé scéal é. B'í caint na ndaoine an chloch ba mhó ar phaidrín an Chonartha ó thús báire, agus theastaigh ó bhunaitheoirí na heagraíochta gluaiseacht phobail a dhéanamh de ghluaiseacht na Gaeilge, seachas gluaiseacht an lucht léinn. Faoi thionchar léacht de hÍde, d'fhoilsigh Eoin Mac Néill alt faoi dhrochstaid na Gaeilge ar an ''[[Irish Ecclesiastical Record]]''. Léigh [[Eoghan Ó Gramhnaigh]], sagart óg, an t-alt, agus chuaigh sé i dteagmháil le hEoin Mac Néill, agus in éineacht, d'fhoilsigh an bheirt seo gairm shlógtha do chairde na Gaeilge ar [[Irisleabhar na Gaeilge]], arb í iris Aontas na Gaeilge í. Toradh díreach don achainí seo ab ea bunú Chonradh na Gaeilge, nó ''Leug na Gaedhilge'' (is é sin, ''Léig na Gaeilge'' i litriú an lae inniu), mar a baisteadh ar an eagraíocht ar dtús. Na daoine a bhunaigh an Conradh, daoine óga ab ea an chuid ba mhó acu. B'é [[Tomás Ó Néill Ruiséal]], a raibh seacht mbliana is trí scór d'aois aige faoi seo, an duine ba sine acu. Níor ghlac Eoghan Ó Gramhnaigh páirt sa chéad chruinniú. Le fírinne, bhí sé ag éileamh le heitinn, agus cúpla bliain i ndiaidh bhunú an Chonartha, b'éigean dó dul ar imirce go [[California]] ar lorg bisigh. B'ansin a shíothlaigh sé, ach d'fhág sé téacsleabhar ina dhiaidh ar bhain glúin i ndiaidh glúine de [[Gaeilgeoirí|Ghaeilgeoirí]] leas aisti mar áis teagaisc, ''Simple Lessons in Irish''. == An Eagraíocht ag Forbairt == Ar dtús, bhítí ag lochtú an Chonartha toisc go raibh a chuid gníomhaíochtaí comhchruinnithe sa phríomhchathair amháin, ach de réir a chéile, thosaigh craobhacha ag teacht ar an bhfód ar fud na tíre. Ba mhinic a chuaigh an Conradh i dtuilleamaí na mboc mór áitiúil, má bhí siad sásta cúpla focal a labhairt go poiblí ar son na Gaeilge. I dtús báire, bhí na heaglaisigh sásta cuidiú agus comhoibriú leis na Conraitheoirí, ach de réir a chéile, tháinig drochamhras ar chuid acu i leith an Chonartha. Is amhlaidh go raibh na mná agus na fir ag freastal ar na ranganna céanna Gaeilge, rud nár thaitin le maoir na moráltachta ar aon nós. Le fírinne, eagraíocht cheannródaíoch ab ea an Conradh ó thaobh chearta na mban féin de. Bhí cead ag na mná páirt a ghlacadh i saol agus i saothar an Chonartha ar aon leibhéal leis na fir, agus mar sin, mheall an eagraíocht agus an Ghaeilge ina leith an chuid ab airde oideachais de mhná na hÉireann san am. Is léir gur chuir lucht na himirce suim sa Ghaeilgeoireacht freisin. Mar shampla, chuaigh cumann liteartha na nÉireannach i [[Londain]] sa Chonradh mar chraobh. Ball den chraobh seo ab ea [[Pádraic Ó Conaire]], a chuir tús le próslitríocht nua-aoiseach na Gaeilge. == Cogadh an Oideachais == B'é Cogadh an Oideachais an chéad mhórfheachtas a chóirigh an Conradh leis an nGaeilge a chur chun cinn. B'é an cuspóir a bhí acu ná oideachas dátheangach a chur ag obair ar scoileanna na [[Galltacht]]a agus oideachas trí mheán na Gaeilge a chinntiú i scoileanna na [[Gaeltacht]]a. Níor éirigh ach ar éigean leo. Is amhlaidh go raibh Robert Atkinson, Ollamh le Gaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide]], ag cur in aghaidh an fheachtais go poiblí. Bhí seisean den bharúil nach raibh aon mhaithe i [[litríocht na Gaeilge]], nó dúirt sé nach raibh ach trí chineál litríochta ar fáil sa teanga: páistiúil, reiligiúnda nó mígheanmnaí. Dealraíonn sé nach raibh an tOllamh ró-eolach ar an nGaeilge é féin, nó is é an rud a dúirt an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]] ina léirmheas ar phríomhshaothar léannta Atkinson, eagrán scolártha de ''Trí Bhior-ghaoithe an Bháis'' le [[Seathrún Céitinn]], ná nach raibh an tOllamh ábalta an difríocht idir "is" agus "tá" a thuiscint. B'fhéidir go raibh eagla ar Atkinson roimh ghluaiseacht na Gaeilge: dá n-éireodh leis an ngluaiseacht, ní thógfadh sé mórán ama go mbeadh na scórtha Gaeilgeoirí léannta timpeall, agus iad níos líofa sa teanga ná é féin. [[Íomhá:Patrick Pearse.jpg|clé|150px|thumb|[[Pádraig Mac Piarais|Pádraic Mac Piarais]]]] Mar sin féin, níor theip a mhisneach ar de hÍde go fóill. Chuir sé gairm shlógtha ar na saineolaithe eachtrannacha a raibh ciall acu do chúrsaí an léinn Cheiltigh, idir Ghearmánach, Fhrancach, agus Bhreatnach, agus chabhraigh cuid mhaith acu leis. Mhínigh siadsan do na húdaráis an luach a bhí sa Ghaeilge don taighde agus don chultúr, beag beann ar Atkinson. Nuair a bhí an feachtas thart, sa bhliain [[1901]], bhí na húdaráis sásta oideachas dátheangach a thairiscint do na páistí Gaeltachta, ach fágadh an Ghaeilge gan saothrú i gcónaí i scoileanna na Galltachta. I dtús an fheachtais seo a chuaigh [[Pádraic Mac Piarais]] sa Chonradh, agus chuir sé spéis i gceist an oideachais. Bhreac sé síos a aiste cáiliúil faoi "mheaisín an mhurdair", is é sin, polasaí aonteangach [[Béarla]] na scoileanna náisiúnta a bhí ag marú na n-iarsmaí deireanacha den Ghaeilge, dar leisean. Leis an meaisín a stopadh, bhunaigh sé scoil chónaitheach lán-Ghaeilge dá chuid féin, [[Scoil Éanna]], i m[[Baile Átha Cliath]]. == Mairtíreacht Mhíchíl Uí Ící == Thosaigh an dara cogadh oideachais sa bhliain [[1905]], nuair a d'eisigh Conradh na Gaeilge rún, inar cáineadh aonteangachas Béarla na n-ollscoileanna. Lochtaigh an Conradh curaclam ró-Ghallda Mhaigh Nuad freisin, rud a chuir an-fhearg ar na heaspaig, nó bhí siad den bharúil nár chóir do na tuataí a ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha an tseimineáir [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. Thuig na Conraitheoirí nár mhór duine de chuid na hEaglaise féin a earcú leis na heaspaig a chur ar athrú comhairle. Bhí an tOllamh le Gaeilge i [[Maigh Nuad]], [[Mícheál Ó hÍcí]], sásta comhoibriú leo. Ag druidim chun deiridh don bhliain [[1908]], thosaigh sé ag cur brú ar na heaspaig le litreacha príobháideacha, agus é ag lochtú pholasaí Gallda Mhaigh Nuad go poiblí, fiú. Níor thaitin a leithéid sin leis na heaspaig, áfach. Tugadh bata agus bóthar dó as Maigh Nuad, agus fágadh ar an mblár fholamh é. Fuair sé bás i gceann cúpla bliain, i ndiaidh dó laethanta deireanacha a shaoil a chur amú ag iarraidh a phost a fháil ar ais. Is féidir a rá gurbh eisean an chéad mhairtíreach a thug a shaol ar son na Gaeilge. == Timirí agus Múinteoirí Taistil == Ó nach raibh ag éirí go rómhaith leis na feachtais oideachais, b'é an tátal a baineadh as an scéal gur chóir do lucht an Chonartha an t-oideachas Gaeilge a sholáthar as a stuaim féin. Is féidir a rá gur eagraíocht cheannródaíoch ab ea Conradh na Gaeilge in Éirinn, i bhfianaise an oiread oibre agus a rinneadh leis an oideachas aosach a chur chun cinn. Bhí páirt lárnach ag na timirí agus ag na múinteoirí taistil san obair seo. Thosaigh an Conradh á n-earcú chomh fada siar leis an mbliain [[1898]]. Bhíodh na timirí ag rothaíocht ó bhaile go baile le soiscéal na Gaeilge a chraobhscaoileadh. Labhraídís leis na boic mhóra áitiúla faoi thábhacht na teanga. D'eagraídís craobhacha nua do Chonradh na Gaeilge. Dhéanaidís bolscaireacht ar son na teanga sna nuachtáin áitiúla. Mhúinidís an cúpla focal dóibh siúd a raibh a suim múscailte. Ba mhinic a fuair siad fáilte fhuar ó na sagairt agus ó na húdaráis áitiúla, agus ní raibh an náisiúnachas chomh fabhrach don Ghaeilgeoireacht agus a shílfeá. Nó má bhí fir óga na háite ar fad ag druileáil in Óglaigh na hÉireann, ní raibh am saor acu leis an nGaeilge a fhoghlaim. == Na Scoileanna Samhraidh == Sna blianta [[1904]]-[[1912]], bunaíodh fiche scoil le Gaeilge a mhúineadh do na hábhair mhúinteora. Ó tharla nach raibh scoileanna traenála ag an Stát le múinteoirí dátheangacha a oiliúint le haghaidh na Gaeltachta, ní raibh an dara suí sa bhuaile ag na húdaráis ach stádais oifigiúil a bhronnadh ar scoileanna samhraidh an Chonartha. Bhronn [[Ruairí Mac Easmainn]] suim mhór airgid ar an gConradh leis na scoileanna seo a mhaoiniú. Tháinig an smaoineamh ón m[[An Bhreatain Bheag|Breatain Bheag]], áit ar osclaíodh an chéad scoil Breatnaise den chineál seo sa bhliain [[1903]]. Chomh maith leis na múinteoirí bunscoile, d'fhoghlaim scoláirí Ceilteacha ó na tíortha iasachta, ar nós [[Julius Pokorny]] agus [[Kuno Meyer]], a gcuid Gaeilge sna scoileanna seo. == An Conradh agus an Pholaitíocht == Bhí go maith agus ní raibh go holc, go dtí gur tuigeadh do [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] an leas a bhí le baint as an gConradh. Ar dtús, bhí Conradh na Gaeilge neamhpholaitiúil go hiomlán mar eagraíocht, agus [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] is Aontachtóirí ag glacadh páirt dhíograiseach in athbheochan na Gaeilge. Ó bhí ceist neamhspleáchas na hÉireann ag éirí níos práinní in aghaidh an lae, is éadócha go bhféadfadh an Conradh fanacht slán ón bpolaitiú a bhí ag bagairt ar gach eagraíocht chultúrtha Ghaelach, go háirithe i bhfianaise an dóigh ar shealbhaigh [[na Fíníní]] [[Cumann Lúthchleas Gael]] roimhe sin. === Craobh an Chéitinnigh === [[Íomhá:Dinneen by Yeats.jpg|150px|deas|thumb|[[Pádraig Ua Duinnín]], le [[Jack Butler Yeats]].]] Bhí cineál seicteachas ag baint le craobhacha áirithe den Chonradh, go háirithe [[Craobh an Chéitinnigh]], ceann de na craobhacha a bhí ag obair sa phríomhchathair. Bhí an chraobh seo dírithe ar Ghaeilgeoirí ó [[Cúige Mumhan|Chúige Mumhan]] a earcú, agus bhí sé ina scéilín magaidh ag Gaeilgeoirí na linne go raibh gníomhairí rúnda de chuid Chraobh an Chéitinnigh ar síorgharda ar stáisiún na traenach ag fanacht le traein [[Contae Chorcaí|Chorcaí]], chun gach duine le Gaeilge ón taobh sin den tír a fhruiliú dá gcraobh. Le fírinne, áfach, bhí an chraobh in ann dornán maith de dhaoine a mhealladh chuici a bhí le páirt thábhachtach a dhéanamh i saol na Gaeilge agus na hÉireann i ndiaidh imeacht na Sasanach. Baill den Chraobh ab ea [[Máire Ní Chinnéide]], a chuir dírbheathaisnéis [[Peig Sayers|Pheig Sayers]] in eagar, agus an tAthair [[Pádraig Ua Duinnín]], a scríobh [[Foclóir Uí Dhuinnín|an chéad mhórfhoclóir Gaeilge san fhichiú haois]]. Thairis sin, bhí ceathrar iarbhall de chuid na Craoibhe i measc na n-oifigeach ab airde in [[Arm an tSaorstáit]] nuair a bunaíodh é: [[Risteard Ó Maolchatha]], [[Gearóid Ó Súilleabháin]], [[Diarmuid Ó hEigeartaigh]], agus [[Seán Ó Muirthile]]. Dream ardnósach ab ea na Céitinnigh seo, agus iad suite siúráilte roimh ré go mbeadh cinniúint as an ngnáth i ndán dóibh nuair a gheobhadh Éire a saoirse. Scéal eile, áfach, nach gceadódh a gcreideamh dian Caitliceach dóibh mórán mórtachais a dhéanamh le Protastúnaigh an Chonartha, daoine ar nós [[Seosamh Laoide]] (Joe Lloyd) a bhí i gceannas obair fhoilsitheoireachta na heagraíochta. === Dubhghlas de hÍde agus an ''Playboy of the Western World'' === [[Íomhá:John Millington Synge.jpg|deas|100px|thumb|[[John Millington Synge]]]] Leis na Caitlicigh choimeádacha a ghiúmaráil, b'éigean do de hÍde uaireanta seasaimh a ghlacadh i gcúrsaí na polaitíochta cultúrtha nach bhfuil róchuma orthu agus iad á scrúdú le súile ár linne féin. B'é an sampla ba mhíchlúití den chineál seo ná an callán a tharraing an dráma úd ''[[Playboy of the Western World]]'' le [[John Millington Synge]] sa bhliain [[1907]]. Bhí an dráma ina chnámh spairne idir na hintleachtóirí liobrálacha agus na daoine a raibh dearcadh ní ba choimeádaí acu, agus b'éigean do de hÍde taobhú leis an dara dream acu, rud nár mhaith [[William Butler Yeats]] dó riamh. Bhí de hÍde ag brath ar na deontais a d'fhaigheadh sé ó na [[Gael-Mheiriceánaigh]] leis an gConradh a choinneáil ag obair, agus dearcadh coimeádach acu siúd ar chúrsaí cultúrtha na hÉireann. Bhí an dráma féin bunaithe ar na hamhráin Ghaelacha a bhí foilsithe agus aistrithe ag de hÍde féin ina dhíolaim cháiliúil ''[[The Love-Songs of Connacht|Abhráin Ghrádha Chúige Chonnacht]]'', agus b'iomaí duine sa Chonradh féin a shíl go mba chóir d'Uachtarán an Chonartha an ''Playboy'' a chosaint, seachas a ionsaí. Ar chúiseanna airgid, áfach, b'éigean dó an seasamh coimeádach a roghnú. Inniu féin, is minic a dhéanann naimhde na Gaeilge tagairt do scéal an ''Phlayboy'', agus iad ag áitiú go bhfuil an Ghaeilge agus an coimeádachas cultúrtha pósta ceangailte go doscartha. === Frithdhúnadh na Bliana 1913 === Sa bhliain [[1913]], bhí Baile Átha Cliath ar bharr lasrach, agus an cogadh idir an [[lucht oibre]] agus na fostóirí faoi lán an tseoil. Chuir na fostóirí [[Frithdhúnadh Mór Bhaile Atha Cliath|frithdhúnadh]] i bhfeidhm leis na ceardchumainn a throid, agus iad ag tarraingt isteach sáraitheoirí stailce ó Shasana leis an obair a dhéanamh os comhair shúile an lucht oibre áitiúil. Ós rud é go raibh teaghlaigh na n-oibrithe Éireannacha ag fulaingt go mór mór le hocras faoi na himthosca seo, bhí an lucht oibre ar coipeadh le fearg agus le héadóchas. Bhí an chathair ar fad ina cíor thuathail, nuair a bhí an lucht oibre áitiúil ag iarraidh na sáraitheoirí stailce a imeaglú, agus na péas ag gabháil de smachtíní orthu. B'iad [[Séamas Ó Conghaile]] agus [[Séamas Ó Lorcáin|Séamas Mór Ó Lorcáin]] ceannairí an lucht oibre le linn na dtrioblóidí seo. Daoine sócúlacha meánaicmeacha ab ea tromlach na gConraitheoirí i ndiaidh an iomláin, agus ba leasc leo taobhú leis an lucht oibre sa choimhlint seo, go háirithe ó bhí an [[Eaglais Chaitliceach]] go tréan ag cosaint na bhfostóirí agus ag lochtú na n-oibrithe. Dá dheasca sin, is iomaí Gaeilgeoir de phór íseal a fuair é féin idir dhá thine Bhealtaine ag iarraidh dhá thrá na Gaeilge agus an t[[Sóisialachas|Sóisialachais]] a fhreastal, ó bhí an chuma ag teacht ar an scéal nach bhféadfá an dá chuid a roghnú. B'ansin a chaill [[Seán Ó Cathasaigh]], an drámadóir, a shuim sa náisiúnachas Éireannach agus sa Ghaeilge araon, agus an mealladh a bhain imeachtaí an fhrithdhúnta as. Bhí [[Cathal Brugha]], cathaoirleach Chraobh an Chéitinnigh, go tréan in aghaidh an lucht oibre, mar shampla. Dealraíonn sé gurbh é Pádraig Mac Piarais an t-aon Chonraitheoir mór le rá a bhí sásta tacú leis an lucht oibre. Bhí aithne phearsanta aige ar Shéamas Ó Conghaile cheana féin, agus clann Uí Lorcáin ag dul ar [[Scoil Éanna]]. === Insíothlú na bhFíníní === [[Íomhá:Thomas Clarke, 1910.jpg|clé|150px|thumb|[[Tomás Ó Cléirigh]]]] Faoin am ar thosaigh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], chuaigh insíothlú na bhFíníní i dtreise sa Chonradh. B'é [[Tomás Ó Cléirigh]] a bhí i gceannas ar an ngníomhaíocht seo. Thuig sé an poitéinseal a bhí sa Chonradh do ghluaiseacht na Poblachta, agus d'fhéach sé chuige gurbh iad lucht a leanúna féin a shealbhódh an eagraíocht. Ní raibh mórán céille aige don Ghaeilge féin riamh. Sa bhliain [[1915]], nuair a tháinig lucht an Chonartha le chéile ag Ard-Fheis Dhún Dealgan, vótáladh iarrthóirí na bhFíníní isteach ar choiste gnó an Chonartha, ionas gur fágadh an eagraíocht faoina smacht. Ag an gcruinniú céanna, d'iompaigh siad an Conradh ina eagraíocht náisiúnaíoch trí rialacha na heagraíochta a athrú, ionas go raibh ruaigeadh na nGall as Éirinn mar chuspóir oifigiúil ag an gConradh feasta. Ní raibh de hÍde sásta leis an gcuma a tháinig ar na cúrsaí. Bhí sé riamh den tuairim gur chóir an pholaitíocht a choinneáil scartha ó obair an Chonartha, agus é cinnte go mbeadh gluaiseacht na Gaeilge in inmhe gach aon rud cothrom a rithfeadh léi a chur i gcrích, ar acht is go bhfanfadh sí slán ón bpolaitíocht. Mar sin, níor fágadh an dara suí sa bhuaile aige ach éirí as mar chathaoirleach. Ní raibh na Protastúnaigh ná na hAontachtóirí sásta fanacht ansin ach an oiread. Ina measc siúd a thréig an Conradh i ndiaidh na hArd-Fheise seo, bhí Seosamh Laoide (Joe Lloyd), a bhí i mbun na foilsitheoireachta sa Chonradh. Ina dhiaidh sin, is féidir a rá go raibh an Conradh ag déanamh neamhshuime ar fad dá aidhm oifigiúil, nó chuaigh an [[náisiúnachas]] agus an ghleic armtha ar son shaoirse na hÉireann in áit na Gaeilge ar fad. Ghlac cuid mhaith de cheannairí agus de ghnáthbhallra na heagraíochta páirt in [[Éirí Amach na Cásca]], agus mura bhfuair siad bás i bpáirc an áir nó os comhair fhoireann na mbásadóirí i b[[Príosún Cill Mhaighneann|Príosún Chill Mhaighneann]], chaith siad tamall fada i bh[[Frongoch]]. Sa bhliain 2008 agus Dáithí Mac Cárthaigh ina uachtarán, ghlac Conradh na Gaeilge le bunreacht nua a réitigh leis leagan amach neamhpholaitiúil roimh 1915 agus a d'fhág ar lár aon tagairt do shaoirse na hÉireann. Seo mar a fhoráiltear le Bunreacht an Chonartha anois: "Is í aidhm na hEagraíochta an Ghaeilge a athréimniú mar ghnáththeanga na hÉireann". === Ré na nDúchrónach agus an Náisiúnachais === I [[Mí na Nollag]] [[1918]], ghnóthaigh [[Sinn Féin]] an toghchán agus bhunaigh siad [[Dáil Éireann]] mar mhalairt ar an Westminster. An rialtas a fuair na cumhachtaí ón Dáil in Aibreán [[1919]], is ar éigean a bhí aon duine air nach raibh ina shean-Chonraitheoir. Is féidir a rá go raibh saol polaitiúil na tíre á chasadh timpeall Chonradh na Gaeilge san am sin. Baineadh úsáid áirithe as an nGaeilge mar chuid de nós imeachta na chéad Dála, ach b'é an Béarla ba mhó a chualathas le linn na díospóireachta. Ar an lá céanna ar tháinig an Dáil le chéile an chéad uair, thosaigh [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]], nuair a mharaigh dornán d'Óglaigh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Bhí cuid mhaith Conraitheoirí i measc na nÓglach a rinne an obair, agus seantimire de chuid an Chonartha i gceannas orthu. B'é [[Seán Ua Ceallaigh]], "Sceilg", a toghadh mar Uachtarán ar an [[5 Lúnasa]] 1919. Sa bhliain sin, b'i g[[cathair Chorcaí]] a tháinig an Ard-Fheis le chéile, agus mar sin, ba toscairí ó Chúige Mumhan iad an chuid ba mhó dá raibh i láthair, ós rud é go raibh sé dainséarach an tír a thaisteal agus an cineál ama a bhí ann. Bhí an Ard-Fheis breá sásta go raibh Dáil Éireann tar éis stádas oifigiúil a bhronnadh ar an teanga in Éirinn, ach san am céanna, bhí go leor de mhaithe agus de mhóruaisle na tíre ar nós cuma liom nó fiú diúltach i leith na Gaeilge. Bhí dearcadh na hEaglaise Caitlicí ina ábhar míshástachta, chomh maith leis an lucht gnó, ó bhí drogall orthu teanga "mharbh neamhthrádálach" cosúil leis an nGaeilge a úsáid. Sa bhliain 1919 a thosaigh lucht rialtais Shasana troid a chur ar an gConradh i ndáiríre. Coisceadh [[Fáinne an Lae]], iris an Chonartha, ar an [[20 Meán Fómhair]] 1919, ach tháinig an iris nua, Misneach, ina leaba i Mí na Samhna. Bhí sé deacair, áfach, iris ar bith a scaipeadh, ós rud é go raibh an tír ina cíor thuathail ag an gcogadh. San am céanna, mar atá, an [[25 Samhain]] 1919, d'fhógair rialtas Shasana go hoifigiúil gur eagraíocht antoisceach Náisiúnaíoch ab ea an Conradh, agus go raibh an stát lena chur de dhroim an tsaoil. Nuair a tháinig na [[Dúchrónaigh]] go hÉirinn an bhliain a bhí chugainn, chuir siad troid fhíochmhar ar an nGaeilge mar rud. Chuir siad tithe agus maoin eile de chuid an Chonartha trí thine, bhain siad anuas comharthaí Gaeilge aon áit a bhfaca siad a leithéidí, agus d'ionsaigh siad aon duine a chuala siad ag caint Gaeilge. Ní raibh de thoradh ar na hiarrachtaí seo ach amháin gur tharraing siad tuilleadh daoine i dtreo na Gaeilge agus na Gaeilgeoireachta. Le teacht an tsosa chogaidh, bhí áthas ar go leor Gaeilgeoirí, ós rud é gur Conraitheoirí gníomhacha a bheadh i gceannas ar an tír feasta. Shíl siad go mbeadh an Ghaeilge slán sábháilte anois, agus gur dhual di an ceann ab fhearr a fháil ar an mBéarla. == An Eagraíocht Reatha == Eagraíocht feasachta atá ann. D'eagraigh Conradh an feachtas [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus sraith agóidí "[[Dearg le Fearg]]", chun cur in aghaidh na n-ionsaithe a bhí á ndéanamh ar [[an Ghaeilge]] sa bhliain 2013. Tháinig an "[[Dream dearg|Dream Dearg]]"<ref>[https://www.facebook.com/AnDreamDearg/ An Dream Dearg ar Facebook]</ref> le chéile sa bhliain 2016 mar gheall ar an fhrustrachas i measc phobal na Gaeilge sa Tuaisceart faoi ionsaithe leanúnacha ar an Ghaeilge, is cosúil, ó rialtas agus ionadaithe pobail<ref>[https://www.meoneile.ie/nuacht/an-dream-dearg-dearg-le-fearg Meon Eile 13 Eanáir 2017]</ref>. "Acht na Gaeilge" sa Tuaisceart atá ag teastáil ón Dream Dearg, rud a chosnódh an Ghaeilge óna leithéid d'ionsaithe amach anseo, dar leo. Mar chuid dá bhfeachtas Croí na Féile, eagraíonn an Conradh imeachtaí gach bliain ag an b[[An Phicnic Leictreach|Picnic Leictreach]]. Ó 2018 i leith eagraíonn siad "Láthair Ghaeltachta" ina mbíonn "craic, cannaí agus comhluadar na n[[An Ghaeilge|Gael]]" ag lucht campála agus is sa bhliain chéanna a cuireadh tús leis an g[[An Phicnic Leictreach#Gaeilge|Collchoill]], ardán don uile saghas ceoil i nGaeilge istoíche.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/an-ghaeilge-i-lar-an-aonaigh-ag-an-phicnic-leictreach-aris/a1328093189.html|teideal=An Ghaeilge i lár an aonaigh ag an Phicnic Leictreach arís|údar=[[Eoin O’Hare]]|dáta=30 Lúnasa 2023|language=|work=[[Irish Independent]]|dátarochtana=31 Bealtaine 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907011225/https://www.independent.ie/seachtain/an-ghaeilge-i-lar-an-aonaigh-ag-an-phicnic-leictreach-aris/a1328093189.html|archivedate=07 Meán Fómhair 2023}}</ref> Sa bhliain 2024, d'oscail Conradh oifig nua ar [[An Tulaigh (Cois Fharraige)|an Tulaigh]] i nGaeltacht na Gaillimhe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oifig-nua-le-hoscailt-ag-conradh-na-gaeilge-i-ngaeltacht-chonamara/|teideal=Oifig nua le hoscailt ag Conradh na Gaeilge i nGaeltacht Chonamara|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=29 Bealtaine 2024|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=01 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529124029/https://tuairisc.ie/oifig-nua-le-hoscailt-ag-conradh-na-gaeilge-i-ngaeltacht-chonamara/|archivedate=29 Bealtaine 2024}}</ref> Níos déanaí in 2024, dúnadh ceannáras Chonradh ag Uimhir 6 [[Sráid Fhearchair]] i mBÁC. in 2020 fuair Conradh cead pleanála chun mór-fhorbairt a dhéanamh ar an cheannáras. Tá amharclann, caifé agus stiúideo raidió i measc na n-áiseanna nua a bheidh ar fáil san ionad nua, sa bhliain 2027.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CnaG ag ullmhú le bogadh amach as uimhir 6 Shráid Fhearchair|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468190-cnag-ag-ullmhu-le-bogadh-amach-as-uimhir-6-shraid-fhearchair/|date=2024-09-03|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> == Comhaltas Uladh == I ndiaidh [[críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt na hÉireann]], bhunaigh Gaeilgeoirí an Tuaiscirt eagraíocht leath neamhspleách dá gcuid féin, mar atá, [[Comhaltas Uladh]]. Go hoifigiúil, is cuid den Chonradh é, cé gur féidir a rá go bhfuil polasaí agus próifíl dá chuid féin aige. Tháinig an Comhaltas ar an bhfód sa bhliain [[1926]], agus sagairt Chaitliceacha ab ea an chuid ba mhó de na bunaitheoirí. Sna blianta tosaigh, bhí an Comhaltas á stiúradh ag an Athair [[Lorcán Ó Muirí]], náisiúnaí dian dásachtach, a chríochnaigh a staidéar diagachta i [[Minnesota]], i ndiaidh dó bata agus bóthar a fháil ó Mhaigh Nuad toisc go raibh sé róghníomhach sna heagraíochtaí náisiúnaíocha. Fágadh [[Cúige Uladh]] go léir, seachas [[Tuaisceart na hÉireann]] amháin, faoin gComhaltas, agus d'áirigh an tAthair Ó Muirí Contae Lú mar chuid de Chúige Uladh. B'as Lú dó féin, ach ón taobh eile de, an beagán Gaeilge a bhí á labhairt i Lú i dtosach na fichiú haoise, is follasach gur ceann de na canúintí Ultacha a bhí ann. Bhí dearcadh an-chúigiúil ag an Athair Ó Muirí ar cheisteanna canúna, agus é ag cur béime ar thábhacht chanúint Chúige Uladh in obair an Chomhaltais. Sa bhliain [[1935]], ruaig an tAthair craobh i n[[Dún Dealgan]] a bhí ag cleachtadh chanúint na Mumhan. Ar feadh breis agus caoga bliain, leis an fhírinne a dhéanamh, ba é Comhaltas Uladh an t-aon eagraíocht sna Sé Chontae a bhí ag cosaint na Gaeilge. Bhí easpa iomlán tacaíochta ag an teanga ó rialtas a bhí go hiomlán naimhdeach don teanga. Is é Niall Comer, de bhunadh an Iúir ó dhúchas, agus atá ina léachtóir ollscoile i gColáiste Mhig Aoidh, Doire, atá ina uachtarán reatha ar an Chomhaltas. == Oireachtas na Gaeilge == {{Main|Oireachtas na Gaeilge}} Eagraíonn Conradh na Gaeilge an t[[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]],{{Fíoras}} féile a dhéanann ceiliúradh ar na healaíona dúchasacha trí mheán na Gaeilge. == Craobhacha == Liosta na gcraobhacha thíos;<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/ballraiocht/craobhacha/aimsitheoir-craobhacha.html|teideal=Aimsigh do Chraobh - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|work=cnag.ie|dátarochtana=2022-07-30}}</ref> === Craobhacha sa Bhreatain === * [http://www.cnag.london/ Londain] agus [https://podcasts.apple.com/ca/podcast/nuacht-mhall/id1525428808 Nuacht mhall, Conradh na Gaeilge Londain]<ref>{{Lua idirlín|url=https://anchor.fm/cnag-ldn|teideal=‎Nuacht Mhall|údar=Conradh Londain|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2022-07-30}}</ref> * [http://www.cnag-glaschu.co.uk/ Glaschú, Albain] ''(Craobh Phádraig Mhic Phiarais)'' === Craobhacha sna Stáit Aontaithe === * [http://www.gaeilge.org/ Sasana Nua] ''(New England)'' * [http://www.philo-celtic.com/ Nua-Eabhrac] ''(New York)'' * [http://www.cumann-na-gaeilge.org/ Bostún] (''Boston'') * [http://irishmilwaukee.org/links.html Milwaukee] * [http://www.gaelicleagueofdetroit.org/ Detroit] * [http://www.gaelminn.org/ Minnesota] * [http://www.dfwgaelicleague.com/ Dallas/Fort Worth, Texas] ''(Friendship Branch)'' * [https://irishculturebayarea.com/event/douglas-hyde-in-california/ San Francisco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220730221856/https://irishculturebayarea.com/event/douglas-hyde-in-california/ |date=2022-07-30 }} * [https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=260033662537909&id=108967470977863 L.A.] === Craobhacha i dtíortha eile === * [https://www.facebook.com/anghaeltachtsurseine/ Páras - Gaeilge sur Seine] * [http://www.gaeilgesanastrail.com/ An Astráil] * [https://www.facebook.com/Conradh-na-Gaeilge-Bheirl%C3%ADn-100226006738971/ Beirlín, An Ghearmáin] ===[[Cúige Uladh]] agus Contae Lú=== *[[Contae Thír Eoghain]], 1. Craobh an tSratha Báin, 2. Craobh Ard Bó, 3. Craobh Chabhán an Chaorthainn, 4. Craobh Chaisleán na Deirge, 5. Craobh Chluain Eo, 6. Craobh Loch Mhic Ruairí, 7. Craobh na Carraige Móire, 8. Craobh Phort an Dúnáin, 9. Craobh Rua Dún Geanainn. 10. Craobh Ruairí Mhic Easmainn, 11. Port Mór *[[Contae Fhear Manach]], 1. Lios na Scéithe *[[Contae Mhuineacháin]], 1. Craobh Charraig Mhachaire Rois, 2. Craobh Chluain Eois *[[Contae Lú]], 1, Craobh Chrois Mhic Lionnáin, 2. Craobh Dhún Dealgan ===[[Cúige Laighean]], gan Chontae Lú=== *[[Contae Bhaile Átha Cliath|'''Contae Bhaile Átha Cliath''']], 1. '''Craobh Ghaelphobal Thamhlachta''', Tamhlacht, Baile Átha Cliath. 2. '''Craobh Ghleann na Life''' , Baile Phámar, Baile Átha Cliath.  3. '''Craobh Inse Chór''', Hall Chraobh Inse Chór, Corrán Grattan, Inse Chór, Baile Átha Cliath 8, Áth Cliath.    4. '''Craobh na Ridirí''', Bóthar na hUaimhe, Áth Cliath.    5. '''Craobh Chairde an Chlub''', Club Chonradh na Gaeilge, 6 [[Sráid Fhearchair]],    6. '''Craobh Mháirtín Uí Chadhain''', 6 Sráid Fhearchai    7. '''Craobh na gCeithre Cúirteanna''', Na Ceithre Chúirt, Baile Átha Cliath 7.   8. '''Craobh nGO (Na Gaeil Óga)''', 9. '''Craobh Raidió Rí-Rá''', Raidió Rí-Rá, f/ch Chonradh na Gaeilge, 6 Sráid Fhearchair   10. '''Craobh Rith''', 11. '''An Ardchraobh''', f/ch Chonradh na Gaeilge, 6 Sráid Fhearchair   12. '''Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide''', Coláiste na Tríonóide    13, '''Cumann Gaelach Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath''', Ollscoil Chathair Átha Cliath    14. '''Cumann Gaelach Choláiste Phádraig'''. Áth Cliath    15. '''An Cumann Gaelach Coláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath''', Baile Átha Cliath 4.  16. '''Aontas na Mac Léinn in Éirinn''', Áth Cliath   17. '''Coiste Contae Átha Cliath''', 18. '''Craobh Dhream Conrach''', Baile Átha Cliath 9.  19. '''Pobal Gaeilge 15''', 21. '''Craobh Bhréanainn'''. Ard Aighin, Baile Átha Cliath 5.   22 '''Craobh Thithe an Oireachtais''', Seomra 2.21, Rannóg an Aistriúcháin, Sráid Chill Dara, Baile Átha Cliath 2. *[[Contae Laoise]], 1. Craobh Thomáis Uí Dhuibhir *[[Contae an Longfoirt]], 1. Craobh an Longfoirt *[[Contae na Mí]], 1. Craobh Bhaile Ghib. 2. Craobh Bhaile Átha Troim, 3. Craobh Cholmcille, 4. Craobh na hUaimhe, 5. Craobh na nAisteoirí,6. Craobh Ráth Chairn, 7. Craobh Átha Buí *[[Contae Chill Mhantáin]], 1. Craobh iMeasc ===[[Cúige Mumhan]]=== *[[Contae Luimnigh]], 1. Cumann Gaelach, 2. Choláiste Mhuire Gan Smál, 3. Craobh an Chaisleán Nua, 4. Craobh Luimnigh *[[Contae Phort Láirge]], 1. Craobh Dhún Garbhán, 2. Craobh Rinn Ó gCuanach agus 3. Cumann Gaelach IT Phort Láirge *[[Contae Thiobraid Árann]], 1. Craobh an Aonaigh, 2. Craobh Bhaile Thiobraid Árainn, 3. Craobh Chaiseal Mumhan, 4. Craobh Dhúrlas Éile, 5. Craobh Ros Cré, 6. Craobh Uí hIcí, 7. Cumann Gaelach Chluain Meala. ===[[Cúige Chonnacht]]=== *[[Contae Liatroma]], 1. Craobh Thomáis Uí Dhuibhir *[[Contae Mhaigh Eo]], 1. Craobh Achadh Mór, 2. Craobh Bhall Álainn, 3. Craobh Bhéal an Átha, 4. Craobh Chaisleán a Bharraigh, 5. Craobh Chlár Chlainne Mhuiris, 6. Craobh Contae Mhaigh Eo, 7. Craobh Thuar Mhic Éadaigh, 8. Craobh Uileog de Búrca. *[[Contae Ros Comáin]], 1. Craobh Ros Comáin *[[Contae Shligigh]], 1. Coláiste San Aingeal agus 2. Craobh Dhúiche Cholmáin == Uachtaráin == *1893–1915, [[Dubhghlas de hÍde]] *1916–1919, [[Eoin Mac Néill]] *1919–1922, [[Seán Ua Ceallaigh]] *1922–1925, [[Peadar Mac Fhionnlaoich]] *1925–1926, [[Seán P. Mac Énrí]] *1926–1928, [[Cormac Breatnach]] *1928–1933, [[Mac Giolla Bhríde]] *1933–1940, [[Peadar Mac Fhionnlaoich]] *1940–1941, [[Liam Ó Buachalla]] *1941–1942, [[Seán Óg Ó Tuama]] *1942–1945, [[Diarmuid Mac Fhionnlaoich]] *1945–1946, [[Seán Mac Gearailt]] *1946–1949, [[Liam Ó Luanaigh]] *1949–1950, [[Diarmuid Mac Fhionnlaoich]] *1950–1952, [[Annraoi Ó Liatháin]] *1952–1955, [[Seán Mac Gearailt]] *1955–1959, [[Tomás Ó Muircheartaigh]] *1959–1965, [[Micheál Mac Cárthaigh]] *1965–1968, [[Cathal Ó Feinneadha]] *1968–1974, [[Maolsheachlainn Ó Caollaí]] *1974–1979, [[Pádraig Ó Snodaigh]] *1979–1982, [[Albert Fry]] *1982–1985, [[Micheál Ó Murchú]] *1985–1989, [[Íte Ní Chionnaith]] *1989–1994, [[Proinsias Mac Aonghusa]] *1994–1995, [[Áine de Baróid]] *1995–1998, [[Gearóid Ó Cairealláin]] *1998–2003, [[Tomás Mac Ruairí]] *2003–2004, [[Séagh Mac Siúrdáin]] *2004–2005, [[Nollaig Ó Gadhra]] *2005–2008, [[Dáithí Mac Cárthaigh]] *2008–2011, [[Pádraig Mac Fhearghusa]] *2011–2014, [[Donnchadh Ó hAodha]] *2014–2017 [[Cóilín Ó Cearbhaill]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gaelport.com/?treeID=37&NewsItemID=10985 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-06-14 |archivedate=2015-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150526193744/http://www.gaelport.com/?treeID=37&NewsItemID=10985 }}</ref> *2017–2022 [[Niall Comer]] *2022–2025 [[Paula Melvin]] *2025– [[Ciarán Mac Giolla Bhéin]] ==Féach freisin== * [[GaelVóta|#GaelVóta]] * [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] (feachtas tithíochta don Ghaeltacht) * [[Dearg le Fearg]] * [[Oireachtas na Gaeilge]] * [[Sráid Fhearchair]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.cnag.ie/ Suíomh oifigiúil CnaG] * [http://www.antoireachtas.ie/ An tOireachtas] * [http://www.clrg.ie/ An Coimisiún le Rincí Gaelacha] * [http://www.snag.ie/ Seachtain na Gaeilge] * [https://podcasts.apple.com/ca/podcast/nuacht-mhall/id1525428808 Nuacht mhall, Conradh na Gaeilge Londain] {{Conradh na Gaeilge|state=expanded}} [[Catagóir:Conradh na Gaeilge| ]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Stair na Gaeilge]] [[Catagóir:Eagraíochtaí a bunaíodh i 1893]] [[Catagóir:Eagraíochtaí neamhrialtasacha]] [[Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis lonnaithe in Éirinn]] [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Athbheochan na Gaeilge]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Sráid Fhearchair, BÁC]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1893]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1890í]] svlaml1drpmix8hhx7wbbij3sx7uny2 0 3253 1316778 1316517 2026-06-05T00:57:43Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316778 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 0lpp0wt2i58vmk9m8uvt3qeerwd1a9i 1316798 1316778 2026-06-05T00:59:42Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3796 1316816 1268775 2026-06-05T08:44:13Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1316816 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''5 Meitheamh''' an 156ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 157ú lá i mbliain bhisigh. Tá 209 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Domhanda an Chomhshaoil]] * [[An Danmhairg]] - [[Lá na nAithreacha]] * [[An Danmhairg]] - [[Lá an Bhunreachta]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1723]] — [[Adam Smith]], eacnamaí agus fealsamh (b.[[1790]]) * [[1819]] — [[John Couch Adams]], matamaiticeoir agus réalteolaí Briotanach (b. [[1892]]) * [[1868]] — [[Séamus Ó Conghaile]], ceannaire sóisialach in Éirinn (b.[[1916]]) * [[1878]] — [[Pancho Villa]], réabhlóidí Meicsiceach (b. [[1923]]) * [[1883]] — [[John Maynard Keynes]], eacnamaí Briotanach (b. [[1946]]) * [[1886]] — [[Alexander McCabe]], polaiteoir Éireannach (b. [[1972]]) * [[1894]] — [[Donal O'Donoghue]], polaiteoir Éireannach (b. [[1971]]) * [[1898]] — [[Federico García Lorca]], file Spáinneach (b.[[1936]]) * [[1900]] — [[Dennis Gabor]], fisiceoir Ungárach (b. [[1979]]) * [[1907]] — [[Rudolf Ernst Peierls]], fisiceoir (b. [[1995]]) * [[1914]] — [[Estelle Reiner]], ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (b. [[2008]]) * [[1919]] — [[Séamus Ennis]], ceoltóir agus stáire (b.[[1982]]) * [[1932]] — [[Christy Brown]], údar (b.[[1981]]) * [[1944]] — [[Chris Finnegan]], dornálaí Briotanach (b. [[2009]]) * [[1962]] — [[Jeff Garlin]], fuirseoir Meiriceánach * [[1964]] — [[Rick Riordan]], scríbhneoir Meiriceánach * [[1970]] — [[Eammon Loughran]], dornálaí Éireannach * [[1971]] — [[Mark Wahlberg]], aisteoir Meiriceánach * [[1973]] — [[Lamon Brewster]], dornálaí Meiriceánach * [[1974]] — [[Daniel McKeague]], aisteoir Meiriceánach * [[1976]] — [[Aesop Rock]], rapálaí Meiriceánach * [[1984]] — [[Mark Wilson (imreoir)|Mark Wilson]], imreoir sacair Albanach * [[1995]] — [[Troye Sivan]], amhránaí Astrálach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1866]] — [[John McDouall Stuart]], taiscéalaí Briotanach (r. [[1815]]) * [[1916]] — [[Horatio Kitchener]], Marascal machaire Briotanach (r.[[1850]]) * [[1960]] — [[Pádraig de Brún]], sagart agus scoláire Éireannach (r. [[1889]]) * [[1985]] — [[Diarmaid Ó Súilleabháin]], 53, scríbhneoir Éireannach agus poblachtánach (r.[[1932]]) * [[1990]] — [[Donncha Ó Cróinín]], ollamh Éireannach (r. [[1919]]) * [[1993]] — [[Conway Twitty]], ceoltóir tíre Meiriceánach (r. [[1933]]) * [[2004]] — [[Ronald Reagan|Ronald W. Reagan]], 40ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1981 go 1989 (r. [[1911]]) * [[2013]] — [[Ruairí Ó Brádaigh]], poblachtach Éireannach (r. [[1932]]) * [[2024]] — [[Akira Endo]], bithcheimiceoir agus micribhitheolaí Seapánach (r. [[1933]]) == Tarluithe eile == * [[1257]] - Ghlac [[Kraków]] cearta cathracha. * [[1305]] - Toghadh an [[Pápa Clement V]]. * [[1837]] - Bhí [[Houston, Texas|Houston]] corpraithe * [[1900]] - [[Dara Cogadh na mBórach]]: ghabh [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] [[Pretoria]] * [[1915]] - Leasaigh [[an Danmhairg]] a bunreacht leis an [[Cearta vótála do mhná|vóta do mhrá]] a thabhairt * [[1917]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: thosaigh coinscríobh s[[na Stáit Aontaithe]] * [[1942]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: d'fhógair [[na Stáit Aontaithe]] cogadh ar [[an Bhulgáir]], [[an Ungáir]] agus [[an Rómáin]]. * [[1944]] - Saoradh cathair [[An Róimh|na Róimhe]] agus cuireadh fáilte roimh arm na g[[comhghuaillithe]]. * [[1963]] - [[Eachtra Profumo]]: D'eirigh [[John Profumo]] as Rúnaí Stáit Cogaíochta * [[1967]] - Rinne [[Iosrael]] ionsaí ar [[an Éigipt]]. Cuireadh tús le [[Cogadh na Sé Lá]]. * [[1968]] - D'fheallmharaigh [[Sirhan B. Sirhan]] [[Robert F. Kennedy]] i [[Los Angeles, California]] * [[1972]] - Adhlacadh [[Éadbhard VIII na Ríochta Aontaithe|Diúc Windsor]], iar-rí na [[An Bhreatain|Breataine]]. * [[1975]] - D'oscail [[Canáil Shuais]] den chéad uair i ndiaidh [[Cogadh na Sé Lá|Cogaidh na Sé Lá]] * [[1975]] - Tharla [[Reifreann ar sheasamh na Ríochta Aontaithe i leith na hEorpa, 1975|reifreann]] s[[an Ríocht Aontaithe]] agus vótáil 67% ar son fanacht sa [[Comhphobal Eorpach|Chomhphobal Eorpach]]. * [[2006]] - D'fhógair [[an tSeirbia]] neamhspleáchas ó [[An tSeirbia agus Montainéagró|Aontas Stáit na Seirbia agus Mhontainéagró]] * [[2017]] - Chuaigh [[Montainéagró]] in [[ECAT]] * [[2017]] - Ghearr sé thír Araibise ([[Bairéin]], [[an Éigipt]], [[an Libia]], [[an Araib Shádach]], [[Éimin]] agus [[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]]) caidreamh taidhleoireachta le [[Catar]] [[Catagóir:Dátaí|0605]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 05]] n3sg02qj4c3on2zssdbk88ka4o448vr 1316817 1316816 2026-06-05T08:44:32Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1316817 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''5 Meitheamh''' an 156ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 157ú lá i mbliain bhisigh. Tá 209 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Domhanda an Chomhshaoil]] * [[An Danmhairg]] - [[Lá na nAithreacha]] * [[An Danmhairg]] - [[Lá an Bhunreachta]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1723]] — [[Adam Smith]], eacnamaí agus fealsamh (b.[[1790]]) * [[1819]] — [[John Couch Adams]], matamaiticeoir agus réalteolaí Briotanach (b. [[1892]]) * [[1868]] — [[Séamus Ó Conghaile]], ceannaire sóisialach in Éirinn (b.[[1916]]) * [[1878]] — [[Pancho Villa]], réabhlóidí Meicsiceach (b. [[1923]]) * [[1883]] — [[John Maynard Keynes]], eacnamaí Briotanach (b. [[1946]]) * [[1886]] — [[Alexander McCabe]], polaiteoir Éireannach (b. [[1972]]) * [[1894]] — [[Donal O'Donoghue]], polaiteoir Éireannach (b. [[1971]]) * [[1898]] — [[Federico García Lorca]], file Spáinneach (b.[[1936]]) * [[1900]] — [[Dennis Gabor]], fisiceoir Ungárach (b. [[1979]]) * [[1907]] — [[Rudolf Ernst Peierls]], fisiceoir (b. [[1995]]) * [[1914]] — [[Estelle Reiner]], ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (b. [[2008]]) * [[1919]] — [[Séamus Ennis]], ceoltóir agus stáire (b.[[1982]]) * [[1932]] — [[Christy Brown]], údar (b.[[1981]]) * [[1944]] — [[Chris Finnegan]], dornálaí Briotanach (b. [[2009]]) * [[1962]] — [[Jeff Garlin]], fuirseoir Meiriceánach * [[1964]] — [[Rick Riordan]], scríbhneoir Meiriceánach * [[1970]] — [[Eammon Loughran]], dornálaí Éireannach * [[1971]] — [[Mark Wahlberg]], aisteoir Meiriceánach * [[1973]] — [[Lamon Brewster]], dornálaí Meiriceánach * [[1974]] — [[Daniel McKeague]], aisteoir Meiriceánach * [[1976]] — [[Aesop Rock]], rapálaí Meiriceánach * [[1984]] — [[Mark Wilson (imreoir)|Mark Wilson]], imreoir sacair Albanach * [[1995]] — [[Troye Sivan]], amhránaí Astrálach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1866]] — [[John McDouall Stuart]], taiscéalaí Briotanach (r. [[1815]]) * [[1916]] — [[Horatio Kitchener]], Marascal machaire Briotanach (r.[[1850]]) * [[1960]] — [[Pádraig de Brún]], sagart agus scoláire Éireannach (r. [[1889]]) * [[1985]] — [[Diarmaid Ó Súilleabháin]], 53, scríbhneoir Éireannach agus poblachtánach (r.