Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1317108 1316799 2026-06-09T08:36:15Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317108 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 71fgdsm5758kcmhwk3ir0i1ie7f7jcr 1317131 1317108 2026-06-09T08:38:08Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1317160 1317131 2026-06-09T08:40:47Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317160 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 71fgdsm5758kcmhwk3ir0i1ie7f7jcr 1317166 1317160 2026-06-09T08:41:12Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1317119 1316805 2026-06-09T08:37:37Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317119 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] 71e0rj6h9ziqwx3dw6p7igopykae4xd 1317133 1317119 2026-06-09T08:38:15Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316805 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1317118 1316804 2026-06-09T08:37:29Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317118 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] hd7e70zbrsmyyu155vtd9tpppuq9pws 1317135 1317118 2026-06-09T08:38:15Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316804 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1317093 1316780 2026-06-09T08:03:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1317093 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] btl0z6vgftbznv21mx8mdfpjvte96ad 1317097 1317093 2026-06-09T08:34:04Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317097 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] 6ctiizc7ari2rzab6bdaonw6f4al34v 1317117 1317097 2026-06-09T08:37:21Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1317093 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipéid, An}} [[Catagóir:Vicipéid]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] btl0z6vgftbznv21mx8mdfpjvte96ad 0 2186 1317063 1039642 2026-06-08T18:44:33Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317063 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}In Aill na Brún, Cill Chiaráin, a rugadh agus a tógadh '''Seosamh Ó Cuaig'''. Tá sé pósta le Treasa Ní Loideáin as Roisín na Mainíoch, [[Carna]], agus tá ceathrar clainne orthu. I [[Raidió na Gaeltachta]] a oibríonn sé. Ó d'fhág sé an mheánscoil, tá sé ag seasamh a gcearta do [[Conamara|Chonamara]] agus d'[[Oileáin Árann|Árainn]]. {{Main|Gluaiseacht Chearta Siabhialta na Gaeltachta}} Creideann sé nach dtugann an Chomhairle Contae aird mar is cóir ar na pobail seo agus go gcaithfear iad a dhúiseacht agus a dhúiseacht go beo. Toghadh mar ionadaí ar [[Údarás na Gaeltachta]] é i 1999. Toghadh mar chomhairleoir ar Chomhairle Contae na Gaillimhe i 2004 é. Aththoghadh ar Údarás na Gaeltachta i 2005 é. == Féach freisin == * [[Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta]] * [[Saor-Raidió Chonamara]] == Nasc seachtrach == * [http://www.anghaeltacht.net/cuaigso Leathanach Sheosaimh Uí Chuaig] {{DEFAULTSORT:Ó Cuaig, Seosamh}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Iorras Aithneach]] [[Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] iyjwgz603ts2w6mdlzxqp423ypq787q 0 2198 1317155 1316490 2026-06-09T08:40:14Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317155 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 0o68qd2tis3319ypy05n7e87u60ki4r 1317156 1317155 2026-06-09T08:40:21Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 0 2436 1317193 1315889 2026-06-09T08:43:20Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317193 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] a8hlf049u3dmdq49oiiwf7gjgog2owv 1317195 1317193 2026-06-09T08:43:44Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1312360 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 6phhyv3bn3uv5umhlsn2k0zb4askbhr 0 2568 1317106 1316790 2026-06-09T08:35:56Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317106 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 8i6crgmyy2ypoetw5fxlx093x3e6jvt 1317128 1317106 2026-06-09T08:38:08Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316790 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2574 1317109 1316800 2026-06-09T08:36:24Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317109 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] tifh2439vhie6pnn5k3at0qrhdqvpek 1317130 1317109 2026-06-09T08:38:09Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316800 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2618 1317146 1316501 2026-06-09T08:39:37Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317146 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] b1h96eic91lfwc7df1do3fi8hodglch 1317179 1317146 2026-06-09T08:42:10Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 0 2705 1317077 1240400 2026-06-08T22:42:14Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317077 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} ::''Is é seo leathanach faoin pholaiteoir Mícheál Daibhéad. Duine eile an file; féach [[Michael Davitt]].'' Bhí '''Mícheál Mac Daibhéid, Mícheál Dáibhéad''' nó '''Michael Davitt''' ([[25 Márta]] [[1846]] – [[30 Bealtaine]] [[1906]]) ina fheachtasóir sóisialta agus ina náisiúnach, as [[Contae Mhaigh Eo]]; ba é a bhunaigh [[Conradh na Talún]]. == Tús a shaoil == Rugadh Mícheál Mac Daibhéid sa t[[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]] ag an tréimhse ba mheasa den [[An Gorta Mór|Ghorta Mór]]. Ba é an dara páiste de chúigear clainne é a saolaíodh do Martin agus do Sabrina Daibhéad. Nuair a bhí Mícheál sé bliana d’aois díshealbhaíodh a mhuintir agus bhí ar a athair dul ar imirce go [[Sasana]] ar thóir oibre. Nuair a dhiúltaigh a bhean chéile agus a mhuintir dul isteach i dteach na mbocht, tháinig an [[sagart]] paróiste sa tSráid, An tAthair John McHugh, i gcabhair orthu agus thug sé dídean dóibh. Ar deireadh, i [[1855]], chuaigh Bean Dhaibhéid agus na páistí thar sáile go dtí an baile tionsclaíoch [[Haslingden]] i [[Lancashire]] mar a raibh Martin ina chónaí. Ní raibh Mícheál ach deich mbliana d’aois nuair a chuaigh sé ag obair i [[muileann]] cadáis. Ach faoi cheann dhá bhliain, bhain timpiste le meaisín [[Sníomh|sníomhacháin]] dó agus b’éigean an ghéag dheas a bhaint de. I ngeall ar an ngortú sin, d’fhreastail sé ar scoil Wesleyan ar feadh dhá bhliain nó go ndeachaigh sé ag obair i gclólann. Is thart faoin am seo a chur sé spéis i [[stair na hÉireann]]. == Na Fíníní == [[Íomhá:Portrait of Michael Davitt.jpg|mion|clé|roimh 1896]] Ba í an spéis seo a spreag é le dul isteach i m[[Bráithreachas na Poblachta|Bráithreachas Phoblacht na hÉireann]] (BPÉ), nó na Fíníní, i [[1865]]. Dhá bhliain ina dhiaidh sin d’éirigh sé as a phost le bheith ina Ard-Rúnaí ar na Fíníní i dTuaisceart [[Sasana|Shasana]] agus in [[Albain]]. Gabhadh i [[Londain]] é i [[1870]] agus é ag fanacht le seilbh a ghlacadh ar lastas airm. Daoradh téarma cúig bliana déag príosúnachta air ach ní raibh air ach seacht mbliana a chur isteach. Ar [[19 Nollaig]] [[1877]] ligeadh é féin agus na príosúnaigh pholaitíochta eile amach faoi choinníollacha áirithe. Ach lean sé dá chuid imeachtaí agus tamall ina dhiaidh sin ceapadh ar Ard-Chomhairle BPÉ é. [[Íomhá:The Bold Tenant Farmer's Cottage Ballinascarty - geograph.org.uk - 537941.jpg|mion|clé|The Bold Tenant Farmer's Cottage]] Nuair a scaoileadh saor é, chuaigh sé go [[Meiriceá]] ag lorg tacaíochta ó [[Gael-Mheiriceánach|Ghael-Mheiriceánacha]] dá bheartas nua “''The Land for the People''”. Chuir sé faoi in [[Philadelphia]] in [[1873]] agus a mháthair agus triúr deirfiúr in éineacht leis. Ba le linn dó a bheith i bpríosún gur rith sé leis nach raibh de leigheas ar fhadhbanna na hÉireann ach ligean do mhuintir na tíre an talamh a shealbhú. [[Íomhá:Family evicted by their landlord during the Irish Land War c1879.jpg|mion|clé|Díbirt, 1879]] Is minic a chualathas é ag rá a leithéid seo ag cruinnithe ina dhiaidh sin: “The land question can be definitely settled only by making the cultivators of the soil the proprietors”. I 1870 thug [[Rialtas na Breataine]] Acht Talún isteach a raibh “cíosanna cothroma” mar chuspóir aige: ach shíl Mac Daibhéad nár leor sin, mar ní bheadh dul chun cinn déanta ag cosmhuintir na hÉireann go dtí go mbeadh ceart acu ar a gcuid talún féin. == Cogadh na Talún == Ar theacht abhaile dó i [[1879]] bhí dálaí an ghorta ar Iarthar na hÉireann arís. Bhí sé ar cheann de na blianta ba fhliche riamh agus bhí teipthe ar bharr na bprátaí don tríú bliain as a chéile. D’fhreastail an Daibhéadach ar chruinniú mór ar an mBaile Gaelach, [[Contae Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]] ar [[20 Aibreán]] mar a leagadh síos pleananna le haghaidh ollfheachtas agóide a raibh sé mar aidhm aici cíosanna a ísliú. I g[[Caisleán an Bharraigh]] ar [[16 Lúnasa]] [[1879]] bunaíodh Conradh na Talún Mhaigh Eo go foirmiúil le lántacaíocht ó Shéarlas Stíobhardach Parnell ([[Charles Stewart Parnell]]). Ar [[21 Deireadh Fómhair]] ceapadh Parnell ina Uachtarán ar Chonradh na Talún agus bhí an Daibhéadach ar dhuine de na rúnaithe air. Anois bhí gach cuid den fheachtas agóide agus den ghluaiseacht faoi chearta talún faoi aon scáth amháin. Ba é a bhí de dhíth ar ''[[Cogadh na Talún]]'' ná cíos cóir, cinnteacht seilbhe agus ceart díola agus ón uair sin go [[1882]] tugadh faoin gcath le dúthracht. Cuireadh an Daibhéadach i b[[príosún]] arís in [[1881]] de bharr a chuid óráidí. Toghadh mar fheisire parlaiminte é do [[Contae na Mí|Chontae na Mí]] é sa bhliain 1882. Ach níor acmhainn dó freastal ar an bParlaimint de bharr gur i bpríosún a bhí sé ag an am. Scaoileadh saor é i mí na Bealtaine 1882. Nuair a ligeadh amach é in [[1882]] chuaigh sé i mbun feachtais le go mbeadh úinéireacht ar thalamh na hÉireann ag an Stát chomh maith le comhghuaillíocht a thionscnamh idir lucht oibre na Breataine, oibrithe na hÉireann agus feirmeoirí tionóntachta. Chuaigh sé go [[Meiriceá]] i mí Iúil In [[1883]] cuireadh i bpríosún arís é, ar feadh ceithre mhí, an uair dheireanach. Cé nach raibh sé féin agus Parnell ar aon tuairim faoi cheist na talún thug sé lántacaíocht don chomhghuaillíocht [[Liobrálachas|Liobarálach]] / Náisiúnach - fiú in [[1890]] nuair a bhí scoilt sa pháirtí de bharr cholscaradh Pharnell. Thaobhaigh sé leis an bhfaicsean frith-Pharnell sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] ach de réir a chéile ghéaraigh ar a mhífhoighne nuair a chonacthas dó an easpa cumais nó tola ag an institiúid sin le deireadh a chur leis an éagóir. Agus Dáil na Breataine á fhágáil ina dhiaidh aige in 1886 thuar sé “no just cause could succeed there unless backed by physical force”. [[Íomhá:Michael Davitt (Napoleon Sarony).jpg|mion|clé|Michael Davitt, 1882 i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] (grianghraf ag Napoleon Sarony)]] == Dul chun cinn == [[File:Irish_land_war.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Irish_land_war.jpg|mion|póstaer sna 1880idí|alt=|clé]] A bhuíochas d’iarrachtaí leanúnacha Mhíchíl Mac Dhaibhéid, tugadh tuilleadh achtanna talún isteach i ndiaidh an chéad Acht Talún de chuid [[William Ewart Gladstone|Gladstone]] in 1870. Ba é an cheann ba thábhachtaí Acht na Talún 1881 a thug aitheantas ar deireadh do na 3C-anna (Cíos cothrom, Cinnteacht seilbhe, agus Ceart díol). I [[1903]] tháinig Acht Wyndham i bhfeidhm - acht a chuir ina luí go láidir ar Thiarnaí Talún a gcuid eastát a dhíol le Coimisiún na Talún. Ba iad anáidí feirme in ionad cíosa a bheadh le híoc ina dhiaidh sin. I ndeireadh na dála d’aistreofaí úinéireacht talún ó na tiarnaí talún go dtí na tionóntaí. Bhí cuspóir an Daibhéadaigh curtha i gcrích ar deireadh. D’easaontaigh sé le hAcht Wyndham toisc nár chóir tiarnaí talún a chúiteamh ar thalamh ar leis An Stát é, dar leis. == Bás agus tionchar == Nuair a d’éag an Daibhéadach i [[1906]], d’fhreastail Fear-Ionad an Rí ar an tsochraid, rud a léirigh an turas polaitiúil ar feadh tríocha bliain. Tá sé curtha sa tSráid, a bhaile dúchais. Tá an droichead idir [[Oileán Acla]] agus an mórthír a bhaisteadh as Daibhéad. Áirítear é leis ar dhuine de bhunaitheoirí [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí Lucht Oibre na Breataine]] chomh maith le bheith ina inspioráid don Irish Land and Labour Association le D.D. Sheehan. Dúirt [[Mahatma Gandhi]] roinnt blianta ina dhiaidh sin go ndeachaigh An Daibhéadach agus Conradh na Talún go mór i gcion air agus an ghluaiseacht um léirsiú síochána á bunú aige san [[An India|India]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Davitt, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1846]] [[Catagóir:Básanna i 1906]] [[Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht CLG]] [[Catagóir:Na Fíníní]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Mí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Éireannacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 19ú haois]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois]] [[Catagóir:Tréas]] ekfe0z68d8hb01m0tg2s6dieuxxwqn1 1317078 1317077 2026-06-08T22:44:01Z Seachránaí 53315 1317078 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} ::''Is é seo leathanach faoin pholaiteoir Mícheál Daibhéad. Duine eile an file; féach [[Michael Davitt]].'' Bhí '''Mícheál Mac Daibhéid, Mícheál Dáibhéad''' nó '''Michael Davitt''' ([[25 Márta]] [[1846]] – [[30 Bealtaine]] [[1906]]) ina fheachtasóir sóisialta agus ina náisiúnach, as [[Contae Mhaigh Eo]]; ba é a bhunaigh [[Conradh na Talún]]. == Tús a shaoil == Rugadh Mícheál Mac Daibhéid sa t[[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]] ag an tréimhse ba mheasa den [[An Gorta Mór|Ghorta Mór]]. Ba é an dara páiste de chúigear clainne é a saolaíodh do Martin agus do Sabrina Daibhéad. Nuair a bhí Mícheál sé bliana d’aois díshealbhaíodh a mhuintir agus bhí ar a athair dul ar imirce go [[Sasana]] ar thóir oibre. Nuair a dhiúltaigh a bhean chéile agus a mhuintir dul isteach i dteach na mbocht, tháinig an [[sagart]] paróiste sa tSráid, An tAthair John McHugh, i gcabhair orthu agus thug sé dídean dóibh. Ar deireadh, i [[1855]], chuaigh Bean Dhaibhéid agus na páistí thar sáile go dtí an baile tionsclaíoch [[Haslingden]] i [[Lancashire]] mar a raibh Martin ina chónaí. Ní raibh Mícheál ach deich mbliana d’aois nuair a chuaigh sé ag obair i [[muileann]] cadáis. Ach faoi cheann dhá bhliain, bhain timpiste le meaisín [[Sníomh|sníomhacháin]] dó agus b’éigean an ghéag dheas a bhaint de. I ngeall ar an ngortú sin, d’fhreastail sé ar scoil Wesleyan ar feadh dhá bhliain nó go ndeachaigh sé ag obair i gclólann. Is thart faoin am seo a chur sé spéis i [[stair na hÉireann]]. == Na Fíníní == [[Íomhá:Portrait of Michael Davitt.jpg|mion|clé|roimh 1896]] Ba í an spéis seo a spreag é le dul isteach i m[[Bráithreachas na Poblachta|Bráithreachas Phoblacht na hÉireann]] (BPÉ), nó na Fíníní, i [[1865]]. Dhá bhliain ina dhiaidh sin d’éirigh sé as a phost le bheith ina Ard-Rúnaí ar na Fíníní i dTuaisceart [[Sasana|Shasana]] agus in [[Albain]]. Gabhadh i [[Londain]] é i [[1870]] agus é ag fanacht le seilbh a ghlacadh ar lastas airm. Daoradh téarma cúig bliana déag príosúnachta air ach ní raibh air ach seacht mbliana a chur isteach. Ar [[19 Nollaig]] [[1877]] ligeadh é féin agus na príosúnaigh pholaitíochta eile amach faoi choinníollacha áirithe. Ach lean sé dá chuid imeachtaí agus tamall ina dhiaidh sin ceapadh ar Ard-Chomhairle BPÉ é. [[Íomhá:The Bold Tenant Farmer's Cottage Ballinascarty - geograph.org.uk - 537941.jpg|mion|clé|The Bold Tenant Farmer's Cottage]] Nuair a scaoileadh saor é, chuaigh sé go [[Meiriceá]] ag lorg tacaíochta ó [[Gael-Mheiriceánach|Ghael-Mheiriceánacha]] dá bheartas nua “''The Land for the People''”. Chuir sé faoi in [[Philadelphia]] in [[1873]] agus a mháthair agus triúr deirfiúr in éineacht leis. Ba le linn dó a bheith i bpríosún gur rith sé leis nach raibh de leigheas ar fhadhbanna na hÉireann ach ligean do mhuintir na tíre an talamh a shealbhú. [[Íomhá:Family evicted by their landlord during the Irish Land War c1879.jpg|mion|clé|Díbirt, 1879]] Is minic a chualathas é ag rá a leithéid seo ag cruinnithe ina dhiaidh sin: “The land question can be definitely settled only by making the cultivators of the soil the proprietors”. I 1870 thug [[Rialtas na Breataine]] Acht Talún isteach a raibh “cíosanna cothroma” mar chuspóir aige: ach shíl Mac Daibhéad nár leor sin, mar ní bheadh dul chun cinn déanta ag cosmhuintir na hÉireann go dtí go mbeadh ceart acu ar a gcuid talún féin. == Cogadh na Talún == Ar theacht abhaile dó i [[1879]] bhí dálaí an ghorta ar Iarthar na hÉireann arís. Bhí sé ar cheann de na blianta ba fhliche riamh agus bhí teipthe ar bharr na bprátaí don tríú bliain as a chéile. D’fhreastail an Daibhéadach ar chruinniú mór ar an mBaile Gaelach, [[Contae Mhaigh Eo|Co. Mhaigh Eo]] ar [[20 Aibreán]] mar a leagadh síos pleananna le haghaidh ollfheachtas agóide a raibh sé mar aidhm aici cíosanna a ísliú. I g[[Caisleán an Bharraigh]] ar [[16 Lúnasa]] [[1879]] bunaíodh Conradh na Talún Mhaigh Eo go foirmiúil le lántacaíocht ó Shéarlas Stíobhardach Parnell ([[Charles Stewart Parnell]]). Ar [[21 Deireadh Fómhair]] ceapadh Parnell ina Uachtarán ar Chonradh na Talún agus bhí an Daibhéadach ar dhuine de na rúnaithe air. Anois bhí gach cuid den fheachtas agóide agus den ghluaiseacht faoi chearta talún faoi aon scáth amháin. Ba é a bhí de dhíth ar ''[[Cogadh na Talún]]'' ná cíos cóir, cinnteacht seilbhe agus ceart díola agus ón uair sin go [[1882]] tugadh faoin gcath le dúthracht. Cuireadh an Daibhéadach i b[[príosún]] arís in [[1881]] de bharr a chuid óráidí. Toghadh mar fheisire parlaiminte é do [[Contae na Mí|Chontae na Mí]] é sa bhliain 1882. Ach níor acmhainn dó freastal ar an bParlaimint de bharr gur i bpríosún a bhí sé ag an am. Scaoileadh saor é i mí na Bealtaine 1882. Nuair a ligeadh amach é in [[1882]] chuaigh sé i mbun feachtais le go mbeadh úinéireacht ar thalamh na hÉireann ag an Stát chomh maith le comhghuaillíocht a thionscnamh idir lucht oibre na Breataine, oibrithe na hÉireann agus feirmeoirí tionóntachta. Chuaigh sé go [[Meiriceá]] i mí Iúil In [[1883]] cuireadh i bpríosún arís é, ar feadh ceithre mhí, an uair dheireanach. Cé nach raibh sé féin agus Parnell ar aon tuairim faoi cheist na talún thug sé lántacaíocht don chomhghuaillíocht [[Liobrálachas|Liobarálach]] / Náisiúnach - fiú in [[1890]] nuair a bhí scoilt sa pháirtí de bharr cholscaradh Pharnell. Thaobhaigh sé leis an bhfaicsean frith-Pharnell sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] ach de réir a chéile ghéaraigh ar a mhífhoighne nuair a chonacthas dó an easpa cumais nó tola ag an institiúid sin le deireadh a chur leis an éagóir. Agus Dáil na Breataine á fhágáil ina dhiaidh aige in 1886 thuar sé “no just cause could succeed there unless backed by physical force”. [[Íomhá:Michael Davitt (Napoleon Sarony).jpg|mion|clé|Michael Davitt, 1882 i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] (grianghraf ag Napoleon Sarony)]] == Dul chun cinn == [[File:Irish_land_war.