[[1932]]) * [[1990]] — [[Donncha Ó Cróinín]], ollamh Éireannach (r. [[1919]]) * [[1993]] — [[Conway Twitty]], ceoltóir tíre Meiriceánach (r. [[1933]]) * [[2004]] — [[Ronald Reagan|Ronald W. Reagan]], 40ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1981 go 1989 (r. [[1911]]) * [[2013]] — [[Ruairí Ó Brádaigh]], poblachtach Éireannach (r. [[1932]]) * [[2024]] — [[Akira Endo]], bithcheimiceoir agus micribhitheolaí Seapánach (r. [[1933]]) == Tarluithe eile == * [[1257]] - Ghlac [[Kraków]] cearta cathrach. * [[1305]] - Toghadh an [[Pápa Clement V]]. * [[1837]] - Bhí [[Houston, Texas|Houston]] corpraithe * [[1900]] - [[Dara Cogadh na mBórach]]: ghabh [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] [[Pretoria]] * [[1915]] - Leasaigh [[an Danmhairg]] a bunreacht leis an [[Cearta vótála do mhná|vóta do mhrá]] a thabhairt * [[1917]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: thosaigh coinscríobh s[[na Stáit Aontaithe]] * [[1942]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: d'fhógair [[na Stáit Aontaithe]] cogadh ar [[an Bhulgáir]], [[an Ungáir]] agus [[an Rómáin]]. * [[1944]] - Saoradh cathair [[An Róimh|na Róimhe]] agus cuireadh fáilte roimh arm na g[[comhghuaillithe]]. * [[1963]] - [[Eachtra Profumo]]: D'eirigh [[John Profumo]] as Rúnaí Stáit Cogaíochta * [[1967]] - Rinne [[Iosrael]] ionsaí ar [[an Éigipt]]. Cuireadh tús le [[Cogadh na Sé Lá]]. * [[1968]] - D'fheallmharaigh [[Sirhan B. Sirhan]] [[Robert F. Kennedy]] i [[Los Angeles, California]] * [[1972]] - Adhlacadh [[Éadbhard VIII na Ríochta Aontaithe|Diúc Windsor]], iar-rí na [[An Bhreatain|Breataine]]. * [[1975]] - D'oscail [[Canáil Shuais]] den chéad uair i ndiaidh [[Cogadh na Sé Lá|Cogaidh na Sé Lá]] * [[1975]] - Tharla [[Reifreann ar sheasamh na Ríochta Aontaithe i leith na hEorpa, 1975|reifreann]] s[[an Ríocht Aontaithe]] agus vótáil 67% ar son fanacht sa [[Comhphobal Eorpach|Chomhphobal Eorpach]]. * [[2006]] - D'fhógair [[an tSeirbia]] neamhspleáchas ó [[An tSeirbia agus Montainéagró|Aontas Stáit na Seirbia agus Mhontainéagró]] * [[2017]] - Chuaigh [[Montainéagró]] in [[ECAT]] * [[2017]] - Ghearr sé thír Araibise ([[Bairéin]], [[an Éigipt]], [[an Libia]], [[an Araib Shádach]], [[Éimin]] agus [[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]]) caidreamh taidhleoireachta le [[Catar]] [[Catagóir:Dátaí|0605]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 05]] syux6nqhkwu9fw2fplmqwq1kg9sn36h 0 5324 1316776 1316520 2026-06-05T00:57:22Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316776 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] f2j29azeu9tkk2vrijbwx9w8ths0xqc 1316789 1316776 2026-06-05T00:58:15Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316789 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 6423 1316801 1316513 2026-06-05T00:59:51Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316801 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] bkp9iojgkvo0zh20h4ipi0minu5bsb3 1316806 1316801 2026-06-05T01:00:16Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316806 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6695 1316774 1316510 2026-06-05T00:57:02Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316774 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 0dnix1xh0it9pdjdi8ebdlf27j3z3ad 1316787 1316774 2026-06-05T00:58:12Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316787 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 7198 1316775 1316518 2026-06-05T00:57:11Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316775 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 3l5wy4wgadlj254590h0wh8h9n7isr3 1316788 1316775 2026-06-05T00:58:13Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316788 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1316770 1316552 2026-06-05T00:56:15Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316770 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] a203c4f78wtmrydmi4flqxp3zvn0ncy 1316782 1316770 2026-06-05T00:58:03Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by Quinlan83 (Twinkle) 1316782 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 9797 1316794 1316512 2026-06-05T00:58:56Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316794 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] myivcysmulbbvz83m24irgl4vse8mia 1316802 1316794 2026-06-05T00:59:51Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 11819 1316773 1316558 2026-06-05T00:56:48Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316773 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] sku0bxhy3glwa9oc35ac0jvjn6ggwh3 1316786 1316773 2026-06-05T00:58:09Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by Quinlan83 (Twinkle) 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 15160 1316769 1316550 2026-06-05T00:56:04Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316769 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] oochv7tnmwu42jokdafclcwxq0s57ba 1316781 1316769 2026-06-05T00:58:01Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by Quinlan83 (Twinkle) 1316781 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 0 18073 1316830 1238317 2026-06-05T09:20:09Z Dmd3music 19925 1316830 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is banna rac-cheoil Briotanach iad '''Coldplay'''. Seinneann [[Chris Martin]] an pianó agus seinneann Jonny Buckland an giotár. Dhíol siad 90 milliún taifead. Is é Chris Martin an ceannaire ar Coldplay. Thóg an banna an t-ainm “Coldplay” ó leabhar filíochta. Tá Coldplay go mór ar son na timpeallachta; déanann siad taisteal i gcarranna agus nó ar thraein seachas ar eitleán, mar shampla ó Shasana go dtí an Fhrainc ar an Eurostar agus ar camchuairt i Meiriceá ar bhus. Roinneann Coldplay an brabús a shaothraíonn siad go cothrom eatarthu féin, agus ní thuilleann aon duine níos mó ná éinne eile. == Dioscliosta == === Albaim === * ''[[Parachutes]]'' (2000) * ''[[A Rush of Blood to the Head]]'' (2002) * ''[[X&Y]]'' (2005) * ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]'' (2008) * ''[[Mylo Xyloto]]'' (2011) * ''[[Ghost Stories]]'' (2014) * ''[[A Head Full of Dreams]]'' (2015) * ''Everyday Life'' (2019) * ''Music of the Spheres'' (2021) * ''Moon Music'' (2024) == Camchuairteanna == * Parachutes Tour (2000–01) * A Rush of Blood to the Head Tour (2002–03) * Twisted Logic Tour (2005–07) * Viva la Vida Tour (2008–10) * Mylo Xyloto Tour (2011–12) * Ghost Stories Tour (2014) * A Head Full of Dreams Tour (2016–) == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha]] [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1996]] swwgqso1zo6md4qberrg4olw94e3cxq 0 22014 1316771 1316554 2026-06-05T00:56:28Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316771 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] shc76y17rm1qfwjnoxjkzppp41js4j7 1316784 1316771 2026-06-05T00:58:05Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by PieWriter (Twinkle) 1316784 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 0 22015 1316795 1316524 2026-06-05T00:59:05Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316795 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] hxxum99gjq736rry0lt02z4836s91c7 1316803 1316795 2026-06-05T01:00:11Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by XXBlackburnXx (Twinkle) 1316803 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 29071 1316767 1303844 2026-06-05T00:28:14Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus roinnt athruithe 1316767 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |tancament=2023 |fundador=[[Conradh na Gaeilge]] |periodicitat=Míosachán |genere=Litríocht, Eolaíocht, Polaitíocht |publicat_a=[[Éire|Éirinn]] |edicions=Beagnach 900 |distribucio=I gcló, le rogha alt ar fáil ar líne }} [[Irisleabhar|Iris]] Ghaeilge ab ea '''''Feasta''''' a phléigh [[litríocht]], [[polaitíocht]] agus [[eolaíocht]]. Bunaíodh an míosachán in 1948 agus tháinig an t-eagrán deiridh den iris amach i mí na Bealtaine 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1019/1411770-deireadh-curtha-leis-an-mhiosachan-feasta-cheal-maoinithe/|teideal=Deireadh curtha leis an mhíosachán Feasta cheal maoinithe|údar=[[Nuacht RTÉ]]|dáta=19 D. Fómhair 2023}}</ref> Bhí beagnach 900 eagrán den iris mhíosúil foilsithe ó cuireadh i gcló ar dtús í i 1948.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-a-chur-leis-an-iris-feasta-tar-eis-75-bliain-de-dheasca-easpa-tacaiochta-on-stat/|teideal=Deireadh á chur leis an iris ‘Feasta’ tar éis 75 bliain de dheasca ‘easpa tacaíochta ón stát’|údar=[[Pádraic Ó Ciardha]]|dáta=19 Deireadh Fómhair 2023|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2023-10-19}}</ref> == Ábhar == Bhí sé de chuspóir ag ''Feasta'' scríbhneoireacht nua a spreagadh, agus thug Feasta an-tacaíocht i gcónaí do scríbhneoirí – idir óg agus aosta i gcaitheamh na mblianta.<ref>Mac Congáil, ibid.: lch 10.</ref> D'fhoilsíodh ''Feasta'' léirmheasanna agus tráchtaireacht shóisialta agus pholaitiúil, in éineacht le tuairiscí ar imeachtaí cultúrtha a bhaineann leis an teanga. Cé go raibh baint ag ''Feasta'' le [[Conradh na Gaeilge]], bhí sé neamhspleách i gcúrsaí eagarthóireachta. Scríobh roinnt colúnaithe don iris go rialta. Foilsíodh gearrscéalta agus filíocht ([[Máirtín Ó Direáin]], [[Máire Mhac an tSaoi]], [[Seán Ó Ríordáin]], agus [[Nuala Ní Dhomhnaill]] agus daoine eile nach iad). Bhí ''Feasta'' ar fáil le síntiús agus i roinnt siopaí, agus foilsíodh sé fógraí le foilsitheoirí Gaeilge. Bhí roinnt mhaith de le léamh ar líne. == Stair == Bhí baint ag bunú ''Feasta'' le teacht chun cinn scríbhneoireacht na Gaeilge ó aimsir [[Athbheochan na Gaeilge]]. Ba é an scéal céanna ag [[An tUltach|''An tUltach'']] agus ag ''[[Comhar]]'' é. Mar a deir an t[[Nollaig Mac Congáil|Ollamh Nollaig Mac Congáil]]: ::Chuidigh na foilseacháin sin ach go háirithe leis an Ghaeilge a thabhairt isteach sa nuaré agus dúshraith bhuan a leagan dár tharla i gcinniúint fhoilsitheoireacht agus scríbhneoireacht na Gaeilge ó shin.<ref>[[Nollaig Mac Congáil|Mac Congáil, Nollaig]]. ''[[Feasta, Innéacs 1948 – 2000]]''. Feasta 2003: lch 8.</ref> Is iomaí eagarthóir a bhí ag ''Feasta''. Orthu sin bhí [[Seosamh Ó Duibhginn]], [[Eoghan Ó Tuairisc]], [[Séamas Ruiséil]], [[Aogán Ó Muircheartaigh]] agus [[Íte Ní Chionnaith]] (a bhí ar an gcéad bhean a toghadh mar uachtarán Chonradh na Gaeilge) agus [[Cormac Ó hAodha]]. Is é [[Pádraig Mac Fhearghusa]] an t-eagarthóir a chaith an seal ab fhaide sa phost.<ref>[[Nuacht RTÉ]], 12 Nollaig 2019: [https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1209/1097958-cormac-o-haodha-ina-eagarthoir-nua-ar-feasta/ "Cormac Ó hAodha ina eagarthóir nua ar Feasta"]</ref> In 2014, mar chuid d'atheagar a rinneadh ar mhaoiniú fhoilseacháin Ghaeilge, chinn [[Foras na Gaeilge]] deireadh a chur leis an tacaíocht airgid a bhí Feasta a fháil ar feadh na gcianta roimhe sin. Bhí Foras na Gaeilge ag tacú leis ar feadh tamaill ach rinne an Foras athchomhairle agus rún aige athrú a dhéanamh ar dháileadh na ndeontas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/promotion-of-irish-online-and-through-publications-must-be-strategic-1.1780572|teideal=Promotion of Irish online and through publications must be strategic|údar=[[Ferdie Mac an Fhailigh]] [sean-Phríomh-Fheidhmeannach an [[Foras na Gaeilge|Fhorais]]]|dáta=2 Bealtaine 2014|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> Idir 2014–2023, bhí ''Feasta'' ag seasamh ar a bhoinn féin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Litir do Chairde Feasta|journal=[[Feasta]]|month=Meitheamh|year=2014|pages=lch 27}}</ref> === Scor === I litir a seoladh chuig na 350 síntiúsóir a d'fhan dílis don iris in 2023, dúirt an riarthóir [[Donnchadh Ó hAodha]] gur "síorlaghdú ar an dtacaíocht stáit don iris" is cúis le deireadh a chur lena foilsiú. Rinne [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] cáineadh géar ar an staid seo, á thabhairt "créacht mhór eile i gcorp na Gaeilge" ar an iris a bheith curtha den saol tar éis a 75 bliana. Dúirt siad go raibh ''Feasta'' ar na beagán foilseachán a bhí "tiomanta don Ghaeilge, do ghluaiseacht na teanga (go háirithe Conradh na Gaeilge, arbh iad a bhunaigh an iris in 1948), agus go háirithe don scríbhneoireacht, idir [[:Catagóir:Aistí|aistí]], [[Gearrscéal|scéalta]] agus [[filíocht]]."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aontasnascribhneoiri.ie/ga-IE/nuacht/raiteas-an-aontais-maidir-le-feasta/|teideal=Ráiteas an Aontais maidir le 'Feasta'|dáta=6 Samhain 2023|work=[[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]]}}</ref> == Féach freisin == * ''[[Comhar]]'' * [[An Gael (iris as Meiriceá)|''An Gael'']] * [[Nós (iris)|''NÓS'']] * [[An tUltach|''An tUltach'']] * [[An Timire|''An Timire'']] == Naisc sheachtracha == * [http://www.feasta.ie/ Suíomh idirlín na hirise]<ref group="nóta">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717185957/http://www.feasta.ie/ |date=2011-07-17 }}</ref> * Tá cuid mhaith eagrán de chuid ''Fheasta'' i g[https://issuu.com/cnag Cartlann CnaG ar líne] == Tagairtí == {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Conradh na Gaeilge}} {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Feasta| ]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Míosacháin]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1948]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1940í]] egg6zr9tu1jwsy81ef3m68168c8yod2 0 29770 1316759 1275791 2026-06-04T23:53:42Z TGcoa 21229 1316759 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is [[cuan]] ar chósta na h[[Éire]]ann é '''Cuan an Fhóid Duibh''' ({{lang-en|Blacksod Bay}}). Tá sé suite in iarthuaisceart [[Maigh Eo|Chontae Mhaigh Eo]], idir an míntír agus leithinis [[An Muirthead|An Mhuirthead]]. Tá sé 16km ar fad. Tá teach solais ann. I dteanta le [[Loch Raithin]] ar an leithinis, tá bánna agus góilíní an chuain seo agus [[Cnocán na Líne]] ina [[Limistéar Cosanta Speisialta]]. Lasmuigh den LCS, tá lár an chuain le fad na leithinse ina chuid de [[Limistéar Caomhantais Speisialta]]. == Stair == Bhí ról cinniúnach ag bean an phoist i g[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]], [[Maureen Sweeney|Maureen Flavin Sweeney]] (1923 –2023), i stair [[Dul i dTír sa Normainn 1944|D-Day]] sa bhliain 1944. Is í a bhí ag taifeadadh na léamha ón m[[baraiméadar]] agus an [[teirmiméadar]] ag stáisiún aimsire Chuan an Fhóid Dhuibh. Cé go raibh seasamh neodrach againn sa chogadh, bhí cead tugtha ag Éamon de Valera leis na toisí aimsire a roinnt leis na Comhghuaillithe. [[Íomhá:Blacksod bay, with mainland in distance - geograph.org.uk - 931735.jpg|clé|mion|220x220px|[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]]]] Ar an 5 Meitheamh, 1944, a bhí an t-ionadh mór beartaithe ag [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i dtosach báire, ach cuireadh ar athló é tar éis do Maureen a thuairisciú go raibh titim mhór sa lagbhrú ar an 3 Meitheamh. Thug sé seo le fios dóibh go raibh stoirm ar an mbealach. Socraíodh D-Day a chur siar go dtí an 6 Meitheamh, 1944, dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cara-sa-chuirt-ag-conan-obrien-stair-sheoladh-tnag-ar-world-service-an-bbc/|teideal=Cara sa chúirt ag Conan O’Brien, stair sheoladh TnaG ar ‘World Service’ an BBC|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=4 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Nótaí == {{reflist | group=n | refs = <ref name=bánna>San áireamh: Trá Fheorainn Uí Eo, Cuan Oilí, An Sáilín, Cuan na Trá Móire, Bá Thulacháin; An Cuan Caoch, Sruth Fada Con.</ref> }} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/1165939.aspx | teideal = Cuan an Fhóid Duibh | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 24ú Iúil 2025 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> <ref name=lcs>{{lua idirlín | url = https://www.npws.ie/protected-sites/spa/004037 | teideal = Blacksod Bay/Broad Haven SPA | foilsitheoir = [[An tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]] | dátarochtana = 24ú Iúil 2025 | teanga = en}}</ref> <ref name=las>{{lua idirlín | url = https://www.npws.ie/protected-sites/spa/000470 | teideal = Mullet/Blacksod Bay Complex SAC | foilsitheoir = [[An tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]] | dátarochtana = 24ú Iúil 2025 | teanga = en }}{{Dead link|date=Lúnasa 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Foid Duibh, Cuan an}} [[Catagóir:Contae Mhaigh Eo|Cuan an Fhóid Duibh]] [[Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann]] [[Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann]] 4v1zvgqgez1f87v0gr5h6itqoxxm0zh 0 32750 1316810 1248733 2026-06-05T08:28:44Z Dmd3music 19925 /* Dioscliosta */ 1316810 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]], léiritheoir, [[aisteoir]] agus bean ghnó [[Meiriceánach|Mheiriceánach]] atá i '''Stefani Joanne Angelina Germanotta''', ar a dtugtar '''Lady Gaga''' uirthi ina saol proifisiúnta a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar an [[28 Márta 1986]]. Tá cáil uirthi freisin as a síorathraithe ina gairm i measc a hilchumas i dtionscadal an cheoil. Thosaigh Gaga ag casadh agus í fós ina déagóir, ag canadh ag [[Oíche Open Mic|oícheanta ''open mic'']] (oícheanta a mbíonn cead ag gach éinne teacht isteach agus casadh) agus ag [[aisteoireacht]] i ndrámaí scoile. Rinne sé staidéar ag an [[Collaborative Arts Project 21]], trí [[Tisch School of the Arts]] [[Ollscoil Nua-Eabhrac]], sular éirigh sí as le gairm sa cheol a leanúint. Nuair a chuir [[Def Jam Recordings]] deireadh lena conradh, d’oibrigh sí mar [[Cumadóir amhrán|chumadóir]] do [[Sony/ATV Music Publishing]], áit ar shínigh sí comhchonradh le [[Interscope Records]] agus lipéad ceoil [[Akon]], [[KonLive Distribution]], sa bhliain [[2007]]. Bhain Gaga clú agus cáil amach an bhliain dár gcionn lena céad albam riamh, ''[[The Fame (Albam Lady Gaga)|The Fame]]'' (An Cháil, [[2008]]) agus a shinglí a chuaigh go hard sna cairteacha mar ''[[Just Dance]]'' (Déan Damhsa) agus ''[[Poker Face]]'' (Strainc Phócair - strainc a chuireann tú ort féin le d’fhíormhothúcháin a choinneáil faoi rún). Atheisíodh an t-albam leis an [[Ceirnín Leathfhada|CLF]], ''[[The Fame Monster]]'' (Arracht na Cáile, 2009), a thug leis na singlí rathúla, ''[[Bad Romance]]'' (Droch-ghrá), ''[[Telephone (Amhrán Lady Gaga)|Telephone]]'' (Teileafón) agus ''[[Alejandro (Amhrán Lady Gaga)|Alejandro]].'' Bhí tionchar ag rac-cheoltóirí ar nós [[David Bowie]], [[Elton John]] agus [[Queen]] uirthi agus feictear é seo i gcúrsaí faisin agus sna físeanna ceoil a léiríonn sí. Tá cáineadh déanta ar roinnt de na físeanna atá déanta aici de dheasca na n-íomhánna a léiríonn sí iontu. Ach tá sé soiléir go bhfuil suim ag an bpobal inti mar go mbreathnaíonn breis agus billiún duine orthu ar [[YouTube]]. == Dioscliosta == {{Príomhalt|Dioscliosta Lady Gaga}} ;Albaim Stiúideo * ''[[The Fame]]'' (2008) * ''[[Born This Way]]'' (2011) * ''[[Artpop]]'' (2013) * ''[[Cheek to Cheek]]'' (le [[Tony Bennett]]) (2014) * ''[[Joanne (albam)|Joanne]]'' (2016) * ''Chromatica'' (2020) * ''Harlequin'' (2024) * ''Mayhem'' (2025) ;Albaim Díolama * ''The Remix'' (2010) * ''The Singles'' (2010) * ''Born This Way: The Remix'' (2011) ;Ceirníní Leathfhada * ''The Cherrytree Sessions'' (2009) * ''Hitmixes'' (2009) * ''[[The Fame Monster]]'' (2009) * ''A Very Gaga Holiday'' (2011) * == Camchuairteanna == ;Príomhchamchuairteanna * [[The Fame Ball Tour]] (2009) * [[The Monster Ball Tour]] (2009–2011) * [[Born This Way Ball]] (2012–2013) * [[ArtRave: The Artpop Ball]] (2014) * [[Cheek to Cheek Tour]] (le Tony Bennett) (2014–2015) * [[Joanne World Tour]] (2017–2018) ;Camchuairteanna Eile * [[ArtRave]] (2013) * [[Lady Gaga Live at Roseland Ballroom]] (2014) == Scannánliosta == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="width:250px;"| Teideal ! scope="col" style="width:5px;;"| Bliain ! scope="col" style="width:200px;"| Ról |- !scope="row"| ''[[The Zen of Bennett]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Machete Kills]]'' |2013 |La Chameleón |- !scope="row"| ''[[Muppets Most Wanted]]'' |2014 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]'' |2014 |Bertha |- !scope="row"| ''[[Jeremy Scott: The People's Designer]]'' |2015 |Í féin |- !scope="row"| ''[[A Star Is Born (scannán 2018)|A Star Is Born]]'' |2018 |Ally |- |} == Naisc == {{commonscat|Lady Gaga}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Gaga, Lady}} [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Lady Gaga|*]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] 5h5v156828471unak8x6ohx138l9l0j 1316811 1316810 2026-06-05T08:29:44Z Dmd3music 19925 /* Camchuairteanna */ 1316811 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]], léiritheoir, [[aisteoir]] agus bean ghnó [[Meiriceánach|Mheiriceánach]] atá i '''Stefani Joanne Angelina Germanotta''', ar a dtugtar '''Lady Gaga''' uirthi ina saol proifisiúnta a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar an [[28 Márta 1986]]. Tá cáil uirthi freisin as a síorathraithe ina gairm i measc a hilchumas i dtionscadal an cheoil. Thosaigh Gaga ag casadh agus í fós ina déagóir, ag canadh ag [[Oíche Open Mic|oícheanta ''open mic'']] (oícheanta a mbíonn cead ag gach éinne teacht isteach agus casadh) agus ag [[aisteoireacht]] i ndrámaí scoile. Rinne sé staidéar ag an [[Collaborative Arts Project 21]], trí [[Tisch School of the Arts]] [[Ollscoil Nua-Eabhrac]], sular éirigh sí as le gairm sa cheol a leanúint. Nuair a chuir [[Def Jam Recordings]] deireadh lena conradh, d’oibrigh sí mar [[Cumadóir amhrán|chumadóir]] do [[Sony/ATV Music Publishing]], áit ar shínigh sí comhchonradh le [[Interscope Records]] agus lipéad ceoil [[Akon]], [[KonLive Distribution]], sa bhliain [[2007]]. Bhain Gaga clú agus cáil amach an bhliain dár gcionn lena céad albam riamh, ''[[The Fame (Albam Lady Gaga)|The Fame]]'' (An Cháil, [[2008]]) agus a shinglí a chuaigh go hard sna cairteacha mar ''[[Just Dance]]'' (Déan Damhsa) agus ''[[Poker Face]]'' (Strainc Phócair - strainc a chuireann tú ort féin le d’fhíormhothúcháin a choinneáil faoi rún). Atheisíodh an t-albam leis an [[Ceirnín Leathfhada|CLF]], ''[[The Fame Monster]]'' (Arracht na Cáile, 2009), a thug leis na singlí rathúla, ''[[Bad Romance]]'' (Droch-ghrá), ''[[Telephone (Amhrán Lady Gaga)|Telephone]]'' (Teileafón) agus ''[[Alejandro (Amhrán Lady Gaga)|Alejandro]].'' Bhí tionchar ag rac-cheoltóirí ar nós [[David Bowie]], [[Elton John]] agus [[Queen]] uirthi agus feictear é seo i gcúrsaí faisin agus sna físeanna ceoil a léiríonn sí. Tá cáineadh déanta ar roinnt de na físeanna atá déanta aici de dheasca na n-íomhánna a léiríonn sí iontu. Ach tá sé soiléir go bhfuil suim ag an bpobal inti mar go mbreathnaíonn breis agus billiún duine orthu ar [[YouTube]]. == Dioscliosta == {{Príomhalt|Dioscliosta Lady Gaga}} ;Albaim Stiúideo * ''[[The Fame]]'' (2008) * ''[[Born This Way]]'' (2011) * ''[[Artpop]]'' (2013) * ''[[Cheek to Cheek]]'' (le [[Tony Bennett]]) (2014) * ''[[Joanne (albam)|Joanne]]'' (2016) * ''Chromatica'' (2020) * ''Harlequin'' (2024) * ''Mayhem'' (2025) ;Albaim Díolama * ''The Remix'' (2010) * ''The Singles'' (2010) * ''Born This Way: The Remix'' (2011) ;Ceirníní Leathfhada * ''The Cherrytree Sessions'' (2009) * ''Hitmixes'' (2009) * ''[[The Fame Monster]]'' (2009) * ''A Very Gaga Holiday'' (2011) * == Camchuairteanna == ;Príomhchamchuairteanna * [[The Fame Ball Tour]] (2009) * [[The Monster Ball Tour]] (2009–2011) * [[Born This Way Ball]] (2012–2013) * [[ArtRave: The Artpop Ball]] (2014) * [[Cheek to Cheek Tour]] (le Tony Bennett) (2014–2015) * [[Joanne World Tour]] (2017–2018) * [[The Chromatica Ball]] (2022) * [[The Mayhem Ball]] (2025–2026) ;Camchuairteanna Eile * [[ArtRave]] (2013) * [[Lady Gaga Live at Roseland Ballroom]] (2014) == Scannánliosta == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="width:250px;"| Teideal ! scope="col" style="width:5px;;"| Bliain ! scope="col" style="width:200px;"| Ról |- !scope="row"| ''[[The Zen of Bennett]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Machete Kills]]'' |2013 |La Chameleón |- !scope="row"| ''[[Muppets Most Wanted]]'' |2014 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]'' |2014 |Bertha |- !scope="row"| ''[[Jeremy Scott: The People's Designer]]'' |2015 |Í féin |- !scope="row"| ''[[A Star Is Born (scannán 2018)|A Star Is Born]]'' |2018 |Ally |- |} == Naisc == {{commonscat|Lady Gaga}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Gaga, Lady}} [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Lady Gaga|*]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] illf9p85kikxwsy20rsddpmuluvz4qt 1316812 1316811 2026-06-05T08:32:01Z Dmd3music 19925 /* Scannánliosta */ 1316812 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]], léiritheoir, [[aisteoir]] agus bean ghnó [[Meiriceánach|Mheiriceánach]] atá i '''Stefani Joanne Angelina Germanotta''', ar a dtugtar '''Lady Gaga''' uirthi ina saol proifisiúnta a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar an [[28 Márta 1986]]. Tá cáil uirthi freisin as a síorathraithe ina gairm i measc a hilchumas i dtionscadal an cheoil. Thosaigh Gaga ag casadh agus í fós ina déagóir, ag canadh ag [[Oíche Open Mic|oícheanta ''open mic'']] (oícheanta a mbíonn cead ag gach éinne teacht isteach agus casadh) agus ag [[aisteoireacht]] i ndrámaí scoile. Rinne sé staidéar ag an [[Collaborative Arts Project 21]], trí [[Tisch School of the Arts]] [[Ollscoil Nua-Eabhrac]], sular éirigh sí as le gairm sa cheol a leanúint. Nuair a chuir [[Def Jam Recordings]] deireadh lena conradh, d’oibrigh sí mar [[Cumadóir amhrán|chumadóir]] do [[Sony/ATV Music Publishing]], áit ar shínigh sí comhchonradh le [[Interscope Records]] agus lipéad ceoil [[Akon]], [[KonLive Distribution]], sa bhliain [[2007]]. Bhain Gaga clú agus cáil amach an bhliain dár gcionn lena céad albam riamh, ''[[The Fame (Albam Lady Gaga)|The Fame]]'' (An Cháil, [[2008]]) agus a shinglí a chuaigh go hard sna cairteacha mar ''[[Just Dance]]'' (Déan Damhsa) agus ''[[Poker Face]]'' (Strainc Phócair - strainc a chuireann tú ort féin le d’fhíormhothúcháin a choinneáil faoi rún). Atheisíodh an t-albam leis an [[Ceirnín Leathfhada|CLF]], ''[[The Fame Monster]]'' (Arracht na Cáile, 2009), a thug leis na singlí rathúla, ''[[Bad Romance]]'' (Droch-ghrá), ''[[Telephone (Amhrán Lady Gaga)|Telephone]]'' (Teileafón) agus ''[[Alejandro (Amhrán Lady Gaga)|Alejandro]].'' Bhí tionchar ag rac-cheoltóirí ar nós [[David Bowie]], [[Elton John]] agus [[Queen]] uirthi agus feictear é seo i gcúrsaí faisin agus sna físeanna ceoil a léiríonn sí. Tá cáineadh déanta ar roinnt de na físeanna atá déanta aici de dheasca na n-íomhánna a léiríonn sí iontu. Ach tá sé soiléir go bhfuil suim ag an bpobal inti mar go mbreathnaíonn breis agus billiún duine orthu ar [[YouTube]]. == Dioscliosta == {{Príomhalt|Dioscliosta Lady Gaga}} ;Albaim Stiúideo * ''[[The Fame]]'' (2008) * ''[[Born This Way]]'' (2011) * ''[[Artpop]]'' (2013) * ''[[Cheek to Cheek]]'' (le [[Tony Bennett]]) (2014) * ''[[Joanne (albam)|Joanne]]'' (2016) * ''Chromatica'' (2020) * ''Harlequin'' (2024) * ''Mayhem'' (2025) ;Albaim Díolama * ''The Remix'' (2010) * ''The Singles'' (2010) * ''Born This Way: The Remix'' (2011) ;Ceirníní Leathfhada * ''The Cherrytree Sessions'' (2009) * ''Hitmixes'' (2009) * ''[[The Fame Monster]]'' (2009) * ''A Very Gaga Holiday'' (2011) * == Camchuairteanna == ;Príomhchamchuairteanna * [[The Fame Ball Tour]] (2009) * [[The Monster Ball Tour]] (2009–2011) * [[Born This Way Ball]] (2012–2013) * [[ArtRave: The Artpop Ball]] (2014) * [[Cheek to Cheek Tour]] (le Tony Bennett) (2014–2015) * [[Joanne World Tour]] (2017–2018) * [[The Chromatica Ball]] (2022) * [[The Mayhem Ball]] (2025–2026) ;Camchuairteanna Eile * [[ArtRave]] (2013) * [[Lady Gaga Live at Roseland Ballroom]] (2014) == Scannánliosta == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="width:250px;"| Teideal ! scope="col" style="width:5px;;"| Bliain ! scope="col" style="width:200px;"| Ról |- !scope="row"| ''[[The Zen of Bennett]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' |2012 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Machete Kills]]'' |2013 |La Chameleón |- !scope="row"| ''[[Muppets Most Wanted]]'' |2014 |Í féin |- !scope="row"| ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]'' |2014 |Bertha |- !scope="row"| ''[[Jeremy Scott: The People's Designer]]'' |2015 |Í féin |- !scope="row"| ''[[A Star Is Born (scannán 2018)|A Star Is Born]]'' |2018 |Ally |- !scope="row"| ''[[House of Gucci]]'' | 2021 | [[Patrizia Reggiani]] |- !scope="row"| ''[[Joker: Folie à Deux]]'' | 2024 | [[Harley Quinn|Harleen "Lee" Quinzel]] |- !scope="row"| ''The Lady and The Legend'' |2026 |Í féin |- !scope="row" |''[[The Devil Wears Prada 2]]'' | 2026 | Í féin |} == Naisc == {{commonscat|Lady Gaga}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Gaga, Lady}} [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Lady Gaga|*]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] batxxyjmorvisv1kfhi9n1lyujwo0t9 0 35244 1316761 1276678 2026-06-04T23:59:45Z TGcoa 21229 1316761 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tugtar '''an Dul i dTír sa Normainn''' nó '''D-Day''' ar an [[6 Meitheamh]] [[1944]], nuair a chuaigh fórsa ollmhór de chuid na gComhghuaillithe<ref>Na Comhghuaillithe a tugadh ar na tíortha sin a bhí ag troid in aghaidh Chumhachtaí na hAise: An Bhreatain, SAM, an tAontas Sóivéadach agus eile. Bhí Éire neodrach le linn an chogaidh.</ref> i dtír sa [[An Normainn|Normainn]], [[An Fhrainc|ar]] [[Cósta|chósta]] na Fraince le linn [[an Dara Cogadh Domhanda]]. * Glaotar '''D-Day'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/D-Day/|title=“D-Day” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-12}}</ref>, nó '''Jour J''', nó '''Lá L'''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.breakingnews.ie/discover/what-does-the-d-in-d-day-actually-stand-for-680506.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2015-06-08 |archivedate=2015-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150609010251/http://www.breakingnews.ie/discover/what-does-the-d-in-d-day-actually-stand-for-680506.html }}</ref> nó an códainm '''Oibríocht Neiptiúin''''','' ar ionradh agus teacht i dtír na g[[Comhghuaillithe]] ar na [[Naitsíochas|Naitsithe]]. Seasann an 'D' i 'D-Day' don fhocail 'Day', mar sin ciallaíonn sé ''Lá-L''. An téarma Gaeilge a mholann Tearma.ie ná an '''Dul i dTír sa Normainn'''. * Tugtar [[Oibríocht Overlord]] ar an bhfeachtas iomlán i mí Meithimh. [[Íomhá:LSM 206 A Co's D8's yellow beach 1.jpg|clé|mion|222x222px|LSM 206 A Co's D8's, 9h35 6 Meitheamh 1944|alt=]] [[Íomhá:Blacksod Lighthouse (geograph 4678840).jpg|mion|[[Teach solais|Teach Solais]] an [[Fód Dubh|Fhóid Duibh]] i nGaeltacht iarthuaisceart Mhaigh Eo|220x220px|clé]] == Cúlra == Bhí Oibríocht Neiptiúin ar an ngníomhaíocht mhíleata ón bhfarraige ba mhó i stair an chine dhaonna. Cuireadh 160,000 saighdiúir de chuid na gComhghuaillithe i dtír ar chladaí na Normainne le troid in aghaidh na nGearmánach. Seoladh trúpaí [[Arm na Stát Aontaithe|Meiriceánacha]], [[Arm na Breataine|Briotanacha]], [[Ceanada]]cha, srl. go dtí tránna na Normainne, agus na cód-ainmneacha úd ''Utah'', ''Omaha'', ''Gold'', ''Juno'' agus ''[[Trá Sword|Sword]]'' ar chrioslaigh éagsúla an chósta. Ag úsáid [[ait-tancanna]], aerfhórsaí, [[céanna Maoildearg]] agus [[PLUTO]] (píblíne faoin bhfarraige), bhuaigh na Chomhghuaillithe i gcoinne na Naitsithe. Maraíodh b'fhéidir 7,000 ar an dá thaobh, in iomlán, ar Lá L.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theddaystory.com/discover/what-is-d-day/|teideal=What is D-Day?|language=en-US|work=The D-Day Story, Portsmouth|dátarochtana=2019-06-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/news/d-day-casualties-deaths-allies|teideal=How Many Were Killed on D-Day?|údar=Dave Roos|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Saoradh [[príomhchathair]] na [[An Fhrainc|Fraince]], [[Páras]], ó na Gearmánaigh i mí [[Lúnasa]] den bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://itunesu-assets.itunes.apple.com/apple-assets-us-std-000001/CobaltPublic7/v4/37/1c/1d/371c1db0-b597-1cf0-3741-f2bab8062bb4/329-3883465272086727006-An_Dara_Cogadh_Domhanda_agus_An_Cogadh_Fuar_1.pdf|teideal=An Dara Cogadh Domhanda agus an Cogadh Fuar|údar=Coláiste Oiriall|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2021-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210907121033/https://itunesu-assets.itunes.apple.com/apple-assets-us-std-000001/CobaltPublic7/v4/37/1c/1d/371c1db0-b597-1cf0-3741-f2bab8062bb4/329-3883465272086727006-An_Dara_Cogadh_Domhanda_agus_An_Cogadh_Fuar_1.pdf}}</ref> == Imeachtaí == Theastaigh [[Aimsir (meitéareolaíocht)|aimsir]] shuaimhneach le go mbeadh na h[[Eitleán|eitleáin]] in ann tuirlingt agus [[Buama|buamaí]] a ligean anuas agus go mbeadh na [[long]]<nowiki/>a in ann teacht i dtír. Bhí málaí droma troma ag na [[saighdiúir]]í fosta agus thiocfadh go mbáfaí i bh[[Farraige|farraigí]] arda iad. Bhí sé beartaithe ag Ceannasaí Fhórsaí na gComhghuaillithe an Ginearál [[Dwight D. Eisenhower]] go dtabharfaí faoin ionradh ar 5 Meitheamh. Bheadh an taoide i gceart, bheadh solas na gealaí ann agus bhí gach rud réidh. Ach cuireadh an plean ar athló é ag an nóiméad deiridh de bharr stoirme a bhí ag teacht ón Atlantach agus a bhuailfeadh cósta theas na Breataine an lá sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/storm-front-in-mayo-an-bhean-og-ar-an-bhfod-dubh-a-bhi-larnach-i-roghnu-d-day/|teideal=‘Storm Front in Mayo’ – an bhean óg ar an bhFód Dubh a bhí lárnach i roghnú D-Day|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Agus thug na tuairiscí le fios go raibh stoirm ón Atlantach le cladaí na Normainne a bhualadh ar an 5 Meitheamh. Bhí ar an Ghinearál Eisenhower idirghabháil a dhéanamh idir chomhairleoirí aimsire na Breataine agus Mheiriceá a bhí ar mhalairt tuairime.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bean Ghaeltachta a raibh ról suntasach aici in imeachtaí D-Day|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0606/1053799-bean-ghaeltachta-a-raibh-rol-suntasach-aici-in-imeachtai-d-day/|date=2019-06-06|language=ga|author=Shane Ó Curraighín}}</ref> [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 146-1985-013-07, Erwin Rommel-2.jpg|mion|an Ginearál [[Erwin Rommel|Rommel]] |330x330px|clé]] Ba é an stáisiún aimsire i [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] a thug an t-eolas agus na figiúirí faoi bhrú atmaisféar etc, a chinntigh go raibh an stoirm le teacht. Bhí na Gearmánaigh den tuairim go mbeadh sé dodhéanta ag na Comhghuaillithe teacht i dtír ar [[Trá|chladaí]] na Normainne ar 6 Meitheamh. Bhí an Ginearál [[Erwin Rommel|Rommel]] ar a laethanta saoire fiú (breithlá a bhean). Nuair a cuireadh an t-ionradh ar athló, bhí rudaí ag féachaint go dona don fhórsa ollmhór a bhí bailithe le chéile sa m[[An Bhreatain|Breatain]] – longa, eitleáin, saighdiúirí, píolótaí, mairnéalaigh – na mílte, mílte daoine ar fad. Ach chuir bean, [[Maureen Sweeney]] i n[[An Ghaeltacht|Gaeltacht]] iarthuaisceart Mhaigh Eo (i d[[Teach solais|Teach Solais]] an [[Fód Dubh|Fhóid Duibh]]), tuairisc aimsire a thaispeáin go mbeadh briseadh san aimsir ar 6 Meitheamh. Tugadh faoi deara go raibh an brú atmaisféir seasmhach ar feadh tamaill agus ansin ag ardú de réir a chéile – rud a chiallaigh go lagfadh an stoirm. Cuireadh an t-eolas ar aghaidh ón bhFód Dubh, ag úsáid na gcód a tugadh dóibh. Cuireadh an tuairisc faoi bhráid an Ghinearáil. Thug Eisenhower dá bharr treoir d’fhórsaí na gComhghuaillithe tabhairt faoin ionradh an lá dár gcionn, ar 6 Meitheamh. Mar sin, tháinig an t-ionsaí aniar aduaidh ar na Gearmánaigh. Ní raibh longa aimsire acu san Atlantach Thuaidh agus ní raibh a fhios acu go raibh feabhas le teacht ar an aimsir chomh gasta sin i ndiaidh na [[Stoirm|stoirme]]. [[Íomhá:American soldiers recover the dead after D-Day.jpg|mion|na mairbh ar an trá|220x220px|clé]] [[Íomhá:Omaha Beach wounded soldiers, 1944-06-06 P012901.jpg|mion|saighdiúirí gortaitheː trá Omaha|220x220px|clé]] == Cuntas finné súlː an "8th Irish"<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-cur-sios-ar-ionradh-d-day-o-dhuine-a-bhi-ansin.aspx|teideal=Cur síos ar Ionradh D-Day ó dhuine a bhí ansin|údar=Jim Fitzsimons|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> == Amuigh ar an fharraige (6 Meitheamh), bhí iontas ar Jim Fitzsimons an méid sin bád a fheiceáil ar gach taobh, iad uilig ar an bhealach go dtí an Normainn. “Sa deireadh bhí muidne san ''8th Irish'' mar chuid den ghrúpa tosaigh san ionradh [[farraige]] ba mhó riamh, " a deir sé. Bhí sé 24 bliana d’aois. Sular bhain siad Trá Juno amach, léim siad trasna go LCA (báid dul i dtír) agus dúirt siad a bpaidreacha deireanacha iontu. Nuair a bhain siad an trá amach, bhí an t-uisce suas go dtí a mbrollach nuair a léim siad as an LCA agus bhí greim dhá lámh ag Jim ar a [[raidhfil]] os cionn a chinn, agus piléir ag feadaíl thart lena chluasa. Rith siad go gasta i dtreo na ndumhcha, áit ar throid siad lámh go lámh leis na Gearmánaigh. Ansin, b’éigean dóibh bealach a ghlanadh trí na mianaigh talún do na ''Royal Winipeg Rifles''. Bhí [[Corp an duine|coirp]] agus [[Saighdiúir|saighdiúirí]] gortaithe i ngach áit ach lean siad ar aghaidh leis an dualgas a bhí orthu a chomhlíonadh... " == Féach freisin == * [[Trá Sword]] * [[Maureen Sweeney]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:1944]] [[Catagóir:Oibríocht Overlord]] [[Catagóir:An Normainn]] agabgmmc6iqjall2cxejkscv6kfn3mj 0 36150 1316747 1251231 2026-06-04T18:13:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1316747 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála|iarTheachta Dála]] do cheantar [[Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)|Uíbh Fhailí]] í''' Marcella Corcoran Kennedy''' ([[Gaeilge]]: ''Marcella Ní Chorcoráin Ní Chinnéide'') (a rugadh in [[Eanáir]] [[1963]]). Tá sí ina ball d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Toghadh í mar TD den chéad uair in 2011. == Féach freisin == * [[Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i Uíbh Fhailí]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Corcoran Kennedy, Marcella}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] jidyb1cbk1rh53j37fl3xzbo88jv3h2 0 47206 1316757 1161352 2026-06-04T23:36:37Z TGcoa 21229 1316757 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is [[baile]] suite i g[[Contae Lú]] é '''Baile an Tallúnaigh'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1165429|title=Baile an Tallúnaigh/Tallanstown {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> [[Íomhá:Tallanstown Cemetery - geograph.org.uk - 1658965.jpg|clé|mion|293x293px|Reilig]] == Eachtraí == I mí an Mheithimh 2026, maraíodh os cionn 20,000 iasc in abhainn an Chasáin. Tugadh "an eachtra úrchóideach éiceolaíochta" faoi deara i gceantar [[Baile an Tallúnaigh|Bhaile an Tallúnaigh]] ar an 3 Meitheamh. "Sceitheadh talmhaíochta" suas an abhainn ó Bhaile an Tallúnaigh ba chúis leis an slad. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=20,000 iasc maraithe in abhainn an Chasáin i gCo Lú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0604/1576707-20-000-iasc-maraithe-in-abhainn-an-chasain-i-gco-lu/|date=2026-06-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cj4p4dyvjkeo|teideal=River Glyde: More than 20,000 fish killed after pollution incident|dáta=2026-06-04|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Baile an Tallunaigh}} [[Catagóir:Bailte i gContae Lú]] 8l056ab95e9we3sg41angc4hrkkx5sa 0 48540 1316752 1161093 2026-06-04T23:12:14Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[An Casán]] go [[Abhainn an Chasáin]] 1161093 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is [[abhainn]] suite i g[[Contae Lú]] é '''an Casán'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/116346|title=An Casán/River Glyde {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Casan, An}} [[Catagóir:Contae Lú]] bv41216n0shjysazdbxb9gk4ylw1vad 1316754 1316752 2026-06-04T23:33:15Z TGcoa 21229 1316754 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is [[abhainn]] suite i g[[Contae Lú]] é '''an Casán''' nó '''Abhainn an Chasáin'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/116346|title=An Casán/River Glyde {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> == Eachtraí == I mí an Mheithimh 2026, maraíodh os cionn 20,000 iasc in abhainn an Chasáin. Tugadh "an eachtra úrchóideach éiceolaíochta" faoi deara i gceantar [[Baile an Tallúnaigh|Bhaile an Tallúnaigh]] ar an 3 Meitheamh. "Sceitheadh talmhaíochta" suas an abhainn ó Bhaile an Tallúnaigh ba chúis leis an slad. Ba é an pincín agus an garmachán ba mhó a ndearnadh slad orthu, ach thíos leis chomh maith bhí an bradán, an breac, an róiste, an liús, an péirse agus an eascann. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=20,000 iasc maraithe in abhainn an Chasáin i gCo Lú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0604/1576707-20-000-iasc-maraithe-in-abhainn-an-chasain-i-gco-lu/|date=2026-06-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cj4p4dyvjkeo|teideal=River Glyde: More than 20,000 fish killed after pollution incident|dáta=2026-06-04|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Casan, An}} [[Catagóir:Contae Lú]] [[Catagóir:Aibhneacha Chontae Lú]] [[Catagóir:Tubaistí timpeallachta]] t4zczx54ao28yapv6008fgdxwzn4edo 1316756 1316754 2026-06-04T23:35:16Z TGcoa 21229 1316756 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is [[abhainn]] suite i g[[Contae Lú]] é '''an Casán''' nó '''Abhainn an Chasáin'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/116346|title=An Casán/River Glyde {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> == Eachtraí == I mí an Mheithimh 2026, maraíodh os cionn 20,000 iasc in abhainn an Chasáin. Tugadh "an eachtra úrchóideach éiceolaíochta" faoi deara i gceantar [[Baile an Tallúnaigh|Bhaile an Tallúnaigh]] ar an 3 Meitheamh. "Sceitheadh talmhaíochta" suas an abhainn ó Bhaile an Tallúnaigh ba chúis leis an slad. Ba é an pincín agus an garmachán ba mhó a ndearnadh slad orthu, ach thíos leis chomh maith bhí an bradán, an breac, an róiste, an liús, an péirse agus an eascann. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=20,000 iasc maraithe in abhainn an Chasáin i gCo Lú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0604/1576707-20-000-iasc-maraithe-in-abhainn-an-chasain-i-gco-lu/|date=2026-06-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cj4p4dyvjkeo|teideal=River Glyde: More than 20,000 fish killed after pollution incident|dáta=2026-06-04|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Casan, An}} [[Catagóir:Aibhneacha Chontae Lú]] [[Catagóir:Tubaistí timpeallachta]] kfb2ok9737w14g3zstm0hx6hgtpwu2s 14 65676 1316772 1316556 2026-06-05T00:56:40Z Coqptvgd 74834 https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE 1316772 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE https://www.youtube.com/watch?v=jAO7LP2lPuE [[Catagóir:Daoine]] 9a603gx8ktfxwyrlk5sm7ve2el5r7uz 1316785 1316772 2026-06-05T00:58:07Z USSR-Slav 48974 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Coqptvgd|Coqptvgd]] ([[User talk:Coqptvgd|talk]]) to last revision by Quinlan83 (Twinkle) 1316785 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 73190 1316748 1028904 2026-06-04T18:15:37Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1316748 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Richard Corish''' ([[1889]] - [[19 Iúil]] [[1945]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Corish, Richard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1889]] [[Catagóir:Básanna i 1945]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 0a3qiyxi4shvcima61rugj1e16dcqqi 0 74395 1316746 997560 2026-06-04T18:09:31Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1316746 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Eamon Corbett''' ( - 21 Lúnasa 1945). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Corbett, Eamon}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1970]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 7a972wpx48hliwsn9vur9oxwjwld9k8 0 74579 1316744 979324 2026-06-04T18:04:00Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1316744 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Eamonn Coogan''' (1896 – 22 Eanáir 1948). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coogan, Eamonn}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1896]] [[Catagóir:Básanna i 1948]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Garda Síochána]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Chainnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] p7p7c7nzxduqxs757dt4hdnkqol8tfb 0 74801 1316745 999365 2026-06-04T18:06:37Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1316745 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Fintan Coogan, Mór''' (13 Aibreán 1910 – 4 Samhain 1984). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coogan, Fintan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1910]] [[Catagóir:Básanna i 1984]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí na Gaillimhe]] nt90e4sl33935b8ysnee5piky4qkivu 0 82348 1316740 1225597 2026-06-04T14:36:35Z Conradder 34685 +Toghcháin 1316740 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''Lár Uladh'''. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Toghadh [[Francie Molloy]] ([[Sinn Féin|SF]]) don chéad uair in 2013 agus toghadh [[Cathal Mallaghan|Cathal M allaghan]] (SF) san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>. Ar bhruach thiar [[Loch nEathach]], tá pobal mór tuaithe sa toghcheantar chomh maith leis na bailte [[Oileán an Ghuail]], [[Machaire Fíolta]] agus [[An Chorr Chríochach]].<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-taobh-thiar-den-bhanna-glas-dushlan-roimh-shinn-fein-i-ndoire/|teideal=An taobh thiar den Bhanna ‘glas’, dúshlán roimh Shinn Féin i nDoire|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-06}}</ref> [[Íomhá:Francie Molloy MP - 16518752939.jpg|clé|mion|[[Francie" Molloy]] 2013]] == Stair == Bhain Martin McGuinness an suíochán in 1997 agus bhí sé ag Sinn Féin, gan dua ,ó shin. Tháinig [[Francie Molloy]] SF i gcomharbacht ar McGuinness in 2013 agus bhí móramh 9,500 vóta aige in 2019 –  46% den vóta, i gcomparáid le 25% an DUP a bhí sa dara háit. I dtoghchán an tionóil in 2022, bhí SF go mór chun tosaigh ar gach dream eile agus 53% den vóta agus triúr Teachtaí Tionóil acu i gcomparáid le 16.5% agus Teachta amháin ag an DUP agus 10% agus Teachta amháin ag an SDLP.