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Irish_land_war.jpg|mion|póstaer sna 1880idí|alt=|clé]] A bhuíochas d’iarrachtaí leanúnacha Mhíchíl Mac Dhaibhéid, tugadh tuilleadh achtanna talún isteach i ndiaidh an chéad Acht Talún de chuid [[William Ewart Gladstone|Gladstone]] in 1870. Ba é an cheann ba thábhachtaí Acht na Talún 1881 a thug aitheantas ar deireadh do na 3C-anna (Cíos cothrom, Cinnteacht seilbhe, agus Ceart díol). I [[1903]] tháinig Acht Wyndham i bhfeidhm - acht a chuir ina luí go láidir ar Thiarnaí Talún a gcuid eastát a dhíol le Coimisiún na Talún. Ba iad anáidí feirme in ionad cíosa a bheadh le híoc ina dhiaidh sin. I ndeireadh na dála d’aistreofaí úinéireacht talún ó na tiarnaí talún go dtí na tionóntaí. Bhí cuspóir an Daibhéadaigh curtha i gcrích ar deireadh. D’easaontaigh sé le hAcht Wyndham toisc nár chóir tiarnaí talún a chúiteamh ar thalamh ar leis An Stát é, dar leis. == Bás agus tionchar == Nuair a d’éag an Daibhéadach i [[1906]], d’fhreastail Fear-Ionad an Rí ar an tsochraid, rud a léirigh an turas polaitiúil ar feadh tríocha bliain. Tá sé curtha sa tSráid, a bhaile dúchais. Tá an droichead idir [[Oileán Acla]] agus an mórthír a bhaisteadh as Daibhéad. Áirítear é leis ar dhuine de bhunaitheoirí [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí Lucht Oibre na Breataine]] chomh maith le bheith ina inspioráid don Irish Land and Labour Association le D.D. Sheehan. Dúirt [[Mahatma Gandhi]] roinnt blianta ina dhiaidh sin go ndeachaigh An Daibhéadach agus Conradh na Talún go mór i gcion air agus an ghluaiseacht um léirsiú síochána á bunú aige san [[An India|India]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Davitt, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1846]] [[Catagóir:Básanna i 1906]] [[Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht CLG]] [[Catagóir:Na Fíníní]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Mí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Éireannacha]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 19ú haois]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois]] [[Catagóir:Tréas]] pzuzaw7548tzn8ntg7sf2b9iz21a8sz 0 2706 1317136 1316525 2026-06-09T08:38:16Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317136 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] jzb4c8m4qz964mfjygv6hlgmvhu1uax 1317187 1317136 2026-06-09T08:42:42Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 0 2759 1317159 1316509 2026-06-09T08:40:37Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317159 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0pzox5uvx7il1t42p9gt6ays5trlo32 1317163 1317159 2026-06-09T08:41:07Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 0 2775 1317171 1316491 2026-06-09T08:41:46Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317171 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] sc1xn0huardyriy8g89wku9uc50oltv 1317176 1317171 2026-06-09T08:41:56Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1283568 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] rdhwz0nltd9sbfrdwhaawuckgndstx0 0 3155 1317161 1316502 2026-06-09T08:40:56Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317161 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] b5bkimsysik0170xpeslo82fdte6sp9 1317165 1317161 2026-06-09T08:41:11Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 0 3253 1317107 1316798 2026-06-09T08:36:05Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317107 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 9bkvw4r91jupbv7bh5en7g4iexsywv9 1317129 1317107 2026-06-09T08:38:08Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1317175 1317129 2026-06-09T08:41:55Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317175 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 9bkvw4r91jupbv7bh5en7g4iexsywv9 1317177 1317175 2026-06-09T08:42:00Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3254 1317178 1316492 2026-06-09T08:42:04Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317178 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] e86w7s89y3tux7cpp7fpz3r6ghkkbv4 1317181 1317178 2026-06-09T08:42:15Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1025297 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rpv6eqb4o39f5ye4mvrt3w03jv5sylv 0 3255 1317151 1316495 2026-06-09T08:39:57Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317151 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] rxjrej8ffgp1r9jhp00jy26mw323yjr 1317152 1317151 2026-06-09T08:40:03Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 0 3267 1317167 1316507 2026-06-09T08:41:13Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317167 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] nwx2icfi0b0y3lo3qu1t7a3x27wsyx1 1317172 1317167 2026-06-09T08:41:48Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1309894 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 2z0hfytafhxyaoiwk94twogn5gncuv1 0 3404 1317186 1315881 2026-06-09T08:42:35Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317186 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] mrwckfqdw2m9xzkhl13qghhotnz053y 1317188 1317186 2026-06-09T08:42:47Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1246241 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] bvz191r0xsnm9y8pzlf7xfki9ir1t40 0 3723 1317095 1269189 2026-06-09T08:33:53Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1317095 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''9 Meitheamh''' an 160ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 161ú lá i mbliain bhisigh. Tá 205 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Éire]] - Lá Fhéile [[Colm Cille|Columcille]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1640]] — [[Leopold I, An tImpire Naofa Rómhánach|Leopold I]], An tImpire Naofa Rómhánach (b.[[1705]]) * [[1781]] — [[George Stephenson]], innealtóir Sasanach (b.[[1848]]) * [[1812]] — [[Johann Gottfried Galle]], réalteolaí Gearmánach (b [[1910]]) * [[1862]] — [[Nioclás Ó Domhnaill]], scoláire Gaeilge san Astráil * [[1881]] — [[Felix von Luckner|Felix Graf Von Luckner]], seoltóir Gearmánach (b. [[1966]]) * [[1896]] — [[Justin McKenna]], polaiteoir Éireannach (b. [[1950]]) * [[1896]] — [[Karl Sack]], breitheamh Gearmánach (b. [[1945]]) * [[1898]] — [[Curzio Malaparte]], scríbhneoir Iodálach (b. [[1957]]) * [[1915]] — [[Les Paul]], ceannródaí giotáir (b. [[2009]]) * [[1917]] — [[Eric Hobsbawm]], Marxach agus staraí (b. [[2012]]) * [[1934]] — [[Jackie Wilson]], Amhránaí soul Meiriceánach (b. [[1984]]) * [[1936]] — [[Isabelle Pierre]], amhránaí Ceanadach * [[1936]] — [[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]], imreoir peil Ghaelach agus bainisteoir (b. [[2025]]) * [[1946]] — [[Peter Kilfoyle]], polaiteoir Briotanach * [[1954]] — [[Gregory Maguire]], úrscéalaí * [[1961]] — [[Michael J. Fox]], Aisteoir * [[1963]] — [[Johnny Depp]], aisteoir * [[1967]] — [[Paul Maskey]], polaiteoir Briotanach * [[1978]] — [[Adrian Diaconu]], dornálaí Rómánach * [[1978]] — [[Matthew Bellamy]], ceoltóir sa banna ceoil ''[[Muse (banna)|Muse]]'' * [[1978]] — [[Miroslav Klose]], imreoir sacair * [[1980]] — [[Rory Keenan]], aisteoir Éireannach * [[1981]] — [[Natalie Portman]], Aisteoir * [[1992]] — [[Deirdre Duke]], imreoir sacair == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[68]] — [[Nearó]], Impire ar Impireacht na Róimhe (r.[[37]]) * [[597]] — [[Colm Cille]], naomh Gaelach (r. [[521]]) * [[1348]] — [[Ambrogio Lorenzetti]], péintéir Iodálach (r. ~[[1290]]) * [[1870]] — [[Charles Dickens]], 58, scríbhneoir (r.[[1812]]) * [[1932]] — [[Émile Friant]], péintéir Francach (r. [[1863]]) * [[1936]] — [[Éamonn Ó Dúgáin|Éamon Ó Dugáin]], dlíodóir agus polaiteoir Éireannach (r. [[1874]]) * [[1951]] — [[Mayo Methot]], ban-aisteoir (r. [[1904]]) * [[1952]] — [[Daniel Byrne]], polaiteoir Éireannach (r. [[1885]]) * [[1956]] — [[Chandrashekhar Agashe]], Tionsclaí agus fiontraí Indiach (r. [[1888]]) * [[1958]] — [[Robert Donat]], aisteoir Briotanach (r. [[1905]]) * [[1964]] — [[Max Aitken, 1ú Bharún Beaverbrook|Max Aitken]], polaiteoir Angla-Cheanadach (r. [[1879]]) * [[1974]] — [[Miguel Ángel Asturias]], scríbhneoir agus taidhleoir Guatamalach (r. [[1899]]) * [[1976]] — [[Sybil Thorndike]], ban-aisteoir Briotanach (r. [[1882]]) * [[1989]] — [[George Wells Beadle]], géineolaí Meiriceánach (r. [[1903]]) * [[1991]] — [[Claudio Arrau]], pianódóir Sileach (r. [[1903]]) * [[2013]] — [[Iain Banks]], scríbhneoir Albanach (r. [[1954]]) * [[2014]] — [[Anna Hyland]], bean rialta agus múinteoir Éireannach * [[2014]] — [[Rik Mayall]], Aisteoir (r.[[1958]]) * [[2022]] — [[Matt Zimmerman]], Aisteoir (r.[[1934]]) == Tarluithe eile == * [[53]] - Phos [[Néaró]] [[Claudia Octavia]] * [[68]] - Chuir [[Néaró]] lámh ina bhás féin agus thosaigh [[Bliain na gCeithre Impirí|cogadh cathartha]] in [[Impireacht na Róimhe]] * [[1798]] - [[Éirí Amach 1798 in Éirinn]]: tharla cathanna san [[An tInbhear Mór|Inbhear Mór]] agus [[Tamhnaigh Naomh]] * [[1958]] - D'athoscail an [[Eilís II na Ríochta Aontaithe|Banríon Eilís]] [[Aerfort Gatwick]] * [[1967]] - [[Cogadh na Sé Lá]]: ghabh [[Iosrael]] [[Arda Golan]] ón [[an tSiria|tSiria]] * [[1968]] - D'fhógair [[Lyndon B. Johnson]] lá náisiúnta dobróin i ndiaidh an mharaithe [[Robert F. Kennedy]] * [[1970]] - Rinneadh iarracht feallmharaithe ar [[Rí Hussein na hIordáine|Rí Hussein]] [[An Iordáin|na hIordáine]] agus é ar an mbealach chuig a phálas samhraidh * [[1999]] - [[Cogadh na Cosaive]]: shínigh [[An tSeirbia agus Montainéagró|Poblacht Chónaidhme na Iúgslaive]] agus [[ECAT]] conradh síochána [[Catagóir:Dátaí|0609]] [[Catagóir:Dátaí|Míonna, 09]] i0tgvznngndbeomh4y6poph94utir18 0 4514 1317162 1316503 2026-06-09T08:41:05Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317162 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] 7j4lf0fwdk8xf7zer5mr3j72xe0jjnl 1317164 1317162 2026-06-09T08:41:11Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1309889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] kci27q0sl4micjsbatef9zy960v4u5e 4 4620 1317140 1316521 2026-06-09T08:38:41Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317140 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == 986nnllkki4kdybix9i6civi5j6uute 1317143 1317140 2026-06-09T08:39:09Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 0 5324 1317105 1316789 2026-06-09T08:35:46Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317105 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 6u6w5rwjlf5nt464i2axv4u01jvzj7k 1317125 1317105 2026-06-09T08:38:06Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316789 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 5334 1317192 1315887 2026-06-09T08:43:10Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317192 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] domb4fno6ljyj494omnw1j315knaz07 1317196 1317192 2026-06-09T08:43:46Z NDG 68597 Requesting deletion 1317196 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] lrfqkk9v1vjs9cq7v2s0evjuwsd6h3d 0 6201 1317139 1316527 2026-06-09T08:38:27Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317139 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] p8vtt47zwu3729cnzp1n6svu9ezw9nb 1317183 1317139 2026-06-09T08:42:26Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 0 6390 1317157 1316508 2026-06-09T08:40:23Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317157 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] 8o8xuvkqe9t21tvh9dkupo9ty4j3sui 1317158 1317157 2026-06-09T08:40:34Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 0 6423 1317122 1316806 2026-06-09T08:37:55Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317122 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] 13abasw98j6puye2gwrumv01fu93drk 1317132 1317122 2026-06-09T08:38:15Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316806 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6695 1317103 1316787 2026-06-09T08:35:25Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317103 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] r5kfamt249c19aildhsnvgvrzp1ioj0 1317127 1317103 2026-06-09T08:38:07Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316787 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 6874 1317191 1315885 2026-06-09T08:43:01Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317191 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 6gtdy410876ti2dzeapnqsd4p61gwi5 1317197 1317191 2026-06-09T08:44:05Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1058516 wikitext text/x-wiki {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 7wdwzitejlliqztikftz6kqb6homhpi 0 7198 1317104 1316788 2026-06-09T08:35:37Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317104 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 9adqdngsi5j20j4y7klyftlft5ijyf1 1317126 1317104 2026-06-09T08:38:07Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316788 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1317099 1316782 2026-06-09T08:34:37Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317099 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] ahhnz4witmp5emhuooaiwe7g0a16osf 1317116 1317099 2026-06-09T08:37:24Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316782 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 7410 1317153 1316496 2026-06-09T08:40:06Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317153 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] t9g74yzihu6z3uaekkvirp8xbn2dc2f 1317154 1317153 2026-06-09T08:40:12Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1315851 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 0 9729 1317144 1316499 2026-06-09T08:39:14Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317144 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] k9w19odka6rwcpwq83tvf3fyvo4lymh 1317150 1317144 2026-06-09T08:39:52Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 0 9797 1317113 1316802 2026-06-09T08:37:09Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317113 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] o6kpt4qz5h9lrsphl1lp8p66ib0w1sg 1317138 1317113 2026-06-09T08:38:22Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 10602 1317145 1316494 2026-06-09T08:39:28Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317145 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] etfooyv64ixzqo64tkeslbv2wpd1uy5 1317149 1317145 2026-06-09T08:39:52Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 0 10752 1317124 1316526 2026-06-09T08:38:04Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317124 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] p5dru2zl0fuex4tbvnfgx5ht4nbu2sl 1317134 1317124 2026-06-09T08:38:14Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 0 11819 1317102 1316786 2026-06-09T08:35:10Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317102 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] ep1orxwvynovdr8ij446fl0do98pa9k 1317123 1317102 2026-06-09T08:37:57Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1317169 1317123 2026-06-09T08:41:22Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317169 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] ep1orxwvynovdr8ij446fl0do98pa9k 1317173 1317169 2026-06-09T08:41:48Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 11820 1317170 1316515 2026-06-09T08:41:31Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317170 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] t8xafce563iulyx3lodwjp10n89yxyb 1317174 1317170 2026-06-09T08:41:48Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1309904 wikitext text/x-wiki Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] 4p5yw5ygdkzpnawjuur7es4vs55jwpk 0 11821 1317180 1316500 2026-06-09T08:42:13Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317180 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] jmrp6s6l790bx6jxvadcws3jr95nrm8 1317185 1317180 2026-06-09T08:42:35Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 996469 wikitext text/x-wiki Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hzf71wx24uo7qib6jpciff69zcc1w7r 0 12970 1317039 1263260 2026-06-08T16:30:30Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317039 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Lia]] sa [[an tSean-Ghréig|tSean-Ghréig]] ab ea '''Hipeacraitéas Cos II''', nó '''Hipeacraitéas''' de ghnáth (thart ar [[460 RC]] — [[370 RC]]; [[Gréigis]]: Ἱπποκράτης, Hippokrátēs nó ‘Ippokrátīs). Tugtar ''Athair na [[Míochaine]]'' air go minic, agus b'eisean a bhunaigh an scoil [[míochaine]] a ainmníodh as. Cuirtear [[Mionn Hipeacraitéis]] ina leith. Scríobh Hipeacraitéas <ref> aistriúchán ó “A History of Scientific Ideas” le Joseph Singer https://books.google.com/books/about/A_history_of_scientific_ideas.html?id=6MpxGJDd4q4C</ref> : “Maidir le “An nGalar Beannaithe” seo mar a thugtar air, (titimeas) is cinnte go bhfuil a chuid nádúr agus a chuid chúiseanna aige, mar le galair eile. Eascraíonn sé - cosúil leo - ó rudaí a théann isteach sa chorp agus a thagann as an corp...Bíodh siad beannaithe nó a mhalairt, mar is áil leat, is cuma, is mar a chéile iad, agus ní gá an difir sin a aithint sa nádúr mar tá siad uile beannaithe agus tá siad uile aiceanta. Tá a réamhchúiseanna fhéin ag gach ceann acu.“ == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-gr}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 460 RC]] [[Catagóir:Básanna i 370 RC]] [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lianna Gréagacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin]] spg68gxplaq0h807smsxi0anob18gi6 0 13872 1317189 1315884 2026-06-09T08:42:47Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317189 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] dwyd5svf31z7qlxs9ixpy834g42sxox 1317190 1317189 2026-06-09T08:42:50Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 874712 wikitext text/x-wiki Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] 7ouc7039mwq1nadvle6sb5h1roicxdy 0 15160 1317098 1316781 2026-06-09T08:34:25Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317098 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] nkf3p9e8oltaficc6mj0u3ltymrpz9k 1317115 1317098 2026-06-09T08:37:23Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316781 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 0 18993 1317040 1263254 2026-06-08T16:34:40Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317040 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Galen as Péargamon''' (rugadh timpeall na bliana [[129]] i b[[Péargamon]], agus d'éag timpeall na bliana [[199]]), ina lia [[An Ghréig|Gréagach]]. Rinne sé neart fionnachtana ar chúrsaí [[Míochaine|leighis]] trí mionscrúdú a dhéanamh ar [[Ainmhí|ainmhithe]] áirithe cosúil le [[muc]]a, [[Madra|madraí]] agus [[Moncaí|moncaithe]]. Glacadh lena thuairimí i leith ghníomhaíochtaí an chroí, na n-artairí agus na bhféitheacha, go dtí an bhliain 1628, nuair a tháinig teoiric [[William Harvey]] chun cinn, is é sin go sreabhann an fhuil timpeall na [[Corp an duine|colainne]] de bharr imbhualadh an chroí a fheidhmíonn mar chaidéal.<ref>Furley, D, and J. Wilkie, 1984, Galen On Respiration and the Arteries, Princeton University Press, and Bylebyl, J (ed), 1979, William Harvey and His Age, Baltimore: Johns Hopkins University Press</ref> Ní fios go baileach cé mhéad alt léannta ar scríobh sé ach meastar go raibh níos mó ná 400 dóibh. Scríobhadh i n[[Gréigis]] iad. Cailleadh cuid mhaith dóibh nuair a dódh [[Leabharlann Chathair Alastair]] agus le scrios [[Impireacht na Róimhe]] scaipeadh iad. Siad na cinn is mó atá le fáil anois ná na cinn a haistríodh go h[[Araibis]] agus ar bhunaigh na hArabaigh agus níos déanaí na hEorpaigh a léann leighis. Bhí tionchar ollmhór ag a chuid tuairimí sna [[An Mheánaois|Meánaoiseanna]]. I ndeireadh thír thall, agus an leigheas agus an eolaíocht ag forbairt, ba léir go raibh cuid mhaith dá chuid tuairimí míchruinn. == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-gr}} {{Síol-beath-it}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 129]] [[Catagóir:Básanna i 199]] [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] [[Catagóir:Fealsúna Gréagacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Lianna Gréagacha]] [[Catagóir:Máinlianna]] [[Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin]] i77l475v4pid5vpt70fz02h6ww4x5e5 0 21016 1317070 1236053 2026-06-08T18:57:42Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317070 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] agus Ard-Mhéara Chorcaí ab ea '''Tomás Mac Curtáin''' ([[20 Márta]] [[1884]] - [[20 Márta]] [[1920]]),<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=437|title=MAC CURTÁIN, Tomás (1884–1920) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> a bhí maraithe ag baill de [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] le linn an g[[Cogadh Angla-Éireannach]]. == Cúlra == Ag tús na [[20ú haois|20ú haoise]], bhí an leasainm "Loyal Cork" ar Chorcaigh de bharr dea-chaidrimh idir an [[Contae|Chontae]] agus an Bhreatain. Ach ní raibh gach éinne sásta. Tar éis [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]], tháinig athrú mór ar an scéal. agus faoi thús 1920, bhí ollbhua ag [[Sinn Féin]] sa toghchán áitiúil, agus iad anois i gceannas ar [[Bardas Chorcaí|Bhardas Chorcaí]]. Den chéad air, bhí [[Bratach na hÉireann|brat]] na [[Poblacht na hÉireann|Poblachta]] in airde ar Halla na Cathrach, agus toghadh an [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánach]], [[Tomás Mac Curtáin]] mar [[Áird Mhéar|Ardmhéara]]. Thosaigh [[foréigean]] idir [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]] agus na [[Dúchrónaigh]] (ceaptha mar phóilíní, ní raibh meas madra acu ar na hÉireannaigh). == Iarmhairtí == Chuir an eachtra míchlúiteach seo uafás ar mhuintir na tíre, agus ag an ionchoisne fritheadh [[David Lloyd George]] agus an Cigire Ceantair Swanzy ciontach as dúnmharú toiliúil. Lámhach [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|an tIRA]] Swanzy ní ba dhéanaí ar an [[22 Lúnasa]], [[1920]] i [[Lios na gCearrbhach]], [[Contae Aontroma]]. == Féach freisin == * [[Dó Chorcaí]] * [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mac Curtáin, Tomás}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1884]] [[Catagóir:Básanna i 1920]] [[Catagóir:Ard-Mhéaraí Chorcaigh]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] t1c77jgv6ansascn5eru5wk5wjry13t 1317071 1317070 2026-06-08T18:59:15Z Seachránaí 53315 1317071 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] agus Ard-Mhéara Chorcaí ab ea '''Tomás Mac Curtáin''' ([[20 Márta]] [[1884]] - [[20 Márta]] [[1920]]),<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=437|title=MAC CURTÁIN, Tomás (1884–1920) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> a bhí maraithe ag baill de [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] le linn an g[[Cogadh Angla-Éireannach]]. == Cúlra == Ag tús na [[20ú haois|20ú haoise]], bhí an leasainm "Loyal Cork" ar Chorcaigh de bharr dea-chaidrimh idir an [[Contae|Chontae]] agus an Bhreatain. Ach ní raibh gach éinne sásta. Tar éis [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]], tháinig athrú mór ar an scéal. agus faoi thús 1920, bhí ollbhua ag [[Sinn Féin]] sa toghchán áitiúil, agus iad anois i gceannas ar [[Bardas Chorcaí|Bhardas Chorcaí]]. Den chéad air, bhí [[Bratach na hÉireann|brat]] na [[Poblacht na hÉireann|Poblachta]] in airde ar Halla na Cathrach, agus toghadh an [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánach]], [[Tomás Mac Curtáin]] mar [[Áird Mhéar|Ardmhéara]]. Thosaigh foréigean idir [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]] agus na [[Dúchrónaigh]] (ceaptha mar phóilíní, ní raibh meas madra acu ar na hÉireannaigh). == Iarmhairtí == Chuir an eachtra míchlúiteach seo uafás ar mhuintir na tíre, agus ag an ionchoisne fritheadh [[David Lloyd George]] agus an Cigire Ceantair Swanzy ciontach as dúnmharú toiliúil. Lámhach na Óglaigh na hÉireann Swanzy ní ba dhéanaí ar an [[22 Lúnasa]] [[1920]] i [[Lios na gCearrbhach]], [[Contae Aontroma]]. == Féach freisin == * [[Dó Chorcaí]] * [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mac Curtáin, Tomás}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1884]] [[Catagóir:Básanna i 1920]] [[Catagóir:Ard-Mhéaraí Chorcaigh]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] bwqyz8bhadz48yoj6os2bba91q1xd6v 0 22014 1317100 1316784 2026-06-09T08:34:48Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317100 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] dd4z1q3sxfwv0nadrr9rghf31cdq1fi 1317121 1317100 2026-06-09T08:37:40Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316784 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is ceann de na [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] í an '''Ghaeilge''' (nó ''Gaeilge na hÉireann'' mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na [[Teangacha Gaelacha|teangacha Gaelacha]] (Gaeilge, [[Gaeilge Mhanann]] agus [[Gaeilge na hAlban]]) go háirithe. Labhraítear in [[Éire|Éirinn]] go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Naisc ag an nGaeilge le teangacha eile|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/naisc-ag-an-ngaeilge-le-teangacha-eile/|work=An Páipéar|dáta=2026-02-27|dátarochtana=2026-02-27|language=ga-IE|údar=Diarmuid Breatnach}}</ref> Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í an Ghaeilge. Tá an [[An Béarla|Béarla]] luaite sa [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht]] mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i d[[Tuaisceart Éireann]], ar cuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] é. Ar an [[13 Meitheamh]] [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T.D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007. Tá go leor ainmneacha eile réigiúnda nó stairiúla ar an teanga freisin: ''Gaedhealg'', ''Gaedhilge'' agus ''Gaedhilg'' (i g[[Conamara]]); ''Gaedhilic'', ''Gaeilic'' agus ''Gaeilig'' (in áiteanna i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] agus [[Maigh Eo]]); ''Gaedhealaing'', ''Gaoluinn'' agus ''Gaeilinn'' (i b[[Port Láirge]]); ''Gaelainn'' (i M[[Cúige Mumhan|umhain]] thiar); ''Gaedhlag'' ([[Ó Méith]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] agus [[Contae Lú|Lú]]); agus ''Guithealg'' nó ''Goidelc'' (sa [[an tSean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]). Tabhair faoi deara gurb iondúil inniu a úsáidtear an leagan Muimhneach d'ainm na teanga, ''Gaelainn'', le tagairt a dhéanamh do chanúint an chúige ina gcluinfeá an t-ainm seo uirthi. D'fheicfeá ''Gaoluinn'', leis, toisc gur mar ''é'' fada a fhuaimnítear ''ao'' an litrithe sna [[canúint]]í deisceartacha. [[Íomhá:Trier_Stadtbibliothek_137_Fol_56.jpg|clé|mion|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek]] (137 Fol 56), [[An Ghearmáin]], agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] == Stair == === An tSean-Ghaeilge agus an tOgham === B'é an t[[Ogham]] an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. [[Íomhá:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla]] (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i [[Sankt Gallen]], [[An Eilvéis]]]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na [[Rúraíocht]]a is na [[Fiannaíocht]]a. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta [[Gaeil|Gaelacha]] ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu. Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl ''Phágánta'' na nOghamchloch. ===An Mheán-Ghaeilge === De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na [[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]], agus an [[An Mheán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] ag teacht ina háit. [[Teangacha Ceilteacha|Teanga]] cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon [[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeán]] nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus [[Gramadach na Gaeilge|ghramadach]] chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir [[forcheartú]] a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ''ná'' de réir chaint na ndaoine. Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. [[Íomhá:Elizabeth I's primer on Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana]] úsáid as is cosúil]] === An Nua-Ghaeilge === Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an [[Nua-Ghaeilge Chlasaiceach]]. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, ''clach'' agus ''cloch''), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta. Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm [[Cath Chionn tSáile|Chionn tSáile]] deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain. === Le Déanaí === [[Íomhá:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid]] I ndeireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]], cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós [[Risteard de Hindeberg]] orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair [[Peadar Ua Laoghaire]], a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na nGaeltachtaí comhaimseartha, seachas ar Ghaeilge de scribhneoirí ní ba luaithe, mar Ó Céitinn agus a léithéid. De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na [[Cúige Mumhan|Mumhan]]) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cháineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal). == Stádas na Gaeilge == ===Poblacht na hÉireann=== Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i b[[Poblacht na hÉireann]] í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasacha sa tír. Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na freagróirí go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.<ref>http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/</ref> ====Gaeltacht==== {{Príomhalt|An Ghaeltacht}} [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina bhfuil [[an Ghaeilge]] aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]] Theas. ===Tuaisceart Éireann=== {{Príomhalt|An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann}} Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i d[[Tuaisceart Éireann]], atá mar chuid den [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]]. Tá stádas [[Líonraí Gaeilge]] ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste. ===Parlaimint na hEorpa=== Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]] sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí. ===Lasmuigh na hÉireann=== == Litríocht na Gaeilge == Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an [[Peadar Ua Laoghaire|Athar Peadar Ua Laoghaire]], ''[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]'', i gcló go gairid i ndiaidh do [[Dubhghlas de hÍde|Dhubhghlas de hÍde]] a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigeadh as [[Éire|Éirinn]]. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh ''Shéadna'', aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de ''[[Don Quixote]]'', agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, ''Mo Scéal Féin'', a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna. Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain [[Pádraig Mac Piarais]] amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.[[Íomhá:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.]]Bhí [[Pádraic Ó Conaire]] ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad ''An tOileánach'' le [[Tomás Ó Criomhthain]], ''Peig''—tuairisc a thug [[Peig Sayers]] ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le [[Muiris Ó Súilleabháin]]. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-[[An Ghaeltacht|Ghaeltachta]] aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí. [[Íomhá:geill_sli.jpg|thumb|[[Comhartha tráchta]] "Géill Slí" i g[[Contae Phort Láirge]]|clé]] Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], ''Rotha Mór an tSaoil'' le [[Micí Mac Gabhann]], a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am. Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht [[Cúige Mumhan|Mhuimhneach]]. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]], na scríbhneoirí ba mhó ó [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Bhí siad páirteach i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Saoirse na hÉireann]] agus i g[[Cogadh Cathartha na hÉireann]], agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil ''An Druma Mór'' agus na dírbheathaisnéise ''Mo Bhealach Féin''; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnídeach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht ''[[Language Freedom Movement]]'', a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. [[Íomhá:Aire-leanai.jpg|deas|thumb|Comhartha bóthair.]] [[Íomhá:Irish road sign.png|thumb|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge]] Is é [[Máirtín Ó Cadhain]] an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhichiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, ''Cré na Cille'', amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig—rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]]. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh. Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear [[Diarmaid Ó Súilleabháin]] agus [[Eoghan Ó Tuairisc]] ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla ''L'Attaque'', faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i g[[Contae Mhaigh Eo]], agus ''Dé Luain'', faoi [[Éirí Amach na Cásca]]. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh [[Breandán Ó Doibhlin]] aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí [[Seán Ó Ríordáin]] ar fhilí mhóra na tíre de réir gach caighdeán. == An Cló Gaelach == [[Íomhá:Gaelic-font-Corcaigh.png|deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach.]] Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an t[[Abrogans]], ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach. Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an ''punctum delens'' príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. [[Íomhá:1913 Seachtain na Gaeilge poster.jpg|mion|[[Seachtain na Gaeilge]], 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas [[Eilís I Shasana|Éilís a hAon]], a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar ''chló'', ar an bhfód roimhe sin. Nuair a tháinig an caighdeán nua litrithe agus gramadaí i bhfeidhm i ndeireadh na ndaichidí, caitheadh an cló Gaelach i dtraipisí freisin, diomaite den chorrúsáid a bhaintear as mar mhaisiú. Dháiríre, is ar éigean is féidir teacht trasna ar leabhar Gaeilge ina mbeadh an cló Gaelach á úsáid in éineacht leis an litriú nua. Is dócha nach bhfuil ach aon sampla amháin ann—''Na Glúnta Rosannacha'' le [[Niall Ó Dónaill]], a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain [[1952]], an chéad uair. == Stór focal == Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bh[[Foclóir Uí Dhónaill]] (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc". == Naisc le hábhar eile a bhaineann leis an nGaeilge == * [[An Caighdeán Oifigiúil]] * [[An Ghaeltacht]] * [[Gaeltacht Bhéal Feirste|An Ghaeilge i gContae Aontroma]] * [[An Ghaeilge san Astráil]] * [[An Ghaeilge i Meiriceá]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] * [[An Ghaeilge i gCeanada]] * [[Foclóirí Gaeilge]] * [[Gaeilge Chonnacht]] * [[Gaeilge na Mumhan]] * [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] * [[Gramadach na Gaeilge]] * [[Liosta giorrúchán]] * [[Vicipéid:Áiseanna]] == Naisc sheachtracha == * ''[http://de.wikisource.org/wiki/Die_araner_mundart Die araner mundart]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint na [[Oileáin Árann|nOileán Árann]], ó 1899; as Gearmáinis) * [http://www.gaeilge.ie Foras na Gaeilge] * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/gaeilge.html Sabhal Mòr Ostaig] - Gaeilge ar an Ghreasán * {{Lua idirlín |url=https://gaeilge.org.au/leamh/an-luibin|teideal=An Lúibín|údar=Colin Ryan|dátarochtana=13 Aibreán 2022 |foilsitheoir=Cumann Gaeilge na hAstráile}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ghaeilge, An}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{Teangacha Ceilteacha}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 4wbu4h7q5eqx9hcbov8dqyhoa2kr5z2 0 22015 1317114 1316803 2026-06-09T08:37:19Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317114 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] r93721j7j4x7avp4hq0t5z9j8xicbfi 1317137 1317114 2026-06-09T08:38:16Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316803 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 22017 1317147 1316519 2026-06-09T08:39:47Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317147 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 491wsfsglz67zc69uogfeq7i0yjeq2p 1317148 1317147 2026-06-09T08:39:51Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1315847 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 0 22967 1317182 1316493 2026-06-09T08:42:22Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317182 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] pxrfzkshre95sqhfain7r59i5tl01gp 1317184 1317182 2026-06-09T08:42:32Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 0 23463 1317074 1316903 2026-06-08T20:17:42Z TVShowsFan2005 71551 Added more shows 1317074 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Tabaluga]]'' (1998) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (17 Aibreán 2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Voltron]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Angela Anaconda]]'' (1 Mean Fómhair 2000) **''[[Monster Rancher]]'' (1 Meán Fómhair 2000) **''[[Capaillíní Chnoc na Réalt]]'' (2000) **''[[Flipper agus Lopaka]]'' (2000) **''[[Power Rangers Réalta Rúnda]]'' (4 Méan Fómhair 2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[Little Rascals]]'' (2001) **''[[Clifford]]'' (2001) **''[[Muca Béal Dorais]]'' (8 Feabhra 2001) **''[[Muppets Anocht]]'' (8 Feabhra 2001) **''[[An Triur agus Jerry]]'' (2001) **''[[Zirkos Kids]]'' (2001) **''[[SuperTed]]'' (2001) **''[[Sali Mali]]'' (2001) **''[[Seo Agaibh Mimi]]'' (2001) **''[[Na Cramp Twins]]'' (2001) **''[[Na Hoobs]]'' (2001) **''[[Generation O]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Ozzy agus Drix]]'' (2002) **''[[Spaced Out]]'' (2002) **''[[Mimi agus Mr Bobo]]'' (2002) **''[[Na Muppet Show]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (9 Eanáir 2003) **''[[Baby Looney Tunes]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Charlie agus Mimmo]]'' (2004) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 8ya9x3miw1bkk6il54zb6fippz2vwfx 0 44571 1317092 1308229 2026-06-09T03:38:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1317092 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:Possible long-term effects of ethanol.svg|mion|tionchar alcóil]] Staid ina mbíonn duine spleách ar [[Alcóil|alcól]], nó fadhbanna sláinte mar gheall ar alcól, is ea '''Alcólachas'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www2.hse.ie/public/en/landing-pages/alcohol/|teideal=Ask about Alcohol|údar=Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte|dáta=|language=en|work=www2.hse.ie|dátarochtana=2020-10-02}}{{Dead link|date=Feabhra 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tugann an téarma le tuiscint go bhfuil déscaradh idir staonadh is ól measartha ar thaobh amháin, agus daoine a ólann an iomarca ar an taobh eile, agus fadhbanna sláinte acu dá bharr. == Mí-úsáid alcóil == [[Íomhá:What Alcohol Does to Your Body.webm|mion|Fadhbanna a bhaineann le halcól: físeán]] Tá go leor fadhbanna a bhaineann le halcól, mar shampla: * [[Sláinte mheabhrach|Meabhairshláinte]]. Léiríonn taighde go mbíonn dlúthbhaint idir mí-úsáid an alcóil agus riosca méadaithe go bhforbróidh an té fadhbanna meabhairshláinte, lena n-áirítear fadhbanna mothúcháin agus iompraíochta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Alcohol and youth mental health- The evidence base|url=https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/5235|journal=Psychiatry Professional|date=2013|pages=6–8|volume=2|issue=1|language=en|author=Amanda Fitzgerald, Barbara A. Dooley|archive-date=2021-04-26|access-date=2020-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426161810/https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/5235|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426161810/https://researchrepository.ucd.ie/handle/10197/5235 |date=2021-04-26 }}</ref> * Is féidir le [[galar croí]] agus [[ailse]] a bheith mar thoradh ar mhí-úsáid alcóil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/triu-bliain/alcol/|teideal=Alcól {{!