<ref name=":03" /> === 2024 === D'éirigh an seanfhondúir Shinn Féin Francie Molloy as. In 2024, bhí an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Cathal Mallaghan, rogha na coitiantachta chun an suíochán a bhaint. Bhí seachtar eile san iomaíocht , Denise Johnston an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], Padraic Farrell [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Páirtí na Comhghuaillíochta]], an Teachta Tionóil Keith Buchanan ón [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]], Jay Basra an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]], Glenn Moore [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]], Alexandra Halliday [[Aontú]] agus John Kelly, neamhspleách. Fearacht Thír Eoghain Thiar agus Feabhal tá móramh mór anseo ag éileamh go gcuirfí tús leis an obair chun bóthar an A5 a fheabhsú agus breis is leath héad marbh i dtimpistí ar an tslí chontúirteach idir [[Áth na Cloiche|Achadh na Cloiche]] agus [[Doire]] ó fógraíodh an plean forbartha i dtosach.<ref name=":03" /> == Toghcháin == ===2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000010|teideal=Mid Ulster - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Cathal Mallaghan]]''' | '''24,085''' | '''53.0 ''' | '''+7.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 9,162 | 20.2 | −3.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 3,722 | 8.2 | −5.7 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Glenn Moore | 2,978 | 6.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Jay Basra |2,269 | 5.0 | −0.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Padraic Farrell |2,001 | 4.4 | −3.2 |- |scope="row" style="background:{{Aontú/meta/color}};"| |[[Aontú]] |Alixandra Halliday | 1,047 | 2.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | John Kelly | 181 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,923 | 32.8 | +11.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,445 | 61.4 | −1.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,000 | | |} ===2010idí=== ===2000idí=== ===1990idí=== ===1980idí=== ===1970idí=== ===1960idí=== ===1950idi=== == Féach freisin == * [[:Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann|Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Lár Uladh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] 04da8p7zvcvuix4sc1clfra9o66ir97 1316846 1316740 2026-06-05T10:27:26Z Conradder 34685 /* 2010idí */ 1316846 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''Lár Uladh'''. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Toghadh [[Francie Molloy]] ([[Sinn Féin|SF]]) don chéad uair in 2013 agus toghadh [[Cathal Mallaghan|Cathal M allaghan]] (SF) san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>. Ar bhruach thiar [[Loch nEathach]], tá pobal mór tuaithe sa toghcheantar chomh maith leis na bailte [[Oileán an Ghuail]], [[Machaire Fíolta]] agus [[An Chorr Chríochach]].<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-taobh-thiar-den-bhanna-glas-dushlan-roimh-shinn-fein-i-ndoire/|teideal=An taobh thiar den Bhanna ‘glas’, dúshlán roimh Shinn Féin i nDoire|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-06}}</ref> [[Íomhá:Francie Molloy MP - 16518752939.jpg|clé|mion|[[Francie" Molloy]] 2013]] == Stair == Bhain Martin McGuinness an suíochán in 1997 agus bhí sé ag Sinn Féin, gan dua ,ó shin. Tháinig [[Francie Molloy]] SF i gcomharbacht ar McGuinness in 2013 agus bhí móramh 9,500 vóta aige in 2019 –  46% den vóta, i gcomparáid le 25% an DUP a bhí sa dara háit. I dtoghchán an tionóil in 2022, bhí SF go mór chun tosaigh ar gach dream eile agus 53% den vóta agus triúr Teachtaí Tionóil acu i gcomparáid le 16.5% agus Teachta amháin ag an DUP agus 10% agus Teachta amháin ag an SDLP.<ref name=":03" /> === 2024 === D'éirigh an seanfhondúir Shinn Féin Francie Molloy as. In 2024, bhí an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Cathal Mallaghan, rogha na coitiantachta chun an suíochán a bhaint. Bhí seachtar eile san iomaíocht , Denise Johnston an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], Padraic Farrell [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Páirtí na Comhghuaillíochta]], an Teachta Tionóil Keith Buchanan ón [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]], Jay Basra an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]], Glenn Moore [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]], Alexandra Halliday [[Aontú]] agus John Kelly, neamhspleách. Fearacht Thír Eoghain Thiar agus Feabhal tá móramh mór anseo ag éileamh go gcuirfí tús leis an obair chun bóthar an A5 a fheabhsú agus breis is leath héad marbh i dtimpistí ar an tslí chontúirteach idir [[Áth na Cloiche|Achadh na Cloiche]] agus [[Doire]] ó fógraíodh an plean forbartha i dtosach.<ref name=":03" /> == Toghcháin == ===2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000010|teideal=Mid Ulster - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Cathal Mallaghan]]''' | '''24,085''' | '''53.0 ''' | '''+7.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 9,162 | 20.2 | −3.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 3,722 | 8.2 | −5.7 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Glenn Moore | 2,978 | 6.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Jay Basra |2,269 | 5.0 | −0.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Padraic Farrell |2,001 | 4.4 | −3.2 |- |scope="row" style="background:{{Aontú/meta/color}};"| |[[Aontú]] |Alixandra Halliday | 1,047 | 2.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | John Kelly | 181 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,923 | 32.8 | +11.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,445 | 61.4 | −1.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,000 | | |} ===2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''20,473 ''' | '''45.9''' | '''-8.6''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 10,936 | 24.5 | -2.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 6,384 | 14.3 | +4.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Mel Boyle |3,526 |7.9 | +5.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Neil Richardson | 2,611 | 5.9 | -0.6 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Conor Rafferty † | 690 | 1.5 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,537 | 21.4 | -6.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,620 | 63.3 | -4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,490 | | |} <small>† B'iarrthóir é Conor Rafferty le h[[Éire Amach: Cumann na Saoirse]] ach ní raibh an páirtí cláraithe i dTuaisceart Éireann, mar sin, luadh mar neamhspleách é </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''25,455 ''' | '''54.5''' | '''+5.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 12,565 | 26.9 | +13.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 4,563 | 9.8 | -2.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Mark Glasgow | 3,017 |6.5 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Fay Watson |1,094 |2.3 | +0.4 |- ! colspan="3" |Tromlach | 12,890 | 27.6 | -7.7 |- ! colspan="3" |Ballóid | 46,694 | 68.2 | +7.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 68,485 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''19,935 ''' | '''48.7 ''' | '''-3.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Sandra Overend]] | 6,318 |15.4 | +4.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] | 5,465 | 13.4 | -1.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 5,055 | 12.4 | -1.9 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Gareth Ferguson | 1,892 | 4.6 | -2.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};"| |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] |Alan Day |863 |2.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |778 |1.9 | +0.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Hugh Scullion |496 |1.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]] |Lucille Nicholson |120 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,617 | 33.3 | -4.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,922 | 60.3 | -2.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,832 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |Corrthoghchán 2013 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''17,462 ''' | '''46.9 ''' | '''-5.1''' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách |Nigel Lutton | 12,781 |34.4 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Patsy McGlone]] | 6,478 | 17.4 | +3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |487 |1.3 | +0.3 |- ! colspan="3" |Tromlach |4,681 | 12.5 | -25.1 |- ! colspan="3" |Ballóid | 37,208 | 55.7 | -7.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,192 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Tony Quinn | 5,826 | 14.3 | -3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |[[Sandra Overend]] |4,509 | 11.0 | +0.3 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Walter Millar | 2,995 |7.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ian Butler |397 |1.0 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 15,363 |37.6 | +13.5 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,842 | 63.2 | -10.0 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |64,594 | | |} ===2000idí=== ===1990idí=== ===1980idí=== ===1970idí=== ===1960idí=== ===1950idi=== == Féach freisin == * [[:Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann|Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Lár Uladh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] onqbies2uopc1rg5sjj6f7960bx6v3t 4 95192 1316751 1316397 2026-06-04T21:53:55Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1316751 wikitext text/x-wiki Seo a leanas liosta mná Éireannacha gan leathanach ar Vicipéid: {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P27|wdt:P17|wdt:P495|wdt:P1532 wd:Q27 . FILTER NOT EXISTS { # has no en.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://ga.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . # gender: female ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } limit 1000 |sort=P569 |columns=label:name,P18,description,P106,P569,P570,P19,P20,item:nasc wikidata,?linkcount:méid naisc |thumb=40 |autolist=fallback |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! name ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe ! áit bháis ! nasc wikidata ! méid naisc |- | [[Juliana FitzGerald, Lady of Thomond]] | | uasal Éireannach | | data-sort-value="1263" | 1263 | data-sort-value="1300" | 1300-09-24 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3811097|Q3811097]] | 3 |- | [[Margaret FitzGerald, Cuntaois Urumhan]] | [[Íomhá:Unknown early 15th century lady on palimpsest chest tomb of Piers Butler, 8th Earl of Ormond (1467-1539), St Canice's Cathedral, Kilkenny, supposed to represent his wife Margaret Fitzgerald.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1401–1542) ♀; child of [[Gearóid Mór Mac Gearailt]] agus Alison Eustace; spouse of Piers Butler, 8ú hIarla Urumhan | | data-sort-value="1401" | 15th century | data-sort-value="1542" | 1542-08-09 | | [[Cill Chainnigh]] | [[:d:Q208901|Q208901]] | 4 |- | [[Elizabeth Stanhope]] | [[Íomhá:Elizabeth Countess of Chesterfield.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1640–1665) ♀; child of James Butler, 1st Duke of Ormonde agus Elizabeth Butler; spouse of Philip Stanhope | | data-sort-value="1640" | 1640-06-29 | data-sort-value="1665" | 1665-07 | [[Caisleán Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q245681|Q245681]] | 3 |- | [[Grizel Steevens]] | [[Íomhá:Grizell Steevens.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht na Breataine Móire|ríocht na breataine móire]] benefactor (1653–1746) ♀ | [[benefactor]] | data-sort-value="1653" | 1653 | data-sort-value="1746" | 1746 | [[Sasana]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1124291|Q1124291]] | 3 |- | [[Elizabeth Aldworth]] | [[Íomhá:MrsAldworth.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] uasal (1692–1773) ♀; child of Arthur St Leger, 1st Viscount Doneraile agus Elizabeth Hayes; spouse of Richard Aldworth | [[uasal]] | data-sort-value="1692" | 1692<br/>1695 | data-sort-value="1773" | 1773<br/>1772-05-11 | [[Dún ar Aill]] | [[Contae Chorcaí]] | [[:d:Q1773537|Q1773537]] | 11 |- | [[Elizabeth Griffith]] | [[Íomhá:Elizabeth griffith.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Bhreatain Bheag|breatnach]] aisteoir stáitse, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], scríbhneoir aistí, drámadóir agus [[Aisteoir|aisteoir]] (1727–1793) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir aistí]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1727" | 1727-10-11 | data-sort-value="1793" | 1793-01-05 | [[Sir Forgannwg]] | [[Cill Dara]] | [[:d:Q1331217|Q1331217]] | 7 |- | [[Nano Nagle]] | [[Íomhá:Nano Nagle.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] bean rialta Chríostaí, ban-ab (1728–1784) ♀ | [[bean rialta Chríostaí]] | data-sort-value="1728" | 1728 | data-sort-value="1784" | 1784-04-20 | [[Contae Chorcaí]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q596669|Q596669]] | 11 |- | [[Amelia Curran]] | | péintéir Éireannach (1775–1847) | [[péintéir]] | data-sort-value="1775" | 1775 | data-sort-value="1847" | 1847 | [[Baile Átha Cliath]] | [[an Róimh]] | [[:d:Q2842660|Q2842660]] | 10 |- | [[Anna Maria Hall]] | [[Íomhá:Forlorn-hope-amhall.png|center|40px]] | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[iriseoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[eagarthóir]]<br/>[[daonchara]] | data-sort-value="1800" | 1800-01-06 | data-sort-value="1881" | 1881-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Molesey]] | [[:d:Q562000|Q562000]] | 16 |- | [[Ismania Nugent]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] bean choimhdeachta, Lady of the Bedchamber (1838–1918) ♀; child of Walter Nugent, 1st Baron Nugent agus Georgiana Elizabeth Jenkinson; spouse of Charles FitzRoy, 3rd Baron Southampton | [[bean choimhdeachta]] | data-sort-value="1838" | 1838-09-23 | data-sort-value="1918" | 1918-08-18 | [[Éire]] | | [[:d:Q3802599|Q3802599]] | 2 |- | [[Joanna Hiffernan]] | [[Íomhá:Courbe Portrait de Jo.jpg|center|40px]] | mainicín Éireannach | [[mainicín ealaíne]]<br/>[[péintéir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1843" | 1843 | data-sort-value="2000" | 20th century<br/>1903 | [[Luimneach]] | [[Holborn]] | [[:d:Q457483|Q457483]] | 15 |- | [[Ellen (Nellie) Cashman]] | [[Íomhá:Ellen Cashman.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] taiscéalaí, bialannaí agus prospector (1845–1925) ♀; Alaska Women's Hall of Fame, Arizona Women's Hall of Fame, National Cowgirl Museum and Hall of Fame agus Alaska Mining Hall of Fame | [[taiscéalaí]]<br/>[[bialannaí]]<br/>[[prospector]] | data-sort-value="1845" | 1845-08-25 | data-sort-value="1925" | 1925-01-04 | [[An Cóbh]] | [[Victoria, an Cholóim Bhriotanach|Victoria]] | [[:d:Q602294|Q602294]] | 8 |- | [[Fanny Parnell]] | [[Íomhá:Miss Fanny Parnell 1882.jpg|center|40px]] | file Éireannach (1848 – 1882) | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | data-sort-value="1848" | 1848-09-04 | data-sort-value="1882" | 1882-07-20 | | | [[:d:Q3066476|Q3066476]] | 5 |- | [[George Egerton]] | [[Íomhá:George Egerton in the 1930s.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[An Astráil|astrálach]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], drámadóir, [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] agus aistritheoir (1859–1945) ♀; child of John Joseph Dunne agus Elizabeth George; spouse of Reginald Edward Golding Bright, Henry Peter Higginson agus Egerton Clairmonte | [[scríbhneoir]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[aistritheoir]] | data-sort-value="1859" | 1859-12-14<br/>1860 | data-sort-value="1945" | 1945-08-12 | [[an Astráil]] | [[Londain]] | [[:d:Q273207|Q273207]] | 9 |- | [[May Langrishe]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1864" | 1864-12-31 | data-sort-value="1939" | 1939-01-24 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | [[Charmouth]] | [[:d:Q1727762|Q1727762]] | 3 |- | [[Louisa Martin]] | [[Íomhá:Mollie martin.jpg|center|40px]] | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-03 | data-sort-value="1941" | 1941-10-24 | [[An Dúcharraig]] | [[Port Rois]] | [[:d:Q1395948|Q1395948]] | 11 |- | [[Lena Rice]] | [[Íomhá:Lena rice.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] imreoir leadóige (1866–1907) ♀ | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1866" | 1866-06-21 | data-sort-value="1907" | 1907-06-21 | [[Loch Ceann]] | [[Loch Ceann]] | [[:d:Q267303|Q267303]] | 21 |- | [[M. Obré]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1870" | 1870s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739841|Q55739841]] | 1 |- | [[Annie Moore]] | [[Íomhá:Annie Moore.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] person (1874–1924) ♀ | | data-sort-value="1874" | 1874-04-24 | data-sort-value="1924" | 1924-12-06 | [[Corcaigh]] | [[Manhattan]] | [[:d:Q529195|Q529195]] | 6 |- | [[Hilda Chater]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir fichille (1874–1968) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-28 | data-sort-value="1968" | 1968-11-27 | | | [[:d:Q105722375|Q105722375]] | 4 |- | [[Bickford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1875" | 1875 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739807|Q55739807]] | 0 |- | [[T. D. Good-Carroll]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1879" | 1879-11-01 | data-sort-value="1958" | 1958-02-21 | [[An Charraig Dhubh]] | [[Droichead na Dothra]] | [[:d:Q27044123|Q27044123]] | 3 |- | [[Sara Allgood]] | [[Íomhá:Sara Allgood 1939.JPG|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1880" | 1880-10-30<br/>1883 | data-sort-value="1950" | 1950-09-13 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Woodland Hills]] | [[:d:Q238070|Q238070]] | 30 |- | [[Mary Dickenson-Auner]] | | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[veidhleadóir]] | data-sort-value="1880" | 1880-10-24 | data-sort-value="1965" | 1965-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Vín]] | [[:d:Q1719083|Q1719083]] | 4 |- | [[Irene Hamilton]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1880" | 1880s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739833|Q55739833]] | 0 |- | [[Manders]] | [[Íomhá:Mrs Manders.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1880" | 1880s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739843|Q55739843]] | 1 |- | [[Hazlett]] | [[Íomhá:Irish International Badminton team 1909.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1880" | 1880s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q84044654|Q84044654]] | 1 |- | [[Storey]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739860|Q55739860]] | 0 |- | [[H. Pigot]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554314|Q65554314]] | 0 |- | [[C. Johnstone]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q27574560|Q27574560]] | 0 |- | [[Louisa Plews]] | [[Íomhá:Irish International Badminton team 1912.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739855|Q55739855]] | 1 |- | [[Nora Lambert]] | [[Íomhá:Miss Lambert.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554502|Q65554502]] | 1 |- | [[F. O. D. Trench]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q27574551|Q27574551]] | 0 |- | [[E. F. Stewart]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1890" | 1890s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739822|Q55739822]] | 0 |- | [[Bridget Dowling]] | [[Íomhá:Bridget Dowling Hitler NYWTS.jpg|center|40px]] | céilí Alois Hitler | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-03 | data-sort-value="1969" | 1969-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Long Island]] | [[:d:Q454576|Q454576]] | 16 |- | [[Patricia Collinge]] | [[Íomhá:Patricia-collinge-trailer.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1892" | 1892-09-20 | data-sort-value="1974" | 1974-04-10 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q177208|Q177208]] | 20 |- | [[Dorothy Colpoys]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1894" | 1894-11-26 | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Surrey]] | [[Devon]] | [[:d:Q27783241|Q27783241]] | 2 |- | [[A. M. Head]] | [[Íomhá:Mrs A.M. Head.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q15290937|Q15290937]] | 4 |- | [[Enid Starkie]] | | léirmheastóir liteartha Éireannach | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[focleolaí]] | data-sort-value="1897" | 1897-08-18 | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | [[Cill Iníon Léinín]] | | [[:d:Q1343100|Q1343100]] | 3 |- | [[Ninette de Valois]] | [[Íomhá:Ninette de Valois (1974).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] damhsóir bailé, cóiréagrafaí, leabhrógaí, máistir bailé, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], múinteoir bailé, [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]], ballet director agus damhsóir (1898–2001) ♀; Chevalier de la Légion d'honneur‎, Gradam Laurence Olivier, Dame Commander of the Order of the British Empire, Duais Erasmus, Companion of Honour, Ord Fiúntais, Bonn Albert, Society of London Theatre Special Award, Critics' Circle Award for Distinguished Service to the Arts agus Queen Elizabeth II Coronation Award; member of Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá; child of Thomas Robert Alexander Stannus agus Elizabeth Graydon Smith; spouse of Arthur Blackall Connell | [[damhsóir bailé]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[leabhrógaí]]<br/>[[máistir bailé]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[múinteoir bailé]]<br/>[[stiúrthóir scannán]]<br/>[[ballet director]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-06 | data-sort-value="2001" | 2001-03-08 | [[Baile Coimín]] | [[Londain]] | [[:d:Q234436|Q234436]] | 33 |- | [[Elizabeth Bowen]] | [[Íomhá:Elizabeth Bowen (cropped).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[gearrscéalaí]] | data-sort-value="1899" | 1899-06-07 | data-sort-value="1973" | 1973-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q235308|Q235308]] | 43 |- | [[Eileen Percy]] | [[Íomhá:Eileen Percy - Aug 14 1920 EH.jpg|center|40px]] | aisteoir Gael-Mheiriceánach (1900-1973) | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-21 | data-sort-value="1973" | 1973-07-29 | [[Béal Feirste]] | [[Los Angeles, California|Los Angeles]] | [[:d:Q2070491|Q2070491]] | 12 |- | [[D. Anderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739817|Q55739817]] | 0 |- | [[D. Pilkington]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739819|Q55739819]] | 0 |- | [[Muriel Homan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739840|Q55739840]] | 0 |- | [[Iris Origo]] | [[Íomhá:Iris Origo Donata.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Briotanach | [[staraí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[feirmeoir]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[dialannaí]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-15 | data-sort-value="1988" | 1988-06-28 | [[Gloucestershire]] | [[Siena]] | [[:d:Q518613|Q518613]] | 8 |- | [[Mary Katherine Herbert]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] spiaire agus gníomhaire SOE (1903–1983) ♀; spouse of Claude de Baissac | [[spiaire]]<br/>[[gníomhaire SOE]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-01 | data-sort-value="1983" | 1983-01-23 | [[Cas-gwent]] | [[Frant]] | [[:d:Q3296186|Q3296186]] | 6 |- | [[Ellen Organ]] | [[Íomhá:Little Nellie of Holy God.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misteach agus visionary (1903–1908) ♀ | [[misteach]]<br/>[[visionary]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-24 | data-sort-value="1908" | 1908-02-02 | [[Port Láirge]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q3337916|Q3337916]] | 5 |- | [[Derreen Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1904" | 1904-08-15 | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q55739818|Q55739818]] | 1 |- | [[Norma Stoker]] | [[Íomhá:Norma Stoker.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir leadóige]]<br/>[[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-26 | data-sort-value="1962" | 1962-08-21 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[:d:Q1999289|Q1999289]] | 4 |- | [[Olive Wilson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1948" | 1948 | [[Doire]] | | [[:d:Q2019968|Q2019968]] | 2 |- | [[Edel Quinn]] | [[Íomhá:Edel Quinn.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misinéir (1907–1944) ♀ | [[misinéir]] | data-sort-value="1907" | 1907-09-14 | data-sort-value="1944" | 1944-05-12 | [[Ceann Toirc]] | [[Nairobi]] | [[:d:Q443996|Q443996]] | 14 |- | [[G. Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554295|Q65554295]] | 0 |- | [[Christabel Bielenberg]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[An Ghearmáin|gearmánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus trodaí frithbheartaíochta (1909–2003) ♀; Commander's Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany; child of Percy Collingwood Burton agus Christabel Rose Harmsworth; spouse of Peter Bielenberg | [[scríbhneoir]]<br/>[[trodaí frithbheartaíochta]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-18 | data-sort-value="2003" | 2003-11-02 | [[Londain]] | [[An Tulach]] | [[:d:Q97287|Q97287]] | 6 |- | [[Margaret Kelly]] | [[Íomhá:MargaretKellyYoung.JPG|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[bainisteoir]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1910" | 1910-06-24 | data-sort-value="2004" | 2004-09-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Páras]] | [[:d:Q1747577|Q1747577]] | 8 |- | [[Eileen Goulding]] | [[Íomhá:Irish Leinster Interprovincial Badminton team 1936.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1910" | 1910s | | | | [[:d:Q84044350|Q84044350]] | 1 |- | [[Billy Kelly]] | [[Íomhá:Billie Kelly.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1910" | 1910s | | | | [[:d:Q84044367|Q84044367]] | 1 |- | [[Mavis Macnaughton]] | [[Íomhá:Mavis Hamilton.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-14 | data-sort-value="1958" | 1958-11 | [[Ráth Domhnaigh]] | | [[:d:Q1647577|Q1647577]] | 5 |- | [[G. Carty]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1911" | 1911 | | | | [[:d:Q65554294|Q65554294]] | 1 |- | [[Marguerite Dockrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (1912–1983) ♀; child of [[Henry Morgan Dockrell]] | [[snámhóir]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-10 | data-sort-value="1983" | 1983-09 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Northampton]] | [[:d:Q23936583|Q23936583]] | 4 |- | [[Geraldine Fitzgerald]] | [[Íomhá:Geraldine-Fitzgerald-August-1944.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir drámaíochta]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-24 | data-sort-value="2005" | 2005-07-17 | [[Na Clocha Liatha]] | [[Upper East Side]] | [[:d:Q236396|Q236396]] | 38 |- | [[Joyce Redman]] | | aisteoir Angla-Éireannach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[amharclannóir]] | data-sort-value="1915" | 1915-12-09 | data-sort-value="2012" | 2012-05-10 | [[Gosforth]] | [[Pembury]] | [[:d:Q442956|Q442956]] | 16 |- | [[Dorothy Donaldson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[imreoir haca]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2011" | 2011-09-04 | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1250293|Q1250293]] | 4 |- | [[E. Hall]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1915" | 1915 | | | | [[:d:Q134423755|Q134423755]] | 0 |- | [[Bridie O'Flaherty]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-27 | data-sort-value="2006" | 2006-01-12 | | [[Gaillimh]] | [[:d:Q914007|Q914007]] | 2 |- | [[Maeve Brennan]] | | scríbhneoir Éireannach | [[iriseoir]]<br/>[[léirmheastóir liteartha]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[colúnaí]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-06 | data-sort-value="1993" | 1993-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q1883652|Q1883652]] | 9 |- | [[Margaret Barry]] | | ceoltóir Éireannach | [[bainseóí]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Corcaigh]] | [[Baile Labhráis]] | [[:d:Q2073268|Q2073268]] | 4 |- | [[Darina Laracy]] | | iriseoir agus scríbhneoir Éireannach | [[iriseoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aistritheoir]] | data-sort-value="1917" | 1917-03-30 | data-sort-value="2003" | 2003-07-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[an Róimh]] | [[:d:Q3702544|Q3702544]] | 4 |- | [[Marie Kean]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1918" | 1918-06-27 | data-sort-value="1993" | 1993-12-29 | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] | [[Domhnach Broc]] | [[:d:Q3292619|Q3292619]] | 6 |- | [[Josie MacAvin]] | | dearthóir seit | [[dearthóir léiriúchán]] | data-sort-value="1919" | 1919-04-23 | data-sort-value="2005" | 2005-01-26 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile na Manach]] | [[:d:Q178716|Q178716]] | 8 |- | [[Barbara Good]] | [[Íomhá:Barbara J. Good.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | | | [[:d:Q807442|Q807442]] | 3 |- | [[Elizabeth Shaw]] | [[Íomhá:Elizabeth Shaw (1989) by Guenter Prust.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scigealaíontóir, maisitheoir, cartúnaí, maisitheoir, ealaíontóir grafach, [[Grianghrafadóir|grianghrafadóir]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus scríbhneoir litríocht pháistí (1920–1992) ♀; Gutenberg Prize | [[scigealaíontóir]]<br/>[[maisitheoir]]<br/>[[cartúnaí]]<br/>[[ealaíontóir grafach]]<br/>[[grianghrafadóir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-04 | data-sort-value="1992" | 1992-06-27 | [[Béal Feirste]] | [[Beirlín]] | [[:d:Q1331314|Q1331314]] | 3 |- | [[Eilís Dillon]] | | scríbhneoir Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1920" | 1920-03-07 | data-sort-value="1994" | 1994-07-19 | [[Gaillimh]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1567235|Q1567235]] | 9 |- | [[Nora Conway]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920s | data-sort-value="2010" | 2010s | | | [[:d:Q6457791|Q6457791]] | 3 |- | [[B. Potter]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920s | | | | [[:d:Q55739806|Q55739806]] | 0 |- | [[Leland Bardwell]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]]<br/>[[drámadóir]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-25 | data-sort-value="2016" | 2016-06-28 | [[Chennai]] | [[Sligeach]] | [[:d:Q1816611|Q1816611]] | 4 |- | [[V. H. Gillespie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | | | [[:d:Q65554623|Q65554623]] | 0 |- | [[Mary Catherine Tinney]] | | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1924" | 1924-02-15 | data-sort-value="2006" | 2006-11-22 | [[Albain]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1410325|Q1410325]] | 3 |- | [[Sheila Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-01 | data-sort-value="1988" | 1988-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q1414336|Q1414336]] | 3 |- | [[Anna Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-18 | data-sort-value="2009" | 2009-03-08 | [[Contae Phort Láirge]] | [[Port Láirge]] | [[:d:Q2358194|Q2358194]] | 6 |- | [[Peggy Cummins]] | [[Íomhá:Peggy Cummins. Promotion 1950.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach a rugadh sa Bhreatain Bheag | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-18 | data-sort-value="2017" | 2017-12-29 | [[Prestatyn]] | [[Londain]] | [[:d:Q441467|Q441467]] | 19 |- | [[Doreen Keogh]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-02<br/>1924-04-10 | data-sort-value="2017" | 2017-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Mhic Andáin]] | [[:d:Q2018740|Q2018740]] | 4 |- | [[B. Curran]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | | | [[:d:Q65554200|Q65554200]] | 0 |- | [[W. Swann]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | | | [[:d:Q134573262|Q134573262]] | 0 |- | [[Anne McCaffrey]] | [[Íomhá:Anne McCaffrey 2005.JPG|center|40px]] | úrscéalaí Gael-Mheiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir ficsean eolaíochta]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-01 | data-sort-value="2011" | 2011-11-21 | [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] | [[:d:Q233046|Q233046]] | 40 |- | [[Jean Kennedy Smith]] | [[Íomhá:Jean Kennedy c1953.jpg|center|40px]] | taidhleoir Gael-Mheiriceánach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-20 | data-sort-value="2020" | 2020-06-17 | [[Bostún, Massachusetts|Bostún]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q272401|Q272401]] | 30 |- | [[Mona Baptiste]] | | [[Oileán na Tríonóide agus Tobága|Oileán na Tríonóide agus Tobága]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Amhránaí|amhránaí]] agus [[Ceoltóir|ceoltóir]] (fl. 1949–) (1928–1993) ♀; spouse of William Morrison | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-21 | data-sort-value="1993" | 1993-06-25 | [[Oileán na Tríonóide]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1662382|Q1662382]] | 6 |- | [[Kitty Hayes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Ceoltóir|ceoltóir]] (1928–2008) ♀ | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2008" | 2008-05-17 | | | [[:d:Q1949254|Q1949254]] | 3 |- | [[Maeve Kyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir haca, rábálaí agus reathaí meánfhaid (1928–2025) ♀; Oifigeach Ord Impireacht na Breataine | [[imreoir haca]]<br/>[[rábálaí]]<br/>[[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-06 | data-sort-value="2025" | 2025-07-23 | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q6729406|Q6729406]] | 6 |- | [[Sheila Smyth]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | | | [[:d:Q27793294|Q27793294]] | 0 |- | [[Catherine Gaskin]] | | úrscéalaí Gael-Astráileach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-02 | data-sort-value="2009" | 2009-09-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]]<br/>[[Dundalk Bay]] | [[Sydney]] | [[:d:Q513055|Q513055]] | 7 |- | [[Esme Mercer]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | | | [[:d:Q27672134|Q27672134]] | 0 |- | [[R. Gibson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | | | [[:d:Q65554544|Q65554544]] | 0 |- | [[Jennifer Johnston]] | [[Íomhá:Jennifer Johnston (novelist).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-12 | data-sort-value="2025" | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Dún Laoghaire]] | [[:d:Q526219|Q526219]] | 14 |- | [[Yvonne Kelly]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1930" | 1930s | | | | [[:d:Q1547285|Q1547285]] | 2 |- | [[Susan Devlin]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1931" | 1931 | | [[Winnipeg]] | | [[:d:Q2363393|Q2363393]] | 3 |- | [[Yvonne Barr]] | | víreolaí Éireannach | [[vireolaí]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-11 | data-sort-value="2016" | 2016-02-13 | [[Ceatharlach]] | [[Melbourne]] | [[:d:Q456705|Q456705]] | 13 |- | [[Anne Donnelly]] | | péintéir Éireannach | [[péintéir]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1117247|Q1117247]] | 3 |- | [[J. Duncan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | | | [[:d:Q65554344|Q65554344]] | 0 |- | [[Jean Lawless]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | | | [[:d:Q13481865|Q13481865]] | 2 |- | [[Audrey Dalton]] | [[Íomhá:Audrey Dalton Wagon Train 1959.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q439915|Q439915]] | 18 |- | [[Ann Ormonde]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-20 | | [[Coill Mhic Thomáisín]] | | [[:d:Q263468|Q263468]] | 2 |- | [[Nuala Fennell]] | [[Íomhá:Nuala Fennell, April 1983 (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1935" | 1935-11-25 | data-sort-value="2009" | 2009-08-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Bóthar Mhuirfean]] | [[:d:Q526634|Q526634]] | 5 |- | [[Mary Bryan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2017" | 2017-10-26 | [[Trá Lí]] | | [[:d:Q1906224|Q1906224]] | 2 |- | [[Morgan Llywelyn]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[scríbhneoir ficsean eolaíochta]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1937" | 1937-12-03 | | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | | [[:d:Q3862976|Q3862976]] | 5 |- | [[Elizabeth Shaughnessy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] imreoir fichille (*1937) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | | | [[:d:Q5363498|Q5363498]] | 2 |- | [[Carmencita Hederman]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-23 | data-sort-value="2025" | 2025-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1043753|Q1043753]] | 4 |- | [[Deirdre O'Connell]] | | ban-aisteoir agus amhránaí Gael-Mheiriceánach | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-16 | data-sort-value="2001" | 2001-06-09 | [[South Bronx]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q2916434|Q2916434]] | 5 |- | [[Gemma O'Connor]] | | scríbhneoir Éireannach | [[athchóiritheoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1501154|Q1501154]] | 3 |- | [[Lena Rea]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | | | [[:d:Q1817335|Q1817335]] | 2 |- | [[Joan McCloy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | | | [[:d:Q6519433|Q6519433]] | 2 |- | [[Fidelma Macken]] | | breitheamh Éireannach | [[breitheamh]]<br/>[[múinteoir ollscoile]]<br/>[[abhcóide]]<br/>[[saineolaí dlí]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1411301|Q1411301]] | 4 |- | [[Maureen Mockford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-27 | data-sort-value="2008" | 2008-01-12 | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q13481867|Q13481867]] | 3 |- | [[Claire Walsh]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-27 | | | | [[:d:Q42294660|Q42294660]] | 2 |- | [[Jane Leslie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | | | [[:d:Q65554348|Q65554348]] | 0 |- | [[Mary Dinan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="2024" | 2024-11-02 | | | [[:d:Q6780729|Q6780729]] | 1 |- | [[Mary White]] | | polaiteoir Éireannach (Fianna Fáil) | [[polaiteoir]]<br/>[[duine den lucht gnó]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-07 | data-sort-value="2026" | 2026-01-04 | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q530899|Q530899]] | 5 |- | [[Margaret Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1944) ♀ | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-21 | | | | [[:d:Q41446936|Q41446936]] | 1 |- | [[Mary Upton]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-30 | | [[Cill Rois]] | | [[:d:Q540353|Q540353]] | 4 |- | [[Mary Freehill]] | [[Íomhá:Mary Freehill PES Group meeting 2019.jpg|center|40px]] | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-22 | | | | [[:d:Q1906258|Q1906258]] | 3 |- | [[Kate Walsh]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-01 | data-sort-value="2007" | 2007-04-24 | [[Cill Droichid]] | | [[:d:Q2463581|Q2463581]] | 3 |- | [[Kay McCarthy]] | | amhránaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[amhránaí]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3814074|Q3814074]] | 1 |- | [[Sinéad Cusack]] | [[Íomhá:Sinead cusack 2021 1.jpg|center|40px]] | aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-18 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q224782|Q224782]] | 17 |- | [[Ann Murray]] | [[Íomhá:Curtain Call (6766562451).jpg|center|40px]] | amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1949" | 1949-08-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q462570|Q462570]] | 9 |- | [[Mary Bergin]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | | [[Seanchill]] | | [[:d:Q1627129|Q1627129]] | 5 |- | [[Mary Tracey-Purcell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1949) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-22 | | | | [[:d:Q42293853|Q42293853]] | 4 |- | [[Maxi]] | | DJ, aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1950" | 1950-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q510649|Q510649]] | 10 |- | [[Wendy Donnelly]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950s | | | | [[:d:Q2559274|Q2559274]] | 1 |- | [[Dorothy Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q26955634|Q26955634]] | 1 |- | [[F. Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q65554280|Q65554280]] | 0 |- | [[Aileen Noonan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1950) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q110160815|Q110160815]] | 2 |- | [[Sarah Ludford, Baroness Ludford]] | [[Íomhá:Official portrait of Baroness Ludford crop 2, 2024.jpg|center|40px]] | polaiteoir Briotanach (rugadh 1951) | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-14 | | [[Halesworth]] | | [[:d:Q336425|Q336425]] | 10 |- | [[Anne Anderson]] | [[Íomhá:Anne Anderson (cropped).jpg|center|40px]] | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1952" | 1952-07 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q564938|Q564938]] | 6 |- | [[Barbara Beckett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1952" | 1952-03 | | [[Tuaisceart Éireann]] | | [[:d:Q807346|Q807346]] | 3 |- | [[Diane Underwood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | | | [[:d:Q26958541|Q26958541]] | 1 |- | [[Ann O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-03 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27881115|Q27881115]] | 2 |- | [[Vivienne Smith]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27886476|Q27886476]] | 2 |- | [[Nollaig Casey]] | | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]] | data-sort-value="1953" | 20th century | | | | [[:d:Q2469858|Q2469858]] | 3 |- | [[Bairbre Dowling]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-27 | data-sort-value="2016" | 2016-01-20 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Manhattan]] | [[:d:Q2879967|Q2879967]] | 2 |- | [[Cornelia Hayes O'Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (*1953) ♀; spouse of Lorcan O'Herlihy | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1953" | 20th century | | | | [[:d:Q2997473|Q2997473]] | 1 |- | [[Áine Brady]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-08 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q249955|Q249955]] | 3 |- | [[Síle de Valera]] | [[Íomhá:Síle de Valera 1981 01.