}} COGG|language=ga-GA|dátarochtana=2020-10-02|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918101451/https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/triu-bliain/alcol/}}</ref> * [[Delirium tremens]]. Rámhaille chreathánach a tharlaíonn d'alcólach nuair a choinnítear alcól siar uaidh. * [[An Gaistríteas|Gaistríteas]]. Athlasadh i líneáil an ghoile de thoradh greannaitheoirí cosúil le halcól * [[Othras peipteach]]. Othrasú cuid de líneáil an ghoile nó an dúidéinim mar thoradh ar chaitheamh alcóil, srl. * [[Ciorróis]]. Is é an chúis is coitinne leis ól fada leanúnach iomarcach alcóil. Tarlaíonn mí-úsáid alcóil i ngach aicme shóisialta ach, de réir dealraimh, bíonn daoine atá ag fulaingt imní nó dúlagair claonta leis an alcól thar aon dream eile. Léiríonn na [[Staidreamh|staitisticí]] go bhfuil méadú le blianta beaga ar chaitheamh alcóil, agus ar an líon [[Bean|mná]] tí, daoine óga is daoine as obair go háirithe a dtuairiscítear a bheith claonta le mí-úsáid alcóil. [[Íomhá:AlcoholPerCapita.jpg|mion|eipidéimeolaíocht - caitheamh alcóil ar bhonn per capita sa bhliain 2016]] == In Éirinn == Bhí Éire ar cheann de na cúig thír is mó caitheamh san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] ó thaobh caitheamh alcóil de i 2015, agus úsáid alcóil ar bhonn per capita is mó sa domhan beagnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://health.old.gov.ie/ga/press-release/faomhann-an-rialtas-reachtaiocht-cheannrodaioch-lena-rachfar-i-ngleic-le-mi-usaid-alcoil-varadkar/|teideal=Faomhann an Rialtas reachtaíocht cheannródaíoch lena rachfar i ngleic le mí-úsáid alcóil – Varadkar|údar=An Roinn Sláinte|dáta=2015|dátarochtana=2020|archivedate=2021-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304064439/https://health.old.gov.ie/ga/press-release/faomhann-an-rialtas-reachtaiocht-cheannrodaioch-lena-rachfar-i-ngleic-le-mi-usaid-alcoil-varadkar/}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of countries by alcohol consumption per capita|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_alcohol_consumption_per_capita&oldid=976687651|journal=Wikipedia|date=2020-09-04|language=en}}</ref> De réir suirbhé ón [[OECD]], tá Éire ar ceann de na tíortha is measa ó thaobh an ragús óil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radioplayer/html5/#/rnag/20580385|teideal=Cormac ag a Cúig|údar=RnaG|dáta=Déardaoin 15 Bealtaine 2014|language=ga|work=Cormac ag a Cúig|dátarochtana=2020-10-02}}</ref> Sa Bhille Sláinte Poiblí (Alcól), 2015, bhí sé mar aidhm aige meánchaitheamh alcóil sa bhliain in Éirinn a laghdú ó 11 lítear an duine go 9.1 lítear an duine faoin mbliain 2020. Ach tá caitheamh alcóil fós ag méadú ó shin. Tá an t-eolas is fearr in Éirinn le fáil ar "Ask about Alcohol", ó HSE.ie.<ref name=":0" /> Tá suíomh ann in Éirinn, drinkaware.ie, le go leor eolais, as Gaeilge chomh maith leis sin, Ach cuireann tionscal na dí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] ar fáil dón suíomh.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Alcólachas|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=31}}</ref> == Féach freisin == * [[Na hAlcólaigh gan Ainm|Alcólaigh gan Ainm]] * [[Andúil i ndrugaí]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=-jYMF_GMLPw Des Bishop ar Youtube] * Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte - [https://www2.hse.ie/alcohol/ Eolas] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Alcóil]] [[Catagóir:Alcólachas]] [[Catagóir:Mí-úsáid substaintí]] it68gg8wipuykoot88os7gt7jof9lbp 14 65676 1317101 1316785 2026-06-09T08:35:01Z Pferdeappfelhorter1 74931 https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw 1317101 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw https://www.youtube.com/watch?v=C9tfi9AmvBw [[Catagóir:Daoine]] nqxjtikwht7byhdla7sfyuhfmkco2yc 1317120 1317101 2026-06-09T08:37:40Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Pferdeappfelhorter1|Pferdeappfelhorter1]] ([[User talk:Pferdeappfelhorter1|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] 1316785 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 73196 1317084 994356 2026-06-08T23:00:27Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317084 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''William Davin''' ([[19 Feabhra]] [[1890]] - [[1 Márta]] [[1956]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Davin, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1956]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] lf7a6gmpj0uqu70b4d6afor5na2r7a0 0 73463 1317056 994286 2026-06-08T18:23:31Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317056 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''James Craig''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1861]] - [[12 Iúil]] [[1933]]). Bhí sé ina pholaiteoir neamhspleách. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Craig, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1861]] [[Catagóir:Básanna i 1933]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lianna Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] jbwz6g0wu6nwz3ug4l0qn6w7a9i9r4k 0 74092 1317062 994679 2026-06-08T18:41:21Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317062 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Tadhg Crowley''' ([[1 Bealtaine]] [[1890]] - [[12 Márta]] [[1970]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Crowley, Tadhg}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1970]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] b4x0om0hstau0kz511ux04vdkopcxy8 0 74199 1317079 1003072 2026-06-08T22:45:39Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317079 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Louis Dalton''' ([[20 Meán Fómhair]] [[1862]] - [[13 Eanáir]] [[1945]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Dalton, Louis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1862]] [[Catagóir:Básanna i 1945]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] nht79ebcjq3y8bx2bvqs6w4pwtqjsxe 0 74259 1317055 1003584 2026-06-08T18:17:47Z Seachránaí 53315 Catagóiri 1317055 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Henry Coyle''' ( - [[29 Bealtaine]] [[1979]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coyle, Henry}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1979]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] kdc7y5f0mjw9yymj2b9h9hvo43uapon 0 74267 1317086 1080558 2026-06-08T23:07:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317086 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Michael Davis''' ([[1875]] - [[30 Márta]] [[1944]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] ar dtús agus ansin d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Davis, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1875]] [[Catagóir:Básanna i 1944]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 3p8v5jxbq7treujihhr5sabz1uk7du8 0 74292 1317065 994054 2026-06-08T18:48:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317065 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Denis Cullen''' ([[23 Meán Fómhair]] [[1878]] - [[26 Samhain]] [[1971]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cullen, Denis}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1878]] [[Catagóir:Básanna i 1971]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 4o3eyv3nxlgwcv6yw6aevn0aqumi8yw 0 74414 1317067 996957 2026-06-08T18:51:22Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Curran'''. Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Curran, Patrick}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Bliain báis anaithnid]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] btdabw38qghhmkyrqic22khxsb4chdu 0 74437 1317068 997563 2026-06-08T18:52:56Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317068 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Richard Curran''' ([[18 Samhain]] [[1879]] – [[27 Eanáir]] [[1961]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Curran, Richard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1879]] [[Catagóir:Básanna i 1961]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] pcrm6h35ob8vczcpl404pan6uazdeov 0 74486 1317082 1000480 2026-06-08T22:50:44Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317082 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Michael Davern''' ([[22 Iúil]] [[1900]] – [[25 Iúil]] [[1973]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Davern, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1973]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)]] dngntro496gy2pjni32xvjjvj94ivjf 0 74487 1317085 998496 2026-06-08T23:04:38Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317085 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Matthew Davis'''. Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Davis, Matthew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1957]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Peileadóirí Ros Comáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na hIarmhí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] ksideyauqblfj7oxrjbsgnahlzgjg8z 0 74495 1317059 995099 2026-06-08T18:32:32Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317059 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Crotty''' ([[23 Samhain]] [[1902]] – [[26 Samhain]] [[1970]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Crotty, Patrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1902]] [[Catagóir:Básanna i 1970]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Fir]] 7n0ki2pobgc7gwhfy7at3a3lbsfpye8 0 74536 1317054 1001263 2026-06-08T18:15:23Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317054 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Peadar Cowan''' (23 Deireadh Fómhair 1903 – 9 Bealtaine 1962). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]] agus [[Clann na Poblachta]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Cowan, Peadar}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1962]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Chlann na Poblachta]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Cumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] qpf7cwplyb06c4e2lsxykltl05p5yn9 0 74620 1317060 995100 2026-06-08T18:34:30Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317060 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Crowe''' ([[17 Feabhra]] [[1892]] – [[8 Lúnasa]] [[1969]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Crowe, Patrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1969]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] bq2hyjqqlq9v40kgbkd8w5b6eansnzw 0 74695 1317042 1081216 2026-06-08T16:42:01Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317042 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Edward Cotter''' (27 Meitheamh 1902 – 11 Nollaig 1972). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cotter, Edward}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1902]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] ri2mpu0gbz3tlgqwp076o6dkja33j4h 0 74710 1317080 1242956 2026-06-08T22:46:46Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317080 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Don Davern''' (4 Márta 1935 – 2 Samhain 1968). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Davern, Don}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1935]] [[Catagóir:Básanna i 1968]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] jipesfwhahtc1vu3cfuifkkhcwefgmp 0 74780 1317041 1246860 2026-06-08T16:40:11Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317041 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Gerard Cott''' (30 Aibreán 1940 – 1 Iúil 2023). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cott, Gerard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1940]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] lmzlssiapgtv2bw77av5i27xpd97udc 0 74795 1317066 1068320 2026-06-08T18:50:08Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317066 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Liam Cunningham''' ([[25 Eanáir]] [[1915]] – [[29 Feabhra]] [[1976]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cunningham, Liam}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1915]] [[Catagóir:Básanna i 1976]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] bplkb6txme6zn8q31473a2iwq0himun 0 74806 1317044 1028963 2026-06-08T16:48:34Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317044 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Stephen Coughlan''' (26 Nollaig 1910 – 20 Nollaig 1994). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coughlan, Stephen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Baill Chlann na Poblachta]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 7399l14r3wp0tjj2bqs96ti7v98mpqe 1317046 1317044 2026-06-08T16:49:24Z Seachránaí 53315 1317046 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Stephen Coughlan''' (26 Nollaig 1910 – 20 Nollaig 1994). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coughlan, Stephen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Baill Chlann na Poblachta]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] b8stn5jbqgbr9n2pcl75pz3yn3zdxzs 0 74912 1317057 1097236 2026-06-08T18:25:55Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317057 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Jerry Cronin''' ([[15 Meán Fómhair]] [[1925]] – [[19 Deireadh Fómhair]] [[1990]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cronin, Jerry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1925]] [[Catagóir:Básanna i 1990]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 8imx6ga9twwznl60svllpfzyqe13fkh 0 82348 1317031 1316868 2026-06-08T14:01:37Z Conradder 34685 /* 1990idí */ 1317031 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''Lár Uladh'''. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Toghadh [[Francie Molloy]] ([[Sinn Féin|SF]]) don chéad uair in 2013 agus toghadh [[Cathal Mallaghan|Cathal M allaghan]] (SF) san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>. Ar bhruach thiar [[Loch nEathach]], tá pobal mór tuaithe sa toghcheantar chomh maith leis na bailte [[Oileán an Ghuail]], [[Machaire Fíolta]] agus [[An Chorr Chríochach]].<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-taobh-thiar-den-bhanna-glas-dushlan-roimh-shinn-fein-i-ndoire/|teideal=An taobh thiar den Bhanna ‘glas’, dúshlán roimh Shinn Féin i nDoire|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-06}}</ref> [[Íomhá:Francie Molloy MP - 16518752939.jpg|clé|mion|[[Francie" Molloy]] 2013]] == Stair == Bhain Martin McGuinness an suíochán in 1997 agus bhí sé ag Sinn Féin, gan dua ,ó shin. Tháinig [[Francie Molloy]] SF i gcomharbacht ar McGuinness in 2013 agus bhí móramh 9,500 vóta aige in 2019 –  46% den vóta, i gcomparáid le 25% an DUP a bhí sa dara háit. I dtoghchán an tionóil in 2022, bhí SF go mór chun tosaigh ar gach dream eile agus 53% den vóta agus triúr Teachtaí Tionóil acu i gcomparáid le 16.5% agus Teachta amháin ag an DUP agus 10% agus Teachta amháin ag an SDLP.<ref name=":03" /> === 2024 === D'éirigh an seanfhondúir Shinn Féin Francie Molloy as. In 2024, bhí an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Cathal Mallaghan, rogha na coitiantachta chun an suíochán a bhaint. Bhí seachtar eile san iomaíocht , Denise Johnston an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], Padraic Farrell [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Páirtí na Comhghuaillíochta]], an Teachta Tionóil Keith Buchanan ón [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]], Jay Basra an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]], Glenn Moore [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]], Alexandra Halliday [[Aontú]] agus John Kelly, neamhspleách. Fearacht Thír Eoghain Thiar agus Feabhal tá móramh mór anseo ag éileamh go gcuirfí tús leis an obair chun bóthar an A5 a fheabhsú agus breis is leath héad marbh i dtimpistí ar an tslí chontúirteach idir [[Áth na Cloiche|Achadh na Cloiche]] agus [[Doire]] ó fógraíodh an plean forbartha i dtosach.<ref name=":03" /> == Toghcháin == ===2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000010|teideal=Mid Ulster - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Cathal Mallaghan]]''' | '''24,085''' | '''53.0 ''' | '''+7.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 9,162 | 20.2 | −3.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 3,722 | 8.2 | −5.7 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Glenn Moore | 2,978 | 6.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Jay Basra |2,269 | 5.0 | −0.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Padraic Farrell |2,001 | 4.4 | −3.2 |- |scope="row" style="background:{{Aontú/meta/color}};"| |[[Aontú]] |Alixandra Halliday | 1,047 | 2.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | John Kelly | 181 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,923 | 32.8 | +11.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,445 | 61.4 | −1.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,000 | | |} ===2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''20,473 ''' | '''45.9''' | '''-8.6''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 10,936 | 24.5 | -2.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 6,384 | 14.3 | +4.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Mel Boyle |3,526 |7.9 | +5.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Neil Richardson | 2,611 | 5.9 | -0.6 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Conor Rafferty † | 690 | 1.5 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,537 | 21.4 | -6.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,620 | 63.3 | -4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,490 | | |} <small>† B'iarrthóir é Conor Rafferty le h[[Éire Amach: Cumann na Saoirse]] ach ní raibh an páirtí cláraithe i dTuaisceart Éireann, mar sin, luadh mar neamhspleách é </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''25,455 ''' | '''54.5''' | '''+5.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 12,565 | 26.9 | +13.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 4,563 | 9.8 | -2.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Mark Glasgow | 3,017 |6.5 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Fay Watson |1,094 |2.3 | +0.4 |- ! colspan="3" |Tromlach | 12,890 | 27.6 | -7.7 |- ! colspan="3" |Ballóid | 46,694 | 68.2 | +7.