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q436181|Q436181]] | 8 |- | [[Bairbre de Brún]] | [[Íomhá:Bairbre de Brún 2008-10-19 Strasbourg (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q450673|Q450673]] | 10 |- | [[Geraldine Brannigan]] | | iomaitheoir Eurovision 1975 | [[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Cluain Tarbh]] | | [[:d:Q451689|Q451689]] | 8 |- | [[Rynagh O'Grady]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1954" | 1954 | data-sort-value="2021" | 2021-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q3453946|Q3453946]] | 6 |- | [[Mary Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca, camogie player agus imreoir peile Gaelaí (*1954) ♀ | [[imreoir haca]]<br/>[[camogie player]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-06 | | [[Oileán Ciarraí]] | | [[:d:Q6779624|Q6779624]] | 1 |- | [[Christine Fulcher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1954) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1954" | 1954-12-20 | | | | [[:d:Q27922118|Q27922118]] | 2 |- | [[Bríd Brennan]] | [[Íomhá:Brid Brennan - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q913526|Q913526]] | 9 |- | [[Alexandra Colen]] | [[Íomhá:AlexandraColen1996.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach-Beilgeach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1955" | 1955-07-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2833256|Q2833256]] | 4 |- | [[Mary Coughlan]] | [[Íomhá:Marycoughlan.JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Amhránaí|amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]], ceoltóir snagcheoil, ealaíontóir taifeadta agus [[Ceoltóir|ceoltóir]] (fl. 1984–) (*1956) ♀; spouse of Frank Bonadio | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[ceoltóir snagcheoil]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-05 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q369823|Q369823]] | 8 |- | [[Máire Ní Chathasaigh]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[craoltóir]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Droichead na Bandan]] | | [[:d:Q975053|Q975053]] | 2 |- | [[Kathleen O'Beirne]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1736283|Q1736283]] | 2 |- | [[Máire Breatnach]] | | fidléir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[fidléir]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[méarchláraí]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3331954|Q3331954]] | 4 |- | [[Linda Andrews]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | | | [[:d:Q27036227|Q27036227]] | 1 |- | [[Brenda McGrory]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1956) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-29 | | | | [[:d:Q27927243|Q27927243]] | 2 |- | [[Lynn McCrave]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | | | [[:d:Q65554433|Q65554433]] | 0 |- | [[Geraldine Feeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] polaiteoir, Seanadóir na hÉireann (*1957) ♀ | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-09 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] | | [[:d:Q304576|Q304576]] | 2 |- | [[Siobhán McCarthy]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q969376|Q969376]] | 2 |- | [[Alison Browner]] | | amhránaí agus amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1490059|Q1490059]] | 4 |- | [[Regina Joyce]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-07 | | | | [[:d:Q7308488|Q7308488]] | 3 |- | [[Ann Crossan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | | | [[:d:Q26958736|Q26958736]] | 0 |- | [[Aisling O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-07 | | | | [[:d:Q27922111|Q27922111]] | 2 |- | [[Deirdre Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-25 | | | | [[:d:Q27995560|Q27995560]] | 2 |- | [[Louise Richardson]] | [[Íomhá:Louise Richardson.jpg|center|40px]] | eolaí polaitíochta Éireannach | [[ollamh]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Trá Mhór]] | | [[:d:Q440934|Q440934]] | 12 |- | [[Maura O'Connell]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-16 | | [[Inis (baile)|Inis]] | | [[:d:Q2285213|Q2285213]] | 4 |- | [[Aisling Walsh]] | [[Íomhá:Aisling Walsh.jpg|center|40px]] | scríbhneoir agus stiúrthóir scannán Éireannach | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir]] | data-sort-value="1958" | 1958-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2443145|Q2443145]] | 11 |- | [[Niamh Parsons]] | [[Íomhá:Niamh-Parsons-08.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2502492|Q2502492]] | 4 |- | [[Olivia Musgrave]] | | dealbhóir Éireannach | [[dealbhóir]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3881841|Q3881841]] | 2 |- | [[Ailish Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1958) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-18 | | | | [[:d:Q29997026|Q29997026]] | 1 |- | [[Michèle Burke]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] smideoir agus [[Mainicín faisin|mainicín]] (fl. 1980–) (1959–2025) ♀; Duais Emmy agus Duais an Acadaimh don smideadh agus gruagaireacht is fearr | [[smideoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1959" | 1959 | data-sort-value="2025" | 2025-09-26 | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q518417|Q518417]] | 9 |- | [[Kate Thompson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], aisteoir stáitse agus [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] (*1959) ♀ | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q960202|Q960202]] | 4 |- | [[Carey May Edge]] | | [[Ceanada|Ceanadach]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1035934|Q1035934]] | 5 |- | [[Margaret M. Murnane]] | | fisiceoir Éireannach | [[fisiceoir]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | data-sort-value="1959" | 1959-01-23 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1894870|Q1894870]] | 10 |- | [[Marie Murphy-Rollins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1959" | 1959-03-23 | | | | [[:d:Q29996726|Q29996726]] | 1 |- | [[Debbie Freeman]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | | | [[:d:Q65554233|Q65554233]] | 0 |- | [[Roma Downey]] | [[Íomhá:Roma Downey 2015.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Léiritheoir scannáin|léiritheoir scannáin]], aisteoir scannáin agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (fl. 1988–) (*1960) ♀; réalta ar Hollywood Walk of Fame, Oifigeach Ord Impireacht na Breataine, TV Land Award agus Gradaim Acadamh Scannán agus Teilifíse na hÉireann; spouse of Mark Burnett, Leland Orser agus David Anspaugh; notable work Touched by an Angel agus A Woman Named Jackie | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-06 | | [[Doire]] | | [[:d:Q258989|Q258989]] | 23 |- | [[Patricia Walsh]] | | caiteoir teisce Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-16 | | | | [[:d:Q16224342|Q16224342]] | 4 |- | [[Caroline O'Shea]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1960" | 1960-12-30 | | | | [[:d:Q21936525|Q21936525]] | 2 |- | [[Miriam Hopkins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1960) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-28 | | | | [[:d:Q28037353|Q28037353]] | 3 |- | [[Ann O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q55739805|Q55739805]] | 0 |- | [[Nikki Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q55739848|Q55739848]] | 0 |- | [[Ann Hawkshaw]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q65554176|Q65554176]] | 0 |- | [[Michelle Rocca]] | [[Íomhá:Michelle Rocca in Belfast (cropped).jpg|center|40px]] | péiceallán Éireannach | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[péiceallán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q372148|Q372148]] | 8 |- | [[Orla Brady]] | [[Íomhá:Orla Brady 2020 1 cropped.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q444292|Q444292]] | 19 |- | [[Ali Hewson]] | [[Íomhá:Alison Hewson portrait.jpg|center|40px]] | gníomhaí agus bean ghnó Éireannach | [[duine den lucht gnó]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q777287|Q777287]] | 11 |- | [[Mary-Pat Moore]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6778731|Q6778731]] | 4 |- | [[Mary Parr]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1961) ♀ | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-01 | | | | [[:d:Q21936533|Q21936533]] | 3 |- | [[Janice Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1961) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27562837|Q27562837]] | 4 |- | [[Elaine Doyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | | | [[:d:Q65554263|Q65554263]] | 0 |- | [[Emer Costello]] | [[Íomhá:Costello, Emer-2148.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-03 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q525437|Q525437]] | 8 |- | [[Hilary Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] múinteoir ollscoile, diagaire Caitliceach agus diagaire (*1962) ♀ | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[diagaire Caitliceach]]<br/>[[diagaire]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1618120|Q1618120]] | 1 |- | [[Fionnuala Sherry]] | [[Íomhá:Fionnuala Sherry.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-20 | | [[An Nás]] | | [[:d:Q1868188|Q1868188]] | 16 |- | [[Sian Doody]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[badminton coach]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-05 | | | | [[:d:Q2280741|Q2280741]] | 1 |- | [[Pauline McLynn]] | [[Íomhá:Pauline McLynn.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-11 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q3372751|Q3372751]] | 11 |- | [[Lucy Riall]] | | staraí | [[staraí]]<br/>[[docent]] | data-sort-value="1962" | 1962-01-04 | | | | [[:d:Q3839052|Q3839052]] | 5 |- | [[Caitríona Ruane]] | [[Íomhá:Caitríona Ruane 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir leadóige, an Ríocht Aontaithe | [[imreoir leadóige]]<br/>[[polaiteoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-19 | | [[Béal Átha na Muice]] | | [[:d:Q5017940|Q5017940]] | 2 |- | [[Anne Keenan-Buckley]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1962" | 1962-01-07 | | | | [[:d:Q11851668|Q11851668]] | 2 |- | [[Sonia Reamsbottom]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1962) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-28 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q24007862|Q24007862]] | 4 |- | [[Barbara Johnson]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1962" | 1962-12-05<br/>1962-12-23 | | | | [[:d:Q42287970|Q42287970]] | 1 |- | [[Ita Marron]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | | | [[:d:Q65554342|Q65554342]] | 0 |- | [[Pamela Peard]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-02 | | | | [[:d:Q65965095|Q65965095]] | 0 |- | [[Kathy Ann Kelly]] | [[Íomhá:Kathy Kelly 2707.jpg|center|40px]] | ceoltóir | [[amhránaí]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-06 | | [[Leominster]] | | [[:d:Q1736556|Q1736556]] | 5 |- | [[Roisin Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1963) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1963" | 1963-10-26 | | | | [[:d:Q21936554|Q21936554]] | 3 |- | [[Catherine Walsh]] | | file Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q338265|Q338265]] | 3 |- | [[Maeve Quinlan]] | [[Íomhá:Maeve Quinlan at Camp As Sayliyah, Qatar.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[aisteoir]]<br/>[[imreoir leadóige]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-16 | | [[Chicago, Illinois|Chicago]] | | [[:d:Q433284|Q433284]] | 16 |- | [[Carrie Crowley]] | [[Íomhá:Carrie Crowley - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | aisteoir agus craoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[láithreoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[pearsa raidió]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-23 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1045015|Q1045015]] | 10 |- | [[Susan Ronan]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1964" | 1964-02-21 | | [[Éire]] | | [[:d:Q7648333|Q7648333]] | 4 |- | [[Aisling Molloy]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-12 | | | | [[:d:Q23043629|Q23043629]] | 2 |- | [[Ciara Doheny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1964" | 1964-08-04 | | | | [[:d:Q27893278|Q27893278]] | 0 |- | [[Catherine Bohan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1964) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1964" | 1964-04-18 | | | | [[:d:Q28822774|Q28822774]] | 2 |- | [[Rebecca Best]] | | imreoir scuaise Éireannach | [[imreoir scuaise]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-18 | | [[Sheffield]] | | [[:d:Q50839606|Q50839606]] | 4 |- | [[Gearoidin Ui Laighleis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1964) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | | | [[:d:Q105358147|Q105358147]] | 0 |- | [[Kim Jackson]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q286695|Q286695]] | 11 |- | [[Maria Christian]] | [[Íomhá:Maria Doyle-Cuche 2019-08-28.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-06 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q1895757|Q1895757]] | 9 |- | [[Anne Cleary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (*1965) ♀ | | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q2851037|Q2851037]] | 3 |- | [[Barbara Griffin]] | | aisteoir | [[aisteoir]] | data-sort-value="1965" | 1965-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2883953|Q2883953]] | 3 |- | [[Miriam Grealey]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-27 | | [[Dún na nGall (baile)|Dún na nGall]] | | [[:d:Q6873329|Q6873329]] | 4 |- | [[Holly Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q27043986|Q27043986]] | 1 |- | [[Ann Stephens]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q27043991|Q27043991]] | 1 |- | [[Julie Parkes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1965) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-17 | | | | [[:d:Q28911826|Q28911826]] | 2 |- | [[Maeve Moynihan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q65554435|Q65554435]] | 0 |- | [[Ursula Noctor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (1965–1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1965" | 1965-01-21 | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q106527955|Q106527955]] | 1 |- | [[Marguerite Donlon]] | | damhsóir agus cóiréagrafaí Éireannach | [[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir bailé]]<br/>[[ballet director]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-31 | | [[An Longfort]] | | [[:d:Q524761|Q524761]] | 5 |- | [[Perri Williams]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] siúlóir rása (*1966) ♀ | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1966" | 1966-06-21 | | | | [[:d:Q44503461|Q44503461]] | 1 |- | [[Siobhán Nicholson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir leadóige (*1966) ♀ | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1966" | 1966-06-11 | | [[Wimbledon, Londain|Wimbledon]] | | [[:d:Q97918916|Q97918916]] | 2 |- | [[Geraldine Somerville]] | | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-19 | | [[Contae na Mí]] | | [[:d:Q235572|Q235572]] | 22 |- | [[Eleanor McEvoy]] | [[Íomhá:Eleanor McEvoy1 (cropped).jpg|center|40px]] | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3752918|Q3752918]] | 8 |- | [[Carol Munster]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | | | [[:d:Q27503288|Q27503288]] | 1 |- | [[Aisling Byrne-Bowman]] | | Mairnéalach (*1967) ♀ | [[mairnéalach]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q96484359|Q96484359]] | 1 |- | [[Aisling O'Sullivan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q174315|Q174315]] | 5 |- | [[Sharon Shannon]] | [[Íomhá:Sharon Shannon smiling.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cairdíneoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-12 | | [[Cora Finne]] | | [[:d:Q457684|Q457684]] | 16 |- | [[Cecilia Keaveney]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-27 | | [[Doire]] | | [[:d:Q540369|Q540369]] | 4 |- | [[Emer Martin]] | [[Íomhá:Emerfinalbook copy.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[péintéir]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1258694|Q1258694]] | 3 |- | [[Fiona O'Malley]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-19 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1418534|Q1418534]] | 2 |- | [[Regina Grennan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1968) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-10 | | | | [[:d:Q135385324|Q135385324]] | 0 |- | [[Emma Donoghue]] | [[Íomhá:Irish-Canadian author Emma Donoghue.JPG|center|40px]] | úrscéali, staraí, scríbhneoir agus drámadóir Éireannach | [[staraí liteartha]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte scannáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q52255|Q52255]] | 30 |- | [[Karan Casey]] | [[Íomhá:Karan Casey.JPG|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cill Mhíodáin]] | | [[:d:Q274052|Q274052]] | 9 |- | [[Catherina McKiernan]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-30 | | [[Contae an Chabháin]] | | [[:d:Q274541|Q274541]] | 6 |- | [[Angeline Ball]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q530292|Q530292]] | 6 |- | [[Patricia Kelly]] | [[Íomhá:Patricia-Kelly-(MS1411200026).jpg|center|40px]] | ceoltóir Gael-Mheiriceánach | [[cumadóir amhrán]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[ceoltóir]]<br/>[[Léiritheoir ceoil|léiritheoir ceirníní]]<br/>[[údar]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-22 | | [[Gamonal]] | | [[:d:Q1544206|Q1544206]] | 7 |- | [[Naomi Geraghty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] eagarthóir scannán, eagarthóir teilifíse agus stiúrthóir teilifíse (*1969) ♀ | [[eagarthóir scannán]]<br/>[[eagarthóir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]] | data-sort-value="1969" | 1969-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1964826|Q1964826]] | 2 |- | [[Pauline Curley]] | [[Íomhá:Pauline Curley - Rotterdam Marathon 2008 (2411527348) (cropped).jpg|center|40px]] | reathaí maratóin Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-10 | | [[Biorra]] | | [[:d:Q7155002|Q7155002]] | 2 |- | [[Aileen Convery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1969) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1969" | 1969-07-10 | | | | [[:d:Q29059727|Q29059727]] | 2 |- | [[Maria Coleman]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] mairnéalach (*1969) ♀ | [[mairnéalach]] | data-sort-value="1969" | 1969-07-21 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q56065668|Q56065668]] | 1 |- | [[Teresa Duffy]] | | Cianreathaí (*1969) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1969" | 1969-07-16 | | | | [[:d:Q97670856|Q97670856]] | 1 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] aisteoir stáitse agus aisteoir scannáin (*1970) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q1051060|Q1051060]] | 2 |- | [[Siobhán Hoey]] | | bean spóirt Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-17 | | | | [[:d:Q7525309|Q7525309]] | 2 |- | [[Keelin Fox]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q15729982|Q15729982]] | 2 |- | [[Tanya Cooke]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q27503287|Q27503287]] | 1 |- | [[Claire Russell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q27503304|Q27503304]] | 0 |- | [[Katy McCandless]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1970" | 1970-06-22 | | | | [[:d:Q42954570|Q42954570]] | 2 |- | [[Breda Dennehy-Willis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cianreathaí (*1970) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q43016830|Q43016830]] | 1 |- | [[Elaine Kiely]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65027970|Q65027970]] | 0 |- | [[Angela Carr]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65554172|Q65554172]] | 0 |- | [[Annette Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65554187|Q65554187]] | 0 |- | [[Amy Mallon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cóitseálaí cispheile agus cispheileadóir (*1970) ♀ | [[cóitseálaí cispheile]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | | | | [[:d:Q104093537|Q104093537]] | 1 |- | [[Amira Casar]] | [[Íomhá:Amira Casar Call Me By Your Name Photo Call Berlinale 2017.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Francach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1971" | 1971-05-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q271553|Q271553]] | 28 |- | [[Claire Henderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-08 | | | | [[:d:Q1094805|Q1094805]] | 2 |- | [[Jayne Plunkett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-10 | | | | [[:d:Q1636158|Q1636158]] | 2 |- | [[Susan Smith-Walsh]] | [[Íomhá:Susan Smith-Walsh in 1996.jpg|center|40px]] | cliathreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-14 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q7648401|Q7648401]] | 2 |- | [[Sinéad Delahunty]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1971" | 1971-02-12 | | [[Contae Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q16209027|Q16209027]] | 2 |- | [[Anna McPartlin]] | | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q562441|Q562441]] | 4 |- | [[Alexandria Sharpe]] | [[Íomhá:Alex Sharpe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-04 | | | | [[:d:Q636386|Q636386]] | 11 |- | [[Bronagh Gallagher]] | [[Íomhá:Bronagh Gallagher.jpg|center|40px]] | aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-26 | | [[Doire]] | | [[:d:Q2926038|Q2926038]] | 12 |- | [[Sharon Foley]] | | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-20 | | | | [[:d:Q7490056|Q7490056]] | 2 |- | [[Christine Kiely]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1972) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-15 | | | | [[:d:Q135386316|Q135386316]] | 0 |- | [[Sonya McGinn]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-17 | | [[Binn Éadair]] | | [[:d:Q1603815|Q1603815]] | 5 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[rothaí spóirt]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1973" | 1973-08-23 | | | | [[:d:Q16224339|Q16224339]] | 1 |- | [[Sarah Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-03 | | | | [[:d:Q32375569|Q32375569]] | 3 |- | [[Carmel Kissane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1973) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-09 | | | | [[:d:Q135382829|Q135382829]] | 0 |- | [[Kelly Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1973) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-06 | | | | [[:d:Q135385380|Q135385380]] | 0 |- | [[Olivia O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1973) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-09 | | | | [[:d:Q135386317|Q135386317]] | 0 |- | [[Victoria Smurfit]] | [[Íomhá:Victoria Smurfit 2016.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q127333|Q127333]] | 18 |- | [[Lorraine Pilkington]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q467567|Q467567]] | 10 |- | [[Alex Barclay]] | [[Íomhá:Alex Barclay 2010.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[scríbhneoir coirscéalta]]<br/>[[iriseoir]]<br/>[[údar]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q517660|Q517660]] | 9 |- | [[Lisa McDonald]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-09 | | [[Contae Loch Garman]] | | [[:d:Q1827764|Q1827764]] | 2 |- | [[Jennifer Walshe]] | [[Íomhá:Jennifer Walshe MX IL.jpg|center|40px]] | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[leabhrógaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2313131|Q2313131]] | 9 |- | [[Órlagh Fallon]] | | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[amhránaí ceoldrámaíochta]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-08-24 | | [[Cnoc an Eanaigh]] | | [[:d:Q2447901|Q2447901]] | 12 |- | [[Camille O'Sullivan]] | | aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[péintéir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ailtire]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-30 | | [[Londain]] | | [[:d:Q2935027|Q2935027]] | 5 |- | [[Eva Birthistle]] | [[Íomhá:Eva Birthistle in 2007.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Bré]] | | [[:d:Q3061229|Q3061229]] | 16 |- | [[Elisabeth Dermot Walsh]] | [[Íomhá:Elisabeth Dermot Walsh 2023.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus aisteoir scannáin (*1974) ♀ | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-15 | | [[Londain]] | | [[:d:Q3723180|Q3723180]] | 9 |- | [[Deirdre Gallagher]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-13 | | | | [[:d:Q5252565|Q5252565]] | 2 |- | [[Jenny McCauley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker (*1974) ♀ | [[mountain biker]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q17104427|Q17104427]] | 3 |- | [[Sarah Gillian Aherne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1974) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-25 | | | | [[:d:Q135385323|Q135385323]] | 0 |- | [[Tara Blaise]] | | ban-aisteoir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q2091210|Q2091210]] | 5 |- | [[Gráinne Hambly]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Contae Mhaigh Eo]] | | [[:d:Q3774226|Q3774226]] | 2 |- | [[Marie Davenport]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-24 | | [[Inis Díomáin]] | | [[:d:Q6762820|Q6762820]] | 1 |- | [[Maria McCambridge]] | [[Íomhá:Maria McCambridge Berlin 2015.jpg|center|40px]] | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16210935|Q16210935]] | 2 |- | [[Rosemary Ryan]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-08 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q22415175|Q22415175]] | 2 |- | [[Catherine O'Neill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1975) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-04 | | [[Ros Mhic Thriúin]] | | [[:d:Q27464978|Q27464978]] | 1 |- | [[Sarah Ennis]] | [[Íomhá:2025 European Eventing Championships 20250920 114320.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1975) ♀ | [[marcach]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-13 | | | | [[:d:Q56697421|Q56697421]] | 4 |- | [[Olive Loughnane]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-14 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q270214|Q270214]] | 17 |- | [[Gillian O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-21 | | [[Cill Airne]] | | [[:d:Q447794|Q447794]] | 14 |- | [[Natalia O'Shea]] | [[Íomhá:Helavisa5.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus teangeolaí Rúiseach | [[teangeolaí]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[cláirseoir]]<br/>[[cóiritheoir ceoil]] | data-sort-value="1976" | 1976-09-03 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q2378234|Q2378234]] | 10 |- | [[Sinéad Lynch]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1976" | 1976-09-30 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q7522382|Q7522382]] | 6 |- | [[Karen Shinkins]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-15 | | | | [[:d:Q11735683|Q11735683]] | 4 |- | [[Claire McCarthy]] | | reathaí fadraoin Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-29 | | | | [[:d:Q39073573|Q39073573]] | 1 |- | [[Giada Gray]] | [[Íomhá:Moritz A. Sachs und Giada Gray (1997).jpg|center|40px]] | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[déantóir scannán]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q62318|Q62318]] | 2 |- | [[Gemma Hayes]] | [[Íomhá:Gemma Hayes.png|center|40px]] | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-11 | | [[Béal Átha Póirín]] | | [[:d:Q273220|Q273220]] | 12 |- | [[Genevieve O'Reilly]] | [[Íomhá:Genevieve O'Reilly at a panel at the 2025 Star Wars Celebration in Japan (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q438161|Q438161]] | 21 |- | [[Eileen Walsh]] | [[Íomhá:Eileen Walsh at Berlinale 2024-1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1977" | 1977-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q517868|Q517868]] | 13 |- | [[Lisa Dwan]] | [[Íomhá:Lisa dwan 2022 1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-25 | | [[Coosan]] | | [[:d:Q1827725|Q1827725]] | 5 |- | [[Melanie Clark Pullen]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-02 | data-sort-value="2022" | 2022-03-29 | [[Bré]] | | [[:d:Q1918954|Q1918954]] | 7 |- | [[Brídín Ní Bhraonáin]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-20 | | [[Gaoth Dobhair]] | | [[:d:Q3247179|Q3247179]] | 6 |- | [[Caitriona Beggs]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-15 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5017933|Q5017933]] | 3 |- | [[Tarja Owens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker agus oistéapat (*1977) ♀ | [[mountain biker]]<br/>[[oistéapat]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-25 | | [[Cill Mhantáin]]<br/>[[Deilgne]] | | [[:d:Q17106405|Q17106405]] | 4 |- | [[Lindsay Armaou]] | [[Íomhá:Lindsay Armaou in Manchester.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] agus [[Aisteoir|aisteoir]] (fl. 1997–) (*1978) ♀; member of [[B*Witched]]; spouse of Lee Brennan | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1978" | 1978-12-18 | | [[an Aithin]] | | [[:d:Q2096443|Q2096443]] | 4 |- | [[Cathy Davey]] | [[Íomhá:Cathy Davey.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[giotáraí]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2942190|Q2942190]] | 4 |- | [[Rosie Fellner]] | [[Íomhá:RoomNextDoorBFILFFRFH191024 (10 of 159) (54080060222) (cropped).jpg|center|40px]] | aisteoir agus léiritheoir scannán | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] | | [[:d:Q3442638|Q3442638]] | 7 |- | [[Grainne Kierans]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-20 | | [[Droichead Átha]] | | [[:d:Q5593528|Q5593528]] | 3 |- | [[Stephanie Reilly]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-23 | | | | [[:d:Q7608378|Q7608378]] | 4 |- | [[Breege Connelly]] | [[Íomhá:Breege Connolly Rio2016.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1978) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-01 | | | | [[:d:Q26218407|Q26218407]] | 3 |- | [[Fiona Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | | [[:d:Q65554285|Q65554285]] | 0 |- | [[Pauline Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | | [[:d:Q65554524|Q65554524]] | 0 |- | [[Sinead Leahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-16 | | | | [[:d:Q135381706|Q135381706]] | 0 |- | [[Maureen Garvey]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-24 | | | | [[:d:Q135384932|Q135384932]] | 0 |- | [[Bernadette Flynn]] | [[Íomhá:Bernadette Flynn.jpg|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[damhsóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-01 | | [[An tAonach]] | | [[:d:Q445819|Q445819]] | 8 |- | [[Caroline Ryan]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 58.JPG|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-10 | | [[Baile Mhic Andáin]] | | [[:d:Q511066|Q511066]] | 10 |- | [[Emma Byrne]] | [[Íomhá:Emma Byrne 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-14 | | [[Léim an Bhradáin]] | | [[:d:Q533443|Q533443]] | 13 |- | [[Maite Kelly]] | [[Íomhá:Zimmer frei - der Abschied-2099.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[ceoltóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir ceolamharclannaíochta]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[oideoir]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-04 | | [[Beirlín Thiar]]<br/>[[Beirlín]] | | [[:d:Q1885940|Q1885940]] | 6 |- | [[Kelly Liggan]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1979" | 1979-02-05 | | [[an Spáinn]] | | [[:d:Q3194905|Q3194905]] | 10 |- | [[Máiréad Nesbitt]] | [[Íomhá:Mairead Nesbitt at MacQuarie Centre 02.jpg|center|40px]] | veidhleadóir Éireannach | [[veidhleadóir]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[classical violinist]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-18 | | [[Luachma]] | | [[:d:Q3300102|Q3300102]] | 14 |- | [[Ciara McCormack]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-29 | | [[North Vancouver]] | | [[:d:Q5119123|Q5119123]] | 4 |- | [[Denise Thomas]] | | peileadóir | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-22 | | | | [[:d:Q5257778|Q5257778]] | 2 |- | [[Ruth Kilkenny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | | | [[:d:Q65554558|Q65554558]] | 0 |- | [[Clare Flood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1980" | 1980s | | | | [[:d:Q518775|Q518775]] | 1 |- | [[Roisin McGettigan]] | | lúthchleasaí | [[reathaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-23 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q4966678|Q4966678]] | 5 |- | [[Ronnie Gibbons]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-16 | | [[Wandsworth]] | | [[:d:Q7365872|Q7365872]] | 4 |- | [[Ciara Sheehy]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q22002462|Q22002462]] | 1 |- | [[Lizzie Lee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1980) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-22 | | | | [[:d:Q26267482|Q26267482]] | 3 |- | [[Caitriona Farrell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | | [[:d:Q27763839|Q27763839]] | 0 |- | [[Jean Carroll]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q28233007|Q28233007]] | 4 |- | [[Lindsay Peat]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[imreoir sacair]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-11-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q42666501|Q42666501]] | 1 |- | [[Ann Marie McGlynn]] | | Cianreathaí (*1980) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-22 | | | | [[:d:Q102401300|Q102401300]] | 1 |- | [[Siobhan Kilkenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-17 | | | | [[:d:Q119539359|Q119539359]] | 0 |- | [[Susan Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-17 | | | | [[:d:Q119548345|Q119548345]] | 1 |- | [[Lynda Guy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-21 | | | | [[:d:Q135381707|Q135381707]] | 0 |- | [[Derval O'Rourke]] | [[Íomhá:Derval O'Rourke Barcelona2010.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q269905|Q269905]] | 20 |- | [[Roberta Howett]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1249563|Q1249563]] | 3 |- | [[Bing Huang]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Shenyang]] | | [[:d:Q1408084|Q1408084]] | 2 |- | [[Rebecca Codd]] | [[Íomhá:Rebecca Codd.JPG|center|40px]] | galfaire Éireannach | [[galfaire]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-25 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q1871491|Q1871491]] | 3 |- | [[Eileen O'Keeffe]] | | caiteoir oird Éireannach | [[caiteoir oird]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-31 | | | | [[:d:Q2741358|Q2741358]] | 5 |- | [[Yvonne Tracy]] | [[Íomhá:Yvonne Tracy at the Emirates Stadium, London - 20090524.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-27 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q3574236|Q3574236]] | 8 |- | [[Ailis McSweeney]] | | rábálaí | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981<br/>1983-10-04 | | | | [[:d:Q4697077|Q4697077]] | 1 |- | [[Jenny McDonough]] | [[Íomhá:Jenny McDonough.JPG|center|40px]] | imreoir haca Éireannach | [[imreoir haca]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-23 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q6179391|Q6179391]] | 1 |- | [[Michelle Carey]] | [[Íomhá:Michelle Carey (athlete) (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-20<br/>1981-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6836951|Q6836951]] | 6 |- | [[Jennifer O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-09 | | | | [[:d:Q11724189|Q11724189]] | 1 |- | [[Judy Reynolds]] | [[Íomhá:Judy Reynolds, 2014 (cropped).JPG|center|40px]] | marcach eachraíochta | [[dressage rider]] | data-sort-value="1981" | 1981-06-11 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q19518281|Q19518281]] | 4 |- | [[Kerry O'Flaherty]] | [[Íomhá:10068 Kerry O'Flaherty.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-15 | | [[Baile Nua na hArda]] | | [[:d:Q20967858|Q20967858]] | 7 |- | [[Melanie Späth]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 60.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1981" | 1981-06-16 | | [[Flensburg]] | | [[:d:Q21197651|Q21197651]] | 5 |- | [[Emily Maher]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-02 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q22002445|Q22002445]] | 2 |- | [[Lisa Lynas]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-03 | | | | [[:d:Q27267562|Q27267562]] | 1 |- | [[Martina McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1981) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-27 | | | | [[:d:Q39270831|Q39270831]] | 1 |- | [[Suzanne Kenealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1981) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q43289629|Q43289629]] | 3 |- | [[Emma Louise Griffin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1981) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-23 | | | | [[:d:Q135386149|Q135386149]] | 0 |- | [[Wallis Bird]] | [[Íomhá:Wallisbird2007.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-29 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q444966|Q444966]] | 10 |- | [[Deirdre Ryan]] | [[Íomhá:RyanDeirdre 2012.jpg|center|40px]] | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-01 | | [[Dún Droma]] | | [[:d:Q518463|Q518463]] | 7 |- | [[Eimear Mullan]] | [[Íomhá:Eimear Mullan Ironman 70.3 Austria 2012.jpg|center|40px]] | trí-atlanaí Éireannach | [[trí-atlanaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-21 | | [[Port Stíobhaird]] | | [[:d:Q1279348|Q1279348]] | 5 |- | [[Rachel Neylan]] | [[Íomhá:Women's road race - Rio 2016 (28783792620).jpg|center|40px]] | rothaí Astrálach | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-09 | | [[Sydney]] | | [[:d:Q2125227|Q2125227]] | 14 |- | [[Lynn Hilary]] | | amhránaí agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2420865|Q2420865]] | 12 |- | [[Mary Cullen]] | | reathaí meánraoin agus fadraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-17 | | | | [[:d:Q4943747|Q4943747]] | 6 |- | [[Marian Heffernan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q6761898|Q6761898]] | 5 |- | [[Michelle Walsh]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-02 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6837287|Q6837287]] | 3 |- | [[Deirdre Byrne]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-21 | | | | [[:d:Q25936076|Q25936076]] | 2 |- | [[Michelle Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-26 | | | | [[:d:Q119544512|Q119544512]] | 0 |- | [[Niamh Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-08 | | | | [[:d:Q119547098|Q119547098]] | 0 |- | [[Kate Maher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-21 | | | | [[:d:Q119553910|Q119553910]] | 0 |- | [[Amanda Mary O'Regan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-26 | | | | [[:d:Q135382828|Q135382828]] | 0 |- | [[Caroline Jane Nixon]] | | [[An Astráil|Astrálach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-24 | | | | [[:d:Q135383846|Q135383846]] | 0 |- | [[Jennifer Coady]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-07 | | | | [[:d:Q135385145|Q135385145]] | 0 |- | [[Niamh Marie Furey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-10 | | | | [[:d:Q135386143|Q135386143]] | 0 |- | [[Muirissa Ann Galway]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-10 | | | | [[:d:Q135386145|Q135386145]] | 0 |- | [[Michelle Deirdre Canavan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-22 | | | | [[:d:Q135386146|Q135386146]] | 0 |- | [[Neasa O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-30 | | | | [[:d:Q135386147|Q135386147]] | 0 |- | [[April Maria Cahalane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-20 | | | | [[:d:Q135386148|Q135386148]] | 0 |- | [[Katie McGrath]] | [[Íomhá:Heroes Assemble IMG 9226 (42762338021).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-03 | | [[Áth na Fuinseoige]] | | [[:d:Q253440|Q253440]] | 43 |- | [[Carly Smithson]] | [[Íomhá:Carly Smithson in parade.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q292301|Q292301]] | 16 |- | [[Ava Hutchinson]] | [[Íomhá:Ava Hutchinson - 2012 Olympics marathon.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4827385|Q4827385]] | 4 |- | [[Hannah Craig]] | [[Íomhá:Slalom canoeing 2012 Olympics W K1 IRL Hannah Craig.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*1983) ♀ | [[canúálaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-10 | | | | [[:d:Q5648813|Q5648813]] | 2 |- | [[Stef Curtis]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1983" | 1983-12-05 | | [[Briostó]] | | [[:d:Q7605993|Q7605993]] | 4 |- | [[Aoife Hoey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus bobshleamhnóir (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[bobshleamhnóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-06 | | [[Cúil an tSúdaire]] | | [[:d:Q7905573|Q7905573]] | 5 |- | [[Zoë Brown]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-15 | | | | [[:d:Q9392042|Q9392042]] | 1 |- | [[Cecelia Joyce]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-07-25 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q12978229|Q12978229]] | 7 |- | [[Kim Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-24 | | | | [[:d:Q119537533|Q119537533]] | 0 |- | [[Mary Fox]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-08 | | [[Fairview Park]] | | [[:d:Q119562828|Q119562828]] | 0 |- | [[Mellissa Prunty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-25 | | | | [[:d:Q135385143|Q135385143]] | 0 |- | [[Miriam Liston]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-04 | | | | [[:d:Q135385144|Q135385144]] | 0 |- | [[Selina Martina McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-02 | | | | [[:d:Q135386554|Q135386554]] | 0 |- | [[Helena Catherine Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-12 | | | | [[:d:Q135386555|Q135386555]] | 0 |- | [[Orla Maria Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-19 | | | | [[:d:Q135386556|Q135386556]] | 0 |- | [[Annmarie Martina Healy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-03 | | | | [[:d:Q135386557|Q135386557]] | 0 |- | [[Faye Hartigan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-22 | | | | [[:d:Q135386558|Q135386558]] | 0 |- | [[Maire Bernadette Guiney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-30 | | | | [[:d:Q135386559|Q135386559]] | 0 |- | [[Nora-Jane Noone]] | [[Íomhá:Nora-Jane Noone at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-08 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q292107|Q292107]] | 13 |- | [[Joanne Cuddihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q458353|Q458353]] | 7 |- | [[Leanne Moore]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-24 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q945587|Q945587]] | 4 |- | [[Ruth Kearney]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-11 | | [[Lambeth]] | | [[:d:Q1535775|Q1535775]] | 10 |- | [[Charlene McKenna]] | [[Íomhá:Charlene McKenna (2008).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-26 | | [[Glasloch]] | | [[:d:Q2957880|Q2957880]] | 12 |- | [[Fionnuala McCormack]] | [[Íomhá:Fionnuala Britton Velenje 2011.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus cianreathaí (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3072729|Q3072729]] | 11 |- | [[Niamh Briggs]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-30 | | [[Dún na Mainistreach]] | | [[:d:Q3339465|Q3339465]] | 2 |- | [[Rosie Foley]] | [[Íomhá:Rosie foley limbo pic.jpg|center|40px]] | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | | [[:d:Q3442640|Q3442640]] | 1 |- | [[Shannon McDonnell]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-28 | | [[Orland Park]] | | [[:d:Q7488908|Q7488908]] | 3 |- | [[Siobhan Byrne]] | | pionsóir Oilimpeach | [[pionsóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | data-sort-value="1984" | 1984-08-13 | | [[Ostfildern]] | | [[:d:Q7525288|Q7525288]] | 2 |- | [[Gillian Búrc]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-08-28 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q17859745|Q17859745]] | 1 |- | [[Lydia Gurley]] | [[Íomhá:2016 2017 UCI Track World Cup Apeldoorn 226.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] raonrothaí (*1984) ♀ | [[raonrothaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-09 | | [[Baile Átha an Rí]] | | [[:d:Q27517415|Q27517415]] | 9 |- | [[Monika Gedvilaite]] | | Imreoir fichille (*1984) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-16 | | | | [[:d:Q28479153|Q28479153]] | 0 |- | [[Sandra Lynch]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | | [[:d:Q65554564|Q65554564]] | 0 |- | [[Donna Marie Buckley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-10 | | | | [[:d:Q135384128|Q135384128]] | 0 |- | [[Jennifer Anne Maher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-15 | | | | [[:d:Q135385017|Q135385017]] | 0 |- | [[Jennifer Ann Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-26 | | | | [[:d:Q135385018|Q135385018]] | 0 |- | [[Margaret Bourke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-30 | | | | [[:d:Q135385019|Q135385019]] | 0 |- | [[Grainne Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-12-19 | | | | [[:d:Q135385020|Q135385020]] | 0 |- | [[Mairead Finnegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-25 | | | | [[:d:Q135385021|Q135385021]] | 0 |- | [[Lynn Jones]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-20 | | | | [[:d:Q135385022|Q135385022]] | 0 |- | [[Niamh Mullally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1984) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-04 | | | | [[:d:Q135385023|Q135385023]] | 0 |- | [[Rachel Wyse]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] láithreoir teilifíse agus marcach (*1985) ♀; spouse of Tim Gredley | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[marcach]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-22 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1568896|Q1568896]] | 3 |- | [[Natalie Britton]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2165668|Q2165668]] | 0 |- | [[Kirsten McGarry]] | | sciálaí Alpach Éireannach | [[sciálaí Alpach]]<br/>[[sciálaí saorstíle]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-25 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q2780652|Q2780652]] | 6 |- | [[Claire Bergin]] | | bobshleamhnóir Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5125145|Q5125145]] | 5 |- | [[Marie Curtin]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-07 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q6762814|Q6762814]] | 3 |- | [[Caroline O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | | | [[:d:Q65554212|Q65554212]] | 0 |- | [[Emer Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-14 | | | | [[:d:Q119567267|Q119567267]] | 0 |- | [[Eavan Judith Morrissey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-10 | | | | [[:d:Q135385420|Q135385420]] | 0 |- | [[Aine Mary O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-12 | | | | [[:d:Q135385421|Q135385421]] | 0 |- | [[Carol Anne O'Donovan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-03-13 | | | | [[:d:Q135385425|Q135385425]] | 0 |- | [[Vivienne Hilary Shaw]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-03-12 | | | | [[:d:Q135385426|Q135385426]] | 0 |- | [[Saragh Jane O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-03-05 | | | | [[:d:Q135385427|Q135385427]] | 0 |- | [[Mary Ellen Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-12 | | | | [[:d:Q135385428|Q135385428]] | 0 |- | [[Marie Antoinette Breen]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-13 | | | | [[:d:Q135385429|Q135385429]] | 0 |- | [[Aoife Elizabeth Roche]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-22 | | | | [[:d:Q135385430|Q135385430]] | 0 |- | [[Bridget Tara Brosnan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-10-21 | | | | [[:d:Q135385431|Q135385431]] | 0 |- | [[Sarah Mary Healy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-12 | | | | [[:d:Q135385432|Q135385432]] | 0 |- | [[Mischa Barton]] | [[Íomhá:Mischa Barton 2017.png|center|40px]] | aisteoir Briotanach-Meireacánach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir linbh]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-24 | | [[Hammersmith]] | | [[:d:Q207458|Q207458]] | 51 |- | [[Dominique McElligott]] | [[Íomhá:Dominique McElligott - Cannes.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q456651|Q456651]] | 28 |- | [[Fiona O'Sullivan]] | [[Íomhá:Fiona O'Sullivan in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair gairmiúil | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | | [[San Geronimo]] | | [[:d:Q4970710|Q4970710]] | 11 |- | [[Catriona Cuddihy]] | | lúthchleasaí | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-05 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q5053959|Q5053959]] | 2 |- | [[Sophie Perry]] | [[Íomhá:Sophie Perry.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1986) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-11 | | [[Brighton]] | | [[:d:Q7563050|Q7563050]] | 6 |- | [[Linda Byrne]] | [[Íomhá:Linda Byrne.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11756918|Q11756918]] | 7 |- | [[Rebecca Rolfe]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225377|Q16225377]] | 3 |- | [[Jennie King]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26804583|Q26804583]] | 3 |- | [[Jill Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1986) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27567873|Q27567873]] | 3 |- | [[Sarah McCormack]] | [[Íomhá:20120310-UK-Inter-County-Cross-Country-03555 (6826896314).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1986) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-19 | | [[Michigan]] | | [[:d:Q70926851|Q70926851]] | 2 |- | [[Sinead Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] ealaíontóir comhraic measctha (*1986) ♀ | [[ealaíontóir comhraic measctha]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-01 | | | | [[:d:Q86340580|Q86340580]] | 3 |- | [[Joanne Maire Ni Mhathuna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-02 | | | | [[:d:Q135381383|Q135381383]] | 0 |- | [[Cathy Grant]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-05 | | | | [[:d:Q135381384|Q135381384]] | 0 |- | [[Stephanie Teresa O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-01 | | | | [[:d:Q135382401|Q135382401]] | 0 |- | [[Janet Elisabeth Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-22 | | | | [[:d:Q135382413|Q135382413]] | 0 |- | [[Patricia McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-11 | | | | [[:d:Q135384028|Q135384028]] | 0 |- | [[Rebecca O'Mahony]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-07 | | | | [[:d:Q135384029|Q135384029]] | 0 |- | [[Kate Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-17 | | | | [[:d:Q135384032|Q135384032]] | 0 |- | [[Kellie Cahalane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-30 | | | | [[:d:Q135384033|Q135384033]] | 0 |- | [[Alison Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-21 | | | | [[:d:Q135384036|Q135384036]] | 0 |- | [[Brenda Lavelle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-26 | | | | [[:d:Q135384040|Q135384040]] | 0 |- | [[Mairead Kirby]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-31 | | | | [[:d:Q135384041|Q135384041]] | 0 |- | [[Almha O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | | | | [[:d:Q135384042|Q135384042]] | 0 |- | [[Joanne Mahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-02 | | | | [[:d:Q135384043|Q135384043]] | 0 |- | [[Nichola O'Toole]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-09 | | | | [[:d:Q135384044|Q135384044]] | 0 |- | [[Edel Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-28 | | | | [[:d:Q135384045|Q135384045]] | 0 |- | [[Patricia O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-27 | | | | [[:d:Q135384129|Q135384129]] | 0 |- | [[Lisa Colette Palmer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-04-28 | | | | [[:d:Q135384131|Q135384131]] | 0 |- | [[Jayne Wisener]] | [[Íomhá:Jayne Wisener.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-19 | | [[Baile Monaidh]] | | [[:d:Q387132|Q387132]] | 15 |- | [[Laura Izibor]] | [[Íomhá:Laura Izibor, 2008 (cropped).jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[Léiritheoir ceoil|léiritheoir ceirníní]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q437622|Q437622]] | 7 |- | [[Jenna O'Hea]] | [[Íomhá:Jenna O'Hea at day three of the Opals camp.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-06 | | [[Melbourne]] | | [[:d:Q622730|Q622730]] | 17 |- | [[Claire Brady]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-20<br/>1987-01-29 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1094778|Q1094778]] | 3 |- | [[Danielle Fox-Clarke]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1987" | 1987-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3014994|Q3014994]] | 2 |- | [[Tori Pena]] | [[Íomhá:Tori Pena.jpg|center|40px]] | léimneoir cuaille Meiriceánach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-30 | | [[Los Alamitos]] | | [[:d:Q7825761|Q7825761]] | 7 |- | [[Nicola Twohig]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-28 | | [[Manchain]] | | [[:d:Q10484148|Q10484148]] | 1 |- | [[Roseanne Galligan]] | [[Íomhá:Roseanne Galligan 2013.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-09 | | [[Droichead Nua]] | | [[:d:Q16209460|Q16209460]] | 2 |- | [[Nicola Sinnott]] | [[Íomhá:Nicola Sinnott.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-08-08 | | | | [[:d:Q22280384|Q22280384]] | 2 |- | [[Emma Beckett]] | [[Íomhá:Lewes FC Women 1 Watford Women 2 07 11 2021-526 (51661727617).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-29 | | [[Northampton]] | | [[:d:Q61827370|Q61827370]] | 4 |- | [[Louise Galvin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí, cispheileadóir agus fisiteiripeoir (*1987) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]]<br/>[[fisiteiripeoir]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-03 | | [[Fionnúig]] | | [[:d:Q78056158|Q78056158]] | 0 |- | [[Elaine O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-04 | | | | [[:d:Q135379955|Q135379955]] | 0 |- | [[Emma M. Mullane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-09 | | | | [[:d:Q135379956|Q135379956]] | 0 |- | [[Hansey Lucy Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-16 | | | | [[:d:Q135381381|Q135381381]] | 0 |- | [[Hannah Mary Coen]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-24 | | | | [[:d:Q135381385|Q135381385]] | 0 |- | [[Natasha Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-27 | | | | [[:d:Q135381842|Q135381842]] | 0 |- | [[Fiona Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-17 | | | | [[:d:Q135381843|Q135381843]] | 0 |- | [[Kelly Johnston]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-05 | | | | [[:d:Q135381844|Q135381844]] | 0 |- | [[Kathryn Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-17 | | | | [[:d:Q135381845|Q135381845]] | 0 |- | [[Sheena Catherine Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-13 | | | | [[:d:Q135381846|Q135381846]] | 0 |- | [[Miriam Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-05 | | | | [[:d:Q135381847|Q135381847]] | 0 |- | [[Bernice Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-18 | | | | [[:d:Q135381848|Q135381848]] | 0 |- | [[Fiona Scally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-26 | | | | [[:d:Q135384536|Q135384536]] | 0 |- | [[Anne Marie Butler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-18 | | | | [[:d:Q135384537|Q135384537]] | 0 |- | [[Eileen O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-24 | | | | [[:d:Q135384538|Q135384538]] | 0 |- | [[Lorraine Dolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-27 | | | | [[:d:Q135384539|Q135384539]] | 0 |- | [[Julie Wilkins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-04 | | | | [[:d:Q135384542|Q135384542]] | 0 |- | [[Ailish O'Donoghue]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-18 | | | | [[:d:Q135384543|Q135384543]] | 0 |- | [[Emma Brady]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-16 | | | | [[:d:Q135384544|Q135384544]] | 0 |- | [[Genna Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-06 | | | | [[:d:Q135384545|Q135384545]] | 0 |- | [[Fiona Ward]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-19 | | | | [[:d:Q135384548|Q135384548]] | 0 |- | [[Sinéad Mulvey]] | [[Íomhá:Sinéad Mulvay.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aeróstach]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q255095|Q255095]] | 20 |- | [[Chloe Magee]] | [[Íomhá:Chloe & Sam Magee Irish Open Mixed Double Champions 2018.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-29 | | [[Ráth Bhoth]] | | [[:d:Q468589|Q468589]] | 12 |- | [[Méabh de Búrca]] | [[Íomhá:Meabh De Burca.jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q509493|Q509493]] | 5 |- | [[Erin Keery]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-16 | | | | [[:d:Q1354600|Q1354600]] | 2 |- | [[Julia Moriarty]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-03 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q6306589|Q6306589]] | 4 |- | [[Melanie Nocher]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-18 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q6811327|Q6811327]] | 5 |- | [[Kelly Proper]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-01 | | | | [[:d:Q11738678|Q11738678]] | 3 |- | [[Claire Tarplee]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-22 | | | | [[:d:Q15925883|Q15925883]] | 1 |- | [[Amy Kenealy]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224552|Q16224552]] | 4 |- | [[Amy Foster]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-02 | | | | [[:d:Q19560506|Q19560506]] | 2 |- | [[Hannah Lowry-O'Reilly]] | | Imreoir fichille (*1988) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-19 | | | | [[:d:Q28479756|Q28479756]] | 0 |- | [[Rachel Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-23 | | | | [[:d:Q119554958|Q119554958]] | 0 |- | [[Mairead Mcnally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-19 | | | | [[:d:Q119554997|Q119554997]] | 0 |- | [[Leah Westbrooks]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-19 | | | | [[:d:Q119557456|Q119557456]] | 0 |- | [[Sarah Louise McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-04 | | | | [[:d:Q135381219|Q135381219]] | 0 |- | [[Elaine Ann Stone]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-18 | | | | [[:d:Q135383157|Q135383157]] | 0 |- | [[Eimear Naughton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-28 | | | | [[:d:Q135383158|Q135383158]] | 0 |- | [[Aishling Ann Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-01 | | | | [[:d:Q135383161|Q135383161]] | 0 |- | [[Sarah Woods]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-27 | | | | [[:d:Q135383162|Q135383162]] | 0 |- | [[Rebecca Therese Woods]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-27 | | | | [[:d:Q135383163|Q135383163]] | 0 |- | [[Louise Gray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-27 | | | | [[:d:Q135383165|Q135383165]] | 0 |- | [[Naoise Feena Doran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-19 | | | | [[:d:Q135383166|Q135383166]] | 0 |- | [[Brenda Christina Riordan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-07-31 | | | | [[:d:Q135383169|Q135383169]] | 0 |- | [[Ciara Elizabeth Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-22 | | | | [[:d:Q135383174|Q135383174]] | 0 |- | [[Lynn Ferrari]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-24 | | | | [[:d:Q135384540|Q135384540]] | 0 |- | [[Fiona Marie Carrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-28 | | | | [[:d:Q135384546|Q135384546]] | 0 |- | [[Shauna Marie O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-20 | | | | [[:d:Q135384547|Q135384547]] | 0 |- | [[Chloë Agnew]] | [[Íomhá:Chloë Agnew at Macquarie Shopping Centre, Sydney.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2228268|Q2228268]] | 17 |- | [[Lisa Kearney]] | [[Íomhá:Lisa Kearney on WIMPS TV.jpg|center|40px]] | cleachtóir júdó Éireannach | [[cleachtóir júdó]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-27 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q2260724|Q2260724]] | 5 |- | [[Emma Britt Waldron]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Mainicín faisin|mainicín]] (*1989) ♀ | [[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q3724627|Q3724627]] | 1 |- | [[Ciara Horne]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 333.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-07 | | [[Harrow, Londain|Harrow]] | | [[:d:Q5119121|Q5119121]] | 15 |- | [[Jessie Barr]] | | lúthchleasaí | [[rábálaí]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-24 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q6187612|Q6187612]] | 5 |- | [[Laura Reynolds]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-21<br/>1989-01-20 | | | | [[:d:Q6499354|Q6499354]] | 3 |- | [[Orla Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-21 | | [[Droichead na Scuab]] | | [[:d:Q7102982|Q7102982]] | 2 |- | [[Kate McKenna]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224853|Q16224853]] | 3 |- | [[Jenny Murphy]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[rugby sevens player]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-30 | | | | [[:d:Q18126994|Q18126994]] | 2 |- | [[Michelle Finn]] | [[Íomhá:2019-09-01 ISTAF 2019 2000 m steeplechase (Martin Rulsch) 43 (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-16<br/>1989-12-16 | | | | [[:d:Q20967861|Q20967861]] | 6 |- | [[Sara Louise Treacy]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-22 | | | | [[:d:Q20967862|Q20967862]] | 5 |- | [[Kelly Murphy]] | [[Íomhá:2024 UEC Track Elite European Championships 130.jpg|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[rothaí spóirt]]<br/>[[eolaí néarchórais]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-03 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q33083846|Q33083846]] | 7 |- | [[Lauren Delany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1989) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q78081373|Q78081373]] | 2 |- | [[Jessica Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-26 | | | | [[:d:Q119567488|Q119567488]] | 0 |- | [[Megan Tice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-06 | | | | [[:d:Q120221286|Q120221286]] | 0 |- | [[Lisa McGill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135380034|Q135380034]] | 0 |- | [[Elaine C. Caffrey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135380037|Q135380037]] | 0 |- | [[Colleen McInerney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135382206|Q135382206]] | 0 |- | [[Aine McKenna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-23 | | | | [[:d:Q135382207|Q135382207]] | 0 |- | [[Julie Angelina Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-21 | | | | [[:d:Q135382208|Q135382208]] | 0 |- | [[Susan Elise Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135382209|Q135382209]] | 0 |- | [[Ellevyn Winifred Irwin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-06 | | | | [[:d:Q135383170|Q135383170]] | 0 |- | [[Deirbhile Blanaid O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-16 | | | | [[:d:Q135383171|Q135383171]] | 0 |- | [[Emma Kathleen Dyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-29 | | | | [[:d:Q135383173|Q135383173]] | 0 |- | [[Rozanna Purcell]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-03 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q1046271|Q1046271]] | 6 |- | [[Aisling Cooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1990) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-27 | | [[Dumhach Thrá]] | | [[:d:Q4699199|Q4699199]] | 3 |- | [[Ruesha Littlejohn]] | [[Íomhá:Ruesha Littlejohn in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-03 | | [[Glaschú]] | | [[:d:Q7377860|Q7377860]] | 11 |- | [[Ciara Everard]] | [[Íomhá:09277 Ciara Everard.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1990) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-10 | | | | [[:d:Q9192214|Q9192214]] | 6 |- | [[Claire Lambe]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11690739|Q11690739]] | 5 |- | [[Melissa Scott-Hayward]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1990) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225439|Q16225439]] | 2 |- | [[Robyn Stewart]] | [[Íomhá:2017 UEC Track Elite European Championships 412.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1990) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-10 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q27517186|Q27517186]] | 4 |- | [[Niamh Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1990) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-26 | | | | [[:d:Q39814817|Q39814817]] | 1 |- | [[Fionnuala Ross]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1990) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-05 | | | | [[:d:Q69863936|Q69863936]] | 0 |- | [[Orla O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q74239854|Q74239854]] | 1 |- | [[Laura Shaughnessy]] | | Cianreathaí (*1990) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1990" | 1990-06-19 | | | | [[:d:Q98550189|Q98550189]] | 1 |- | [[Sinead O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | | | | [[:d:Q119553438|Q119553438]] | 0 |- | [[Alexandra Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-23 | | | | [[:d:Q119568422|Q119568422]] | 0 |- | [[Claire Rockall]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-07 | | | | [[:d:Q119568822|Q119568822]] | 0 |- | [[Danielle O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135367014|Q135367014]] | 0 |- | [[Rhiannon Bernadette McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-16 | | | | [[:d:Q135378320|Q135378320]] | 0 |- | [[Emma Marron]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-21 | | | | [[:d:Q135378321|Q135378321]] | 0 |- | [[Méabh Malone]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-01 | | | | [[:d:Q135378322|Q135378322]] | 0 |- | [[Ciara Louise Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-28 | | | | [[:d:Q135378323|Q135378323]] | 0 |- | [[Shelly Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-27 | | | | [[:d:Q135378324|Q135378324]] | 0 |- | [[Erica C. Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135380031|Q135380031]] | 0 |- | [[Cathy Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-16 | | | | [[:d:Q135380035|Q135380035]] | 0 |- | [[Christine O'Gorman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-10-28 | | | | [[:d:Q135381052|Q135381052]] | 0 |- | [[Christina Ann Newton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-08 | | | | [[:d:Q135381053|Q135381053]] | 0 |- | [[Michelle Louise Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-01 | | | | [[:d:Q135381055|Q135381055]] | 0 |- | [[Beth Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135381056|Q135381056]] | 0 |- | [[Eimear Mary Mairtin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-10-03 | | | | [[:d:Q135381058|Q135381058]] | 0 |- | [[Caroline Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-25 | | | | [[:d:Q135381059|Q135381059]] | 0 |- | [[Kerrie Marie Dore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-14 | | | | [[:d:Q135381060|Q135381060]] | 0 |- | [[Valerie O'Driscoll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135382205|Q135382205]] | 0 |- | [[Clara Peters]] | [[Íomhá:European 2011 Clara PETERS.jpg|center|40px]] | scátálaí fíorach Éireannach | [[scátálaí fíorach]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-19 | | [[Essen]] | | [[:d:Q4360258|Q4360258]] | 5 |- | [[Lynsey McCullough]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-01 | | [[Aontroim (baile)]] | | [[:d:Q6709499|Q6709499]] | 1 |- | [[Emma Flanagan]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-07 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16211337|Q16211337]] | 4 |- | [[Cherelle Khassal]] | [[Íomhá:Cherelle Khassal (23697437213).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-09 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q22087349|Q22087349]] | 4 |- | [[Alice Kunek]] | [[Íomhá:Alice Kunek - Perth Lynx.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach (1991-) | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-06 | | [[Box Hill]] | | [[:d:Q24452204|Q24452204]] | 10 |- | [[Laura Boylan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1991) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-16 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q29981448|Q29981448]] | 3 |- | [[Sinéad Denny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1991) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-05 | | | | [[:d:Q69863080|Q69863080]] | 0 |- | [[Aoife McDermott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1991) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-04 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q78047998|Q78047998]] | 1 |- | [[Hannah Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-29 | | | | [[:d:Q119564024|Q119564024]] | 0 |- | [[Aine O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-28 | | | | [[:d:Q135367015|Q135367015]] | 0 |- | [[Fiona O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-27 | | | | [[:d:Q135370906|Q135370906]] | 0 |- | [[Emma J. Sherwood]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-17 | | | | [[:d:Q135379981|Q135379981]] | 0 |- | [[Tracey M. Power]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-04 | | | | [[:d:Q135379982|Q135379982]] | 0 |- | [[Stephanie O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-25 | | | | [[:d:Q135379983|Q135379983]] | 0 |- | [[Carol A. McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-22 | | | | [[:d:Q135379987|Q135379987]] | 0 |- | [[Sinead Chambers]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q15712412|Q15712412]] | 4 |- | [[Christine McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí agus rábálaí (*1992) ♀ | [[cliathreathaí]]<br/>[[rábálaí]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-06 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q25939025|Q25939025]] | 2 |- | [[Poornima Menon Jayadev]] | | Imreoir fichille (*1992) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | | | [[:d:Q28479758|Q28479758]] | 0 |- | [[Naomi Carroll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair, imreoir haca, imreoir peile Gaelaí agus camogie player (*1992) ♀ | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir haca]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[camogie player]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-13 | | [[Contae an Chláir]] | | [[:d:Q57313561|Q57313561]] | 3 |- | [[Claire Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-06-21 | | | | [[:d:Q69812429|Q69812429]] | 0 |- | [[Joan Healy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-30 | | | | [[:d:Q69814488|Q69814488]] | 1 |- | [[Catherine McManus]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-09 | | | | [[:d:Q69819917|Q69819917]] | 0 |- | [[Casey Grace]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-14 | | | | [[:d:Q119554596|Q119554596]] | 0 |- | [[Tessa Josephine Solan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-19 | | | | [[:d:Q135378015|Q135378015]] | 0 |- | [[Lorraine Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-24 | | | | [[:d:Q135378016|Q135378016]] | 0 |- | [[Nichola Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378017|Q135378017]] | 0 |- | [[Louise Mary O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | | | [[:d:Q135378019|Q135378019]] | 0 |- | [[Rebecca Teresa Nagle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378020|Q135378020]] | 0 |- | [[Kate Mary McDaid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-18 | | | | [[:d:Q135378021|Q135378021]] | 0 |- | [[Rebecca F. O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-25 | | | | [[:d:Q135379984|Q135379984]] | 0 |- | [[Emily M. O'Callaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-07 | | | | [[:d:Q135379985|Q135379985]] | 0 |- | [[Katie B. Kilbride]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-06 | | | | [[:d:Q135379988|Q135379988]] | 0 |- | [[Catriona M. Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-16 | | | | [[:d:Q135379989|Q135379989]] | 0 |- | [[Sinead Deegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-13 | | | | [[:d:Q135379990|Q135379990]] | 0 |- | [[Eimhear M. Browne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-07 | | | | [[:d:Q135379991|Q135379991]] | 0 |- | [[Amy Bowtell]] | | imreoir leadóige | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q4749116|Q4749116]] | 7 |- | [[Katie Kirk]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] rábálaí (*1993) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1993" | 1993-11-05 | | | | [[:d:Q11737414|Q11737414]] | 1 |- | [[Ciara Grant]] | [[Íomhá:Ciara Grant WUG.jpg|center|40px]] | peileadóir | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir futsal]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-11 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q15960851|Q15960851]] | 8 |- | [[Michaela Walsh]] | | dornálaí as Béal Feirste | [[dornálaí]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-05 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q18218166|Q18218166]] | 6 |- | [[Siobhán Killeen]] | | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[imreoir futsal]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-15 | | | | [[:d:Q22278600|Q22278600]] | 1 |- | [[Lois Roche]] | [[Íomhá:Lois Roche Lewes FC Women 2 Charlton Ath Women 0 17 10 2021-82 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-18 | | [[Londain]] | | [[:d:Q24150945|Q24150945]] | 5 |- | [[Cliodhna Moloney-MacDonald]] | [[Íomhá:2025 Rugby World Cup (Women) - Ireland vs Spain 20250831 120716 Cliodhna Moloney.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus baincéir (*1993) ♀; spouse of Claudia Frances Moloney-MacDonald | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[baincéir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-31 | | [[Cill Chonla]] | | [[:d:Q42666676|Q42666676]] | 3 |- | [[Clare Cryan]] | [[Íomhá:Clare Cryan Kyiv 2019.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*1993) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | | | | [[:d:Q65553526|Q65553526]] | 3 |- | [[Emma Mitchell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-02 | | | | [[:d:Q69812822|Q69812822]] | 0 |- | [[Mary Mulhare]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-14 | | | | [[:d:Q115739743|Q115739743]] | 1 |- | [[Clodagh Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | | | [[:d:Q119542677|Q119542677]] | 0 |- | [[Éabhnait Deborah Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-08 | | | | [[:d:Q135376728|Q135376728]] | 0 |- | [[Rheanne Marie O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-24 | | | | [[:d:Q135376730|Q135376730]] | 0 |- | [[Ciara Patricia Newell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-17 | | | | [[:d:Q135376733|Q135376733]] | 0 |- | [[Lauren Marie Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-06 | | | | [[:d:Q135376734|Q135376734]] | 0 |- | [[Laoise Maria Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-19 | | | | [[:d:Q135376735|Q135376735]] | 0 |- | [[Laura Catriona Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-11-24 | | | | [[:d:Q135376736|Q135376736]] | 0 |- | [[Karen Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-23 | | | | [[:d:Q135376737|Q135376737]] | 0 |- | [[Méabh Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-16 | | | | [[:d:Q135376739|Q135376739]] | 0 |- | [[Marrianna Patricia C. Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-09 | | | | [[:d:Q135378014|Q135378014]] | 0 |- | [[Erika Emma O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-06 | | | | [[:d:Q135378018|Q135378018]] | 0 |- | [[Chelsea Jones]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | | | [[:d:Q2377423|Q2377423]] | 0 |- | [[Phoebe Prince]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scoláire (1994–2010) ♀ | [[scoláire]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-24 | data-sort-value="2010" | 2010-01-14 | [[Bedford]] | [[South Hadley]] | [[:d:Q3304893|Q3304893]] | 6 |- | [[Kate Veale]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-05 | | [[Tulach Mhór]] | | [[:d:Q11737264|Q11737264]] | 2 |- | [[Caroline Black]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1994" | 1994-03-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q15971927|Q15971927]] | 5 |- | [[Phil Healy]] | [[Íomhá:Womens 400m (46526965474) (cropped).jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-19 | | [[Béal Átha Fhínín]] | | [[:d:Q25999744|Q25999744]] | 7 |- | [[Niamh McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí (*1994) ♀ | [[lúthchleasaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-04 | | [[Contae Chorcaí]] | | [[:d:Q26905471|Q26905471]] | 2 |- | [[Karina Campbell]] | | Imreoir fichille (*1994) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-19 | | | | [[:d:Q28470777|Q28470777]] | 0 |- | [[Victoria Bell]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-22 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q48618566|Q48618566]] | 4 |- | [[Alice Sharpe]] | [[Íomhá:2019 UEC Track Elite European Championships 132.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1994) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-03 | | | | [[:d:Q55361867|Q55361867]] | 9 |- | [[Alli Palisch]] | [[Íomhá:Alli Murphy Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-528 (50943521133) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1994) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-13 | | [[Plano, Texas|Plano]] | | [[:d:Q56285209|Q56285209]] | 4 |- | [[Shona Heaslip]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q69820877|Q69820877]] | 0 |- | [[Philippa Rogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-04 | | | | [[:d:Q69861835|Q69861835]] | 0 |- | [[Leah Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí (*1994) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-27 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q78051289|Q78051289]] | 1 |- | [[Eimear Twomey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-05 | | | | [[:d:Q135375110|Q135375110]] | 0 |- | [[Amy Louise Russell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-02 | | | | [[:d:Q135375111|Q135375111]] | 0 |- | [[Ciara Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q135375114|Q135375114]] | 0 |- | [[Sorcha Maire McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-04 | | | | [[:d:Q135375115|Q135375115]] | 0 |- | [[Leanne McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-29 | | | | [[:d:Q135375116|Q135375116]] | 0 |- | [[Laura Hoffman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-29 | | | | [[:d:Q135375118|Q135375118]] | 0 |- | [[Deirdre Ann Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-16 | | | | [[:d:Q135375120|Q135375120]] | 0 |- | [[Michelle Clarke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-03 | | | | [[:d:Q135375123|Q135375123]] | 0 |- | [[Rebecca Barker]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-08-02 | | | | [[:d:Q135375124|Q135375124]] | 0 |- | [[Ailish O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-01 | | | | [[:d:Q135376732|Q135376732]] | 0 |- | [[Cliona Niamh Máirtín]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-26 | | | | [[:d:Q135376738|Q135376738]] | 0 |- | [[Sycerika McMahon]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-11 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q3979013|Q3979013]] | 7 |- | [[Carolane Soucisse]] | [[Íomhá:2018 Autumn Classic International - Soucisse & Firus (cropped) - Soucisse.jpg|center|40px]] | damhsóir oighir Ceanadach | [[ice dancer]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-10 | | [[Châteauguay]] | | [[:d:Q24860514|Q24860514]] | 5 |- | [[Aoife Mannion]] | [[Íomhá:Aoife Mannion BCLFC 2015 (22147891741) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1995) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-24 | | [[Solihull]] | | [[:d:Q25714012|Q25714012]] | 12 |- | [[Ellen Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1995) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26899011|Q26899011]] | 3 |- | [[Síofra Cléirigh Büttner]] | [[Íomhá:Síofra Cléirigh Büttner 2017.jpg|center|40px]] | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q35349110|Q35349110]] | 5 |- | [[Gráinne Walsh]] | | dornálaí Éireannach | [[dornálaí]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-13 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q65091953|Q65091953]] | 4 |- | [[Greta Streimikyte]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí parailimpeach (*1995) ♀ | [[lúthchleasaí parailimpeach]] | data-sort-value="1995" | 1995-08-24 | | [[Vilnias]] | | [[:d:Q89343978|Q89343978]] | 3 |- | [[Sarah Jane Hearne]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | | | [[:d:Q104843000|Q104843000]] | 0 |- | [[Fiona Murtagh]] | [[Íomhá:Rowing at the 2020 Summer Olympics (Ireland).jpeg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomróir (*1995) ♀ | [[iomróir]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q105925700|Q105925700]] | 11 |- | [[Ioana Gelip]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1995" | 1995-01-16 | | | | [[:d:Q109418259|Q109418259]] | 0 |- | [[Rachel Boyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q110991850|Q110991850]] | 0 |- | [[Cliodhna Manning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-26 | | | | [[:d:Q117007428|Q117007428]] | 1 |- | [[Emily Haggard-Kearney]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta, reathaí maratóin agus cianreathaí (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[reathaí maratóin]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1995" | 1995-11-10 | | | | [[:d:Q126883212|Q126883212]] | 0 |- | [[Amy Waters]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-08-13 | | | | [[:d:Q135367016|Q135367016]] | 0 |- | [[Jennifer Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-10 | | | | [[:d:Q135373959|Q135373959]] | 0 |- | [[Jessica Blue O Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-11 | | | | [[:d:Q135373960|Q135373960]] | 0 |- | [[Aedin O Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-27 | | | | [[:d:Q135373961|Q135373961]] | 0 |- | [[Lorna McNamee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-01 | | | | [[:d:Q135373963|Q135373963]] | 0 |- | [[Orla Keoghegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-21 | | | | [[:d:Q135373964|Q135373964]] | 0 |- | [[Shannon Farrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-09 | | | | [[:d:Q135373965|Q135373965]] | 0 |- | [[Erin Leigh Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-30 | | | | [[:d:Q135373966|Q135373966]] | 0 |- | [[Aileen Verona Crowley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-05-04 | | | | [[:d:Q135373968|Q135373968]] | 0 |- | [[Katie Ann Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-01-14 | | | | [[:d:Q135375112|Q135375112]] | 0 |- | [[Samantha Massey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-28 | | | | [[:d:Q135375117|Q135375117]] | 0 |- | [[Lauren Kelly Falvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q135375122|Q135375122]] | 0 |- | [[Emma Bolger]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q520262|Q520262]] | 10 |- | [[Laoise Murray]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1996" | 1996-08-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3826973|Q3826973]] | 3 |- | [[Mary C. Cain]] | | reathaí meánraoin Meiriceánach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-03 | | [[Bronxville]] | | [[:d:Q6779145|Q6779145]] | 10 |- | [[Florence Bell]] | | sciálaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-05 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q15910753|Q15910753]] | 4 |- | [[Alannah Stephenson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q17457943|Q17457943]] | 3 |- | [[Tham Nguyen]] | [[Íomhá:Tham Nguyen at the 2023 World Weightlifting Championships training hall.webp|center|40px]] | Tógálaí meáchain (*1996) ♀ | [[tógálaí meáchain]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-15 | | | | [[:d:Q26132016|Q26132016]] | 4 |- | [[Alanna Lally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-30 | | | | [[:d:Q69860533|Q69860533]] | 1 |- | [[Fiona Mangan]] | [[Íomhá:Fiona Mangan - Présentation TCFIA 2025.