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 68,485 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''19,935 ''' | '''48.7 ''' | '''-3.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Sandra Overend]] | 6,318 |15.4 | +4.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] | 5,465 | 13.4 | -1.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 5,055 | 12.4 | -1.9 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Gareth Ferguson | 1,892 | 4.6 | -2.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};"| |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] |Alan Day |863 |2.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |778 |1.9 | +0.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Hugh Scullion |496 |1.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]] |Lucille Nicholson |120 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,617 | 33.3 | -4.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,922 | 60.3 | -2.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,832 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |Corrthoghchán 2013 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''17,462 ''' | '''46.9 ''' | '''-5.1''' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách |Nigel Lutton | 12,781 |34.4 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Patsy McGlone]] | 6,478 | 17.4 | +3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |487 |1.3 | +0.3 |- ! colspan="3" |Tromlach |4,681 | 12.5 | -25.1 |- ! colspan="3" |Ballóid | 37,208 | 55.7 | -7.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,192 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Tony Quinn | 5,826 | 14.3 | -3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |[[Sandra Overend]] |4,509 | 11.0 | +0.3 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Walter Millar | 2,995 |7.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ian Butler |397 |1.0 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 15,363 |37.6 | +13.5 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,842 | 63.2 | -10.0 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |64,594 | | |} ===2000idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2005|Olltoghchán, 2005]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''21,641 ''' | '''47.6''' | '''-3.5 ''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |10,665 | 23.5 | -7.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Patsy McGlone]] | 7,922 | 17.4 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Billy Armstrong]] |4,853 |10.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francis Donnelly |345 |0.8 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 10,976 | 24.1 | +4.1 |- ! colspan="3" |Ballóid |45,426 | 73.2 | -8.1 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |62,088 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2001|Olltoghchán, 2001]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''25,502 ''' | '''51.1 ''' | '''+11.0''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |15,549 | 31.1 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Eilish Haughey |8,376 | 16.8 | -5.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francie Donnelly |509 |1.0 | +0.5 |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,953 | 20.0 | +16.2 |- ! colspan="3" |Ballóid |49,936 | 81.3 | -4.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |61,390 | | |} ===1990idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1997|Olltoghchán, 1997]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] |18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 11,205 | 22.1 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ephrem Bogues |460 | 0.9 | −1.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |[[Marian Donnelly]] |238 |0.5 | ±0.0 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |Maureen Murray |61 |0.1 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 1,883 | 3.8 |''n/b'' |- ! colspan="3" |Ballóid |50,669 | 85.8 | +6.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |59,086 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" | Toradh measta, 1992 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 19,274 | 41.0 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 14,360 | 30.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |11,340 | 24.4 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Ann Gormley |1,229 | 2.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Páirtithe Eile | |779 |1.7 | ''n/b'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 4,914 | 10.4 |''n/b'' |- |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |46,982 | | |} <small>Nóta: tharla athruithe teorann suntasaí idir 1992 agus 1997, a rinneadh an toghcheantar nua, [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Tír Eoghain Thiar]]. Mar sin, rinneadh an-difríocht ar Lár Uladh, a chaill gach ceantair i gComhairle Ceantair na hÓmaí agus Comhairle Ceantair an tSratha Báin don toghcheantar nua. Fuair Lár Uladh an Ceantar Thorainn ó [[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas]] agus roinnt coda de Chomhairle Ceantair Machaire Fíolta, ó [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Dhoire Thoir]], fosta </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1992|Olltoghchán, 1992]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,181 ''' | '''42.3''' |''' -1.9''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 16,994 | 31.0 | +4.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |10,248 | 18.7 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Johnny McLaughlin | 1,996 |3.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ann Gormley |1,506 | 2.8 | -0.7 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Lucht Oibre agus Ceardchumann | Harry Hutchinson | 389 |0.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens |285 |0.5 | -1.7 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |James Anderson |164 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 6,187 | 11.3 | -6.7 |- ! colspan="3" |Ballóid |54,763 | 79.2 | +1.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |69,138 | | |} ===1980idí=== ===1970idí=== ===1960idí=== ===1950idi=== == Féach freisin == * [[:Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann|Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Lár Uladh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] gmlp34x22qwaigr18k6gp0f3mrop4mc 1317036 1317031 2026-06-08T15:02:01Z Conradder 34685 /* 1980idí */ 1317036 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''Lár Uladh'''. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Toghadh [[Francie Molloy]] ([[Sinn Féin|SF]]) don chéad uair in 2013 agus toghadh [[Cathal Mallaghan|Cathal M allaghan]] (SF) san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>. Ar bhruach thiar [[Loch nEathach]], tá pobal mór tuaithe sa toghcheantar chomh maith leis na bailte [[Oileán an Ghuail]], [[Machaire Fíolta]] agus [[An Chorr Chríochach]].<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-taobh-thiar-den-bhanna-glas-dushlan-roimh-shinn-fein-i-ndoire/|teideal=An taobh thiar den Bhanna ‘glas’, dúshlán roimh Shinn Féin i nDoire|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-06}}</ref> [[Íomhá:Francie Molloy MP - 16518752939.jpg|clé|mion|[[Francie" Molloy]] 2013]] == Stair == Bhain Martin McGuinness an suíochán in 1997 agus bhí sé ag Sinn Féin, gan dua ,ó shin. Tháinig [[Francie Molloy]] SF i gcomharbacht ar McGuinness in 2013 agus bhí móramh 9,500 vóta aige in 2019 –  46% den vóta, i gcomparáid le 25% an DUP a bhí sa dara háit. I dtoghchán an tionóil in 2022, bhí SF go mór chun tosaigh ar gach dream eile agus 53% den vóta agus triúr Teachtaí Tionóil acu i gcomparáid le 16.5% agus Teachta amháin ag an DUP agus 10% agus Teachta amháin ag an SDLP.<ref name=":03" /> === 2024 === D'éirigh an seanfhondúir Shinn Féin Francie Molloy as. In 2024, bhí an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Cathal Mallaghan, rogha na coitiantachta chun an suíochán a bhaint. Bhí seachtar eile san iomaíocht , Denise Johnston an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], Padraic Farrell [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Páirtí na Comhghuaillíochta]], an Teachta Tionóil Keith Buchanan ón [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]], Jay Basra an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]], Glenn Moore [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]], Alexandra Halliday [[Aontú]] agus John Kelly, neamhspleách. Fearacht Thír Eoghain Thiar agus Feabhal tá móramh mór anseo ag éileamh go gcuirfí tús leis an obair chun bóthar an A5 a fheabhsú agus breis is leath héad marbh i dtimpistí ar an tslí chontúirteach idir [[Áth na Cloiche|Achadh na Cloiche]] agus [[Doire]] ó fógraíodh an plean forbartha i dtosach.<ref name=":03" /> == Toghcháin == ===2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000010|teideal=Mid Ulster - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Cathal Mallaghan]]''' | '''24,085''' | '''53.0 ''' | '''+7.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 9,162 | 20.2 | −3.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 3,722 | 8.2 | −5.7 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Glenn Moore | 2,978 | 6.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Jay Basra |2,269 | 5.0 | −0.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Padraic Farrell |2,001 | 4.4 | −3.2 |- |scope="row" style="background:{{Aontú/meta/color}};"| |[[Aontú]] |Alixandra Halliday | 1,047 | 2.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | John Kelly | 181 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,923 | 32.8 | +11.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,445 | 61.4 | −1.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,000 | | |} ===2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''20,473 ''' | '''45.9''' | '''-8.6''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 10,936 | 24.5 | -2.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 6,384 | 14.3 | +4.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Mel Boyle |3,526 |7.9 | +5.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Neil Richardson | 2,611 | 5.9 | -0.6 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Conor Rafferty † | 690 | 1.5 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,537 | 21.4 | -6.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,620 | 63.3 | -4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,490 | | |} <small>† B'iarrthóir é Conor Rafferty le h[[Éire Amach: Cumann na Saoirse]] ach ní raibh an páirtí cláraithe i dTuaisceart Éireann, mar sin, luadh mar neamhspleách é </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''25,455 ''' | '''54.5''' | '''+5.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 12,565 | 26.9 | +13.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 4,563 | 9.8 | -2.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Mark Glasgow | 3,017 |6.5 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Fay Watson |1,094 |2.3 | +0.4 |- ! colspan="3" |Tromlach | 12,890 | 27.6 | -7.7 |- ! colspan="3" |Ballóid | 46,694 | 68.2 | +7.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 68,485 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''19,935 ''' | '''48.7 ''' | '''-3.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Sandra Overend]] | 6,318 |15.4 | +4.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] | 5,465 | 13.4 | -1.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 5,055 | 12.4 | -1.9 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Gareth Ferguson | 1,892 | 4.6 | -2.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};"| |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] |Alan Day |863 |2.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |778 |1.9 | +0.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Hugh Scullion |496 |1.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]] |Lucille Nicholson |120 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,617 | 33.3 | -4.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,922 | 60.3 | -2.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,832 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |Corrthoghchán 2013 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''17,462 ''' | '''46.9 ''' | '''-5.1''' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách |Nigel Lutton | 12,781 |34.4 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Patsy McGlone]] | 6,478 | 17.4 | +3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |487 |1.3 | +0.3 |- ! colspan="3" |Tromlach |4,681 | 12.5 | -25.1 |- ! colspan="3" |Ballóid | 37,208 | 55.7 | -7.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,192 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Tony Quinn | 5,826 | 14.3 | -3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |[[Sandra Overend]] |4,509 | 11.0 | +0.3 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Walter Millar | 2,995 |7.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ian Butler |397 |1.0 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 15,363 |37.6 | +13.5 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,842 | 63.2 | -10.0 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |64,594 | | |} ===2000idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2005|Olltoghchán, 2005]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''21,641 ''' | '''47.6''' | '''-3.5 ''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |10,665 | 23.5 | -7.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Patsy McGlone]] | 7,922 | 17.4 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Billy Armstrong]] |4,853 |10.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francis Donnelly |345 |0.8 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 10,976 | 24.1 | +4.1 |- ! colspan="3" |Ballóid |45,426 | 73.2 | -8.1 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |62,088 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2001|Olltoghchán, 2001]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''25,502 ''' | '''51.1 ''' | '''+11.0''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |15,549 | 31.1 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Eilish Haughey |8,376 | 16.8 | -5.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francie Donnelly |509 |1.0 | +0.5 |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,953 | 20.0 | +16.2 |- ! colspan="3" |Ballóid |49,936 | 81.3 | -4.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |61,390 | | |} ===1990idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1997|Olltoghchán, 1997]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] |18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 11,205 | 22.1 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ephrem Bogues |460 | 0.9 | −1.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |[[Marian Donnelly]] |238 |0.5 | ±0.0 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |Maureen Murray |61 |0.1 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 1,883 | 3.8 |''n/b'' |- ! colspan="3" |Ballóid |50,669 | 85.8 | +6.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |59,086 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" | Toradh measta, 1992 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 19,274 | 41.0 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 14,360 | 30.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |11,340 | 24.4 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Ann Gormley |1,229 | 2.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Páirtithe Eile | |779 |1.7 | ''n/b'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 4,914 | 10.4 |''n/b'' |- |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |46,982 | | |} <small>Nóta: tharla athruithe teorann suntasaí idir 1992 agus 1997, a rinneadh an toghcheantar nua, [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Tír Eoghain Thiar]]. Mar sin, rinneadh an-difríocht ar Lár Uladh, a chaill gach ceantair i gComhairle Ceantair na hÓmaí agus Comhairle Ceantair an tSratha Báin don toghcheantar nua. Fuair Lár Uladh an Ceantar Thorainn ó [[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas]] agus roinnt coda de Chomhairle Ceantair Machaire Fíolta, ó [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Dhoire Thoir]], fosta </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1992|Olltoghchán, 1992]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,181 ''' | '''42.3''' |''' -1.9''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 16,994 | 31.0 | +4.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |10,248 | 18.7 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Johnny McLaughlin | 1,996 |3.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ann Gormley |1,506 | 2.8 | -0.7 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Lucht Oibre agus Ceardchumann | Harry Hutchinson | 389 |0.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens |285 |0.5 | -1.7 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |James Anderson |164 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 6,187 | 11.3 | -6.7 |- ! colspan="3" |Ballóid |54,763 | 79.2 | +1.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |69,138 | | |} ===1980idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1987|Olltoghchán, 1987]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,004 ''' | '''44.2 ''' |''' +14.2''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 13,644 | 26.2 | +3.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Sean Begley |12,449 | 23.9 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Patrick Bogan |1,846 | 3.5 | +0.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Paddy McLean |1,133 |2.2 | +0.8 |- ! colspan="3" |Tromlach |9,360 | 18.0 | +17.9 |- ! colspan="3" |Ballóid |52,076 |77.4 | −6.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,256 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Fothoghcháin Thuaisceart Éireann, 1986|Fothoghcháin 1986]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,695 ''' | '''46.4 ''' |''' +16.4''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Danny Morrison]] |13,998 | 27.1 | -2.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Adrian Colton | 13,021 | 25.2 | +2.8 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens | 691 |1.4 | ±0.0 |- ! colspan="3" |Tromlach |9,697 | 19.3 | +19.2 |- ! colspan="3" |Ballóid |51,405 |77.6 | −6.7 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |66,757 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1987|Olltoghchán, 1987]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''16,174 ''' | '''30.0 ''' |'''''Nua ''''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Danny Morrison]] |16,096 | 29.9 | '''Nua''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 12,044 | 22.4 | -7.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[William Thompson (polaiteoir)|William Thompson]] | 7,066 | 13.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Aidan Logan |1,735 | 3.2 | -2.1 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens |766 |1.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach |78 | 0.1 | ''n/b'' |- ! colspan="3" |Ballóid |53,881 |84.3 | +3.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |63,831 | | |} ===1970idí=== ===1960idí=== ===1950idi=== == Féach freisin == * [[:Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann|Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Lár Uladh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] 8yim86n6bodaivts25isa7yxt831q27 1317037 1317036 2026-06-08T15:02:19Z Conradder 34685 /* 1980idí */ 1317037 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] é '''Lár Uladh'''. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Toghadh [[Francie Molloy]] ([[Sinn Féin|SF]]) don chéad uair in 2013 agus toghadh [[Cathal Mallaghan|Cathal M allaghan]] (SF) san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>. Ar bhruach thiar [[Loch nEathach]], tá pobal mór tuaithe sa toghcheantar chomh maith leis na bailte [[Oileán an Ghuail]], [[Machaire Fíolta]] agus [[An Chorr Chríochach]].<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-taobh-thiar-den-bhanna-glas-dushlan-roimh-shinn-fein-i-ndoire/|teideal=An taobh thiar den Bhanna ‘glas’, dúshlán roimh Shinn Féin i nDoire|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-06}}</ref> [[Íomhá:Francie Molloy MP - 16518752939.jpg|clé|mion|[[Francie" Molloy]] 2013]] == Stair == Bhain Martin McGuinness an suíochán in 1997 agus bhí sé ag Sinn Féin, gan dua ,ó shin. Tháinig [[Francie Molloy]] SF i gcomharbacht ar McGuinness in 2013 agus bhí móramh 9,500 vóta aige in 2019 –  46% den vóta, i gcomparáid le 25% an DUP a bhí sa dara háit. I dtoghchán an tionóil in 2022, bhí SF go mór chun tosaigh ar gach dream eile agus 53% den vóta agus triúr Teachtaí Tionóil acu i gcomparáid le 16.5% agus Teachta amháin ag an DUP agus 10% agus Teachta amháin ag an SDLP.<ref name=":03" /> === 2024 === D'éirigh an seanfhondúir Shinn Féin Francie Molloy as. In 2024, bhí an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Cathal Mallaghan, rogha na coitiantachta chun an suíochán a bhaint. Bhí seachtar eile san iomaíocht , Denise Johnston an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], Padraic Farrell [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Páirtí na Comhghuaillíochta]], an Teachta Tionóil Keith Buchanan ón [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]], Jay Basra an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]], Glenn Moore [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]], Alexandra Halliday [[Aontú]] agus John Kelly, neamhspleách. Fearacht Thír Eoghain Thiar agus Feabhal tá móramh mór anseo ag éileamh go gcuirfí tús leis an obair chun bóthar an A5 a fheabhsú agus breis is leath héad marbh i dtimpistí ar an tslí chontúirteach idir [[Áth na Cloiche|Achadh na Cloiche]] agus [[Doire]] ó fógraíodh an plean forbartha i dtosach.<ref name=":03" /> == Toghcháin == ===2020idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán, 2024]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2024/uk/constituencies/N05000010|teideal=Mid Ulster - General election results 2024|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-06-04}}</ref> |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Cathal Mallaghan]]''' | '''24,085''' | '''53.0 ''' | '''+7.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 9,162 | 20.2 | −3.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 3,722 | 8.2 | −5.7 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Glenn Moore | 2,978 | 6.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Jay Basra |2,269 | 5.0 | −0.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Padraic Farrell |2,001 | 4.4 | −3.2 |- |scope="row" style="background:{{Aontú/meta/color}};"| |[[Aontú]] |Alixandra Halliday | 1,047 | 2.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | John Kelly | 181 | 0.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 14,923 | 32.8 | +11.4 |- ! colspan="3" |Ballóid | 45,445 | 61.4 | −1.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 74,000 | | |} ===2010idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán, 2019]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''20,473 ''' | '''45.9''' | '''-8.6''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 10,936 | 24.5 | -2.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Denise Johnston | 6,384 | 14.3 | +4.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Mel Boyle |3,526 |7.9 | +5.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Neil Richardson | 2,611 | 5.9 | -0.6 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Conor Rafferty † | 690 | 1.5 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,537 | 21.4 | -6.2 |- ! colspan="3" |Ballóid | 44,620 | 63.3 | -4.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 70,490 | | |} <small>† B'iarrthóir é Conor Rafferty le h[[Éire Amach: Cumann na Saoirse]] ach ní raibh an páirtí cláraithe i dTuaisceart Éireann, mar sin, luadh mar neamhspleách é </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|Olltoghchán, 2017]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''25,455 ''' | '''54.5''' | '''+5.8''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Keith Buchanan]] | 12,565 | 26.9 | +13.5 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 4,563 | 9.8 | -2.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |Mark Glasgow | 3,017 |6.5 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Fay Watson |1,094 |2.3 | +0.4 |- ! colspan="3" |Tromlach | 12,890 | 27.6 | -7.7 |- ! colspan="3" |Ballóid | 46,694 | 68.2 | +7.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe | 68,485 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2015|Olltoghchán, 2015]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''19,935 ''' | '''48.7 ''' | '''-3.3''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Sandra Overend]] | 6,318 |15.4 | +4.4 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] | 5,465 | 13.4 | -1.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Malachy Quinn | 5,055 | 12.4 | -1.9 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Gareth Ferguson | 1,892 | 4.6 | -2.7 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};"| |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] |Alan Day |863 |2.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |778 |1.9 | +0.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Hugh Scullion |496 |1.2 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]] |Lucille Nicholson |120 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 13,617 | 33.3 | -4.3 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,922 | 60.3 | -2.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,832 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |Corrthoghchán 2013 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Francie Molloy]]''' | '''17,462 ''' | '''46.9 ''' | '''-5.1''' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách |Nigel Lutton | 12,781 |34.4 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] | [[Patsy McGlone]] | 6,478 | 17.4 | +3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Eric Bullick |487 |1.3 | +0.3 |- ! colspan="3" |Tromlach |4,681 | 12.5 | -25.1 |- ! colspan="3" |Ballóid | 37,208 | 55.7 | -7.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,192 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2010|Olltoghchán, 2010]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Tony Quinn | 5,826 | 14.3 | -3.1 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[Coimeádaigh agus Aontachtaithe Uladh|CAU-FN]] |[[Sandra Overend]] |4,509 | 11.0 | +0.3 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] | Walter Millar | 2,995 |7.3 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ian Butler |397 |1.0 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 15,363 |37.6 | +13.5 |- ! colspan="3" |Ballóid | 40,842 | 63.2 | -10.0 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |64,594 | | |} ===2000idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2005|Olltoghchán, 2005]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''21,641 ''' | '''47.6''' | '''-3.5 ''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |10,665 | 23.5 | -7.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Patsy McGlone]] | 7,922 | 17.4 | +0.6 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[Billy Armstrong]] |4,853 |10.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francis Donnelly |345 |0.8 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 10,976 | 24.1 | +4.1 |- ! colspan="3" |Ballóid |45,426 | 73.2 | -8.1 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |62,088 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2001|Olltoghchán, 2001]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''25,502 ''' | '''51.1 ''' | '''+11.0''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[Ian McCrea]] |15,549 | 31.1 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Eilish Haughey |8,376 | 16.8 | -5.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Francie Donnelly |509 |1.0 | +0.5 |- ! colspan="3" |Tromlach | 9,953 | 20.0 | +16.2 |- ! colspan="3" |Ballóid |49,936 | 81.3 | -4.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |61,390 | | |} ===1990idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1997|Olltoghchán, 1997]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |'''[[Sinn Féin]]''' |'''[[Martin McGuinness]]''' | '''20,294 ''' | '''40.1 ''' | '''+21.4''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] |18,411 | 36.3 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 11,205 | 22.1 | -8.9 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ephrem Bogues |460 | 0.9 | −1.9 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |[[Marian Donnelly]] |238 |0.5 | ±0.0 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |Maureen Murray |61 |0.1 | -0.2 |- ! colspan="3" |Tromlach | 1,883 | 3.8 |''n/b'' |- ! colspan="3" |Ballóid |50,669 | 85.8 | +6.5 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |59,086 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" | Toradh measta, 1992 |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |[[PAD]] |[[William McCrea]] | 19,274 | 41.0 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 14,360 | 30.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |11,340 | 24.4 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] | Ann Gormley |1,229 | 2.6 | ''n/b'' |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Páirtithe Eile | |779 |1.7 | ''n/b'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 4,914 | 10.4 |''n/b'' |- |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |46,982 | | |} <small>Nóta: tharla athruithe teorann suntasaí idir 1992 agus 1997, a rinneadh an toghcheantar nua, [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Tír Eoghain Thiar]]. Mar sin, rinneadh an-difríocht ar Lár Uladh, a chaill gach ceantair i gComhairle Ceantair na hÓmaí agus Comhairle Ceantair an tSratha Báin don toghcheantar nua. Fuair Lár Uladh an Ceantar Thorainn ó [[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas]] agus roinnt coda de Chomhairle Ceantair Machaire Fíolta, ó [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Dhoire Thoir]], fosta </small> {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1992|Olltoghchán, 1992]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,181 ''' | '''42.3''' |''' -1.9''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 16,994 | 31.0 | +4.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Barry McElduff]] |10,248 | 18.7 | -5.2 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Neamhspleách | Johnny McLaughlin | 1,996 |3.6 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Ann Gormley |1,506 | 2.8 | -0.7 |- |scope="row" style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| |Lucht Oibre agus Ceardchumann | Harry Hutchinson | 389 |0.7 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens |285 |0.5 | -1.7 |- |scope="row" style="background:{{Natural Law Party (Ireland)/meta/color}};"| |Páirtí Dlí Nádúrtha |James Anderson |164 |0.3 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach | 6,187 | 11.3 | -6.7 |- ! colspan="3" |Ballóid |54,763 | 79.2 | +1.8 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |69,138 | | |} ===1980idí=== {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1987|Olltoghchán, 1987]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,004 ''' | '''44.2 ''' |''' +14.2''' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 13,644 | 26.2 | +3.8 |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |Sean Begley |12,449 | 23.9 | -6.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Patrick Bogan |1,846 | 3.5 | +0.3 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Paddy McLean |1,133 |2.2 | +0.8 |- ! colspan="3" |Tromlach |9,360 | 18.0 | +17.9 |- ! colspan="3" |Ballóid |52,076 |77.4 | −6.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |67,256 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Fothoghcháin Thuaisceart Éireann, 1986|Fothoghcháin 1986]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''23,695 ''' | '''46.4 ''' |''' +16.4''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Danny Morrison]] |13,998 | 27.1 | -2.8 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |Adrian Colton | 13,021 | 25.2 | +2.8 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens | 691 |1.4 | ±0.0 |- ! colspan="3" |Tromlach |9,697 | 19.3 | +19.2 |- ! colspan="3" |Ballóid |51,405 |77.6 | −6.7 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |66,757 | | |} {| class="wikitable" style="width: 600px;" |+ ! colspan="6" |[[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 1987|Olltoghchán, 1987]] |- ! colspan="2" align="center" |Páirtí !Iarrthóir !Vótaí !% !± |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| |'''[[PAD]]''' |'''[[William McCrea]]''' |'''16,174 ''' | '''30.0 ''' |'''''Nua ''''' |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| |[[Sinn Féin]] |[[Danny Morrison]] |16,096 | 29.9 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[PSDLO]] |[[Denis Haughey]] | 12,044 | 22.4 | -7.0 |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| |[[PAU]] |[[William Thompson (polaiteoir)|William Thompson]] | 7,066 | 13.1 | ''Nua'' |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |Aidan Logan |1,735 | 3.2 | -2.1 |- |scope="row" style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}};"| |[[Páirtí na nOibrithe]] |Tommy Owens |766 |1.4 | ''Nua'' |- ! colspan="3" |Tromlach |78 | 0.1 | ''n/b'' |- ! colspan="3" |Ballóid |53,881 |84.3 | +3.9 |- ! colspan="3" |Clárú vótálaithe |63,831 | | |} ===1970idí=== ===1960idí=== ===1950idi=== == Féach freisin == * [[:Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann|Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Toghcheantair Reatha Westminster i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Toghcheantair Westminster i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Lár Uladh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] eu85vbpozg6s0298n0jku30u3g8o4gi 0 84637 1317047 1214900 2026-06-08T16:52:20Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317047 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach is é '''Clement Coughlan''' (14 Lúnasa 1942 – 1 Feabhra 1983). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coughlan, Clement}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1942]] [[Catagóir:Básanna i 1983]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Básanna ar na bóithre]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Peileadóirí Gaelaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] rfv395n26m0ts31hwo904znt3sq08a8 0 84638 1317043 1273614 2026-06-08T16:43:49Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317043 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ba ea '''Cathal Seán Coughlan''' nó ''Cathal Ó Cochláin'' (3 Deireadh Fómhair 1937 – 21 Meitheamh 1986). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Coughlan, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1937]] [[Catagóir:Básanna i 1986]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 30om5ld2f546nw2kbzgg8cnr3edk14c 0 84643 1317061 1294848 2026-06-08T18:37:07Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317061 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir as [[Contae Chorcaí]] ba ea '''Flor Crowley''' ([[27 Nollaig]] [[1934]] – [[16 Bealtaine]] [[1997]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Féach freisin == * [[Droichead na Bandan]] * [[Brian Crowley]], a mhac == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Crowley, Flor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934]] [[Catagóir:Básanna i 1997]] [[Catagóir:Baill den 14ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 16ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] ahjjcldi88ez5p6jouple4ujbdjudbj 0 86417 1317052 1234562 2026-06-08T17:51:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Téacsanna Egerton 1782 */ Nasc, eagrú 1317052 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is é MS '''Egerton 1782''' teideal innéacs de phárlámhscríbhinn Gaeilge na 16ú haoise, caomhnaithe sa [[Bailiúcháin Egerton|Bhailiúcháin Egerton]] den [[British Library]], Londain. ==Achoimre== Téann an tiomsú siar go ''c''. 1517, agus é scríofa ag scríbhneoirí [[Ó Mhaolconaire|Uí Mhaolconaire]], teaghlach léannta le dlíodóirí agus staraithe ina measc. Tá clú acusan as [[ARÉ 23 N 10]], tiomsaithe níos deireanaí san aois. In ainneoin a dáta sáchdhéanaigh (i gcomórtas, mar shampla, leis an [[Leabhar Laighneach]], [[Leabhar na hUidhre]] nó an [[Leabhar Buí Leacáin]]), is í ar cheann de na lámhscríbhinní is tábhachtaí i staidéar [[luathlitríocht Ghaeilge]]. Ní caomhnaítear roinnt téacsanna, mar shampla ''[[Aislinge Oenguso]]'', áit ar bith eile. ==Téacsanna Egerton 1782== Seo a leanas roinnt saothar atá le fáil sa lámhscríbhinn: * Liosta na marbh d'Art Buidhe mac Domhnaill Riabhaigh, f. 3-4. * ''[[Amra Choluim Chille]]'' (neamhiomlán), f. 9b. * ''Baile Bricín''. f. 17a * ''Forfess Fer Falgae'', f. 19r^a-b. * ''Verba Scáthaige'', f. 19v^a-b. * ''[[Echtra Condla|Echtra Chondla]]'', f. 19v^b-20r^b * ''Seilg Sléibhe na mBan'', f. 20 b 1. * ''Tesmolta Cormaic 7 Aided Finn'', f. 24r^b-25r^b * ''Airem muintire Finn'', f. 25r^b-v^b * ''Imthechta Tuaithe Luchra ocus Aided Fergusa'' / ''[[Echtra Fergusa maic Léti|Echtra Fhergusa maic Léti]]'', f. 30v^a-34v^a. * ''[[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill|Aided Diarmata meic Fergusa Cherrbeóil]]'', f. 37r^a-40v^b * Prós ilchineálach, f. 40b², 41a¹.<ref name="ucc.ie">[http://www.ucc.ie/celt/published/G105019 Verschiedenes aus Egerton 1782] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]].</ref> * ''Trí túatha fuilet i nÉrinn'' (prós), f. 44a.<ref name="ucc.ie"/> * ''Eol dam aided, erctha gním'' (poem), f. 44a¹.<ref>[https://celt.ucc.ie/published/G100051/ Der Tod der sieben Maine] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]]1</ref> * ''Cormac and Ciarnat'' (réamhrá agus dán), f. 44 b.<ref>Kuno Meyer (eag. agus aistr.). "Stories and songs from Irish MSS." ''Otia Merseiana'' II, ll. 75-105.</ref> * ''Suidigud Tige Midchuarta'', f. 45v. * ''Fulacht na [[Morrígan|Morrígna]]'', f. 46a.<ref>''The Celtic Review'' 8 (1905): ll. 74-6.</ref> * ''The Colloquy between Fintan and the Hawk of Achill'', f. 47a.¹-49b¹.<ref>[https://celt.ucc.ie/published/G109001/text002.html The Colloquy between Fintan and the Hawk of Achill] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]], 1. For "Kaland Enair for domnach", curtha i leith Fintain, f. 48 a, féach Kuno Meyer (eag. agus aistr.). ''The Instructions of King Cormac mac Airt''. 1909: lch. 55.</ref> * [[Cinaedh Ua hArtagáin|Cinaed húa hArtacáin]], dán, f. 52a. * Cinaed húa hArtacáin, dán, f. 53b. * Eochaid Eolach ua Céirín, ''Apraid a éolchu Elga'', f. 53v^a-54r^b.