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-16 | | | | [[:d:Q106575388|Q106575388]] | 5 |- | [[Megan Armitage]] | [[Íomhá:Grand Prix de Chambéry (Megan Armitage - Montagne).JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1996" | 1996-08-12 | | | | [[:d:Q108532712|Q108532712]] | 6 |- | [[Linda Djougang]] | [[Íomhá:Linda Djougang 15Apr2023.jpg|center|40px]] | [[Camarún|Camarúnach]] imreoir rugbaí (*1996) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-17 | | [[Camarún]] | | [[:d:Q108540653|Q108540653]] | 3 |- | [[Georgie Hartigan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-01 | | | | [[:d:Q115674773|Q115674773]] | 1 |- | [[Allison McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q119547267|Q119547267]] | 0 |- | [[Edel Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-22 | | | | [[:d:Q119560495|Q119560495]] | 0 |- | [[Kelly McGrory]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-24 | | | | [[:d:Q121879328|Q121879328]] | 3 |- | [[Róisín Harrison]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q121879839|Q121879839]] | 2 |- | [[Susie Berry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1996) ♀ | [[marcach]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-01 | | | | [[:d:Q130313509|Q130313509]] | 2 |- | [[Megan Connolly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-06 | | | | [[:d:Q135366913|Q135366913]] | 0 |- | [[Ciara Mary McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135366914|Q135366914]] | 0 |- | [[Caoimhe Rita Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-23 | | | | [[:d:Q135366915|Q135366915]] | 0 |- | [[Nadine Cheryl Rice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-07-29 | | | | [[:d:Q135366916|Q135366916]] | 0 |- | [[Holli Anna Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-02 | | | | [[:d:Q135366917|Q135366917]] | 0 |- | [[Meadhbh Helen Campbell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-04-26 | | | | [[:d:Q135370468|Q135370468]] | 0 |- | [[Ruth Mary Leavey]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-25 | | | | [[:d:Q135370469|Q135370469]] | 0 |- | [[Aoibheann Ann Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-24 | | | | [[:d:Q135370470|Q135370470]] | 0 |- | [[Hannah Eileen McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135370471|Q135370471]] | 0 |- | [[Lauren Jane Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-12 | | | | [[:d:Q135370472|Q135370472]] | 0 |- | [[Kate Emma O'Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-08 | | | | [[:d:Q135370473|Q135370473]] | 0 |- | [[Aoife Catherine Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-04 | | | | [[:d:Q135370474|Q135370474]] | 0 |- | [[Eve Ellen M. O'Mahoney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-29 | | | | [[:d:Q135370475|Q135370475]] | 0 |- | [[Lesley Ann Wilkinson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-16 | | | | [[:d:Q135370476|Q135370476]] | 0 |- | [[Lisa Teresa Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-22 | | | | [[:d:Q135373962|Q135373962]] | 0 |- | [[Megan Connolly]] | [[Íomhá:Megan Connolly 2015 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-07 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q21708017|Q21708017]] | 12 |- | [[Rachael Darragh]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-24 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q26786740|Q26786740]] | 6 |- | [[Sophie MacMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1997) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29947005|Q29947005]] | 8 |- | [[Sara Boyle]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q30230598|Q30230598]] | 1 |- | [[Amy Broadhurst]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-17 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q60182060|Q60182060]] | 3 |- | [[Aoife O'Rourke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-02 | | [[An Caisleán Riabhach]] | | [[:d:Q66934867|Q66934867]] | 8 |- | [[Marissa Sheva]] | [[Íomhá:Marissa Sheva.jpg|center|40px]] | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[imreoir sacair]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-22 | | [[Sellersville]] | | [[:d:Q98093517|Q98093517]] | 7 |- | [[Elsa Desmond]] | [[Íomhá:2018-11-21 Rennrodel-Weltcup Innsbruck-Igls StP 5311 LR10 by Stepro.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] luger agus medical student (*1997) ♀ | [[luger]]<br/>[[medical student]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-06 | | [[Buckingham]] | | [[:d:Q103259948|Q103259948]] | 5 |- | [[Sophie Becker]] | [[Íomhá:Womens 400m (47247595181).jpg|center|40px]] | Rábálaí (*1997) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-16 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q105782960|Q105782960]] | 7 |- | [[Kate Doherty]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-27 | | | | [[:d:Q106712794|Q106712794]] | 1 |- | [[Eilish Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | | | [[:d:Q107472430|Q107472430]] | 5 |- | [[Roisin Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-02 | | | | [[:d:Q115739741|Q115739741]] | 2 |- | [[Bridget Herlihy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-31 | | | | [[:d:Q119539970|Q119539970]] | 0 |- | [[Maura Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-27 | | | | [[:d:Q119541214|Q119541214]] | 0 |- | [[Anna Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-06-18 | | | | [[:d:Q119551659|Q119551659]] | 0 |- | [[Aoife Anne O'Halloran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-05 | | | | [[:d:Q135365106|Q135365106]] | 0 |- | [[Princess Elizabeth Adeogun]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-10 | | | | [[:d:Q135367093|Q135367093]] | 0 |- | [[Tia Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-02 | | | | [[:d:Q135368530|Q135368530]] | 0 |- | [[Hayley Nicole Lenihan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-19 | | | | [[:d:Q135368531|Q135368531]] | 0 |- | [[Julie Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-10 | | | | [[:d:Q135368532|Q135368532]] | 0 |- | [[Liadan Tobin-Schnittger]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-10 | | | | [[:d:Q135371775|Q135371775]] | 0 |- | [[Courtney Anne Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-06-16 | | | | [[:d:Q135371776|Q135371776]] | 0 |- | [[Aoife Mary Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-30 | | | | [[:d:Q135371777|Q135371777]] | 0 |- | [[Sarah Marie Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-10-02 | | | | [[:d:Q135371778|Q135371778]] | 0 |- | [[Aislinn Finola O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-10-24 | | | | [[:d:Q135371779|Q135371779]] | 0 |- | [[Aisling Catriona McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-01 | | | | [[:d:Q135371780|Q135371780]] | 0 |- | [[Sarah Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-24 | | | | [[:d:Q135371781|Q135371781]] | 0 |- | [[Hollie Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-30 | | | | [[:d:Q135371782|Q135371782]] | 0 |- | [[Shannen Sandra Holbrook]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-24 | | | | [[:d:Q135371783|Q135371783]] | 0 |- | [[Olivia Margaret Dupuy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-27 | | | | [[:d:Q135371784|Q135371784]] | 0 |- | [[Kelly Sarah Diggin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-05 | | | | [[:d:Q135371785|Q135371785]] | 0 |- | [[Caoimhe Ann Blennerhassett]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-15 | | | | [[:d:Q135371786|Q135371786]] | 0 |- | [[Ellis O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] gleacaí ealaíonta (*1998) ♀ | [[gleacaí ealaíonta]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-23 | | [[Kent]] | | [[:d:Q23887651|Q23887651]] | 2 |- | [[Michaela Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-17 | | | | [[:d:Q51098390|Q51098390]] | 2 |- | [[Anna Kerrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1998) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-10 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q64148448|Q64148448]] | 3 |- | [[Elizabeth Morland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-03 | | | | [[:d:Q69815287|Q69815287]] | 0 |- | [[Mia Griffin]] | [[Íomhá:2019 UEC Track Elite European Championships 135.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1998) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | | [[An Gleann Mór]] | | [[:d:Q86458131|Q86458131]] | 8 |- | [[Nadia Power]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-11 | | | | [[:d:Q92433328|Q92433328]] | 4 |- | [[Eleanor Ryan-Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*1998) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-14 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q97654611|Q97654611]] | 1 |- | [[Sarah Quinn]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-08 | | | | [[:d:Q106712933|Q106712933]] | 1 |- | [[Anna Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-21 | | | | [[:d:Q119543104|Q119543104]] | 0 |- | [[Saoirse Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-30 | | | | [[:d:Q119553574|Q119553574]] | 0 |- | [[Fiona Everard]] | | Cianreathaí (*1998) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | | | [[:d:Q123502237|Q123502237]] | 2 |- | [[Jennifer Lehane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1998) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-08-19 | | | | [[:d:Q126487392|Q126487392]] | 2 |- | [[Kathy Baker]] | | Imreoir rugbaí (*1998) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-23 | | | | [[:d:Q128765068|Q128765068]] | 3 |- | [[Alison Jane Cleary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-13 | | | | [[:d:Q135365098|Q135365098]] | 0 |- | [[Laura Anne Fortune]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-23 | | | | [[:d:Q135365099|Q135365099]] | 0 |- | [[Katie Joanna Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-02 | | | | [[:d:Q135365102|Q135365102]] | 0 |- | [[Ciara Catherine Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-19 | | | | [[:d:Q135365103|Q135365103]] | 0 |- | [[Chloe Gina Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-21 | | | | [[:d:Q135365105|Q135365105]] | 0 |- | [[Anna Marie Brennan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-06 | | | | [[:d:Q135365107|Q135365107]] | 0 |- | [[Aleksandra Joanna Macheta]] | | [[An Pholainn|Polannach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135366449|Q135366449]] | 0 |- | [[Verity Jade Gunn O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-07 | | | | [[:d:Q135370232|Q135370232]] | 0 |- | [[Rachel Alexandra Leavy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135370235|Q135370235]] | 0 |- | [[Olivia Ann Reid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-27 | | | | [[:d:Q135370236|Q135370236]] | 0 |- | [[Jenny Rachael Morrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-11-12 | | | | [[:d:Q135370238|Q135370238]] | 0 |- | [[Annie Fanning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-16 | | | | [[:d:Q135370239|Q135370239]] | 0 |- | [[Billie Jean Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-23 | | | | [[:d:Q135370241|Q135370241]] | 0 |- | [[Catherine Maria Connaire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | | | | [[:d:Q135370242|Q135370242]] | 0 |- | [[Áine McDonagh]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-08-28 | | | | [[:d:Q135370247|Q135370247]] | 1 |- | [[Elizabeth Mary McGonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-12 | | | | [[:d:Q135370249|Q135370249]] | 0 |- | [[Aoife Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-10 | | | | [[:d:Q135370251|Q135370251]] | 0 |- | [[Aisling Kindle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-09 | | | | [[:d:Q135370252|Q135370252]] | 0 |- | [[Aoife Beggs]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1999) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1999" | 1999-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29841599|Q29841599]] | 5 |- | [[Gina Akpe-Moses]] | [[Íomhá:Gina Akpe-Moses at the 2018 European Athletics Championships.jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-02-25 | | [[Lagos]] | | [[:d:Q33133524|Q33133524]] | 7 |- | [[Ciara Neville]] | [[Íomhá:Ciara Neville 2016.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1999) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1999" | 1999-10-14 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q50295760|Q50295760]] | 4 |- | [[Molly Scott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-30 | | [[Ceatharlach]] | | [[:d:Q55587528|Q55587528]] | 2 |- | [[Niamh Fogarty]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-16 | | | | [[:d:Q94578252|Q94578252]] | 2 |- | [[Aoife Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-14 | | | | [[:d:Q106712793|Q106712793]] | 1 |- | [[Michelle Carey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca (*1999) ♀ | [[imreoir haca]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-05 | | | | [[:d:Q108106507|Q108106507]] | 3 |- | [[Stephanie Cotter]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q108143260|Q108143260]] | 2 |- | [[Grace Casey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] caiteoir sleá (*1999) ♀ | [[caiteoir sleá]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-16 | | | | [[:d:Q109932829|Q109932829]] | 0 |- | [[Cathal Crosbie]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-12-09 | | | | [[:d:Q112131519|Q112131519]] | 1 |- | [[Sarah Leahy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-01 | | | | [[:d:Q113864305|Q113864305]] | 2 |- | [[Claire Melia]] | [[Íomhá:Baxi Ferrol - LDLC ASVEL Féminin 59.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-07-12 | | [[Mainistir Eimhín]] | | [[:d:Q119564054|Q119564054]] | 0 |- | [[Erin Riordan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1999) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-02 | | | | [[:d:Q128803241|Q128803241]] | 2 |- | [[Rachel Huijsdens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-23 | | | | [[:d:Q135367962|Q135367962]] | 0 |- | [[Maggie Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-10 | | | | [[:d:Q135367963|Q135367963]] | 0 |- | [[Mae-Therese Creane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-29 | | | | [[:d:Q135367964|Q135367964]] | 0 |- | [[Sorcha Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-18 | | | | [[:d:Q135367966|Q135367966]] | 0 |- | [[Amy Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-09 | | | | [[:d:Q135367967|Q135367967]] | 0 |- | [[Louise Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-10 | | | | [[:d:Q135367968|Q135367968]] | 0 |- | [[Amy Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-03 | | | | [[:d:Q135367970|Q135367970]] | 0 |- | [[Anne Condon]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] eolaí ríomhaireachta agus múinteoir ollscoile (*2000) ♀; Comhalta de chuid an ACM, Tulip Award in DNA Computing, Anita Borg Institute Women of Vision Awards agus Comhalta de Chumann Ríoga Cheanada; member of Cumann Ríoga Cheanada agus Association for Computing Machinery | [[eolaí ríomhaireachta]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q11489|Q11489]] | 3 |- | [[Tina Reynolds]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q514752|Q514752]] | 9 |- | [[Bernadette Ní Ghallchóir]] | | láithreoir teilifíse Éireannach | [[láithreoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Muineachán]] | | [[:d:Q822164|Q822164]] | 6 |- | [[Eibhlin Byrne]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1301175|Q1301175]] | 3 |- | [[Sophie Merry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]], [[Mainicín faisin|mainicín]], beochantóir, [[Aisteoir|aisteoir]] agus damhsóir (*2000) ♀ | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[beochantóir]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1348496|Q1348496]] | 2 |- | [[Janet Grogan]] | [[Íomhá:Janet Grogan (cropped).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí is scríbhneoir|amhránaí is scríbhneoir]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]] agus [[Amhránaí|amhránaí]] (fl. 2009–) (*2000) ♀ | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1424238|Q1424238]] | 4 |- | [[Maria Corrigan]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q1669568|Q1669568]] | 3 |- | [[Lisa Lambe]] | [[Íomhá:Lisa Lambe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1704246|Q1704246]] | 13 |- | [[Terry O'Flaherty]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1720409|Q1720409]] | 2 |- | [[Lise Hearns]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1827914|Q1827914]] | 1 |- | [[Liz Weir]] | | údar Éireannach | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1866600|Q1866600]] | 4 |- | [[Méav Ní Mhaolchatha]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3268425|Q3268425]] | 8 |- | [[Rebecca Stokell]] | | cruicéadaí Éireannach | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29891153|Q29891153]] | 6 |- | [[Mona McSharry]] | [[Íomhá:Mona McSharry (IRL) 2018.jpg|center|40px]] | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-08-21 | | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] | | [[:d:Q33319799|Q33319799]] | 19 |- | [[Cara Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*2000) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-11-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q54861582|Q54861582]] | 6 |- | [[Sommer Lecky]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q69813606|Q69813606]] | 2 |- | [[Davicia Patterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-12-15 | | | | [[:d:Q69820489|Q69820489]] | 0 |- | [[Diana Mirza]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-16 | | | | [[:d:Q109383024|Q109383024]] | 1 |- | [[Lauren Roy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-09-25 | | | | [[:d:Q113864274|Q113864274]] | 2 |- | [[Bronagh Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-09-15 | | | | [[:d:Q119543792|Q119543792]] | 0 |- | [[Enya Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-08-31 | | | | [[:d:Q119550072|Q119550072]] | 0 |- | [[Eibhia Ni Mhuireagain]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2000" | 2000 | | | | [[:d:Q124424504|Q124424504]] | 0 |- | [[Lauren Cadden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-07 | | | | [[:d:Q126173619|Q126173619]] | 2 |- | [[Jodie McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-03 | | | | [[:d:Q126685911|Q126685911]] | 4 |- | [[Lynn Tunnah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q135363157|Q135363157]] | 0 |- | [[Annaliese Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-08 | | | | [[:d:Q135366286|Q135366286]] | 0 |- | [[Maeve Aine O'Seaghdha]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-07-26 | | | | [[:d:Q135366287|Q135366287]] | 0 |- | [[Alison Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-22 | | | | [[:d:Q135366288|Q135366288]] | 0 |- | [[Ella McCloskey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-07-20 | | | | [[:d:Q135366289|Q135366289]] | 0 |- | [[Maeve Patricia Cannon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-15 | | | | [[:d:Q135366291|Q135366291]] | 0 |- | [[Nicole Patrice Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-13 | | | | [[:d:Q135366294|Q135366294]] | 0 |- | [[Niamh Christine Masterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-26 | | | | [[:d:Q135367965|Q135367965]] | 0 |- | [[Maeve Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-05-05 | | | | [[:d:Q135367969|Q135367969]] | 0 |- | [[Dayna Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-09 | | | | [[:d:Q135367973|Q135367973]] | 1 |- | [[Tyler Toland]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2001" | 2001-08-08 | | [[Baile Suingean]] | | [[:d:Q42666544|Q42666544]] | 6 |- | [[Lara Gillespie]] | [[Íomhá:2019 UCI Juniors Track World Championships 007.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*2001) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-21 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q52153640|Q52153640]] | 12 |- | [[Sophie O'Sullivan]] | [[Íomhá:Sophie O'Sullivan.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-23 | | | | [[:d:Q55425594|Q55425594]] | 5 |- | [[Alex Chan-Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-21 | | | | [[:d:Q55739862|Q55739862]] | 0 |- | [[Tanya Watson]] | [[Íomhá:2018-10-13 Jump 3 (Diving Girls 10m platform) at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–039.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*2001) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-24 | | [[Southampton]] | | [[:d:Q65675690|Q65675690]] | 5 |- | [[Niamh Coyne]] | [[Íomhá:2018-10-10 Swimming Girls' 100m Breaststroke Final at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–034.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-22 | | | | [[:d:Q65952719|Q65952719]] | 4 |- | [[Ciara Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-20 | | | | [[:d:Q119554443|Q119554443]] | 0 |- | [[Deborah Ogayemi]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-10-12 | | | | [[:d:Q119561035|Q119561035]] | 0 |- | [[Daina Moorehouse]] | [[Íomhá:2025 World Boxing Championships 20250906 102037 Daina Moorehouse (IRL).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*2001) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q126709567|Q126709567]] | 3 |- | [[Rachel McCann]] | | Rábálaí (*2001) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-26 | | | | [[:d:Q127785359|Q127785359]] | 2 |- | [[Ciara McGing]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-03-03 | | | | [[:d:Q128693679|Q128693679]] | 2 |- | [[Victoria Catterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-03-25 | | | | [[:d:Q128803156|Q128803156]] | 2 |- | [[Erin Healy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*2001) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-05 | | | | [[:d:Q135106443|Q135106443]] | 1 |- | [[Ciara Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-11-30 | | | | [[:d:Q135360972|Q135360972]] | 0 |- | [[Eve Nealon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-25 | | | | [[:d:Q135363158|Q135363158]] | 0 |- | [[Katie Williamson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-05-11 | | | | [[:d:Q135364030|Q135364030]] | 0 |- | [[Alexandra Mary Mulligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-14 | | | | [[:d:Q135364031|Q135364031]] | 0 |- | [[Katie Niamh Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-19 | | | | [[:d:Q135364032|Q135364032]] | 0 |- | [[Lainey Nolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-19 | | | | [[:d:Q135364033|Q135364033]] | 0 |- | [[Mia Furlong]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-21 | | | | [[:d:Q135364034|Q135364034]] | 0 |- | [[Niamh Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-28 | | | | [[:d:Q135364035|Q135364035]] | 0 |- | [[Ciara Veronica White]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-01-15 | | | | [[:d:Q135364036|Q135364036]] | 0 |- | [[Anna Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-01-10 | | | | [[:d:Q135364037|Q135364037]] | 0 |- | [[Lauren Darcy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | | | [[:d:Q135364038|Q135364038]] | 0 |- | [[Abby Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-05 | | | | [[:d:Q135366295|Q135366295]] | 0 |- | [[Mavie Österreicher]] | | [[An Ostair|Ostarach]] imreoir leadóige (*2002) ♀ | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="2002" | 2002-04-05 | | [[an Ostair]] | | [[:d:Q57242668|Q57242668]] | 4 |- | [[Emily Kraft]] | [[Íomhá:Emily Kraft Lewes FC Women (52384339143).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach (2002-) | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-18 | | [[Frankfurt]] | | [[:d:Q60713591|Q60713591]] | 6 |- | [[Alexandra Troy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2002" | 2002-03-07 | | | | [[:d:Q65554597|Q65554597]] | 0 |- | [[Emma Austin]] | [[Íomhá:2020-01-14 Alpine skiing at the 2020 Winter Youth Olympics – Women's Slalom (Martin Rulsch) 335.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] sciálaí Alpach (*2002) ♀ | [[sciálaí Alpach]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-31 | | | | [[:d:Q81901202|Q81901202]] | 2 |- | [[Melisa Filis]] | [[Íomhá:Melisa Filis 2019.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*2002) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-30 | | [[Essex]] | | [[:d:Q83196933|Q83196933]] | 5 |- | [[Michaela Corcoran]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] lúthchleasaí (*2002) ♀ | [[lúthchleasaí]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-07 | | [[Houston, Texas|Houston]] | | [[:d:Q90898291|Q90898291]] | 3 |- | [[Adeyemi Talabi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-25 | | | | [[:d:Q113864217|Q113864217]] | 1 |- | [[Sabhbh Edwards Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-17 | | | | [[:d:Q119549084|Q119549084]] | 0 |- | [[Erin Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-16 | | | | [[:d:Q119550959|Q119550959]] | 0 |- | [[Maria Godden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2002) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-31 | | | | [[:d:Q124671917|Q124671917]] | 1 |- | [[Laura Mooney]] | [[Íomhá:Laura Mooney 01.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2002" | 2002 | | | | [[:d:Q126623596|Q126623596]] | 2 |- | [[Madison Corcoran]] | [[Íomhá:2022 ICF Canoe Slalom World Championships - Madison Corcoran - Ireland - by 2eight - 9SC6114.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*2002) ♀ | [[canúálaí]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-07 | | | | [[:d:Q127784722|Q127784722]] | 3 |- | [[Lauryn Homan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-20 | | | | [[:d:Q135356265|Q135356265]] | 0 |- | [[Sarah Flemming]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-06 | | | | [[:d:Q135358786|Q135358786]] | 0 |- | [[Jasmine Burke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-03-02 | | | | [[:d:Q135358788|Q135358788]] | 0 |- | [[Fatimah Akorede]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-03 | | | | [[:d:Q135362059|Q135362059]] | 0 |- | [[Gillian Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-05 | | | | [[:d:Q135362060|Q135362060]] | 0 |- | [[Sinead Boyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-01 | | | | [[:d:Q135362061|Q135362061]] | 0 |- | [[Siofra O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-10 | | | | [[:d:Q135362062|Q135362062]] | 0 |- | [[Abigail Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-28 | | | | [[:d:Q135362063|Q135362063]] | 0 |- | [[Kate Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-10-15 | | | | [[:d:Q135362064|Q135362064]] | 0 |- | [[Lisa Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-02 | | | | [[:d:Q135362170|Q135362170]] | 0 |- | [[Ciara Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-26 | | | | [[:d:Q135362171|Q135362171]] | 0 |- | [[Shauna Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-17 | | | | [[:d:Q135362172|Q135362172]] | 0 |- | [[Fiona McAdams]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-12 | | | | [[:d:Q65554282|Q65554282]] | 0 |- | [[Nicola Tuthill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus caiteoir oird (*2003) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[caiteoir oird]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-22 | | | | [[:d:Q115651644|Q115651644]] | 6 |- | [[Molly Moffitt]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-03-02 | | | | [[:d:Q119536967|Q119536967]] | 0 |- | [[Ella O'Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-09-29 | | | | [[:d:Q119554886|Q119554886]] | 0 |- | [[Paris McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-13 | | | | [[:d:Q119564680|Q119564680]] | 0 |- | [[Ellie Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135358579|Q135358579]] | 0 |- | [[Shannon Cunningham]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-06-19 | | | | [[:d:Q135359457|Q135359457]] | 0 |- | [[Rebecca Anne Hynes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-21 | | | | [[:d:Q135359458|Q135359458]] | 0 |- | [[Emma Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135359460|Q135359460]] | 0 |- | [[Casey Mulvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-04-06 | | | | [[:d:Q135360144|Q135360144]] | 0 |- | [[Miah Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-04-19 | | | | [[:d:Q135360147|Q135360147]] | 0 |- | [[Kara McCleane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-23 | | | | [[:d:Q135360148|Q135360148]] | 0 |- | [[Kate Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-07-09 | | | | [[:d:Q135360149|Q135360149]] | 0 |- | [[Sinead Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-13 | | | | [[:d:Q135360151|Q135360151]] | 0 |- | [[Sophie Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-03-25 | | | | [[:d:Q135360152|Q135360152]] | 0 |- | [[Hazel Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-22 | | | | [[:d:Q135362040|Q135362040]] | 0 |- | [[Elizabeth Golding]] | | Scátálaí fíorach (*2004) ♀ | [[scátálaí fíorach]] | data-sort-value="2004" | 2004-09-28 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q56395775|Q56395775]] | 0 |- | [[Jenna Slattery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*2004) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2004" | 2004-03-17 | | | | [[:d:Q98090913|Q98090913]] | 0 |- | [[Amy Duggan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-08-16 | | | | [[:d:Q119540104|Q119540104]] | 0 |- | [[Maeve O'Neill]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2004" | 2004-03-09 | | | | [[:d:Q122806335|Q122806335]] | 2 |- | [[Kate O'Connell]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2004" | 2004-08-11 | | | | [[:d:Q122808599|Q122808599]] | 1 |- | [[Orla Dullaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-16 | | | | [[:d:Q135352415|Q135352415]] | 0 |- | [[Leilani Turner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-11-11 | | | | [[:d:Q135352416|Q135352416]] | 0 |- | [[Katie Flanagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-06-28 | | | | [[:d:Q135353433|Q135353433]] | 0 |- | [[Emily Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-05-01 | | | | [[:d:Q135353434|Q135353434]] | 0 |- | [[Rachel Callery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-02-04 | | | | [[:d:Q135356074|Q135356074]] | 0 |- | [[Niamh Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-06-04 | | | | [[:d:Q135356077|Q135356077]] | 0 |- | [[Niamh O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-02-05 | | | | [[:d:Q135356078|Q135356078]] | 0 |- | [[Erica Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-09 | | | | [[:d:Q135356079|Q135356079]] | 0 |- | [[Micaiah Fubara]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-10 | | | | [[:d:Q135356080|Q135356080]] | 0 |- | [[Lucy Coogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135358581|Q135358581]] | 0 |- | [[Maria Kealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-07-02 | | | | [[:d:Q135359459|Q135359459]] | 0 |- | [[Tania Salvado-McCormack]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-03-18 | | | | [[:d:Q135360141|Q135360141]] | 0 |- | [[Michelle Ugwah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-07 | | | | [[:d:Q135360142|Q135360142]] | 0 |- | [[Sarah Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135360150|Q135360150]] | 0 |- | [[Trisha Kanyamarala]] | [[Íomhá:TrishaKanyamarala23.jpg|center|40px]] | [[An India|Indiach]] imreoir fichille (*2005) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2005" | 2005 | | | | [[:d:Q81826781|Q81826781]] | 3 |- | [[Ava Rochford]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q113302787|Q113302787]] | 1 |- | [[Elizabeth Ndudi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2005" | 2005-03-21 | | | | [[:d:Q121338851|Q121338851]] | 4 |- | [[Gandy Malou-Mamel]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q135352417|Q135352417]] | 1 |- | [[Emer Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-10-29 | | | | [[:d:Q135354136|Q135354136]] | 0 |- | [[Katie O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-11-26 | | | | [[:d:Q135354521|Q135354521]] | 0 |- | [[Rachel Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-21 | | | | [[:d:Q135358213|Q135358213]] | 0 |- | [[Alannah O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-07-17 | | | | [[:d:Q135358214|Q135358214]] | 0 |- | [[Priya Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-28 | | | | [[:d:Q135358215|Q135358215]] | 0 |- | [[Bree Shelley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-06-18 | | | | [[:d:Q135358239|Q135358239]] | 0 |- | [[Rebecca Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-08-17 | | | | [[:d:Q135358240|Q135358240]] | 0 |- | [[Isabelle McSweeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-07-18 | | | | [[:d:Q135358245|Q135358245]] | 0 |- | [[Emma Gribben]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-08 | | | | [[:d:Q135358246|Q135358246]] | 0 |- | [[Caitlin Gloeckner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-10-03 | | | | [[:d:Q135358247|Q135358247]] | 0 |- | [[Lucy Devoy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-03-09 | | | | [[:d:Q135358248|Q135358248]] | 0 |- | [[Sarah Courtney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-18 | | | | [[:d:Q135351864|Q135351864]] | 0 |- | [[Laura McFarland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-05-31 | | | | [[:d:Q135351865|Q135351865]] | 0 |- | [[Karolina Gierszal]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Pholainn|polannach]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-04-24 | | | | [[:d:Q135355491|Q135355491]] | 0 |- | [[Ava Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-21 | | | | [[:d:Q135355954|Q135355954]] | 0 |- | [[Clara Boyce]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-03 | | | | [[:d:Q135355996|Q135355996]] | 0 |- | [[Shannon Quigley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-25 | | | | [[:d:Q135356011|Q135356011]] | 0 |- | [[Kelly Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-31 | | | | [[:d:Q135356012|Q135356012]] | 0 |- | [[Grace Prenter]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-05 | | | | [[:d:Q135356014|Q135356014]] | 0 |- | [[Emma Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-23 | | | | [[:d:Q135356015|Q135356015]] | 0 |- | [[Caoimhe Gilligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-07 | | | | [[:d:Q135356017|Q135356017]] | 0 |- | [[Leah McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-06-02 | | | | [[:d:Q135358238|Q135358238]] | 0 |- | [[Aisling Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-11-23 | | | | [[:d:Q135358244|Q135358244]] | 0 |- | [[Shauna Curran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-02 | | | | [[:d:Q135358249|Q135358249]] | 0 |- | [[Rachel Bowdren]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-01 | | | | [[:d:Q135358250|Q135358250]] | 0 |- | [[Grace Davison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2007) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-08-26 | | | | [[:d:Q130220494|Q130220494]] | 2 |- | [[Lara Putar]] | | Imreoir fichille (*2007) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-12 | | | | [[:d:Q131767687|Q131767687]] | 0 |- | [[Una O'Brien]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-12-05 | | | | [[:d:Q135353330|Q135353330]] | 0 |- | [[Sophie Staunton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-03 | | | | [[:d:Q135353331|Q135353331]] | 0 |- | [[Riodhna McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-03-11 | | | | [[:d:Q135353332|Q135353332]] | 0 |- | [[Kira Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-09-21 | | | | [[:d:Q135353333|Q135353333]] | 0 |- | [[Sidney Quinn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2007) ♀; child of Kieran Quinn agus Jen Critchley | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-04-16 | | | | [[:d:Q135353335|Q135353335]] | 0 |- | [[Faye McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-05-08 | | | | [[:d:Q135353337|Q135353337]] | 0 |- | [[Andrea Jude]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An India|indiach]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-19 | | | | [[:d:Q135353338|Q135353338]] | 0 |- | [[Helena Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-12-18 | | | | [[:d:Q135356013|Q135356013]] | 0 |- | [[Ciara Brogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-10-16 | | | | [[:d:Q135356016|Q135356016]] | 0 |- | [[Amber Buchanan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2008" | 2008-05-21 | | | | [[:d:Q62393479|Q62393479]] | 0 |- | [[Naomi Farrington]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-04-23 | | | | [[:d:Q135352455|Q135352455]] | 0 |- | [[Muireann Teahan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-24 | | | | [[:d:Q135352456|Q135352456]] | 0 |- | [[Maebh Purtill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-06-10 | | | | [[:d:Q135352459|Q135352459]] | 0 |- | [[Lucy Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-12-19 | | | | [[:d:Q135352460|Q135352460]] | 0 |- | [[Katie Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-05-25 | | | | [[:d:Q135352464|Q135352464]] | 0 |- | [[Eabha Booth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-05 | | | | [[:d:Q135352465|Q135352465]] | 0 |- | [[Caoimhe Timmons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-14 | | | | [[:d:Q135352518|Q135352518]] | 0 |- | [[Abbie Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-23 | | | | [[:d:Q135352519|Q135352519]] | 0 |- | [[Kaitlyn Summers]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-18 | | | | [[:d:Q135353334|Q135353334]] | 0 |- | [[Francesca Kyamagero]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Uganda|ugandach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-11 | | | | [[:d:Q135353336|Q135353336]] | 0 |- | [[Aoibheann Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-01 | | | | [[:d:Q135353339|Q135353339]] | 0 |- | [[Madelyn Hartigan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-18 | | | | [[:d:Q135352457|Q135352457]] | 0 |- | [[Carmel Gunning]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[ceoleolaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[fliúiteadóir]] | | | [[An Ghaobhach]] | | [[:d:Q951887|Q951887]] | 2 |- | [[Rita Connolly]] | | amhránaí | [[amhránaí]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q956109|Q956109]] | 4 |- | [[Samthann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[File|file]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] (†739) ♀ | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | | data-sort-value="739" | 739-12-19 | | | [[:d:Q1278739|Q1278739]] | 4 |- | [[Juanita Wilson]] | | stiúrthóir scannán | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1710722|Q1710722]] | 7 |- | [[Mairéad Phelan]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q1941074|Q1941074]] | 1 |- | [[Vyvienne Long]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2069395|Q2069395]] | 4 |- | [[Teresa Kidd]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q2311088|Q2311088]] | 1 |- | [[Eleanor Shanley]] | [[Íomhá:Eleanor Shanly Paul Kelly Frankie Lane Dublin 2011.png|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2390709|Q2390709]] | 3 |- | [[Áine Furey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] ♀; child of Finbar Furey | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2528271|Q2528271]] | 2 |- | [[Maeve Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] veidhleadóir ♀ | [[veidhleadóir]] | | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q2541341|Q2541341]] | 2 |- | [[Rosena Horan]] | [[Íomhá:Rosena Horan.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cumadóir ♀ | [[cumadóir]] | | | | | [[:d:Q3442530|Q3442530]] | 1 |- | [[Mary Brannagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille ♀ | [[imreoir fichille]] | | | | | [[:d:Q110161410|Q110161410]] | 2 |- | [[Danielle Donegan]] | | Cianreathaí ♀ | [[cianreathaí]] | | | | | [[:d:Q125188525|Q125188525]] | 1 |- | [[Ava O'Connor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q125188526|Q125188526]] | 1 |} ---- &sum; 976 items. {{wikidata list end}} [[Catagóir:Mná Éireannacha|*]] fucbtzv7fy8nrctzhs900etd7cx6xly 0 103766 1316834 1287506 2026-06-05T10:02:40Z Eomurchadha 4240 1316834 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe an Chlub Aoife Ní Dhiarmada windeáil 2026-06-05 at 09.58.26.jpeg]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] exlqvdkm71bwkmylrfh82oeumf9ukks 1316835 1316834 2026-06-05T10:02:54Z Eomurchadha 4240 1316835 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe an Chlub Aoife Ní Dhiarmada windeáil 2026-06-05 at 09.58.26.jpeg|beag|]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] lypk7w1aboke26e2iuguhqs1xcrwwd8 1316836 1316835 2026-06-05T10:03:58Z Eomurchadha 4240 1316836 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] 4sli4logczj8x13ve1lu7hx1txkoxlx 1316837 1316836 2026-06-05T10:05:10Z Eomurchadha 4240 1316837 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Aoife_Ní_Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] s2u0jvqkyur44928vc9wr0z2r7joe4w 1316838 1316837 2026-06-05T10:05:20Z Eomurchadha 4240 1316838 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Aoife_Ní_Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]]]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] 2jpiyi0lhb9vf8kr922usvlq0lvbuhc 1316839 1316838 2026-06-05T10:05:36Z Eomurchadha 4240 1316839 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]]]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] npzkji8yryonla7nya4y8j1oxf0iy1z 1316840 1316839 2026-06-05T10:05:49Z Eomurchadha 4240 1316840 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] t1bvu85xu55u0ct2cey72tq3kj7awt3 1316841 1316840 2026-06-05T10:06:23Z Eomurchadha 4240 1316841 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|400x400px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]].|alt=Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] ik2qhftk8t17i96zhte4u0bgg43pnye 1316842 1316841 2026-06-05T10:06:49Z Eomurchadha 4240 1316842 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|333x333px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]].|alt=Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] 867s2825mtf8icbaac3elir2d88znem 1316843 1316842 2026-06-05T10:07:48Z Eomurchadha 4240 1316843 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|deas|333px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]].|alt=Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] kwhbwezsw561hrhsc2s1rc5j4ufr1ri 1316844 1316843 2026-06-05T10:08:31Z Eomurchadha 4240 1316844 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an [[sean-nós]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|mion|220px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]].|alt=Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] d1bbd3qtljxj5hg7oagrgbl8z91w9v5 1316845 1316844 2026-06-05T10:19:00Z Eomurchadha 4240 1316845 wikitext text/x-wiki Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge, an [[sean-nós|sean-nós,]] í an '''windeáil''' nó ''tochras/tochrais''. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus é nó í lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta. [[Íomhá:Amhránaithe_an_Chlub_Aoife_Ní_Dhiarmada_windeáil_2026-06-05_at_09.58.26.jpeg|mion|220px|Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag [[Amhránaithe an Chlub]].|alt=Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub]] Dar le [[Joe Éinniú]] go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://joeheaney.org/en/singing-9/|teideal=Singing (9) — Cartlann Sheosaimh Uí Éanaí|dátarochtana=2022-08-12}}</ref> Is féidir gur le [[Conamara]] is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantair eile leis. Is é atá ráite ag [[Lillis Ó Laoire]] faoi ná gur ''[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.'' Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an [[gramafón|ghramafóin]] (foinse de dhíth). Agallamh le h[[Antaine Ó Faracháin]] http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx <blockquote> AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois? PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu. </blockquote> Luadh an cleachtas i léirmheas le [[Seaghan Mac an tSionnaigh]] ar an scannán [[Song of Granite]] ''Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.''<ref>{{Cite journal|title=Saothar Ilteangach é|journal=Comhar|authorlink=Seaghan Mac an tSionnaigh|last=Mac an tSionnaigh|first=Seaghan|date=2018|issue=4|pages=24–26}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[catagóir:Amhránaíocht]] [[catagóir:An Sean-nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] 5uj5u0ljntbebdgl7jv8qjj4havxydv 0 106106 1316847 1289604 2026-06-05T11:34:01Z Eomurchadha 4240 1316847 wikitext text/x-wiki Is éard atá ar an leathanach seo ná '''Ráitis Cháiliúla de chuid [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]]'''. Foilsíodh cuid áirithe den liosta seo ar [[Tuairisc.ie]]. * Ní mhairfidh an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] gan an [[An Ghaeltacht|Ghaeltacht]] ach ní mhairfidh an Ghaeltacht ach oiread gan an Ghaeilge ar fud na h[[Éire|Éireann]]. * 'bheadh sé cho maith dhom a rá go gcreidim go bhfuil mé marfach—dúnmharfach b’fhéidir — i gceachtar den [[Teanga oifigiúil|dá theanga oifigiúil]]' - Ó Cadhain, [[Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca|Páipéir Bhána]], 34 * Sé dualgas lucht na Gaeilge a bheith ina [[Sóisialachas|sóisialaigh]]. ... Is mar a chéile agamsa ... pobal na Gaeilge a shlánú agus an Ghaeilge a shlánú. Ní féidir an slánú seo a dhéanamh ach le Athghabháil na hÉireann - seilbh na hÉireann agus a cuid maoine uilig a tabhairt ar ais do mhuintir na hÉireann. * Marach cho míréasúntach is bhí cine [[Gael]] ariamh anall is fadó imithe as an stair muid. * Ní hí fírinne na [[Litríocht|litríochta]] fírinne an tsaoil. (Ó Cadhain 1969: 10). * Sé an dóchas an mhaidhmiú chuartach, an chain detonation, a fheicim ariamh anall i stair na tíre. Na géaga giniúna: an dóchas ag gint an mhisnigh agus an misneach ag gint an ghnímh. * Ní mhairfidh an Ghaeilge agus an Béarla le chéile, ach an oiread agus a mhairfeadh cat agus luch i mbosca. * Maireann an dóchas fós mar go maireann an Ghaeltacht – más ar éigean féin é. * Dúirt Máirtín Ó Cadhain sa bhliain 1950: “tá gluaiseacht na Gaeilge ariamh dhá oiliúint ar phurgóidí na sean- ‘traidisiún’ agus ar uachtar reoite rómánsaíochta: [[Filleadh beag|seanchineálacha éadaigh]] (nó éadaigh a síltear a bheith ina seanchineál), seanoirnéis, sean-saoirsinn, seantithe, seandathúchán, [[Damhsa Gaelach|seandamhsaí]], [[Sean-nós (amhránaíocht)|seannós ceoil]], seanghnáis, [[An Caighdeán Oifigiúil#Caighdeánú an litrithe|seanlitriú]], [[Seanchaí|seanchaithe]], seanscéalta, seanfhilíocht an 18ú céad, gach abairt dá mhíofaire i gcruth seanfhocail, gach gné seanchailleachais” * Shamhail mé troid. * Ní le cantalóirí ná le hollúna ná leis an nGaeltacht an Ghaeilge. Is leis an gcine í. * Sí an Ghaeilge athghabháil na hÉireann, agus sí athghabháil na hÉireann slánú na Gaeilge. * An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol orm scaití, de mo bhuíochas. * Tá aois na Caillí Béarra agam, aois [[Brú na Bóinne|Bhrú na Bóinne]], aois na h[[An Eilit Mhór|eilite móire]]. Tá dhá mhíle bliain den [[Cráin|chráin]] bhréan sin arb í Éire í, ag dul timpeall i mo chluasa, i mo bhéal, i mo shúile, i mo cheann, i mo bhrionglóidí.' * Ba é an baile fearainn ba mhúnla don traidisiúntacht, don chomharsanúlacht, do chomhar agus do [[Meitheal|mheitheal]], d’obair trá agus portaigh, d’áthas agus do bhás. * Thosaigh [[Cois Fharraige]] ó bhreaclach go carraig mhaol, go caoláire go sruthán, go loch go sliabh, go haghaidh fir, mná agus linbh, dhá chruthú féin thiar ar chúl m’fhoraí dúinte. * Is mór an rud ag scríbhneoir aitheantas. É seo a chloisteáil ag dul thart dhom i b[[Páirc an Chrócaigh]] lá mórchluiche: ‘there goes [[Cré na Cille]]’. * Gach uair a bhfeiceann Aire Rialtais duine acu [feidhmeannaigh na Gaeilge] ina chóiriú cath, líonann a chroí lán de dhóchas agus de mheanmna, déarfaidh sé go bhfuil chuile shórt i saol na Gaeilge ar fheabhas agus codlóidh sé eadra eile ar an gcneá sin. * Cuid den chrann smola atá ar an nGaeilge go bhfuil chuile shórt dá mbaineann léi snaidhmthe le scolaíocht. * B’ionann na boicht agus lucht na Gaeilge. Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sular léigh mé an chéad fhocal den [[Séamus Ó Conghaile|Chonaolach]] ná de [[Das Kapital]]. * Go dtí go mbeidh chuile phost poiblí sa tír le fáil gan Béarla, ní bheidh cothrom faighte ag Gaeilgeoirí… * Caithfear an pholaitíocht bhrocach atá ag iarraidh chuile rud a chlaon chun na Ceathrúin Rua a chur ó rath. * Glacadh chomh dona le Cré na Cille nach bhfuil ach diomalú ama domsa a bheith ag gabháil don scríbhneoireacht. Dúirt gach léirmheas nach raibh mé in ann scríobh. * Ó bhó go deo nach ann a bheas an grammar. * B’éigean dom teanga nua a fhoghlaim ar scoil. Deireadh na múinteoirí gur Gaeilge gan ghraiméar a bhí agam. * Níl modh is fearr lena n-iontú ina mBéarlóirí ná an Ghaeilge atá ann a dhíreoiliú. * Dúirt sé sa bhliain 1960 - An Ghaeilge amháin an t-aon gheis a bhraithim orm féin mar Éireannach leis na blianta. * Dúirt sé uair gur “i gcomhthionól fuinniúil fuinte” a tógadh é agus go raibh an t-aicmeachas ina dhlúthchuid den chomhthonól sin. * “Bhí an smaoineamh seo téaltaithe i m’intinn sular fhág mé an Ghaeltacht ná ar chuala mé caint ar Mharx ná ar an gConaolach ariamh …Mar thar áit ar bith in Éirinn bhí an t-idirdhealú aicmeach, an class distinction, suntasach sa nGaeltacht…Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sular léigh mé an chéad fhocal den Chonaolach ná de Das Kapital. Agus nuair a léigh thuig mé ar an bpointe céard é…” * “Mé féin an t-aon duine a casadh orm de chomhchumannach ná eile a léigh An Caipiteal le Karl Marx ó thús go deireadh ,” * Mhol sé Clár Cumannach Mharx agus Engels. “Dóchas, ardú meanma agus …feabhsú saoil do na milliúin ó shin é,” a dúirt sé. * “Is Marxach mise. Ní fhágann sin nach sórt Críostaí mé… ní miste dhom a rá go dtugaim buíochas do Dhia go raibh [[Karl Marx]] ann. Leis an rún buíochais nó míbhuíochais a thapú, ní miste dhom a rá go dtugaim buíochas do Dhia go raibh Karl Marx ann.” Sliocht as caint dar teideal 'Dúnmharfóirí na Gaeltachta' a thug Ó Cadhain i mBéal Feirste in 1965. Caint neamhfhoilsithe (Luaite ag [[Aindrias Ó Cathasaigh]] ina leabhar ar Ó Cadhain, Cadhnaíocht) * "Maidir le fealsúnacht na gcomhchumannach agus an séana atá ann ar an gCreideamh Críostaí … Ní léar dhom gur cuid riachtanach den chomhchumannachas é sin.” * Sé dualgas lucht na Gaeilge a bheith ina sóisialaigh. Siad lucht labhartha na Gaeilge sa nGaeltacht an aicme is direoile agus is buailte den mhuintir seo againn in Éirinn. Is mar a chéile agamsa, an aicme sin, pobal na Gaeilge, a shlánú agus an Ghaeilge a shlánú. Ní féidir an slánú seo a dhéanamh ach le Athghabháil na hÉireann – seilbh na hÉireann agus a cuid maoine uilig a thabhairt ar ais do mhuintir na hÉireann. Is ionann mar sin liom an Réabhlóid is gá chun na hAthghabhála sin agus slánú na Gaeilge. Mar sin gníomh ar bith a bhorrfas le meanmna phobal na Gaeilge is cuid agus cuid thábhachtach den Athghabháil é. ''[[Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar strae (paimfléad)]]'' (1969) * Ní hé amháin gur chóir do lucht na Gaeilge a bheith páirteach i gcoga seo Athghabhála na hÉireann – is é an t-aon rud ar fiú a bheith páirteach ann in Éirinn – ach is é ár ndualgas a bheith dhá chinnireacht agus dá threorú. Bíodh an Ghaeilge ag stiúra na réabhlóide, ar an gcaoi seo bíodh an Ghaeilge ar na smaointí is forásaí in Éirinn: is ionann sin agus slánú na Gaeilge. ’Sí an Ghaeilge Athghabháil na hÉireann agus is í Athghabháil na hÉireann slánú na Gaeilge. ’Sí teanga na muintire a shlánós an mhuintir. Mar sin, an áit is tréine an agóid bíodh an póistéara Gaeilge le feiceáil agus an gháir Ghaeilge le cloisteáil. An áit is tréine an dúshlán in aghaidh an rachmais, in aghaidh na héagóra, ar son na bhfann agus na mbocht, bíodh fáinne Gaeilge an Choirnéil le feiceáil agus leas dá bhaint as anois nár shamhlaigh an Coirnéal ariamh. ''Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar Strae'' (1969) * An rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú, páirt den duine nach féidir an camera a dhíriú uirthi. Caint dhílis an duine nach mór. Is acmhainní i bhfad caint chuige sin ná ag tabhairt seoraithe faoin a chuid éadaigh, a ghné chraicinn, a theanga, troscán a thí nó troscán an ardáin, na tíre, ná na nós faoi gcuairt… Ní hé an rud atá ar chraiceann an duine a bhfuil an tábhacht ann, ná fiú an craiceann féin, ach an rud a bhfuil sé ag siúl timpeall leis istigh ina cheann. Is mó atá a fhios againn faoi réalta Nimhe ná faoina bhfuil ar siúl istigh faoin mblaoisc bheag sin le t’ais. (Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 30, 31.) Dúirt an Dochtúir [[Louis de Paor]]: "Chuirfinn an chaint cháiliúil a thug sé do Chumann Merriman i 1969 i measc an tsaothair sin agus is ansin is soiléire a mhínigh sé an tábhacht a bhain leis an ngné is treise dá shaothar féin .i. gné na haigneolaíochta" https://www.máirtínócadhain.ie/ceist-ce-a-leifidh-mairtin-o-cadhain/#a:nbl27 * "Níl, dar liom, gaisce mhór ar bith déanta i Litríocht Ghaeilge na linne seo. Níl úrscéal amháin innti, dráma, dán, beathaisnéis, dírbheathaisnéis, dialann, saothar léirmheastóireachta, fealsúnachta, míúna ná eachtraíochta a bhféadfadh duine a rá faoi go bhfuil sé ar fheabhas...................Ach bhí, go dearfa triúr againn -Pádraig Ó Conaire, An Piarsach, agus Seosamh mac Grianna." Tuige nach bhfuil litríocht na Gaeilge ag Fás? (1949.) * 'Déarfaidh an stair go raibh rudaí indéanta ach nár dearnadh.' Comhar 1969 * 'Ní call troid go brách. Tá sé ró-mhall. Tá an Ghaeilge básaithe. Níl a fhios cé an pointe díreach a bhfuair sí bás. Sin rud a mbeidh cailicéireacht mhór faoi sa stair amach anseo. Ní bheidh aon chailicéireacht faoin méid seo, deile: i bhfad roimh dheireadh an chéid seo ní bheidh pobal mór ná mion dhá labhairt.' * <nowiki>''</nowiki>Sraith ár n-éigse a bhí ar lár ba í do lámh fheartach a thóg í, a [[Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh|Sheáin Sháirséal Uí Éigeartaigh]].<nowiki>''</nowiki> Máirtín Ó Cadhain, An tSraith dhá Tógáil "Do na Firéin" [[Comhar]], Márta 1962 * 'Ag deireadh an chéid seo caite (19ú haois) tháinig an suaitheadh intleachta agus íomháineachta ba mhó dár thárla in Éirinn le dhá chéad bliain roimhe. Thuig an tír a fíor-dhúchas - thuig céard a bhí innti fhéin. Go díreach nó go neamhdhíreach ba de bharr na Gaeilge é sin.' [[Caiscín]], [[Irish Times]], 21 Nollaig,1955. * "Má tá bá ar bith acu [muintir na hÉireann] leis an teanga is de bharr go gcreideann siad gur dlúithide dá sinsir iad é, gur rud riachtanach í an Ghaeilge le bheith ina nÉireannaigh níos fearr." Do na Firéin. (1962) * "Má fheicim Rialtas Éireannach atá ag deimhniú lena chuid faillí fearacht gach Rialtas Éireannach dhá raibh riamh ann go dtí seo - nach mairfidh an Ghaeilge, ní tréas liomsa tréas ina aghaidh." Feasta Iúil 1960 * "Ainneoin a bhfuil mé a rá anseo tá ómós agam d'aon duine a rinne nó atá ag déanamh rud ar bith ar son teanga na tíre -- is ionann liom an dá rud ag an deireadh." Do na Firéin (1962) * “Níor leag mé peann ar an bpáipéar ariamh nach raibh sibh i m'intinn, a phaca diabhala. Nach raibh sibh ag dul idir mé agus an páipéar - ag dul ar an bpáipéar - tograím é nó ná tograím. Mar sin a bhí, agus a bheas. Mar sin is dual. Mar is sibh mo mhuintir, mo mhuintir féin...” ‒ Máirtín Ó Cadhain sa gCnocán Glas * 'na laethantaí dháiríre ar thosaigh mé ag scríobh’. (é ag caint ar na laethanta a chaith sé i gcampa an Churraigh) * "B'éigean dom teanga nua a fhoghlaim ar scoil. Deireadh na múinteoirí gur Gaeilge gan ghraiméar a bhí agam." * 'Ní thagann beithígh faoi dháir i leabhra Gaeilge; is anuas le tuilte na Féile Michíl a thig na naíonáin go léir; ní bhíonn mná ar bhruach an dá fhichead ag fiach fear, agus ná taobhaigh Portláirge ar a bhfaca tú ariamh!' Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás (1949) * "Chúig bhliana fichead ó shoin ba báire - cailín báire!- sa nGaeilge teacht an BHÉIL BHOICHT. Ag Myles na gCopalleen amháin a bheadh acmhainn a scríofa. Is aige fós b'fhéidir....... "Chuir Myles easarlaíocht ar fhocla i mBÉAL BOCHT 1941. B'fhéidir gur bhruigh sé teanntás orthu nach féidir le duine ar bith brú ar theanga ach an scríbhneoir sár-éirimiúil a fáisctear aisti agus ab í aon teanga a thaithithe í. is feall nach ndearna Myles an Ghaeilge a thaithiú leis....." Máirtín Ó Cadhain, Léirmheas ar eagrán 1965 den [[AN BÉAL BOCHT|BÉAL BOCHT]], [[Feasta]] Aibreán 1965 * 1950: ‘Níl, dar liom, gaisce mhór ar bith déanta i litríocht Ghaeilge na linne seo.... Ach bhí go dearfa triúr againn Pádraic Ó Conaire, An Piarsach, agus Seosamh Mac Grianna a chomhairfí ina bhfíorscríbhneoirí de réir modh measta ar bith’ (‘Tuige nach bhfuil litríocht na Gaeilge ag fás?’ in Ó Cadhain i bhFeasta, 1990 in eagar ag Seán Ó Laighin). ==Ráitis Bhéarla== * Seo an Cadhanach ag trácht ar nimh scríbhneoirí Béarla in aghaidh na Gaeilge: "The meanest thing about Irishmen writing in English today - the majority of them and especially all the host of mercenary scribblers - is their enmity towards the Irish language." ==Mallachtaí agus maslaí ó Chré na Cille== * Dealaigh leat, a strachaille… * A scollacháin ghránna * A mhagarlach bhradach! * Ba é an cnuastóir ba mheasa faoi na brait é. Bhí sé chomh críonna agus go mbeadh sé in ndon luchain a fhosaíocht, mar deirtear. * An sclaibéara os é Stiofán Bán é! * Ó, an gadaí! An briogadáinín bobailíneach! * A raicleachín ribeach! * Ba bhreá an ball i mótar é. Roilléire féasóige. Starógaí. Cromshlinneán. Caochshrón. Camroillig. Athchraiceann brocamais. Níor nigh sé é fhéin ariamh… * Glan leat, a Chrosacháin an deargadh tiaraí. * Luí fada gan faoilte air! Seacht n-aicíd déag agus fiche na hÁirce air! Calcadh fíodáin agus stopainn air! Camroillig agus goile treasna air! An ceas naon air! An Bhuí Chonaill air! Pláigh Lasaras air! Eagnach Job air! Calar na muc air! Snadhm ar bundún air! Galra trua, bios brún, péarsalaí, sioráin, maotháin agus magag air! Glogar Chaoláin ní Olltáirr ann! Galraí sean-aoise na Caillí Béara air! Dalladh gan aon léas air agus dalladh Oisín ina dhiaidh sin! Tochas Bhantracht an Fháidh air! An Galra glúiníneach air! Deargadh tiaraí air! Gath dreancaidí air!… ===Ráitis Daoine eile faoi=== * "Bhí Máirtín Ó Cadhain chomh Gaelach le ceaig poitín; meas an stiléara is mó a bhí aige ar reachtanna agus dhlithe stáit ar a raibh dímheas aige....Ní naomh ar bith a bhí ann, ach sheas sé i gcónaí leis na nithe a gceapfaí, b'fhéidir, naoimh Éireann a bheith ar a son." [[Proinsias mac Aonghusa]]. Léacht ag [[Dáil Uí Chadhain]], 8 Aibreán 1989. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Raitis Chailiula de chuid an Chaidhnigh}} [[Catagóir:Máirtín Ó Cadhain]] [[Catagóir:Ráitis cháiliúla|Cadhain, Mairtin O]] [[Catagóir:Liostaí]] trwc5qenhqa80fawyw9c32ypif9t9n0 1316848 1316847 2026-06-05T11:34:18Z Eomurchadha 4240 /* Ráitis Daoine eile faoi */ 1316848 wikitext text/x-wiki Is éard atá ar an leathanach seo ná '''Ráitis Cháiliúla de chuid [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]]'''. Foilsíodh cuid áirithe den liosta seo ar [[Tuairisc.ie]]. * Ní mhairfidh an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] gan an [[An Ghaeltacht|Ghaeltacht]] ach ní mhairfidh an Ghaeltacht ach oiread gan an Ghaeilge ar fud na h[[Éire|Éireann]]. * 'bheadh sé cho maith dhom a rá go gcreidim go bhfuil mé marfach—dúnmharfach b’fhéidir — i gceachtar den [[Teanga oifigiúil|dá theanga oifigiúil]]' - Ó Cadhain, [[Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca|Páipéir Bhána]], 34 * Sé dualgas lucht na Gaeilge a bheith ina [[Sóisialachas|sóisialaigh]]. ... Is mar a chéile agamsa ... pobal na Gaeilge a shlánú agus an Ghaeilge a shlánú. Ní féidir an slánú seo a dhéanamh ach le Athghabháil na hÉireann - seilbh na hÉireann agus a cuid maoine uilig a tabhairt ar ais do mhuintir na hÉireann. * Marach cho míréasúntach is bhí cine [[Gael]] ariamh anall is fadó imithe as an stair muid. * Ní hí fírinne na [[Litríocht|litríochta]] fírinne an tsaoil. (Ó Cadhain 1969: 10). * Sé an dóchas an mhaidhmiú chuartach, an chain detonation, a fheicim ariamh anall i stair na tíre. Na géaga giniúna: an dóchas ag gint an mhisnigh agus an misneach ag gint an ghnímh. * Ní mhairfidh an Ghaeilge agus an Béarla le chéile, ach an oiread agus a mhairfeadh cat agus luch i mbosca. * Maireann an dóchas fós mar go maireann an Ghaeltacht – más ar éigean féin é. * Dúirt Máirtín Ó Cadhain sa bhliain 1950: “tá gluaiseacht na Gaeilge ariamh dhá oiliúint ar phurgóidí na sean- ‘traidisiún’ agus ar uachtar reoite rómánsaíochta: [[Filleadh beag|seanchineálacha éadaigh]] (nó éadaigh a síltear a bheith ina seanchineál), seanoirnéis, sean-saoirsinn, seantithe, seandathúchán, [[Damhsa Gaelach|seandamhsaí]], [[Sean-nós (amhránaíocht)|seannós ceoil]], seanghnáis, [[An Caighdeán Oifigiúil#Caighdeánú an litrithe|seanlitriú]], [[Seanchaí|seanchaithe]], seanscéalta, seanfhilíocht an 18ú céad, gach abairt dá mhíofaire i gcruth seanfhocail, gach gné seanchailleachais” * Shamhail mé troid. * Ní le cantalóirí ná le hollúna ná leis an nGaeltacht an Ghaeilge. Is leis an gcine í. * Sí an Ghaeilge athghabháil na hÉireann, agus sí athghabháil na hÉireann slánú na Gaeilge. * An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol orm scaití, de mo bhuíochas. * Tá aois na Caillí Béarra agam, aois [[Brú na Bóinne|Bhrú na Bóinne]], aois na h[[An Eilit Mhór|eilite móire]]. Tá dhá mhíle bliain den [[Cráin|chráin]] bhréan sin arb í Éire í, ag dul timpeall i mo chluasa, i mo bhéal, i mo shúile, i mo cheann, i mo bhrionglóidí.' * Ba é an baile fearainn ba mhúnla don traidisiúntacht, don chomharsanúlacht, do chomhar agus do [[Meitheal|mheitheal]], d’obair trá agus portaigh, d’áthas agus do bhás. * Thosaigh [[Cois Fharraige]] ó bhreaclach go carraig mhaol, go caoláire go sruthán, go loch go sliabh, go haghaidh fir, mná agus linbh, dhá chruthú féin thiar ar chúl m’fhoraí dúinte. * Is mór an rud ag scríbhneoir aitheantas. É seo a chloisteáil ag dul thart dhom i b[[Páirc an Chrócaigh]] lá mórchluiche: ‘there goes [[Cré na Cille]]’. * Gach uair a bhfeiceann Aire Rialtais duine acu [feidhmeannaigh na Gaeilge] ina chóiriú cath, líonann a chroí lán de dhóchas agus de mheanmna, déarfaidh sé go bhfuil chuile shórt i saol na Gaeilge ar fheabhas agus codlóidh sé eadra eile ar an gcneá sin. * Cuid den chrann smola atá ar an nGaeilge go bhfuil chuile shórt dá mbaineann léi snaidhmthe le scolaíocht. * B’ionann na boicht agus lucht na Gaeilge. Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sular léigh mé an chéad fhocal den [[Séamus Ó Conghaile|Chonaolach]] ná de [[Das Kapital]]. * Go dtí go mbeidh chuile phost poiblí sa tír le fáil gan Béarla, ní bheidh cothrom faighte ag Gaeilgeoirí… * Caithfear an pholaitíocht bhrocach atá ag iarraidh chuile rud a chlaon chun na Ceathrúin Rua a chur ó rath. * Glacadh chomh dona le Cré na Cille nach bhfuil ach diomalú ama domsa a bheith ag gabháil don scríbhneoireacht. Dúirt gach léirmheas nach raibh mé in ann scríobh. * Ó bhó go deo nach ann a bheas an grammar. * B’éigean dom teanga nua a fhoghlaim ar scoil. Deireadh na múinteoirí gur Gaeilge gan ghraiméar a bhí agam. * Níl modh is fearr lena n-iontú ina mBéarlóirí ná an Ghaeilge atá ann a dhíreoiliú. * Dúirt sé sa bhliain 1960 - An Ghaeilge amháin an t-aon gheis a bhraithim orm féin mar Éireannach leis na blianta. * Dúirt sé uair gur “i gcomhthionól fuinniúil fuinte” a tógadh é agus go raibh an t-aicmeachas ina dhlúthchuid den chomhthonól sin. * “Bhí an smaoineamh seo téaltaithe i m’intinn sular fhág mé an Ghaeltacht ná ar chuala mé caint ar Mharx ná ar an gConaolach ariamh …Mar thar áit ar bith in Éirinn bhí an t-idirdhealú aicmeach, an class distinction, suntasach sa nGaeltacht…Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sular léigh mé an chéad fhocal den Chonaolach ná de Das Kapital. Agus nuair a léigh thuig mé ar an bpointe céard é…” * “Mé féin an t-aon duine a casadh orm de chomhchumannach ná eile a léigh An Caipiteal le Karl Marx ó thús go deireadh ,” * Mhol sé Clár Cumannach Mharx agus Engels. “Dóchas, ardú meanma agus …feabhsú saoil do na milliúin ó shin é,” a dúirt sé. * “Is Marxach mise. Ní fhágann sin nach sórt Críostaí mé… ní miste dhom a rá go dtugaim buíochas do Dhia go raibh [[Karl Marx]] ann. Leis an rún buíochais nó míbhuíochais a thapú, ní miste dhom a rá go dtugaim buíochas do Dhia go raibh Karl Marx ann.” Sliocht as caint dar teideal 'Dúnmharfóirí na Gaeltachta' a thug Ó Cadhain i mBéal Feirste in 1965. Caint neamhfhoilsithe (Luaite ag [[Aindrias Ó Cathasaigh]] ina leabhar ar Ó Cadhain, Cadhnaíocht) * "Maidir le fealsúnacht na gcomhchumannach agus an séana atá ann ar an gCreideamh Críostaí … Ní léar dhom gur cuid riachtanach den chomhchumannachas é sin.” * Sé dualgas lucht na Gaeilge a bheith ina sóisialaigh. Siad lucht labhartha na Gaeilge sa nGaeltacht an aicme is direoile agus is buailte den mhuintir seo againn in Éirinn. Is mar a chéile agamsa, an aicme sin, pobal na Gaeilge, a shlánú agus an Ghaeilge a shlánú. Ní féidir an slánú seo a dhéanamh ach le Athghabháil na hÉireann – seilbh na hÉireann agus a cuid maoine uilig a thabhairt ar ais do mhuintir na hÉireann. Is ionann mar sin liom an Réabhlóid is gá chun na hAthghabhála sin agus slánú na Gaeilge. Mar sin gníomh ar bith a bhorrfas le meanmna phobal na Gaeilge is cuid agus cuid thábhachtach den Athghabháil é. ''[[Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar strae (paimfléad)]]'' (1969) * Ní hé amháin gur chóir do lucht na Gaeilge a bheith páirteach i gcoga seo Athghabhála na hÉireann – is é an t-aon rud ar fiú a bheith páirteach ann in Éirinn – ach is é ár ndualgas a bheith dhá chinnireacht agus dá threorú. Bíodh an Ghaeilge ag stiúra na réabhlóide, ar an gcaoi seo bíodh an Ghaeilge ar na smaointí is forásaí in Éirinn: is ionann sin agus slánú na Gaeilge. ’Sí an Ghaeilge Athghabháil na hÉireann agus is í Athghabháil na hÉireann slánú na Gaeilge. ’Sí teanga na muintire a shlánós an mhuintir. Mar sin, an áit is tréine an agóid bíodh an póistéara Gaeilge le feiceáil agus an gháir Ghaeilge le cloisteáil. An áit is tréine an dúshlán in aghaidh an rachmais, in aghaidh na héagóra, ar son na bhfann agus na mbocht, bíodh fáinne Gaeilge an Choirnéil le feiceáil agus leas dá bhaint as anois nár shamhlaigh an Coirnéal ariamh. ''Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar Strae'' (1969) * An rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú, páirt den duine nach féidir an camera a dhíriú uirthi. Caint dhílis an duine nach mór. Is acmhainní i bhfad caint chuige sin ná ag tabhairt seoraithe faoin a chuid éadaigh, a ghné chraicinn, a theanga, troscán a thí nó troscán an ardáin, na tíre, ná na nós faoi gcuairt… Ní hé an rud atá ar chraiceann an duine a bhfuil an tábhacht ann, ná fiú an craiceann féin, ach an rud a bhfuil sé ag siúl timpeall leis istigh ina cheann. Is mó atá a fhios againn faoi réalta Nimhe ná faoina bhfuil ar siúl istigh faoin mblaoisc bheag sin le t’ais. (Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 30, 31.) Dúirt an Dochtúir [[Louis de Paor]]: "Chuirfinn an chaint cháiliúil a thug sé do Chumann Merriman i 1969 i measc an tsaothair sin agus is ansin is soiléire a mhínigh sé an tábhacht a bhain leis an ngné is treise dá shaothar féin .i. gné na haigneolaíochta" https://www.máirtínócadhain.ie/ceist-ce-a-leifidh-mairtin-o-cadhain/#a:nbl27 * "Níl, dar liom, gaisce mhór ar bith déanta i Litríocht Ghaeilge na linne seo. Níl úrscéal amháin innti, dráma, dán, beathaisnéis, dírbheathaisnéis, dialann, saothar léirmheastóireachta, fealsúnachta, míúna ná eachtraíochta a bhféadfadh duine a rá faoi go bhfuil sé ar fheabhas...................Ach bhí, go dearfa triúr againn -Pádraig Ó Conaire, An Piarsach, agus Seosamh mac Grianna." Tuige nach bhfuil litríocht na Gaeilge ag Fás? (1949.) * 'Déarfaidh an stair go raibh rudaí indéanta ach nár dearnadh.' Comhar 1969 * 'Ní call troid go brách. Tá sé ró-mhall. Tá an Ghaeilge básaithe. Níl a fhios cé an pointe díreach a bhfuair sí bás. Sin rud a mbeidh cailicéireacht mhór faoi sa stair amach anseo. Ní bheidh aon chailicéireacht faoin méid seo, deile: i bhfad roimh dheireadh an chéid seo ní bheidh pobal mór ná mion dhá labhairt.' * <nowiki>''</nowiki>Sraith ár n-éigse a bhí ar lár ba í do lámh fheartach a thóg í, a [[Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh|Sheáin Sháirséal Uí Éigeartaigh]].<nowiki>''</nowiki> Máirtín Ó Cadhain, An tSraith dhá Tógáil "Do na Firéin" [[Comhar]], Márta 1962 * 'Ag deireadh an chéid seo caite (19ú haois) tháinig an suaitheadh intleachta agus íomháineachta ba mhó dár thárla in Éirinn le dhá chéad bliain roimhe. Thuig an tír a fíor-dhúchas - thuig céard a bhí innti fhéin. Go díreach nó go neamhdhíreach ba de bharr na Gaeilge é sin.' [[Caiscín]], [[Irish Times]], 21 Nollaig,1955. * "Má tá bá ar bith acu [muintir na hÉireann] leis an teanga is de bharr go gcreideann siad gur dlúithide dá sinsir iad é, gur rud riachtanach í an Ghaeilge le bheith ina nÉireannaigh níos fearr." Do na Firéin. (1962) * "Má fheicim Rialtas Éireannach atá ag deimhniú lena chuid faillí fearacht gach Rialtas Éireannach dhá raibh riamh ann go dtí seo - nach mairfidh an Ghaeilge, ní tréas liomsa tréas ina aghaidh." Feasta Iúil 1960 * "Ainneoin a bhfuil mé a rá anseo tá ómós agam d'aon duine a rinne nó atá ag déanamh rud ar bith ar son teanga na tíre -- is ionann liom an dá rud ag an deireadh." Do na Firéin (1962) * “Níor leag mé peann ar an bpáipéar ariamh nach raibh sibh i m'intinn, a phaca diabhala. Nach raibh sibh ag dul idir mé agus an páipéar - ag dul ar an bpáipéar - tograím é nó ná tograím. Mar sin a bhí, agus a bheas. Mar sin is dual. Mar is sibh mo mhuintir, mo mhuintir féin...” ‒ Máirtín Ó Cadhain sa gCnocán Glas * 'na laethantaí dháiríre ar thosaigh mé ag scríobh’. (é ag caint ar na laethanta a chaith sé i gcampa an Churraigh) * "B'éigean dom teanga nua a fhoghlaim ar scoil. Deireadh na múinteoirí gur Gaeilge gan ghraiméar a bhí agam." * 'Ní thagann beithígh faoi dháir i leabhra Gaeilge; is anuas le tuilte na Féile Michíl a thig na naíonáin go léir; ní bhíonn mná ar bhruach an dá fhichead ag fiach fear, agus ná taobhaigh Portláirge ar a bhfaca tú ariamh!' Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás (1949) * "Chúig bhliana fichead ó shoin ba báire - cailín báire!- sa nGaeilge teacht an BHÉIL BHOICHT. Ag Myles na gCopalleen amháin a bheadh acmhainn a scríofa. Is aige fós b'fhéidir....... "Chuir Myles easarlaíocht ar fhocla i mBÉAL BOCHT 1941. B'fhéidir gur bhruigh sé teanntás orthu nach féidir le duine ar bith brú ar theanga ach an scríbhneoir sár-éirimiúil a fáisctear aisti agus ab í aon teanga a thaithithe í. is feall nach ndearna Myles an Ghaeilge a thaithiú leis....." Máirtín Ó Cadhain, Léirmheas ar eagrán 1965 den [[AN BÉAL BOCHT|BÉAL BOCHT]], [[Feasta]] Aibreán 1965 * 1950: ‘Níl, dar liom, gaisce mhór ar bith déanta i litríocht Ghaeilge na linne seo.... Ach bhí go dearfa triúr againn Pádraic Ó Conaire, An Piarsach, agus Seosamh Mac Grianna a chomhairfí ina bhfíorscríbhneoirí de réir modh measta ar bith’ (‘Tuige nach bhfuil litríocht na Gaeilge ag fás?’ in Ó Cadhain i bhFeasta, 1990 in eagar ag Seán Ó Laighin). ==Ráitis Bhéarla== * Seo an Cadhanach ag trácht ar nimh scríbhneoirí Béarla in aghaidh na Gaeilge: "The meanest thing about Irishmen writing in English today - the majority of them and especially all the host of mercenary scribblers - is their enmity towards the Irish language." ==Mallachtaí agus maslaí ó Chré na Cille== * Dealaigh leat, a strachaille… * A scollacháin ghránna * A mhagarlach bhradach! * Ba é an cnuastóir ba mheasa faoi na brait é. Bhí sé chomh críonna agus go mbeadh sé in ndon luchain a fhosaíocht, mar deirtear. * An sclaibéara os é Stiofán Bán é! * Ó, an gadaí! An briogadáinín bobailíneach! * A raicleachín ribeach! * Ba bhreá an ball i mótar é. Roilléire féasóige. Starógaí. Cromshlinneán. Caochshrón. Camroillig. Athchraiceann brocamais. Níor nigh sé é fhéin ariamh… * Glan leat, a Chrosacháin an deargadh tiaraí. * Luí fada gan faoilte air! Seacht n-aicíd déag agus fiche na hÁirce air! Calcadh fíodáin agus stopainn air! Camroillig agus goile treasna air! An ceas naon air! An Bhuí Chonaill air! Pláigh Lasaras air! Eagnach Job air! Calar na muc air! Snadhm ar bundún air! Galra trua, bios brún, péarsalaí, sioráin, maotháin agus magag air! Glogar Chaoláin ní Olltáirr ann! Galraí sean-aoise na Caillí Béara air! Dalladh gan aon léas air agus dalladh Oisín ina dhiaidh sin! Tochas Bhantracht an Fháidh air! An Galra glúiníneach air! Deargadh tiaraí air! Gath dreancaidí air!… ===Ráitis Daoine eile faoi=== * "Bhí Máirtín Ó Cadhain chomh Gaelach le ceaig poitín; meas an stiléara is mó a bhí aige ar reachtanna agus dhlithe stáit ar a raibh dímheas aige....Ní naomh ar bith a bhí ann, ach sheas sé i gcónaí leis na nithe a gceapfaí, b'fhéidir, naoimh Éireann a bheith ar a son." [[Proinsias Mac Aonghusa]]. Léacht ag [[Dáil Uí Chadhain]], 8 Aibreán 1989. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Raitis Chailiula de chuid an Chaidhnigh}} [[Catagóir:Máirtín Ó Cadhain]] [[Catagóir:Ráitis cháiliúla|Cadhain, Mairtin O]] [[Catagóir:Liostaí]] etbasw64pnakgba8w4otqvcyk2e8cpx 0 106109 1316764 1303574 2026-06-05T00:14:54Z Taghdtaighde 60452 Nasc curtha leis agus mionathruithe 1316764 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba nuachtán [[Gaeilge na hAlban|Gaeilge]] é '''''[[Mac-Talla (iris)|Mac-Talla]]''''' a foilsíodh go seachtainiúil – gach re seachtain ar a dhéanaí, i [[Baile Shidni|Sidni]] san [[Alba Nuadh]], idir 28 Bealtaine 1892 agus 24 Meitheamh 1904, tuairim is 540 eagrán san iomlán. Ba é [[Eoin MacFhionghain]] <small>[<nowiki/>[[:gd:Eòin_G._MacFhionghain|gd]]]</small> (1869-1944) an t-eagarthóir. Rugadh é i mbaile [[Baile Inbhir Nis|Inbhir Nis]] i g[[Oileán Cheap Bhreatainn|Ceap Breatainn]]. Ní raibh sé ach trí bliana is fiche d’aois nuair a bhunaigh sé ''Mac-Talla'', an chéad fhoilseachán dá shórt sa domhan. Bhí nuacht áitiúil, náisiúnta agus idirnáisiúnta mar chuid de, chomh maith le filíocht, amhráin, scéalta, aistriúcháin agus aistí. Tá gach eagrán ar fáil i bhformáid PDF, agus gach leathanach ar leith mar chomhad JPEG ó [https://leabharlann.smo.uhi.ac.uk/tasglann/mactalla/ shuíomh Gréasáin an SMO]. == Údair ''Mhac-Talla'' == * [[Donnchadh Blàrach]] == Féach freisin == * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * ''[[Am Bràighe (iris)|Am Bràighe]]'' == Naisc sheachtracha == * [https://leabharlann.smo.uhi.ac.uk/tasglann/mactalla/ Mac-Talla air-loidhne] – arna chur i gcruth digiteach ag an leabharlann i [[Sabhal Mòr Ostaig|SMO]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-nuachtán}} {{DEFAULTSORT:MacTalla, iris}} [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Gaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Nuachtáin Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Nuachtáin Ceanada]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Cheanadacha]] [[Catagóir:Seachtanáin]] [[Catagóir:Stair Cheanada]] [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1892]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1890í]] gidg0y6umfin6ev8h797eqsepw3ezce 0 109066 1316743 1316684 2026-06-04T15:53:10Z Eomurchadha 4240 1316743 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File agus scoláire í '''Laoighseach Ní Choistealbha''' a rugadh in 1994 agus a tógadh i gceantar an [[Ráth Bhoth Thuaidh|Lagáin]] in Oirthear [[Contae Dhún na nGall|Dhún na nGall]]. Tá cónaí uirthi i nGaeltacht [[Conamara|Chonamara]] ó 2012. Tá duaiseanna éagsúla buaite aici dá cuid filíochta. Tá dánta foilsithe aici i bhfoilseacháin éagsúla thar na blianta (''[[Poetry Ireland Review/Éigse Éireann|Éigse Éireann]]'', ''[[An Capall Dorcha]]'', ''[[Comhar]]'', ''[[Aneas]]'' agus ''[[HOWL]]'', srl.). Is é ''Solas Geimhridh agus Dánta Eile'' ([[Barzaz]], 2023) an chéad chnuasach uaithi agus tháinig ''Mainistir na Feola'' (Barzaz, 2025) amach in [[2025|2025.]] Ghnóthaigh sí [[Corn Uí Néill]] sa bhliain 2023 lena dán "I gcuimhne oileánaigh".<ref>{{Lua idirlín|teideal=Buaiteoir Chorn Uí Néill 2023 fógartha|url=https://www.aontasnascribhneoiri.ie/ga-IE/nuacht/buaiteoir-chorn-ui-neill-2023-fogartha/|work=[[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]]|dátarochtana=2026-06-03|dáta=26 Bealtaine 2023}}</ref> Tá saineolas aici ar fhilíocht chomhaimseartha na Gaeilge, ábhar ar bronnadh PhD uirthi ina leith in 2025. Tá sí ag obair ar dhá chnuasach eile faoi láthair{{Cathain}}: ''Éiric na Seirce'' (athinsint ar an téacs '[[Comrac Liadaine ocus Cuirithir|''Comracc Líadaine ocus Cuirithir'']]' ón [[:Catagóir:9ú haois in Éirinn|9ú haois]]) agus ''Baile an Eibhir'' (a dhíríonn ar shaol na [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]] sa lá atá inniu ann ó pheirspictíocht 'An Strainséara"). Ceapadh í ina Scríbhneoir Cónaithe Gaeilge in [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]] in 2025 freisin agus bhí sí ina comheagarthóir ar an iris úr filíochta ''[[An Dearcán]]'' arbh í féin a bhunaigh. == Tagairtí == {{Reflist}} {{rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Coistealbha, Laoighseach Ni}} [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] c9qap46uum101jlgqnilofq43t6zytv 1 111522 1316729 1316387 2026-06-04T12:08:45Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1316729 wikitext text/x-wiki == glanadh-mar|profléitheoireacht de dhíth == Tá súil agam go bhfuil mo bhotúin ceartaithe agam![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:14, 3 Feabhra 2024 (UTC) :GRMA. [[Úsáideoir:Kevin Scannell|kscanne]] ([[Plé úsáideora:Kevin Scannell|plé]]) 14:18, 3 Feabhra 2024 (UTC) ==https://cy.wikipedia.org/wiki/Madarch_meithrin== Is trua nach bhfuil mé in ann leas a bhaint as an 'Wikidata list' seo a leanas; <nowiki> {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q913614 } LIMIT 10 |sort=label |columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd |row_template=Zutabe formatoa/Familiak |thumb=80 |links= }} {| class='wikitable sortable' ! rhywogaeth ! ainm an tacsóin ! delwedd |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10400771|Acutocapillitium filiforme]]'' | p225 = Acutocapillitium filiforme }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10400774|Acutocapillitium torrendii]]'' | p225 = Acutocapillitium torrendii }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416550|Arachnion album]]'' | p225 = Arachnion album | p18 = [[Íomhá:Arachnion album 364645.jpg|center|80px]] }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416551|Arachnion bovista]]'' | p225 = Arachnion bovista }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416553|Arachnion iulii]]'' | p225 = Arachnion iulii }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416552|Arachnion lazoi]]'' | p225 = Arachnion lazoi }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416554|Arachnion lloydianum]]'' | p225 = Arachnion lloydianum }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10416810|Araneosa columellata]]'' | p225 = Araneosa columellata }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q2092258|Battarrea phalloides]]'' | p225 = Battarrea phalloides | p18 = [[Íomhá:Battarrea phalloides 15328.jpg|center|80px]] }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q844279|Podaxis pistillaris]]'' | p225 = Podaxis pistillaris | p18 = [[Íomhá:Mushroom in Wadi Rum 01.jpg|center|80px]] }} |} {{Wikidata list end}}</nowiki> [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:30, 3 Feabhra 2024 (UTC) 9t6pv0e4jsximexec9l5d84zpazqnlf 10 122358 1316765 1294127 2026-06-05T00:27:28Z Taghdtaighde 60452 1316765 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Conradh na Gaeilge | title = [[Conradh na Gaeilge]] | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = Teanga Ten<br> (bunaitheoirí) | list1 = *[[Dubhghlas de hÍde]] *[[Eoin Mac Néill]] *[[Liam Ó hAodáin]] *[[Pádraig Ó Briain]] *[[Tomás Ó Néill Ruiséal]] *[[Séarlus Persi Buais]] *[[Thomas Walker Ellerker|Tomás Ellerker]] *[[James Michael Cogan|Séamus Mac Cogadháin]] *[[Mártan Ó Ceallaigh]] *[[Pádraig Ó hÓgáin]] | group2 = Uachtaráin | list2 = *[[Dubhghlas de hÍde]] *[[Eoin Mac Néill]] *[[Seán Ó Ceallaigh (Sceilg)|Seán Ó Cellaigh]] *[[Cú Uladh - Peadar Toner Mac Fhionnlaoich|Peadar Toner Mac Fhionnlaoich]] *[[Seán P. Mac Énrí]] *[[Cormac Breathnach]] *[[Mac Giolla Bhríde]] *[[Cú Uladh - Peadar Toner Mac Fhionnlaoich|Peadar Toner Mac Fhionnlaoich]] *[[Liam Ó Buachalla]] *[[Seán Ó Tuama]] *[[Diarmuid Mac Fhionnlaoich]] *[[Seán Mac Gearailt]] *[[Liam Ó Luanaigh]] *[[Diarmuid Mac Fhionnlaoich]] *[[Annraoi Ó Liatháin]] *[[Seán Mac Gearailt]] *[[Tomás Ó Muircheartaigh]] *[[Micheál Mac Cárthaigh]] *[[Cathal Ó Feinneadha]] *[[Maolsheachlainn Ó Caollaí]] *[[Pádraig Ó Snodaigh]] *[[Albert Fry]] *[[Micheál Ó Murchú]] *[[Íte Ní Chionnaith]] *[[Proinsias Mac Aonghusa]] *[[Áine de Baróid]] *[[Gearóid Ó Cairealláin]] *[[P.T. Mac Ruairí|Tomás Mac Ruairí]] *[[Séagh Mac Siúrdáin]] *[[Nollaig Ó Gadhra]] *[[Dáithí Mac Cárthaigh]] *[[Pádraig Mac Fhearghusa]] *[[Donnchadh Ó hAodha]] *[[Cóilín Ó Cearbhaill]] *[[Niall Comer]] *[[Paula Melvin]] *[[Ciarán Mac Giolla Bhéin]] | group3 = Foilseacháin | list3 = *''[[Irisleabhar na Gaedhilge]]'' <small>(1893-1909)</small> *''[[An Claidheamh Soluis]]'' <small>(1899-1931)</small> *''[[Feasta]]'' <small>(1948-2023)</small> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Catagóir:Navbox]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] </noinclude> kryi0zx7ak2ygh3162dnshgj2ggsh9g 0 126190 1316763 1313352 2026-06-05T00:14:31Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis agus mionathruithe 1316763 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''''Am Bràighe''''', scríofa i mBéarla agus i n[[Gaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers]. Foilsíodh ''Am Bràighe'' idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Féach freisin == * ''[[Mac-Talla (iris)|Mac-Talla]]'' ==Naisc sheachtracha == * [https://stfx.scholaris.ca/collections/b1f38a68-54f5-4086-98bc-892cefa45695/search Digitized editions of the Scottish Gaelic newspaper "Am Bràighe" ("The Higher Ground"). The newspaper was founded in Mabou, Cape Breton, and ran from 1993 to 2003.] * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ ''Am Bràighe'' aig WebArchive] * ̈[https://www.youtube.com/watch?v=FUXgDzEm-5M Joy Dunlop - Am Bràighe / The Braes] * ̈[https://www.joydunlop.com/wp-content/uploads/2023/06/CAOIR-LYRICS-Sheet_03.pdf Am Bràighe The Braes] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-nuachtán}} [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Cheanadacha]] [[Catagóir:Ráitheacháin]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1993]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1990í]] saxblcuhqa417tbm6hl1oomt37p1ypw 0 126452 1316820 1316405 2026-06-05T08:50:59Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316820 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Scéalta na Draguin a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Faigheann Ord na Gormacha Breithlá (24 Aibreán 2000) # Dragain Sneachta (1 Bealtaine 2000) # An Linn Tallann (8 Bealtaine 2000) # Ceithre Mhuc Bheaga (16 Bealtaine 2000) # Eitleog do Quetzal (22 Bealtaine 2000) # Titim dragan (23 Bealtaine 2000) # Tharla sé Tromluí amháin (29 Bealtaine 2000) # An Léim Bean express (11 Meitheamh 2000) # Priontaí Frog (18 Meitheamh 2000) # Tumann Zak (25 Meitheamh 2000) # Lean an Ceannaire (30 Meitheamh 2000) # Feiceann Ord an Solas (9 Iúil 2000) [[Catagóir:Cartúin]] i05s6cdlog6g8069qu05019dhnmi853 1316824 1316820 2026-06-05T09:06:18Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316824 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Scéalta na Draguin a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Faigheann Ord na Gormacha Breithlá (24 Aibreán 2000) # Dragain Sneachta (1 Bealtaine 2000) # An Linn Tallann (8 Bealtaine 2000) # Ceithre Mhuc Bheaga (16 Bealtaine 2000) # Eitleog do Quetzal (22 Bealtaine 2000) # Titim dragan (23 Bealtaine 2000) # Tharla sé Tromluí amháin (29 Bealtaine 2000) # An Léim Bean express (11 Meitheamh 2000) # Fuaimeanna Cosúil le Trioblóid (16 Meitheamh 2000) # Priontaí Frog (18 Meitheamh 2000) # Tumann Zak (25 Meitheamh 2000) # Lean an Ceannaire (30 Meitheamh 2000) # Feiceann Ord an Solas (9 Iúil 2000) [[Catagóir:Cartúin]] nbnl5wutmmo6re2vtq0fm5brtfe0u9c 0 126632 1316749 1316725 2026-06-04T18:40:08Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316749 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Muppets Tonight''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criù == * Kermit: [[Barry Barnes]] * Miss Piggy: [[Peter Blayney]] * Seymour: [[Donal de Barra]] * [[Karen Ardiff]] * [[Gerald Bryne]] * [[Mic Christopher]] * [[David Collins]] * [[Donnacha Crowley]] * [[Sean de Burca]] * [[Donagh Deeney]] * [[Iain Dowling]] * [[Iseult Golden]] * [[Orla Hyland]] * [[Joe Jeffers]] * [[Garrett Keogh]] * [[Michael Mac Cormak]] * [[Ray Mac Manas]] * [[Caitrona Ni Mhurchu]] * [[Nessa Ni Thumama]] * [[Karl Odlum]] * [[Micheal O Gruagain]] * [[Lochlann O Mearain]] * [[Tomas O Sullibhain]] * [[Con O Tuama]] * [[Eamon Rohan]] * [[Mary Ryan]] * [[George Sharpson]] * [[Joan Sheehy]] * [[Carmel Stephens]] * [[Brian Thunder]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] * Aistriúchán scripte: [[Gabriel Rosenstock]] * Meascadh fuaime: [[Keith Alexander]], Peter Blayney, [[Ciaran Muilligan]], [[Sylvia Scales]], [[Mark Sheeran]] agus [[Debbie Smith]] * Bainistíocht táirgeachta: [[Muiereann Ni Dhroighnean]] * Cúnamh táirgeachta: [[Stephen Doran]] agus [[Kathy Nic Amhlaoibh]] * Táirgeadh: [[Cuan Mac Conghail]] * Treoir dubáil: [[Niamh Ni Thuma]], [[Marcus Mac Conghail]], [[Blaithnaid Cadwell]] agus [[Brid Ni Ghruagahain]] * Príomh-stiúrthóir dubála: [[Jane Farley]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Garth Brooks (15 Feabhra 2001) # Billy Crystal (22 Feabhra 2001) # John Goodman (1 Márta 2001) # Cindy Crawford (8 Márta 2001) # Tony Bennett (15 Márta 2001) # Sandra Bullock (22 Márta 2001) # Jason Alexander (29 Márta 2001) # Whoopi Goldberg (5 Aibreán 2001) # Martin Short (12 Aibreán 2001) # Prince (19 Aibreán 2001) # Heather Locklear (3 Bealtaine 2001) # Pierce Brosnan (10 Bealtaine 2001) # Coolio agus Don Rickles (17 Bealtaine 2001) # Paula Abdul (24 Bealtaine 2001) # Dennis Quad (31 Bealtaine 2001) # Gary Cahuenga (28 Meitheamh 2001) # Andie MacDowell (5 Iúli 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 4u1ytxk8owy4wdqhi5fezyagzeawbue 0 126635 1316750 1316726 2026-06-04T18:50:25Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1316750 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is Clár teilifíse é '''Muca Béal Dorais''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Ag Bogadh Suas Ar Aghaidh (8 Feabhra 2001) # Laoch Craiceann Muc (15 Feabhra 2001) # Ard ar an Muc (22 Feabhra 2001) # Cage Leo (1 Márta 2001) # Oileán na Muice (8 Márta 2001) # Muc i Hong Cong (15 Márta 2001) # An Cogarnóir Muc (22 Márta 2001) # Seas le do liamhás (29 Márta 2001) # Tá Chuckie i ngrá (5 Aibreán 2001) # Cluiche Pink Panther Páirtí (12 Aibreán 2001) # Candaí (19 Aibreán 2001) # Imní Muc (3 Bealtaine 2001) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Clár teilifíse TG4}} {{síol-tv}} [[Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge]] [[Catagóir:Cláir TG4]] [[Catagóir:Cartúin]] 8r3s1ky8kuyox3t9o2x9j4zzbosf71g 0 126695 1316818 1316650 2026-06-05T08:45:14Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) */ 1316818 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Clifford a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Agus Déanann Éan Trí/Sa Bhaile Is An Spraoi (20 Feabhra 2001) # Carnabhal Clifford / Athaontú Madraí Clifford (27 Feabhra 2001) # Clifford agus an Gas Pónaire / Paiste Tochasach (20 Márta 2001) # Éan a Ghabháil/Aimsir Stoirmiúil (10 Aibreán 2001) # Cé Mise, Éad? / Coinín i gCruach Féir (5 Iúli 2001) [[Catagóir:Cartúin]] ddg9r238awr32oql0vkbo6ndeyf2cky 0 126740 1316730 1316728 2026-06-04T13:22:45Z Conradder 34685 1316730 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar[[polaiteoir|pholaiteoir]] den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] í '''Jo-Anne Elizabeth Dobson''', (née '''Elliott'''; a rugadh 3 Eanair 1966). Ba [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|Chomhalta den Tionól Reachtach]] í don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|2011]] go [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|2017]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=11779&per=292&sel=1&ind=3&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-06-04}}</ref>. == Gairm pholaitiúil == Toghadh Dobson ar [[Comhairle Buirge Craigavon|Chomhairle Buirge Craigavon]] sa bhliain 2010 agus, [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|sa bhliain 2011]], toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] í. Sa bhliain 2015, sheas Dobson san [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán na Ríochta Aontaithe]] don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Bhanna Uachtarach]]. Fuair sí 13,166 vóta agus tháinig sí sa dara háit. Atoghadh ar an Tionól í sa bhliain [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]] ach chaill sí a suíochán sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán 2017]] === Pósadh comhghnéis === Sa bhliain 2015, vótáil Dobson in aghaidh rúin a dhéanfadh [[pósadh comhghnéis]] dlíthiúil. Vótáil sí, fosta, ar son rúin a thugann cead do ghnóthaí leatrom a dhéanamh ar chúiseanna reiligiúin. Bhí an rún seo mar fhreagairt ar an "achrann cáca aeraigh", nuair a dhiúltaigh bácús, is le teaghlach Críostaí, cáca a dhéanamh le mana homaighnéasach air. Bhí "clásal an choinsiasa", a thugtaí ar seo, iontach conspóideach. === Deonú orgán === Tá fadhbanna ag a mac, Mark, lena dhuáin ó rugadh é. Sa bhliain 2009, fuair sé duán deonaithe. Sa bhliain 2012, chuir Dobson Bille Comhalta Phríobháidigh síos leis an dlí a athrú faoi [[Deonú orgán|dheonú orgán]]. Sa bhliain 2018, dheonaigh Dobson duán dá mac nuair a thosaigh a duán deonaithe a chliseadh. I mí Feabhra 2018, d'éirigh Dobson ina hambasadóir don charthanas, ''Kidney Care UK''. == Saol pearsanta == Is í Dobson an iníon is sine le Joanie agus Eric Elliott agus tá deirfiúr níos óige aici. Rinne Dobson staidéar ar Bhunscoil Obar Chúirnidh agus [[Acadamh Dhroichead na Banna]]. Tá sí sáite le hobair charthanais. Phós sí le feirmeoir, John Dobson, nuair a bhí sí fiche d'aois, agus tá beirt mhac acu. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Dobson, Jo-Anne}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] oumvv90v8ink1fd05qhbolk6m9tj2e1 14 126741 1316731 2026-06-04T13:22:55Z Conradder 34685 Created blank page 1316731 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 126742 1316732 2026-06-04T13:38:42Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/173402598|Rosa Blanca]]" 1316732 wikitext text/x-wiki Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa Ghearmáin Naitsíoch ab ea Die ''Weiße Rose'' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an Dara Cogadh Domhanda, a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil München, agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna Críostaí agus daonnacha agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an tSóisialachais Náisiúnta. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n - aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gheastapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin ngilitín. Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == aill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Fondúireacht == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. [[Catagóir:Leathanaigh ina bhfuil comhordanáidí in easnamh]] hv9np9ei63dg1wll8mf4yw2fgex2cud 1316733 1316732 2026-06-04T13:49:19Z Ériugena 188 1316733 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa Ghearmáin Naitsíoch ab ea '''''Die Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an Dara Cogadh Domhanda, a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil München, agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna Críostaí agus daonnacha agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an tSóisialachais Náisiúnta. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n - aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gheastapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin ngilitín. Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Fondúireacht == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] 55a2kfywhl9py0fham1htvb2jrdj52p 1316734 1316733 2026-06-04T13:57:29Z Ériugena 188 1316734 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea '''''Die Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil München, agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n - aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin ngilitín. Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Fondúireacht == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] twa9bccs62wg40tuvwm2wi8g8xoekgc 1316735 1316734 2026-06-04T14:05:46Z Ériugena 188 1316735 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea '''''Die Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil [[München]], agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n-aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin n[[Gilitín|gilitín.]] Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Fondúireacht == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Naisc sheachtracha== * [https://www.ardmediathek.de/video/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/radio-bremen/Y3JpZDovL3JhZGlvYnJlbWVuLmRlLzcwOWFlNzc4LTFiYTctNGQxMi04NzJjLWZkYWM3ZjU2ZGZjMy9lcGlzb2RlL3VybjphcmQ6c2hvdzphYTliNTY3Y2IyMjliMDRi Die weiße Rose – Abschied von einem Mythos] ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] gdyqec5yjz7n3seycekfqst641iq7i6 1316736 1316735 2026-06-04T14:08:33Z Ériugena 188 1316736 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea '''''Die Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil [[München]], agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n-aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin n[[Gilitín|gilitín.]] Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Fondúireacht == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Naisc sheachtracha== * [https://www.ardmediathek.de/video/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/radio-bremen/Y3JpZDovL3JhZGlvYnJlbWVuLmRlLzcwOWFlNzc4LTFiYTctNGQxMi04NzJjLWZkYWM3ZjU2ZGZjMy9lcGlzb2RlL3VybjphcmQ6c2hvdzphYTliNTY3Y2IyMjliMDRi Die weiße Rose – Abschied von einem Mythos] 25 bliain tar éis fhorghníomhú na siblíní Scholl, tá na húdair ag fiosrú na ceiste ar chóir cuimhneamh air seo agus conas. Tá a dtuairim ag gaolta, cairde agus finnéithe comhaimseartha. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] m864m2ew467ws8vvs5y1z27ok3q6wu5 1316737 1316736 2026-06-04T14:24:34Z Ériugena 188 1316737 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea '''''Die Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil [[München]], agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n-aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin n[[Gilitín|gilitín.]] Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Bunú == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Naisc sheachtracha== * [https://www.ardmediathek.de/video/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/radio-bremen/Y3JpZDovL3JhZGlvYnJlbWVuLmRlLzcwOWFlNzc4LTFiYTctNGQxMi04NzJjLWZkYWM3ZjU2ZGZjMy9lcGlzb2RlL3VybjphcmQ6c2hvdzphYTliNTY3Y2IyMjliMDRi Die weiße Rose – Abschied von einem Mythos] 25 bliain tar éis fhorghníomhú na siblíní Scholl, tá na húdair ag fiosrú na ceiste ar chóir cuimhneamh air seo agus conas. Tá a dtuairim ag gaolta, cairde agus finnéithe comhaimseartha. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] c2afh93dqkyqlwyjt5j1zaep9z8syg2 1316738 1316737 2026-06-04T14:26:05Z Ériugena 188 1316738 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea ''Die'' '''''Weiße Rose''''' (Gaeilge; An Rós Bán) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil [[München]], agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n-aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin n[[Gilitín|gilitín.]] Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Bunú == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Naisc sheachtracha== * [https://www.ardmediathek.de/video/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/radio-bremen/Y3JpZDovL3JhZGlvYnJlbWVuLmRlLzcwOWFlNzc4LTFiYTctNGQxMi04NzJjLWZkYWM3ZjU2ZGZjMy9lcGlzb2RlL3VybjphcmQ6c2hvdzphYTliNTY3Y2IyMjliMDRi Die weiße Rose – Abschied von einem Mythos] 25 bliain tar éis fhorghníomhú na siblíní Scholl, tá na húdair ag fiosrú na ceiste ar chóir cuimhneamh air seo agus conas. Tá a dtuairim ag gaolta, cairde agus finnéithe comhaimseartha. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] fl33yb971bieop3kpdj8h8pvydpd7hb 1316739 1316738 2026-06-04T14:28:26Z Ériugena 188 1316739 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba ghrúpa neamhfhoréigneach sa [[An Ghearmáin Naitsíoch|Ghearmáin Naitsíoch]] ab ea ''Die'' '''''Weiße Rose''''' ({{Lang-ga|An Rós Bán}}) le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], a bunaíodh i mí an Mheithimh 1942, ar thionscnamh Hans Scholl, mac léinn in Ollscoil [[München]], agus roinnt dá chairde. Thagair siad do luachanna [[An Chríostaíocht|Críostaí]] agus [[An Daonnachas|daonnacha]] agus ghníomhaigh siad go neamhfhoréigneach i gcoinne deachtóireachta an t[[Naitsíochas|Sóisialachais Náisiúnta]]. Dhréachtaigh siad, chlóigh siad agus scaip siad go rúnda sé phaimfléad san iomlán, ag séanadh na gcoireanna a rinne an réimeas agus ag éileamh ar na daoine seasamh ina n-aghaidh. I mí Feabhra 1943, ghabh an Gestapo roinnt ball den ghrúpa; i gceann cúpla lá, cuireadh ar a dtriail iad, daoradh chun báis iad agus cuireadh chun báis faoin n[[Gilitín|gilitín.]] Sa Ghearmáin, sa lá atá inniu ann, tá siad fós i láthair mar shiombail den mhisneach shibhialta agus den ionracas morálta. == Baill == Bhí croílár na heagraíochta comhdhéanta de Hans Scholl, [[Sophie Scholl]], Willi Graf, Alexander Schmorell, Christoph Probst (mic léinn in Ollscoil München, idir 21 agus 25 bliain d'aois) agus an tOllamh Kurt Huber . Thacaigh go leor daoine leo, fiú ag glacadh páirte ina ngníomhartha;.iad siúd a raibh eolas acu ar an ngrúpa agus nár nocht an rún, de bharr na gcúinsí, rinne siad cuid mhór cheana féin. Ní raibh aon bhaill fhoirmiúla ann. == Bunú == I dtús na bliana 1941, bhuail an mac léinn leighis Hans Scholl lena chomhscoláire Alexander Schmorell, agus i measc chairde Schmorell bhí Christoph Probst, mac léinn leighis freisin. I mí na Bealtaine 1942, chuir Sophie Scholl tús lena cuid staidéir ar an mbitheolaíocht agus ar an bhfealsúnacht i München. I mí an Mheithimh, ag cruinniú tráthnóna, bhuail Hans Scholl go pearsanta le Kurt Huber den chéad uair; cé go raibh se ag freastail ar a chuid léachtaí cheana féin. Bhuail Willi Graf, a bhí ag déanamh staidéir ar an leigheas ó Aibreán 1942 freisin, le Hans Scholl agus Probst an samhradh sin. Tar éis a dtaithí ag an fhronta, agus tar éis dóibh cuntais a chloisteáil ar na dúnmharuithe sa Pholainn agus sa Rúis, chinn Alexander Schmorell agus Hans Scholl go raibh gá le gníomhú. An samhradh sin, dhréachtaigh siad an chéad cheithre phaimfléad agus chuir siad iad gan ainm tríd an bpost chuig intleachtóirí i gceantar München. == Gníomhaíocht rúnda == Scríobh, phriontáil agus dháil an grúpa sé phaimfléad san iomlán (in eagráin a shroich 9,000 cóip faoi dheireadh), ina ndénfaí cinedhíothú na Naitsithe a shéanadh, agus ag iarraidh frithbheartaíochta. Tar éis [[Cath Stalingrad|Chath Stalingrad,]] spraeáil siad manaí i gcoinne [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Naitsíochas|an Naitsíochais]] ar fhoirgnimh phoiblí i München freisin. ==Naisc sheachtracha== * [https://www.ardmediathek.de/video/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/die-weisse-rose-abschied-von-einem-mythos/radio-bremen/Y3JpZDovL3JhZGlvYnJlbWVuLmRlLzcwOWFlNzc4LTFiYTctNGQxMi04NzJjLWZkYWM3ZjU2ZGZjMy9lcGlzb2RlL3VybjphcmQ6c2hvdzphYTliNTY3Y2IyMjliMDRi Die weiße Rose – Abschied von einem Mythos] 25 bliain tar éis fhorghníomhú na siblíní Scholl, tá na húdair ag fiosrú na ceiste ar chóir cuimhneamh air seo agus conas. Tá a dtuairim ag gaolta, cairde agus finnéithe comhaimseartha. ==Tagairtí== [[Catagóir:Weiße Rose| ]] [[Catagóir:München le linn an Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Frithbheartaíocht Ghearmánach in aghaidh na Naitsíochais]] [[Catagóir:Réimis pholaitiúil i nGearmáin na Naitsithe]] lturbpc9sxx6magv8v19elfxlk2tl9q 0 126743 1316741 2026-06-04T15:08:17Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/173392643|Hans Scholl]]" 1316741 wikitext text/x-wiki Ba mhac léinn é '''Hans Scholl ( Ingersheim, 22 Meán Fómhair, 1918 – [[München]], 22 Feabhra, 1943 a bhí ina''' bhall a de Fhriotaíocht na Gearmáine i gcoinne an Naitsíochais, le linn [[an Dara Cogadh Domhanda]], agus crann taca an ghrúpa ''Die Weiße Rose'' (an [[Weiße Rose|Rós Bán]]). Dícheannadh é in éineacht lena dheirfiúr agus baill eile den ghrúpa.<ref name="BBC2">{{cita web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2013/02/130223_cultura_movimiento_aleman_rosa_blanca_bd|título=Los jóvenes alemanes que intentaron derrocar a Hitler|fechaacceso=2026-05-10|sitioweb=BBC News Mundo|idioma=español}}</ref> == Beathaisnéis == [[Íomhá:Scholl-Denkmal,_München_(Zuschnitt).jpg|clé|mion|Leacht cuimhneacháin sa Chearnóg a bhfuil ainmneacha Hans agus Sophie Scholl air.]] Rugadh Hans Scholl i dteaghlach [[Liútarachas|Liútarach]] meánaicmeach i München. Ina dhéagóir, in aghaidh chomhairle a athar, a raibh gráin aige ar [[Naitsíochas|an Naitsíochas]], chuaigh Hans isteach in Die '''Hitlerjugend''' (Ógra Hitler) . Níorbh fhada gur tháinig díomá air le réimeas na Naitsithe, agus é ag breathnú ar a fhoréigean follasach agus a údarásachas. Ó 1939 i leith, rinne sé staidéar ar leigheas in Ollscoil München agus dhiúltaigh sé páirt a ghlacadh i ngníomhaíochtaí a thacaigh le réimeas Hitler, agus b'fhearr leis a bheith i gcuideachta daoine óga eile a bhí i gcoinne an rialtais. Nuair a thosaigh [[an Dara Cogadh Domhanda]], cuireadh i mbun seirbhíse mar chúntóir leighis é agus é fós ina mhac léinn ollscoile, ach ní go dtí an 22 Meitheamh 1942 a cuireadh é chun fónaimh in ospidéil mhíleata den "Fronta Thoir" sa [[An Rúis|Rúis]] agus [[An Úcráin|san Úcráin]] ar feadh cúpla mí go dtí an 22 Meitheamh 1942, áit a bhféadfadh sé sonraí a fhoghlaim faoi choireanna cogaidh an [[SS]] . Ar ais sa Ghearmáin, chuaigh Hans Scholl isteach i ngluaiseacht fhrithbheartaíochta fhulangach ar a dtugtaí ''Die'' '''''Weiße Rose''''' ({{Lang-ga|An Rós Bán}}), ag priontáil bileog agus paimfléad frith-Naitsíoch le le dáileadh go rúnda i München. Nuair a tháinig na póilíní air ag an ngníomhaíocht seo an 18 Feabhra 1943, gabhadh é in Ollscoil München in éineacht lena dheirfiúr[[Sophie Scholl|, Sophie Scholl]] . Sa triail achomair os comhair ''Chúirt an Phobail'' ( Volksgerichtshof ), gearradh pianbhreith báis ar Hans agus Sophie as tréas, nuair a tháinig ábhar na bpaifléad a gabhadh ó na Scholl chun solais, inar iarradh ar an bpobal sibhialta Gearmánach seasamh in aghaidh an rialtais agus inar tugadh cuntas ar an bhforéigean a rinne an SS san Oirthear.. An lá sular dícheannadh é, dúirt Hans Scholl leis an mBreitheamh [[Roland Freisler]], Naitsí fanaiceach, "I gceann tamaill bhig, is tusa a bheidh inár n-áitne." [[Gilitín|Cuireadh chun báis]] é ar an 22 Feabhra 1943, i ndiaidh a dheirféar, i bPríosún Stadelheim, ag an chéastúnach Johann Reichhart. == Scannáin == * '''Die weiße Rose''' (Michael Verhoeven) * '''Sophie Scholl - Die letzten Tage''', ainmnithe le haghaidh [[Duaiseanna an Acadaimh|Oscar]] don scannán eachtrach is fearr. == Litríocht == * Inge Scholl: ''Die Weiße Rose'' . Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-596-11802-6 * Harald Steffahn: ''Die Weiße Rose'' . Rowohlt, Reinbek 1992, ISBN 3-499-50498-7 * Fritz Schmidt: ''In Ulm, um Ulm und um Ulm herum.'' ''1933–1938'', in: ders., dj.1.11- Triológ. Éadan 2005 * Eckard Holler: ''Hans Scholl zwischen Hitlerjugend und dj.1.11 – Die Ulmer Trabanten'' . Verlag der Jugendbewegung == Féach freisin == * Geschwister-Scholl-Preis, duais liteartha a bunaíodh chun cuimhne aige: Duais Scholl Brothers == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin}} * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/rose.html The White Rose: A Lesson in Dissent by Jacob G. Hornberger] * [http://www.whiterosesociety.org/WRS_pamphlets_home.html Text of leaflets in English] * [http://www.nytimes.com/1986/08/17/books/students-against-the-reich.html?sec=&spon=&pagewanted=all NYT artículo] * [https://web.archive.org/web/20160306115824/http://weisse-rose-stiftung.de/fkt_standard2.php?aktion=ls&ma=cs&c_id=mamura&id=08569437&page=1&topic=013&mod=2〈=de Biografie von Hans Scholl] * [https://web.archive.org/web/20090213151426/http://www.br-online.de/kultur/film/film-und-geschichte-DID1197987822107/index.xml BR-Online Themenbereich mit Informationen zum Film "Sophie Scholl - die letzten Tage"] * [http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/0,1518,436915,00.html Eine provoziernende Auseinandersetzung mit den Geschwistern Scholl] * [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/id=8293&type=rezbuecher&sort=datum&order=down&search=zankel Rezension S. Zankel: Die "Weisse Rose" war nur der Anfang] * [http://www.fkoester.de/kreiten/freisler/seite7.html Informationen zum Prozess gegen die Geschwister Scholl/die Widerstandsgruppe ''Die Weiße Rose'' vor dem "Volksgerichtshof"; Unterseite einer Dokumentation über deren Richter Roland Freisler] [[Catagóir:Fir]] pr96j3n4dsakexwusc9r692nbxplvk4 1316742 1316741 2026-06-04T15:13:03Z Ériugena 188 1316742 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba mhac léinn é '''Hans Scholl '''( Ingersheim, 22 Meán Fómhair, 1918 – [[München]], 22 Feabhra, 1943 a bhí ina bhall de Fhriotaíocht na Gearmáine i gcoinne an Naitsíochais, le linn [[an Dara Cogadh Domhanda]], agus crann taca an ghrúpa ''Die Weiße Rose'' (an [[Weiße Rose|Rós Bán]]). Dícheannadh é in éineacht lena dheirfiúr agus baill eile den ghrúpa.<ref name="BBC2">{{cita web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2013/02/130223_cultura_movimiento_aleman_rosa_blanca_bd|título=Los jóvenes alemanes que intentaron derrocar a Hitler|fechaacceso=2026-05-10|sitioweb=BBC News Mundo|idioma=español}}</ref> == Beathaisnéis == [[Íomhá:Scholl-Denkmal,_München_(Zuschnitt).jpg|clé|mion|Leacht cuimhneacháin sa Chearnóg a bhfuil ainmneacha Hans agus Sophie Scholl air.]] Rugadh Hans Scholl i dteaghlach [[Liútarachas|Liútarach]] meánaicmeach i München. Ina dhéagóir, in aghaidh chomhairle a athar, a raibh gráin aige ar [[Naitsíochas|an Naitsíochas]], chuaigh Hans isteach in Die '''Hitlerjugend''' (Ógra Hitler) . Níorbh fhada gur tháinig díomá air le réimeas na Naitsithe, agus é ag breathnú ar a fhoréigean follasach agus a údarásachas. Ó 1939 i leith, rinne sé staidéar ar leigheas in Ollscoil München agus dhiúltaigh sé páirt a ghlacadh i ngníomhaíochtaí a thacaigh le réimeas Hitler, agus b'fhearr leis a bheith i gcuideachta daoine óga eile a bhí i gcoinne an rialtais. Nuair a thosaigh [[an Dara Cogadh Domhanda]], cuireadh i mbun seirbhíse mar chúntóir leighis é agus é fós ina mhac léinn ollscoile, ach ní go dtí an 22 Meitheamh 1942 a cuireadh é chun fónaimh in ospidéil mhíleata den "Fronta Thoir" sa [[An Rúis|Rúis]] agus [[An Úcráin|san Úcráin]] ar feadh cúpla mí go dtí an 22 Meitheamh 1942, áit a bhféadfadh sé sonraí a fhoghlaim faoi choireanna cogaidh an [[SS]] . Ar ais sa Ghearmáin, chuaigh Hans Scholl isteach i ngluaiseacht fhrithbheartaíochta fhulangach ar a dtugtaí ''Die Weiße Rose'' ({{Lang-ga|An Rós Bán}}), ag priontáil bileog agus paimfléad frith-Naitsíoch le le dáileadh go rúnda i München. Nuair a tháinig na póilíní air ag an ngníomhaíocht seo an 18 Feabhra 1943, gabhadh é in Ollscoil München in éineacht lena dheirfiúr[[Sophie Scholl|, Sophie Scholl]] . Sa triail achomair os comhair ''Chúirt an Phobail'' ( Volksgerichtshof ), gearradh pianbhreith báis ar Hans agus Sophie as tréas, nuair a tháinig ábhar na bpaifléad a gabhadh ó na Scholl chun solais, inar iarradh ar an bpobal sibhialta Gearmánach seasamh in aghaidh an rialtais agus inar tugadh cuntas ar an bhforéigean a rinne an SS san Oirthear.. An lá sular dícheannadh é, dúirt Hans Scholl leis an mBreitheamh [[Roland Freisler]], Naitsí fanaiceach, "I gceann tamaill bhig, is tusa a bheidh inár n-áitne." [[Gilitín|Cuireadh chun báis]] é ar an 22 Feabhra 1943, i ndiaidh a dheirféar, i bPríosún Stadelheim, ag an chéastúnach Johann Reichhart. == Scannáin == * '''Die weiße Rose''' (Michael Verhoeven) * '''Sophie Scholl - Die letzten Tage''', ainmnithe le haghaidh [[Duaiseanna an Acadaimh|Oscar]] don scannán eachtrach is fearr. == Litríocht == * Inge Scholl: ''Die Weiße Rose'' . Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-596-11802-6 * Harald Steffahn: ''Die Weiße Rose'' . Rowohlt, Reinbek 1992, ISBN 3-499-50498-7 * Fritz Schmidt: ''In Ulm, um Ulm und um Ulm herum.'' ''1933–1938'', in: ders., dj.1.11- Triológ. Éadan 2005 * Eckard Holler: ''Hans Scholl zwischen Hitlerjugend und dj.1.11 – Die Ulmer Trabanten'' . Verlag der Jugendbewegung == Féach freisin == * Geschwister-Scholl-Preis, duais liteartha a bunaíodh chun cuimhne aige: Duais Scholl Brothers == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin}} * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/rose.html The White Rose: A Lesson in Dissent by Jacob G. Hornberger] * [http://www.whiterosesociety.org/WRS_pamphlets_home.html Text of leaflets in English] * [http://www.nytimes.com/1986/08/17/books/students-against-the-reich.html?sec=&spon=&pagewanted=all NYT artículo] * [https://web.archive.org/web/20160306115824/http://weisse-rose-stiftung.de/fkt_standard2.php?aktion=ls&ma=cs&c_id=mamura&id=08569437&page=1&topic=013&mod=2〈=de Biografie von Hans Scholl] * [https://web.archive.org/web/20090213151426/http://www.br-online.de/kultur/film/film-und-geschichte-DID1197987822107/index.xml BR-Online Themenbereich mit Informationen zum Film "Sophie Scholl - die letzten Tage"] * [http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/0,1518,436915,00.html Eine provoziernende Auseinandersetzung mit den Geschwistern Scholl] * [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/id=8293&type=rezbuecher&sort=datum&order=down&search=zankel Rezension S. Zankel: Die "Weisse Rose" war nur der Anfang] * [http://www.fkoester.de/kreiten/freisler/seite7.html Informationen zum Prozess gegen die Geschwister Scholl/die Widerstandsgruppe ''Die Weiße Rose'' vor dem "Volksgerichtshof"; Unterseite einer Dokumentation über deren Richter Roland Freisler] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den Fhriotaíocht Ghearmánach]] [[Catagóir:Mic Léinn Ollscoil München]] [[Catagóir:Íospartaigh Cheartais na Naitsithe]] [[Catagóir:Cuireadh chun báis le Gilitín]] [[Catagóir:Cuireadh chun báis ón nGearmáin]] [[Catagóir:Protastúnaigh ón nGearmáin]] r60ow5n4nq62h42qvzrg91ssuu326kh 0 126744 1316753 2026-06-04T23:12:14Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[An Casán]] go [[Abhainn an Chasáin]] 1316753 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Abhainn an Chasáin]] 4i1hqavvuhsbbxxh98ae2zz0d0dcglw 14 126745 1316755 2026-06-04T23:34:06Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Contae Lú]] [[Catagóir:Aibhneacha na hÉireann]]' 1316755 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Contae Lú]] [[Catagóir:Aibhneacha na hÉireann]] tn7x70gofy1rjg734em4xhph1g05rjr 0 126746 1316758 2026-06-04T23:48:11Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí ról cinniúnach ag bean an phoist i g[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]], '''Maureen''' '''Flavin Sweeney''' (3 Meitheamh 1923 – 17 Nollaig 2023), i stair [[Dul i dTír sa Normainn 1944|D-Day]] sa bhliain 1944. Is í a bhí ag taifeadadh na léamha ón m[[baraiméadar]] agus an [[teirmiméadar]] ag stáisiún aimsire Chuan an Fhir Dhuibh i gCo. Mhaigh Eo. Cé go raibh seasamh neodrach againn sa chogadh, bhí cead tugt...' 1316758 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí ról cinniúnach ag bean an phoist i g[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]], '''Maureen''' '''Flavin Sweeney''' (3 Meitheamh 1923 – 17 Nollaig 2023), i stair [[Dul i dTír sa Normainn 1944|D-Day]] sa bhliain 1944. Is í a bhí ag taifeadadh na léamha ón m[[baraiméadar]] agus an [[teirmiméadar]] ag stáisiún aimsire Chuan an Fhir Dhuibh i gCo. Mhaigh Eo. Cé go raibh seasamh neodrach againn sa chogadh, bhí cead tugtha ag Éamon de Valera leis na toisí aimsire a roinnt leis na Comhghuaillithe. Ar an 5 Meitheamh, 1944, a bhí an t-ionadh mór beartaithe ag [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i dtosach báire, ach cuireadh ar athló é tar éis do Maureen a thuairisciú go raibh titim mhór sa lagbhrú ar an 3 Meitheamh. Thug sé seo le fios dóibh go raibh stoirm ar an mbealach. Socraíodh D-Day a chur siar go dtí an 6 Meitheamh, 1944, dá bharr. Spreag scéal Mhaureen, a bhásaigh i mí na Nollag, 2023 agus í 100 bliain d’aois, leabhar do pháistí ''The Weather Girls'' le Sarah Webb a d’fhoilsigh O’Brien’s Press in 2024 agus a ghnóthaigh ainmniúchán do Leabhar na Bliana do Pháistí an bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cara-sa-chuirt-ag-conan-obrien-stair-sheoladh-tnag-ar-world-service-an-bbc/|teideal=Cara sa chúirt ag Conan O’Brien, stair sheoladh TnaG ar ‘World Service’ an BBC|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=4 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Dul i dTír sa Normainn 1944]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Sweeney, Maureen }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1923]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Oibríocht Overlord]] [[Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha]] [[Catagóir:Meitéareolaithe]] 925ygem0av58bfddl26m51kczxcyc9z 1316760 1316758 2026-06-04T23:58:07Z TGcoa 21229 1316760 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí ról cinniúnach ag bean an phoist i g[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]], '''Maureen''' '''Flavin Sweeney''' (3 Meitheamh 1923 – 17 Nollaig 2023), i stair [[Dul i dTír sa Normainn 1944|D-Day]] sa bhliain 1944. Is í a bhí ag taifeadadh na léamha ón m[[baraiméadar]] agus an [[teirmiméadar]] ag stáisiún aimsire Chuan an Fhóid Dhuibh i gCo. Mhaigh Eo. Cé go raibh seasamh neodrach againn sa chogadh, bhí cead tugtha ag Éamon de Valera leis na toisí aimsire a roinnt leis na Comhghuaillithe.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Blacksod bay, with mainland in distance - geograph.org.uk - 931735.jpg|clé|mion|220x220px|[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]]]] == 1944 == Ar an 5 Meitheamh, 1944, a bhí an t-ionradh mór beartaithe ag [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i dtosach báire, Ach cuireadh ar athló é tar éis do Maureen a thuairisciú go raibh titim mhór sa lagbhrú ar an 3 Meitheamh. Thug sé seo le fios dóibh go raibh stoirm ar an mbealach. Tugadh faoi deara go raibh an brú atmaisféir seasmhach ar feadh tamaill agus ansin ag ardú de réir a chéile – rud a chiallaigh go lagfadh an stoirm. Cuireadh an t-eolas ar aghaidh ón bhFód Dubh, ag úsáid na gcód a tugadh dóibh. Socraíodh D-Day a chur siar go dtí an 6 Meitheamh, 1944, dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/storm-front-in-mayo-an-bhean-og-ar-an-bhfod-dubh-a-bhi-larnach-i-roghnu-d-day/|teideal=‘Storm Front in Mayo’ – an bhean óg ar an bhFód Dubh a bhí lárnach i roghnú D-Day|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Cuireadh an tuairisc faoi bhráid an Ghinearáil. Thug Eisenhower dá bharr treoir d’fhórsaí na gComhghuaillithe tabhairt faoin ionradh an lá dár gcionn, ar 6 Meitheamh. Mar sin, tháinig an t-ionsaí aniar aduaidh ar na Gearmánaigh. Ní raibh longa aimsire acu san Atlantach Thuaidh agus ní raibh a fhios acu go raibh feabhas le teacht ar an aimsir chomh gasta sin i ndiaidh na [[Stoirm|stoirme]]. == Oidhreacht == Spreag scéal Mhaureen, a bhásaigh i mí na Nollag, 2023 agus í 100 bliain d’aois, leabhar do pháistí ''The Weather Girls'' le Sarah Webb a d’fhoilsigh O’Brien’s Press in 2024 agus a ghnóthaigh ainmniúchán do Leabhar na Bliana do Pháistí an bhliain chéanna.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cara-sa-chuirt-ag-conan-obrien-stair-sheoladh-tnag-ar-world-service-an-bbc/|teideal=Cara sa chúirt ag Conan O’Brien, stair sheoladh TnaG ar ‘World Service’ an BBC|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=4 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Dul i dTír sa Normainn 1944]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Sweeney, Maureen }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1923]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Oibríocht Overlord]] [[Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha]] [[Catagóir:Meitéareolaithe]] 365sytd6qiol6f3we0n60v4kqykm614 1316762 1316760 2026-06-04T23:59:56Z TGcoa 21229 1316762 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí ról cinniúnach ag bean an phoist i g[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]], '''Maureen''' '''Flavin Sweeney''' (3 Meitheamh 1923 – 17 Nollaig 2023), i stair [[Dul i dTír sa Normainn 1944|D-Day]] sa bhliain 1944. Is í a bhí ag taifeadadh na léamha ón m[[baraiméadar]] agus an [[teirmiméadar]] ag stáisiún aimsire Chuan an Fhóid Dhuibh i gCo. Mhaigh Eo. Cé go raibh seasamh neodrach againn sa chogadh, bhí cead tugtha ag Éamon de Valera leis na toisí aimsire a roinnt leis na Comhghuaillithe.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Blacksod bay, with mainland in distance - geograph.org.uk - 931735.jpg|clé|mion|220x220px|[[Cuan an Fhóid Duibh|Cuan an Fhóid Dhuibh]]]] [[Íomhá:Blacksod_Lighthouse_(geograph_4678840).jpg|clé|mion|220x220px|[[Teach solais|Teach Solais]] an [[Fód Dubh|Fhóid Duibh]] i nGaeltacht iarthuaisceart Mhaigh Eo]] == 1944 == Ar an 5 Meitheamh, 1944, a bhí an t-ionradh mór beartaithe ag [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i dtosach báire, Ach cuireadh ar athló é tar éis do Maureen a thuairisciú go raibh titim mhór sa lagbhrú ar an 3 Meitheamh. Thug sé seo le fios dóibh go raibh stoirm ar an mbealach. Tugadh faoi deara go raibh an brú atmaisféir seasmhach ar feadh tamaill agus ansin ag ardú de réir a chéile – rud a chiallaigh go lagfadh an stoirm. Cuireadh an t-eolas ar aghaidh ón bhFód Dubh, ag úsáid na gcód a tugadh dóibh. Socraíodh D-Day a chur siar go dtí an 6 Meitheamh, 1944, dá bharr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/storm-front-in-mayo-an-bhean-og-ar-an-bhfod-dubh-a-bhi-larnach-i-roghnu-d-day/|teideal=‘Storm Front in Mayo’ – an bhean óg ar an bhFód Dubh a bhí lárnach i roghnú D-Day|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-06}}</ref> Cuireadh an tuairisc faoi bhráid an Ghinearáil. Thug Eisenhower dá bharr treoir d’fhórsaí na gComhghuaillithe tabhairt faoin ionradh an lá dár gcionn, ar 6 Meitheamh. Mar sin, tháinig an t-ionsaí aniar aduaidh ar na Gearmánaigh. Ní raibh longa aimsire acu san Atlantach Thuaidh agus ní raibh a fhios acu go raibh feabhas le teacht ar an aimsir chomh gasta sin i ndiaidh na [[Stoirm|stoirme]]. == Oidhreacht == Spreag scéal Mhaureen, a bhásaigh i mí na Nollag, 2023 agus í 100 bliain d’aois, leabhar do pháistí ''The Weather Girls'' le Sarah Webb a d’fhoilsigh O’Brien’s Press in 2024 agus a ghnóthaigh ainmniúchán do Leabhar na Bliana do Pháistí an bhliain chéanna.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cara-sa-chuirt-ag-conan-obrien-stair-sheoladh-tnag-ar-world-service-an-bbc/|teideal=Cara sa chúirt ag Conan O’Brien, stair sheoladh TnaG ar ‘World Service’ an BBC|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=4 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> == Féach freisin == * [[Dul i dTír sa Normainn 1944]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Sweeney, Maureen }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1923]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Oibríocht Overlord]] [[Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha]] [[Catagóir:Meitéareolaithe]] fej009j4yta102cz0zkvqeb5ikjpd3w 0 126750 1316813 2026-06-05T08:36:42Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí agus cumadóir amhrán [[SAM|Meiriceánach]] í '''Isis Naija Gaston'''. Rugadh í ar an 1 Eanáir, 2000 in [[An Bronx]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. == Dioscliosta == * ''Y2K!'' (2024) == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Spice, Ice}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]]' 1316813 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí agus cumadóir amhrán [[SAM|Meiriceánach]] í '''Isis Naija Gaston'''. Rugadh í ar an 1 Eanáir, 2000 in [[An Bronx]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. == Dioscliosta == * ''Y2K!'' (2024) == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Spice, Ice}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] mcq8prawli5iwx7q34ccugt14wr0kf7 1316814 1316813 2026-06-05T08:41:45Z Dmd3music 19925 1316814 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí agus cumadóir amhrán [[SAM|Meiriceánach]] í '''Isis Naija Gaston'''. Rugadh í ar an 1 Eanáir, 2000 in [[An Bronx]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. == Dioscliosta == * ''Y2K!'' (2024) == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Spice, Ice}} [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] 4vve5srtzbvhqhrje6tzgsa8bacfcv5 0 126751 1316815 2026-06-05T08:42:24Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí, aisteoir agus damhsóir [[SAM|Meiriceánach]] í '''Willow Camille Reign Smith'''. Rugadh í ar an 31 Deireadh Fómhair, 2000 i [[Los Angeles, California]]. Is iníon [[Will Smith]] agus [[Jada Pinkett Smith]] í. == Dioscliosta == * ''Ardipithecus'' (2015) * ''The 1st'' (2017) * ''Willow'' (2019) * ''Lately I Feel Everything'' (2021) * ''Coping Mechanism'' (2022) * ''Empathogen'' (2024) * ''Petal Rock Black'' (2026) *...' 1316815 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí, aisteoir agus damhsóir [[SAM|Meiriceánach]] í '''Willow Camille Reign Smith'''. Rugadh í ar an 31 Deireadh Fómhair, 2000 i [[Los Angeles, California]]. Is iníon [[Will Smith]] agus [[Jada Pinkett Smith]] í. == Dioscliosta == * ''Ardipithecus'' (2015) * ''The 1st'' (2017) * ''Willow'' (2019) * ''Lately I Feel Everything'' (2021) * ''Coping Mechanism'' (2022) * ''Empathogen'' (2024) * ''Petal Rock Black'' (2026) * ''The Thread'' (2026) == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Smith, Willow}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2000]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] kuqglcxv022ea7at941soiha9wcz8ie 0 126752 1316819 2026-06-05T08:46:17Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ban-aisteoir [[SAM|Meiriceánach]] í '''Jada Koren Pinkett Smith'''. Rugadh í ar an 18 Meán Fómhair, 1971 i m[[Baltimore, Maryland ]]. Tá sí pósta le [[Will Smith]] agus tá beirt pháistí acu: [[Jaden Smith]] (rugadh 1998) agus [[Willow Smith]] (rugadh 2000). == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Pinkett Smith, Jada}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 1971]] Catag...' 1316819 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ban-aisteoir [[SAM|Meiriceánach]] í '''Jada Koren Pinkett Smith'''. Rugadh í ar an 18 Meán Fómhair, 1971 i m[[Baltimore, Maryland ]]. Tá sí pósta le [[Will Smith]] agus tá beirt pháistí acu: [[Jaden Smith]] (rugadh 1998) agus [[Willow Smith]] (rugadh 2000). == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Pinkett Smith, Jada}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh in 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] l5a4yri6hwxnctwhpvc91eyiyadbug6 0 126753 1316821 2026-06-05T08:57:03Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba dísreach Meireachánach iad '''Simon & Garfunkel'''. Baill de [[Paul Simon]] agus [[Art Garfunkel]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Simon and Garfunkel}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1956]]' 1316821 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba dísreach Meireachánach iad '''Simon & Garfunkel'''. Baill de [[Paul Simon]] agus [[Art Garfunkel]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Simon and Garfunkel}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1956]] 7re090h3flwsh45934qfuppm1f9tmh7 0 126754 1316822 2026-06-05T09:04:17Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le 'Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''The Police'''. Bhí ceathrar sa ghrúpa ar dtrús; [[Stewart Copeland]], [[Sting]], [[Henry Padovani]] agus [[Andy Summers]]. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]]' 1316822 wikitext text/x-wiki Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''The Police'''. Bhí ceathrar sa ghrúpa ar dtrús; [[Stewart Copeland]], [[Sting]], [[Henry Padovani]] agus [[Andy Summers]]. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]] aoaamnh7z4e6xdgh42ozj7v2wwjqqeo 1316823 1316822 2026-06-05T09:04:45Z Dmd3music 19925 1316823 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''The Police'''. Bhí ceathrar sa ghrúpa ar dtrús; [[Stewart Copeland]], [[Sting]], [[Henry Padovani]] agus [[Andy Summers]]. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]] fkc6i90u2yoo7gu3jvnqd1hnnn0sgnn 0 126755 1316825 2026-06-05T09:07:02Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''Adam and the Ants'''. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]]' 1316825 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''Adam and the Ants'''. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]] 7k4o9va3ivlggwx4t2oedroqt040mnq 1316826 1316825 2026-06-05T09:09:34Z Dmd3music 19925 1316826 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''Adam and the Ants'''. Ba é [[Adam Ant]] an príomhcheoltóir sa bhanna. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]] eveo932c4iofj11fdd173gn5bpemax2 0 126756 1316827 2026-06-05T09:10:51Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''Dire Straits'''. Bhí ceathrar sa ghrúpa ar dtrús; [[Mark Knopfler]], [[David Knopfler]], [[John Illsley]] agus [[Pick Withers]]. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]]' 1316827 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ba racbhanna [[Sasana]]ch é '''Dire Straits'''. Bhí ceathrar sa ghrúpa ar dtrús; [[Mark Knopfler]], [[David Knopfler]], [[John Illsley]] agus [[Pick Withers]]. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1977]] c1ip8jbfcjkkjibkc8ud919ucx4jruc 0 126757 1316828 2026-06-05T09:14:44Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is popbhanna [[Sasana]]ch é '''Simply Red'''. Is é [[Mick Hucknall]] an príomhcheoltóir sa bhanna. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1985]]' 1316828 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is popbhanna [[Sasana]]ch é '''Simply Red'''. Is é [[Mick Hucknall]] an príomhcheoltóir sa bhanna. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1985]] j6db1bpe6abec9tvfluyuxankc0rcu4 0 126758 1316829 2026-06-05T09:18:54Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is popbhanna as [[Glaschú]] é '''Travis'''. Is iad [[Andy Dunlop]], [[Fran Healy]], [[Dougie Payne]] agus [[Neil Primrose]] na baill sa bhanna. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1990]]' 1316829 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is popbhanna as [[Glaschú]] é '''Travis'''. Is iad [[Andy Dunlop]], [[Fran Healy]], [[Dougie Payne]] agus [[Neil Primrose]] na baill sa bhanna. {{síolta ceol}} [[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1990]] iylr1hux2x1ai44cemw156xepg6amoc 0 126759 1316831 2026-06-05T09:24:02Z Dmd3music 19925 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ceoltóir]] é '''James Blunt''', a rugadh ar an 22 Feabhra 1974 i [[Tidworth]], [[Wiltshire]], [[Sasana]]. {{DEFAULTSORT:McCartney,Paul}} [[Catagóir:Popcheoltóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]]' 1316831 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ceoltóir]] é '''James Blunt''', a rugadh ar an 22 Feabhra 1974 i [[Tidworth]], [[Wiltshire]], [[Sasana]]. {{DEFAULTSORT:McCartney,Paul}} [[Catagóir:Popcheoltóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] 1ik46axv1ex19e4f2uclyhf0fm8raou 6 126760 1316832 2026-06-05T10:02:08Z Eomurchadha 4240 Aoife Ní Dhiarmada á windeáilag Amhránaithe an Chlub sa hbliain 2026. 1316832 wikitext text/x-wiki == Achoimriú == Aoife Ní Dhiarmada á windeáilag Amhránaithe an Chlub sa hbliain 2026. fxxa2aebj80bb1d55w5z6c4gspdrc74 1316833 1316832 2026-06-05T10:02:25Z Eomurchadha 4240 1316833 wikitext text/x-wiki == Achoimriú == Aoife Ní Dhiarmada á windeáil ag Amhránaithe an Chlub sa bhliain 2026. qo8qsr9ulv1jemv13r399nh3cponjb1