<ref>[https://celt.ucc.ie/published/G503000/ Apraid a éolchu Elga] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]]</ref> * Dhá dhán Meán-Ghaeilge, f. 56a.<ref>Kuno Meyer (eag., aistr.), "Two Middle-Irish Poems." [[Zeitschrift für celtische Philologie]] (1896): ll. 112-3.</ref> * Annála Egerton: ''Mionannala'', f. 56-64. * ''Cath Cairn Chonaill'', f. 59v-61r * ''[[Longes mac nUislenn]] / Longes mac Uisnig'', f. 67r-69v. * ''Tochmarc Ferbe'' (agus 'Togail Duin Geirg' ann), f. 69v-70r. *''[[Aislinge Oenguso]]'', f. 70r-71v *''[[Echtrae Nerai]] / Táin Bé Aingen'', f. 71v-73v. *''[[De chophur in dá muccida|De Chophur in dá Muccida]]'', f. 73v-76v. * ''[[Táin Bó Regamon|Táin Bó Regamna]]'', f. 76v-77v. * ''[[Coimpeart Chonchúir|Compert Chonchobair]]'' (leagan 2), f. 77v-78v. * ''[[Compert Con Culainn]]'' / ''Feis Tige Becfoltaig'' (dhá leagan), f. 78v-80r. * ''[[Táin Bó Dartada]]'', f. 80r-81r. * ''[[Táin Bó Regamon|Táin Bó Regamain]]'', f. 81r-82r. * ''[[Táin Bó Flidais]]'', f. 82r-82v. * ''[[Táin Bó Fraích]]'', f. 82v-87v. * ''Do Faillsigud Tána Bó Cúailnge'', f. 87v. * ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' (athleagan II), f. 88r-105v, bearna ag f. 98. * ''[[Tochmarc Étaíne]]'' (lárchuid; tús ''Togail Bruidne Da Derga''), f. 106r^a-108v^b * ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'', f. 108v^b-123v^b. * ''[[Máel Dúin|Imram Curraig Maíle Dúin]]'' (blúirí), f. 124r-125v. * ''Eachtra an Mhadra Mhaeoil''<ref>Le fáil ar [https://archive.org/details/eachtramhadramha10brituoft archive.org].</ref> * ''Seacht n-Urgarta Rígh Temruch'' ==Foinsí== * Flower, Robin (eag.). ''Catalogue of Irish manuscripts in the British Library, formerly the British Museum'', Londain, 1926: vol 2, ll. 259-98. ==Naisc sheachtracha== * [https://celt.ucc.ie/MS-OMIT/index.html MS OMIT] ar CELT ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Category:Bailiúchán Egerton]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] iwagy1pvsry2t7417n903i616xjtxe8 0 87112 1317058 1122132 2026-06-08T18:29:33Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317058 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Kieran Crotty''' ([[20 Lúnasa]] [[1930]] - [[22 Iúil]] [[2022]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Chaith sé 30 bliain mar theachta do [[Ceatharlach|Cheatharlach]]-[[Cill Chainnigh]] ó toghadh ansin é chun na [[Dáil Éireann|Dála]] den chéad uair i 1969. Fear mór gnó a bhí ann freisin agus é an-sáite i gcúrsaí [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] i gCill Chainnigh. Bronnadh saoirse na cathrach sin air i 2015.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Omós léirithe don iar-theachta Kieran Crotty|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0723/1311806-omos-leirithe-don-iar-theachta-kieran-crotty/|date=2022-07-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Kieran Crotty 91 bliain d'aois nuair a d'éag se [[22 Iúil]] [[2022]] . Maireann a bhean chomh maith le seisear clainne.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-spórt}} {{DEFAULTSORT:Crotty, Kieran}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh]] [[Catagóir:Méaraí Éireannacha]] 76h0bmfdya6c7attyvh898q7s5osp37 0 90366 1317033 1314152 2026-06-08T14:40:00Z Ériugena 188 1317033 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] í '''Carla Rebecca Lockhart ''', (a rugadh ar an [[28 Feabhra]] [[1985]]). Is ball í den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD)]]. I mí Nollaig 2019, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]]. Faoi láthair feidhmíonn sí mar urlabhraí an PAD ar chúrsaí timpeallachta, bia agus tuaithe. Roimhe sin, bhí sí ina ball de Thionól Thuaisceart Éireann don Bhann Uachtarach ó 2016 go 2019. ==Luathshaol agus gairm bheatha== Rugadh Carla RebeccaLockhart do Kenneth agus Valerie Lockhart in [[Achadh na Cloiche, Contae Thír Eoghain|Achadh na Cloiche]], [[Contae Thír Eoghain]], mar chuid de theaghlach den lucht oibre. D'fhreastail sí ar Aughnacloy College, sular fhreastail sí ar Ard Mhacha Tech (atá anois mar chuid den Southern Regional College) agus ansin bhain sí céim ghnó amach ó [[Ollscoil Uladh]]. Suim aici sa pholaitíocht ó aois óg, bhí sí ina ball de Young Democrats an PAD ina hóige. ==Gairm pholaitiúil== Toghadh Lockhart ar Craigavon Borough Council sa bhliain 2007, ag déanamh ionadaíochta do cheantar na [[An Lorgain|Lorgan]]. Bhí sí ina Méara ar Chraigavon ó 2012 go 2013, agus d'éirigh sí as in 2016 chun dul san iomaíocht i dtoghcháin an Tionóil. Bhí Lockhart ina hUachtarán ar an Local Government Association of Northern Ireland (Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann) ó 2015 go 2016. Bhí Lockhart ina Uachtarán ar Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann ó 2015 go 2016.<ref name=":0" /> D'oibrigh sí go lánaimseartha in Ionad Comhairle Lurgan den PAD faoi Stephen Moutray, agus í ag obair mar chomhairleoir. Toghadh Lockhart mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) don Bhann Uachtarach sa bhliain 2016.<ref name=":0" /> Ar an 8 Samhain 2019, d'fhógair Lockhart go mbeadh sí ina hiarrthóir don Bhanna Uachtarach (An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe) in olltoghchán 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/1285254353/posts/10220464842032828|title=Carla Lockhart selected for Upper Bann|publisher=Facebook|date=8 November 2019|accessdate=15 November 2019}}</ref> Ar an 13 Nollaig, bhuaigh Lockhart an suíochán i Westminster, ag teacht i gcomharbacht ar an bhfeisire David Simpson a bhí ag dul ar scor, agus sheas sí síos óna suíochán mar MLA do Bhann Uachtarach.<ref name=bbc/><ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/politics/general-election-2019/upper-bann-dups-carla-lockhart-eases-to-victory-against-john-odowd-38781603.html|title=Upper Bann: DUP's Carla Lockhart eases to victory against John O'Dowd|work=Belfast Telegraph|access-date=13 December 2019|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.irishnews.com/news/generalelection/2019/12/13/news/upper-bann-carla-lockhart-will-lean-on-predecessor-mp-david-simpson-1789970/|title=Upper Bann: Carla Lockhart will 'lean on' predecessor MP David Simpson|date=13 December 2019|website=The Irish News|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/upper-bann-carla-lockhart-increases-dup-lead-in-her-first-westminster-win-1.4112295|title=Upper Bann: Carla Lockhart increases DUP lead in her first Westminster win|last=McClements|first=Freya|newspaper=The Irish Times|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Lockhart, Carla}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] 394s9lit2dbe8wun3ms5xz58pog5s51 1317034 1317033 2026-06-08T14:41:55Z Ériugena 188 /* Gairm pholaitiúil */ 1317034 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] í '''Carla Rebecca Lockhart ''', (a rugadh ar an [[28 Feabhra]] [[1985]]). Is ball í den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD)]]. I mí Nollaig 2019, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]]. Faoi láthair feidhmíonn sí mar urlabhraí an PAD ar chúrsaí timpeallachta, bia agus tuaithe. Roimhe sin, bhí sí ina ball de Thionól Thuaisceart Éireann don Bhann Uachtarach ó 2016 go 2019. ==Luathshaol agus gairm bheatha== Rugadh Carla RebeccaLockhart do Kenneth agus Valerie Lockhart in [[Achadh na Cloiche, Contae Thír Eoghain|Achadh na Cloiche]], [[Contae Thír Eoghain]], mar chuid de theaghlach den lucht oibre. D'fhreastail sí ar Aughnacloy College, sular fhreastail sí ar Ard Mhacha Tech (atá anois mar chuid den Southern Regional College) agus ansin bhain sí céim ghnó amach ó [[Ollscoil Uladh]]. Suim aici sa pholaitíocht ó aois óg, bhí sí ina ball de Young Democrats an PAD ina hóige. ==Gairm pholaitiúil== Toghadh Lockhart ar Craigavon Borough Council sa bhliain 2007, ag déanamh ionadaíochta do cheantar na [[An Lorgain|Lorgan]]. Bhí sí ina Méara ar Chraigavon ó 2012 go 2013, agus d'éirigh sí as in 2016 chun dul san iomaíocht i dtoghcháin an Tionóil. Bhí Lockhart ina hUachtarán ar an Local Government Association of Northern Ireland (Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann) ó 2015 go 2016. Bhí Lockhart ina Uachtarán ar Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann ó 2015 go 2016.<ref name=":0" /> D'oibrigh sí go lánaimseartha in Ionad Comhairle Lurgan den PAD faoi Stephen Moutray, agus í ag obair mar chomhairleoir. Toghadh Lockhart mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) don Bhann Uachtarach sa bhliain 2016.<ref name=":0" /> Ar an 8 Samhain 2019, d'fhógair Lockhart go mbeadh sí ina hiarrthóir don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Bhanna Uachtarach]], in olltoghchán 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/1285254353/posts/10220464842032828|title=Carla Lockhart selected for Upper Bann|publisher=Facebook|date=8 November 2019|accessdate=15 November 2019}}</ref> Ar an 13 Nollaig, bhuaigh Lockhart an suíochán i Westminster, ag teacht i gcomharbacht ar an bhfeisire David Simpson a bhí ag dul ar scor, agus sheas sí síos óna suíochán mar MLA do Bhann Uachtarach.<ref name=bbc/><ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/politics/general-election-2019/upper-bann-dups-carla-lockhart-eases-to-victory-against-john-odowd-38781603.html|title=Upper Bann: DUP's Carla Lockhart eases to victory against John O'Dowd|work=Belfast Telegraph|access-date=13 December 2019|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.irishnews.com/news/generalelection/2019/12/13/news/upper-bann-carla-lockhart-will-lean-on-predecessor-mp-david-simpson-1789970/|title=Upper Bann: Carla Lockhart will 'lean on' predecessor MP David Simpson|date=13 December 2019|website=The Irish News|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/upper-bann-carla-lockhart-increases-dup-lead-in-her-first-westminster-win-1.4112295|title=Upper Bann: Carla Lockhart increases DUP lead in her first Westminster win|last=McClements|first=Freya|newspaper=The Irish Times|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Lockhart, Carla}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] ewbl8rvsk5qfm829o68vwhtxlcallaa 1317035 1317034 2026-06-08T14:43:26Z Ériugena 188 1317035 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] í '''Carla Rebecca Lockhart ''', (a rugadh ar an [[28 Feabhra]] [[1985]]). Is ball í den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD)]]. I mí Nollaig 2019, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]]. Faoi láthair feidhmíonn sí mar urlabhraí an PAD ar chúrsaí timpeallachta, bia agus tuaithe. Roimhe sin, bhí sí ina ball de Thionól Thuaisceart Éireann don Bhann Uachtarach ó 2016 go 2019. ==Luathshaol agus gairm bheatha== Rugadh Carla RebeccaLockhart do Kenneth agus Valerie Lockhart in [[Achadh na Cloiche, Contae Thír Eoghain|Achadh na Cloiche]], [[Contae Thír Eoghain]], mar chuid de theaghlach den lucht oibre. D'fhreastail sí ar Aughnacloy College, sular fhreastail sí ar Ard Mhacha Tech (atá anois mar chuid den Southern Regional College) agus ansin bhain sí céim ghnó amach ó [[Ollscoil Uladh]]. Suim aici sa pholaitíocht ó aois óg, bhí sí ina ball de Young Democrats an PAD ina hóige. ==Gairm pholaitiúil== Toghadh Lockhart ar Craigavon Borough Council sa bhliain 2007, ag déanamh ionadaíochta do cheantar na [[An Lorgain|Lorgan]]. Bhí sí ina Méara ar Chraigavon ó 2012 go 2013, agus d'éirigh sí as in 2016 chun dul san iomaíocht i dtoghcháin an Tionóil. Bhí Lockhart ina hUachtarán ar an Local Government Association of Northern Ireland (Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann) ó 2015 go 2016. Bhí Lockhart ina Uachtarán ar Chumann Rialtais Áitiúil Thuaisceart Éireann ó 2015 go 2016.<ref name=":0" /> D'oibrigh sí go lánaimseartha in Ionad Comhairle Lurgan den PAD faoi Stephen Moutray, agus í ag obair mar chomhairleoir. Toghadh Lockhart mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) don Bhann Uachtarach sa bhliain 2016. Ar an 8 Samhain 2019, d'fhógair Lockhart go mbeadh sí ina hiarrthóir don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Bhanna Uachtarach]], in olltoghchán 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/1285254353/posts/10220464842032828|title=Carla Lockhart selected for Upper Bann|publisher=Facebook|date=8 November 2019|accessdate=15 November 2019}}</ref> Ar an 13 Nollaig, bhuaigh Lockhart an suíochán i Westminster, ag teacht i gcomharbacht ar an bhfeisire David Simpson a bhí ag dul ar scor, agus sheas sí síos óna suíochán mar MLA do Bhann Uachtarach.<ref name=bbc/><ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/politics/general-election-2019/upper-bann-dups-carla-lockhart-eases-to-victory-against-john-odowd-38781603.html|teideal=Upper Bann: DUP's Carla Lockhart eases to victory against John O'Dowd|work=Belfast Telegraph|access-date=13 December 2019|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.irishnews.com/news/generalelection/2019/12/13/news/upper-bann-carla-lockhart-will-lean-on-predecessor-mp-david-simpson-1789970/|title=Upper Bann: Carla Lockhart will 'lean on' predecessor MP David Simpson|date=13 December 2019|website=The Irish News|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/upper-bann-carla-lockhart-increases-dup-lead-in-her-first-westminster-win-1.4112295|teideal=Upper Bann: Carla Lockhart increases DUP lead in her first Westminster win|last=McClements|first=Freya|newspaper=The Irish Times|language=en|access-date=13 December 2019}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Bhanna Uachtarach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Lockhart, Carla}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] l4k3baztfmpuw0iwlwflbgo4i6xtdco 2 90902 1317072 1315169 2026-06-08T19:31:30Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1317072 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Bailiúcháin Egerton == '' The '''Egerton Collection''' is a collection of historical [[lámhscríbhinn]]í held in the [[British Library]]. The core of the collection comprises 67 manuscripts bequeathed to the [[British Museum]] in 1829 by [[Francis Henry Egerton, 8th Earl of Bridgewater]], along with £12,000 (the Bridgewater Fund). To this sum a further £3000 (the Farnborough Fund) was added in 1838 by Egerton's cousin, [[Charles Long, 1st Baron Farnborough]]. The income from the bequests is devoted to the purchase of further manuscripts, which are added to the original collection.<ref name=blegerton/> This means that the Egerton series, unlike most other named series of manuscripts held by the Library, remains open to new accessions. == Féach freisin * [[Egerton 88]] * [[Egerton 90]] * [[Egerton 1782]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=blegerton>[http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/ongoingcoll/ongoingcollections.html#egerton Egerton MSS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818082111/http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/ongoingcoll/ongoingcollections.html#egerton |date=18 August 2018 }} British Library, 2011. Dátarochtana 13ú Meitheamh 2011.</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ luqg9vpdrs3tiu2ekfds8q6ery1ewpe 1317075 1317072 2026-06-08T20:44:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Bailiúchán Egerton */ 1317075 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Bailiúchán Egerton == '' The '''Bailiúchán Egerton''' is a collection of historical [[lámhscríbhinn]]í held in the [[British Library]]. The core of the collection comprises 67 manuscripts bequeathed to the [[British Museum]] in 1829 by [[Francis Henry Egerton, 8th Earl of Bridgewater]], along with £12,000 (the Bridgewater Fund). To this sum a further £3000 (the Farnborough Fund) was added in 1838 by Egerton's cousin, [[Charles Long, 1st Baron Farnborough]]. The income from the bequests is devoted to the purchase of further manuscripts, which are added to the original collection.<ref name=blegerton/> This means that the Egerton series, unlike most other named series of manuscripts held by the Library, remains open to new accessions. == Féach freisin * [[Egerton 88]] * [[Egerton 90]] * [[Egerton 1782]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=blegerton>[http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/ongoingcoll/ongoingcollections.html#egerton Egerton MSS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818082111/http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/ongoingcoll/ongoingcollections.html#egerton |date=18 August 2018 }} British Library, 2011. Dátarochtana 13ú Meitheamh 2011.</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 9xr4agd71ajk03g604qk2jsk0i2a5ww 0 91194 1317064 1299959 2026-06-08T18:46:20Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317064 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File:De Courcy arms.svg|mion|deas|Armas De Cúirse ]] Ba ridire Angla-Normannach é '''Seán de Cúirse''' (Fraincis na Normannach; '''De Courci''' ; 1160–1219) <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140549/John-de-Courci "John de Courci" in ''Encyclopædia Britannica'']</ref> a tháinig go hÉirinn sa bhliain 1176.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-rian-na-normannach-ar-chontae-an-duin.aspx|teideal=Rian na Normannach ar Chontae an Dúin|údar=Liz Curtis|dáta=DEIREADH FÓMHAIR 2006|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-11-10}}</ref> Ó shin go dtí gur díbraíodh é sa bhliain 1204, chur sé críoch mhór faoi chois, bhronn sé maoin ar eagraíochtaí reiligiúnacha, thóg sé mainistreacha do na [[Beinidictigh|Benedictighigh]] agus do na [[Cistéirsigh]] agus thóg sé daingneáin i gCaisleán Dhún Droma i [[Contae an Dúin|gContae an Dúin]] agus [[Caisleán Charraig Fhearghais]] i [[Contae Aontroma|gContae Aontroma]] .<ref name="DeBrefCastl">DeBreffny ''Castles of Ireland'', pp. 104–105.</ref> == Gairmréim luath in Éirinn == Mar chuid de theaghlach a ghlac a ainm ó Chourcy-sur-Dives i gCalvados, an Normainn tháinig Seán de Cúirse, ó Stoke Courcy, i [[Somerset]], go hÉirinn timpeall na bliana 1171 mar chuid d'fhórsa ionraidh na Normannach. Tugadh iad isteach mar [[Gallóglach|ghallóglaigh]] ag obair do [[Diarmaid Mac Murchadha|Dhiarmaid Mac Murchadha]], a chaill a ríocht i g[[Cúige Laighean]], chun cuidiú leis a chéim mar rí a fháil ar ais. Tá sin-seanathair de Cúirse, Risteard de Cúirse, ainmnithe sa ''Liber de Wintonia'' (nó ''Domesday Book'') <ref>[[:fr:Famille de Courcy|read online]]</ref> Phós a sheanathair, William de Cúirse I, Emma de Falaise. Phós a athair, William de Cúirse II, Avice de Copeland de Rumilly agus fuair sé bás faoi 1155, ag fágáil na n-eastát teaghlaigh i Somerset agus in áiteanna eile i Sasana chuig a mhac, William de Cúirse III, deartháir níos sine Sheáin. [[Íomhá:Château Courcy.JPG|thumb|Château Courcy (Calvados)|clé]] Bhí Seán an-uaillmhianach agus bhí sé ag iarraidh tailte dó féin. Shocraigh sé ar ionradh a dhéanamh ar thuaisceart na hÉireann, a bhí á rialú ag ríshleachta Gaelacha. Go luath i mí Eanáir 1177 chuir sé arm beag le chéile de 22 ridire agus 300 saighdiúir coise agus mháirseáil sé ó thuaidh, ag ráta tríocha míle sa ló. Chuaigh siad ar chúl na [[Beanna Boirche|Sléibhte Mhúrn]] agus d'ionsaí siad gan choinne Dún Dá Leathghlas ([[Dún Pádraig|Dún Padraig]] na linne seo). Tar éis dhá chath fhíochmhar, i mí Feabhra agus i mí an Mheithimh 1177, bhris de Cúirse rí deireanach na nUltach, Ruaidhrí Mac Duinnshléibhe. Rinne sé seo go léir gan cead an Rí [[Anraí II Shasana]]. Tar éis dó oirthear Uladh a chloí, bhunaigh sé a ''caput'' i [[Carraig Fhearghais]], áit ar thóg sé caisleán mór cloiche. Is iad mainistreacha agus caisleáin eile a thóg sé ná [[Mainistir na hInse (Contae an Dúin)|Mainistir na hInse]] agus Dún Droma. Phós sé Affrica Guðrøðardóttir, iníon Guðrøðr Óláfsson rí Mhanann agus na nOileán. Is dóchúil go raibh an pósadh, mar atá i gcás go leor ríthe agus iad siúd a bhí ag iarraidh a bheith ina ríthe sna laethanta sin, polaitiúil, chun comhghuaillíocht a dhéanamh le hathair a thug ómós do Rí na [[An Iorua|hIorua]]. Ní thaifeadtar go raibh aon leanaí ag John agus Affreca. Thóg Affrica mainistir ag [[An Mhainistir Liath]], tiomanta do Mhuire Chuing Dé. Tá sí adhlactha ansin agus is féidir a dealbh, i gcloch, a fheiceáil fós. === Ginealas === == Crann teaghlaigh I == ________________________________________ | | | | Baudri an fuinneamh Gearmánach neacht Godfrey (?) de Brionn | | ________________________________________________________________________________________________ | | | | | | | | | | | | | | | | | | Iníonacha Nicholas Fulk Robert Richard Baudri Vigor de Bacqueville de Alnou de Courcy de Neville Bocquence de Apulia = Fulk of Bonneval ''eisiúint'' ''eisiúna'' = ''saincheist'' ''eisiúint'' Hebrea | | Richard = Wandelmode | __________________________ | | | | | | | Robert Richard William, a fuair bás c. 1130. = Rohesia de Grandesmil = Emma de Falise | | | | William Robert, a fuair bás c. 1151. | | ''de Courcy'' ''de Courcy'' ''na Fraince'' ''i Sasana agus in Éirinn'' == Crann teaghlaigh II == Serlo de Burci Corbutonis de Falise =? = Línelíne | | | | _________________________________________ | | | | | | | | | | Martin = Geva de Burci = William de Falise Roger Gaufridus Galterus | | | | _____________________________ | | | | | | Robert fitz Martin Emma = William de Courcy Sibil = Baldwin de Bullers | ___________________________ | ______________ | | | | | | William, a fuair bás c. 1151. Robert Jordan = Avice de Rumelly =? | | | ____________________ | ___________ | | | | | | | | | | William Robert Richard '''John''' Jordan | | Baron Kingsale : ''Díorthaithe ó Fhlóndras 2009, lgh. 177, 178, 180, 181.'' == Tagairtí == {{Reflist|2}} == Foinsí == *{{cite book | last=DeBreffny|first=Brian |last2=Mott |first2=George | year=1976 |title=The Churches and Abbeys of Ireland | publisher=Thames & Hudson | location=London | pages=60–61}} *{{cite book | last=DeBreffny |first= Brian| year=1977 |title=Castles of Ireland | publisher=Thames & Hudson | location=London}} *{{cite book|first=Seán |last=Duffy|chapter=Courcy, John de |title=[[Oxford Dictionary of National Biography]] |publisher=Oxford University Press|year= 2004 |chapter-url=http://www.oxforddnb.com/view/article/6443 |accessdate=25 September 2007 |chapter-url-access=subscription }} *{{cite book|first=Steve |last=Flanders |title=De Courcy: Anglo-Normans in Ireland, England and France in the eleventh and twelfth centuries |url=https://archive.org/details/decourcyanglonor0000flan |publisher=[[Four Courts Press]] |year=2009 |isbn=978-1-84682-094-6}} *{{cite book|editor=Mac Annaidh, Séamus |title=Illustrated Dictionary of Irish History |url=https://archive.org/details/illustrateddicti0000unse_f9b5 |location=Dublin |publisher=Gill and Macmillan |year=2001 |isbn=0717135365}} *{{cite book |last=O'Laverty |first=James |title=An Historical Account of the Diocese of Down and Connor |url=https://archive.org/stream/historicalaccoun04olav#page/n5/mode/2up |year=1887 |publisher=Duffy & Sons}} *{{EB1911|wstitle=Courci, John de|volume=7|page=319}} {{DEFAULTSORT:Cúirse, Seán de}} [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:13ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Angla-Normannaigh]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] gwi7bosia2uu8kjbdawm4xdpbl8xij2 0 91316 1317051 1268642 2026-06-08T17:46:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Catagóir 1317051 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 16ú haoise is ea '''Egerton MS 88''', caomhnaithe anois sa m[[bailiúcháin Egerton]] de chuid an [[British Library]], Londain. Scríobh baill de chlann [[Ó Dábhoireann|Uí Dhábhoireann]] í, clann dlíodóirí cáiliúla as [[Corca Modhruadh|Corca Mrua]], [[Contae an Chláir]]. Tiomsaíodh í idir na blianta 1564 agus 1569 faoi mhaoirseacht Dhomhnaill Uí Dhábhoireann. Is foinse thábhachtach í an lámhscríbhinn seo de théacsanna Gaelacha na meánaoise amhail is [[Dlíthe na mBreithiúna|dréachtaí dlí]], gluaiseanna dlí, [[Litríocht na Gaeilge|luathlitríocht]], agus saothair ghramadaí. ==Foinsí== * Welch, Robert. ''Oxford Companion to Irish Literature''. Oxford, 1996, lch. 420. ==Naisc sheachtracha== *[http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/genealogy/odavoren/egerton_88.htm Ábhar Egerton 88], Leabharlann Chontae an Chláir. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Egerton 0088}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Bailiúchán Egerton]][[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] f7duv4bw9ts4uihus8ryk0aljie6r1r 0 91317 1317038 1317013 2026-06-08T16:26:48Z Marcas.oduinn 33120 /* Ábhair */ Eagrú 1317038 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 15ú haoise agus tús na 16ú haoise is ea '''Rawlinson B. 512'''.<ref>Lua iomlán: Oxford, Bodleian Library, MS Rawlinson B. 512. Teideal eile: ''Ancient Irish Deeds and Writings, Chiefly Relating to Landed Property, from the Twelfth to the Seventeenth Century, with Translations, Notes, and a Preliminary Essay''</ref> Faightear sa chnuasach idir filíocht agus prós, an chuid is mó as Luath-Nua-Ghaeilge, agus roinnt as Laidin, nótaí as Béarla, scríofa ag scríobhaithe éagsúla. Tá 154 fóilió ann, ar phárpháipéar [[cuartó]] scríofa i ndá cholún. Roinntear an lámhscríbhinn ina cúig chuid, a bhí tráth imleabhair éagsúla:<ref name="ftn0">[http://www.ucc.ie/celt/MS-OMIT/ MsOmit] ar CELT, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh.</ref> * I, ff. 101-22, 1-36, 45-52 * II, ff. 53-75 * III, ff. 75B-100, 37-44 * IV, ff. 123-44 * V, ff. 145-54. ==Ábhair== {| class=wikitable ! width=25% | Fóilió ! width=75% | Cur síos |- ! colspan=2 | I, 1-36 |- valign="top" | 1a | Deireadh de ''Gein Branduib maic Echach ocus Áedáin maic Gabráin'', Breith ''[[Brandub mac Echach]]'' agus ''[[Áedán mac Gabráin]]'' |- valign="top" | 1a | Dán ''Kailleoracht. Tonfeid, a Christ, conic muir.'' |- valign="top" | 1a-2a | ''Ferchuitred Medba'''',<ref>[http://dil.ie/21703 ferchuitred] ar eDIL</ref> Fear-liúntas Mhéabha |- valign="top" | 2b | [bán] |- valign="top" | 3a-b | Dán (37 rann) faoi ríthe na hÉireann, ó ''Loegaire'' go [[Brian Bóramha]]. |- valign="top" | 3b | [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], dán le tús ''A andáladh anall uile'' (cóip lochtach) |- valign="top" | 4b- | Dán ''Tadg og oDa […] cecinit'', an-thréigthe. |- valign="top" | 5a-30a | Beatha Trípháirteach Naoimh Phádraig, le nótaí imill |- valign="top" | 30a | Rannta topagrafacha, le tús ''Crioch Midhi inn[e]osad duibh ocus crioch Breadh mborrfadach''. |- valign="top" | 30a | Nótaí próis, ''Torannacht ocus críchairecht na Midi'', Teorantacht agus críochaireacht na Mí |- valign="top" | 30a | Nótaí Laidine faoi Risterdus Nugent (ob. 1591) agus Katherine Nugent (ob. 1604) |- valign="top" | 30b | Nótaí Béarla, an-thréigthe |- valign="top" | 31a | Beatha ''[[Brigit]]'' (tús ar iarraidh) |- valign="top" | 35b-36a | Scéala faoi sé mhíorúilt luaite le naomh ''Brigit'' |- valign="top" | 36a | Dhá rann déanacha, le tús ''Tlachtga ingen Mhodh[a] Ruith ramhaigh'' |- valign="top" | 36b | Dán ag tús ''Domun duthain a loinde'', agus nóta as prós. |- ! colspan=2 | III, 37-44 |- valign="top" | 37a-39a | ''Apgitir Chrábaid'', Aibítir Chrábhaidh |-valign="top" | 39a | ''Teist Choemáin Chlúana maic Treoin for scoil oc Sinchill Chille Ached'', Teist Chaomáin Chluain mhic Treoin faoi scoil óg Shinchill Chille Aichead'' |- valign="top" | 39a-40b | Tráchtas Gaelach ar ocht bpeaca marfacha agus ocht bpríomhshuáilce |- valign="top" | 40b-41a | ''Regula Coluim Cille'', Riail Coluim Chille |- valign="top" | 41a | Alt trí-líne, le tús ''Cosc mo Colmaócc maic uBéonna dond óclaicg''. |- valign="top" | 41a | Seanscéal Gaelach faoi [[Naomh Gréagóir Mór]] |- valign="top" | 41b-42a | Achainí Chríost, paidreacha do Mhuire, Eoin Leanbh agus Eoin Baiste |- valign="top" | 42a-42b | ''Mugrón comarba Coluim cille'' |- valign="top" | 42b-44a | ''Na Arrada''<ref>[http://dil.ie/4256 arrae], earra, ar eDIL</ref> |- valign="top" | 44a-44b | Fís [[Laisrén]] Chluana (Connacht) |- valign="top" | 44b | Nótaí ar Eaglaisí na Mumhan |- ! colspan=2 | I, 45-52 |- valign="top" | 45a-47b | Tráchtas ar an Saltair, le fo-nóta Gaeilge (f. 45a) le dáta Deireadh Fómhair, 1731. |- valign="top" | 48a-51b | ''[[Cáin Adomnáin]]'' |- valign="top" | 51b | Dán ar na Sailm ''Maledictive'' (13 rannta), le tús ''Sreth a salmaib suad slan / feib rohorddaig Adamnan.'' |- valign="top" | 51b | ''Immathcor<ref>[http://dil.ie/27774 immathchor], ccc, ar eDIL</ref> nAilella ocus Airt'', Comh-chúiteamh [[Ailill Aulom|Ailealla]] agus [[Art mac Cuinn|Airt]]") |- valign="top" | 51b-52a | Blúirín, le tús ''muintire. Olldam dicit''. |- valign="top" | 52a | Dán ar séasúor agus laethanta eaglasta, le tús ''A Loingsig a hEs mac nEirc''. |- valign="top" | 52a-52b | ''Fil and grian glindi hái'', dán luaite leis an m[[brughaidh]], [[Dá Choca]], le réamhrá próis agus gluaiseanna. |- valign="top" | 52b | Nóta seacht-líne, ''Tomus cuirp Crist arna gabail Chonsantin impir'' |- ! colspan=2 | II, 53-75 |- valign="top" | 53a-64a | ''Félire Óengusso'', réamhrá, cuid den réamhscéal, iarfhocal, le nótaí. |- valign="top" | 56b | Dán (5 rann), i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Bendacht indrig donélaib''. |- valign="top" | 64a | Dán (2 rann) i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Cach noem robói, fil, bias''. |- valign="top" | 64a | Ceathrú le tús ''Cech noeb, cech noebuag, cech mairtir'', le nóta |- valign="top" | 64b | Seanscéal ''[[Naomh Moling]]'' |- valign="top" | 64b | Seanscéal Naomh ''Moling'' agus an an diabhail |- valign="top" | 64b | Nóta scríobhaí |- valign="top" | 65a-71a | Seanmóir faoi Bhreith Chríost |- valign="top" | 71a | Dhá dhán, le tús: (1) ''Buadacht uaim dom compan an tí as iomlán a threghib'' (Luaite le ''Rod Ó Cor(n)in''); (2) ''Ag scoith na bPluingeadach'' (luaite le Brian mac Deargain). |- valign="top" | 71a-75b | Seanmóir faoin bPáis Chríost |- valign="top" | 73a | Nóta le scríobhaí ag aithint féin mar Dhubthach Ó Duibhgeannan, ag scríobh ar son Chonchúir Uí Mhaolchonaire. |- ! colspan=2 | III, 75b-100 |- valign="top" | 76a-97b | ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', agus ''Flathiusa hErend'' i dteannta. |- valign="top" | 97b | Nóta ar chosúlacht Éireann agus na bhflaitheas, le tús ''Inis hErenn, tra, ro-suidigad isin fuined''. |- valign="top" | 97b | [[Tréanna na hÉireann |Tré]] faoina chéad trí bhreithiúnas in Éirinn |- valign="top" | 97b-98b | ''Scéla Túain maic Cairill do Fhinnén Maige Bile''; [[Tuan mac Cairill]], [[Finnín Mhaighe Bile]] |- valign="top" | 97b | Dán (7 rann) faoi [[Tuan mac Cairill|Thuan mac Cairill]] |- valign="top" | 97b | Ceathrú, le tús ''Dia rorannta cóicid Erenn''. |- valign="top" | 97b | Ceithre cheathrú maidir le Bealtaine, Lúnasa, Samhain agus ''[[Imbolc]]''<ref>[dil.ie/27312 imbolc, óimelc], ar eDIL</ref> |- valign="top" | 99a-100b | ''Scéla Alexandir maic Pilip'', sraithe ón scéal Gaelach faoi Alastar. |- valign="top" | 100b | ''[[Coimpeart Chonchúir]]'', scéal [[Neasa]] iníon ''[[Eochaid Sálbuide]]'' |- valign="top" | 100b | Nóta as áit maidir le ''Lebor Gabála Érenn'' |- ! colspan=2 | I, 101-122 |- valign="top" | 101a-105b | ''[[Baile in Scáil]]'' |- valign="top" | 105b-108a | ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]'' |- valign="top" | 108a | Seanscéal Naoimh Phádraig, Enna mhic rí Laoghaire, agus Mhíchíl Ardaingil |- valign="top" | 108b | ''Senchus muici fhéili Martain'', Seanchas mhuc Naoimh Máirtín |- valign="top" | 109a-114b | ''Airec Menman<ref>[http://dil.ie/31948 1 menma (a)], airec menman = ''mentis inventum'', smaoineamh intinne, beart, ar eDIL</ref> Uraird maic Coisse'', Beart Uraird mhic Coisse."<ref name="ftn1">Kuno Meyer, "Zwiegespräch zwischen Mac Liac und Irard Mac Coisse." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 8, ll. 218-22, 559-60.</ref> |- valign="top" | 114b-115b | ''Erchoitmed<ref>[http://dil.ie/20243 airchoimted], vvv, ar eDIL</ref> ingine Gulidi'', Leithscéal iníon ''Gulide'' |- valign="top" | 115b-116a | ''Orgain / Aided trí mac nDiarmata mac Cerrbeóil'', Argain / Anbhás thriúr mhac Diarmada mhic Cearbaill |- valign="top" | 116a-116b | ''Aided Maelodráin mic Dímma Chróin'', Anbhás ''Maelodrán'' mhic ''Dímma Chróin'' |- valign="top" | 116b | ''Agallamh Cormaic 7 Fithil'', Fíthel (Féigbriathrach) |- valign="top" | &mdash; | [Dhá leathanach ar iarradh] |- valign="top" | 117a-118a | ''[[Tochmarc Emire]]'', tús ar iarraidh |- valign="top" | 117b-118b | ''Verba Scáthaige'', Focail [[Scáthach|Scáthaigh]] |- valign="top" | 117b-118b | ''Forfess [[Fir Fálgae|Fer Fálgae]]'' |- valign="top" | 119a-120b | ''[[Immram Brain|Immram Brain maic Febail]]'' |- valign="top" | 120b | ''[[Echtra Condla|Echtrae Connlai]]'', blúirín |- valign="top" | 121a | Dán, ''[[A reilec laech Leithe Cuinn]]'', [https://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html Reilig na Ríthe ''Leithe Cuinn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101051745/http://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html |date=2019-11-01 }} |- valign="top" | 121b | Dán, agallamh idir ''Findchú'' agus ''Sétna'' |- valign="top" | 121b-122a | Nóta faoi scuab ''Fánait |- valign="top" | 122a-122b | ''[[Esnada Tige Buchet]]'' |- valign="top" | 122b | ''[[Scél Baile Bindbérlaig]]'', blúirín. |- ! colspan=2 | IV, 123-144 |- valign="top" | 123a-139b | ''Lorgaireacht an tSoithigh Naomhtha'', scéal Luath-NuaGhaeilge, blúirín. |- valign="top" | 126a | Dán luaite le Naomh Colm Chille, le tús ''Aibhinn bith ar B[i]nn Etair''. |- valign="top" | 126a | ''Ogham consonant sísana [...]''. |- valign="top" | 140a | Scéal faoi Diarmaid mac Cerbaill agus Naomh Ciarán ádh tionóil Thailte |- valign="top" | 140a | Scéal faoi ab Dhroimeanaigh |- valign="top" | 140b | ''Foscél ar Bannscail'', scéal faoi chathú athair faoistine ag bean |- valign="top" | 140b | Scéal faire dhá scoláire eaglasta |- valign="top" | 141a | Scéal Choilm Chille |- valign="top" | 141a | Scéal Rí Ghúaire |- valign="top" | 141a | Scéal taise mhic ''Craith mac mic in-Lomanaigh |- valign="top" | 141b | Scéal faoi iníon mhic Thadhg uí ''Cellaigh Maine |- valign="top" | 141b | Dhá sheanscéal faoi Naomh ''Moling'' as Luachair |- valign="top" | 141b | Scéal faoi Naomh ''Comgall'' as Beannchair |- valign="top" | 142a | Scéal ''Brenainnmoccu-Alta |- valign="top" | 142a | Scéal Bhaithín agus Naomh Choilm Chille |- valign="top" | 142a | Scéal ''Mochuta'' agus an diabhail |- valign="top" | 142b | Scéal Dáibhí, Sholaimh agus Aibseálóim |- valign="top" | 142b | Scéal ''Mochuta |- valign="top" | 142b | Seanscéal Iób |- valign="top" | 143a | Nóta scríobhaí tiomnaithe do John Punket agus iníon Bharún Ghalltroma |- valign="top" | 143a | Tuar |- valign="top" | 143a | Seanscéal Naoimh Phádraig, mic rí Laoghaire agus Mhíchíl ardaingil |- valign="top" | 143b | Nóta ar scéala, argóint agus stair: ''Foilsigter na focail ar tri coraib .i. scél ocus arrumainte ocus (s)tair'' |- valign="top" | 143b | Nóta ar tír soir ón Áis |- valign="top" | 143b | ''Comrac Conculaind re Senbecc'', Chomhrac Chú Chulainn le Seanbheag |- valign="top" | 143b | Nóta ar aithreachas |- valign="top" | 143b | ''Tri h-inganta Temrach'', Trí iontas Teamhrach |- valign="top" | 143b | Seanscéal Gaelach faoi Ghréagó agus faoin mbaintreach a rinne gáire ag aifreann |- valign="top" | 144a | Deireadh Seanscéal Solaimh |- valign="top" | 144a | Seanscéal Dáibhí agus Solaimh |- valign="top" | 144a | Nóta ar rí Gréagach |- valign="top" | 144a | Nóta ar oilithreacht cheathrar eaglaiseach Gaelach go dtí an Róimh |- valign="top" | 144b | Seanscéal Impire Constaintín |- valign="top" | 144b | Nóta ar thrí dhia ''Danu''. |- valign="top" | 144b | Tús de ''[[Esnada Tige Buchet]]'', ''cf''. f. 122a. |- ! colspan=2 | V, 145-154 |- valign="top" | 145a-146b | Nóta faoin Maighdean Mhuire |- valign="top" | 147a-154b | Aistriúchán Gaeilge de ''De miseria humanae conditionis'' le Pápa Innocent (blúirín). |} ==Foinsí== * Stokes, Whitley. ''The Tripartite Life of St. Patrick''. Londain, 1887. ==Thuilleadh le léamh== * Best, R.I. "Notes on Rawlinson B. 512." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 17 (1928), ll. 389-402. * Meyer, Kuno (eag.). ''Hibernica Minora''. Anecdota Oxoniensia. Oxford: Clarendon Press, 1894. ''Supplement to Stokes' description. * Ó Cuív, Brian. ''Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', Cuid I. Baile Átha Cliath, 2001. Ui. 38, ll.&nbsp;223–54. ==Naisc Sheachtracha== *[https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/3ffc0cfc-ce63-4a6c-95c0-547f36b4333d MS Rawlinson B. 512], íomhánna le fáil ar Digital Bodleian. *[https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8072 MS Rawlinson B. 512] sa chatalóg Lámhscríbhinní meánaoiseacha den Bodleian Library *[http://codecs.vanhamel.nl/Oxford,_Bodleian_Library,_MS_Rawlinson_B_512 Rawlinson B. 512] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] sf5wuzhlholazrm7tdbzua77s0qo4cv 1317048 1317038 2026-06-08T17:09:20Z Marcas.oduinn 33120 /* Ábhair */ Typo; nasc 1317048 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 15ú haoise agus tús na 16ú haoise is ea '''Rawlinson B. 512'''.<ref>Lua iomlán: Oxford, Bodleian Library, MS Rawlinson B. 512. Teideal eile: ''Ancient Irish Deeds and Writings, Chiefly Relating to Landed Property, from the Twelfth to the Seventeenth Century, with Translations, Notes, and a Preliminary Essay''</ref> Faightear sa chnuasach idir filíocht agus prós, an chuid is mó as Luath-Nua-Ghaeilge, agus roinnt as Laidin, nótaí as Béarla, scríofa ag scríobhaithe éagsúla. Tá 154 fóilió ann, ar phárpháipéar [[cuartó]] scríofa i ndá cholún. Roinntear an lámhscríbhinn ina cúig chuid, a bhí tráth imleabhair éagsúla:<ref name="ftn0">[http://www.ucc.ie/celt/MS-OMIT/ MsOmit] ar CELT, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh.</ref> * I, ff. 101-22, 1-36, 45-52 * II, ff. 53-75 * III, ff. 75B-100, 37-44 * IV, ff. 123-44 * V, ff. 145-54. ==Ábhair== {| class=wikitable ! width=25% | Fóilió ! width=75% | Cur síos |- ! colspan=2 | I, 1-36 |- valign="top" | 1a | Deireadh de ''Gein Branduib maic Echach ocus Áedáin maic Gabráin'', Breith ''[[Brandub mac Echach]]'' agus ''[[Áedán mac Gabráin]]'' |- valign="top" | 1a | Dán ''Kailleoracht. Tonfeid, a Christ, conic muir.'' |- valign="top" | 1a-2a | ''Ferchuitred Medba'''',<ref>[http://dil.ie/21703 ferchuitred] ar eDIL</ref> Fear-liúntas Mhéabha |- valign="top" | 2b | [bán] |- valign="top" | 3a-b | Dán (37 rann) faoi ríthe na hÉireann, ó ''Loegaire'' go [[Brian Bóramha]]. |- valign="top" | 3b | [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], dán le tús ''A andáladh anall uile'' (cóip lochtach) |- valign="top" | 4b- | Dán ''Tadg og oDa […] cecinit'', an-thréigthe. |- valign="top" | 5a-30a | Beatha Trípháirteach Naoimh Phádraig, le nótaí imill |- valign="top" | 30a | Rannta topagrafacha, le tús ''Crioch Midhi inn[e]osad duibh ocus crioch Breadh mborrfadach''. |- valign="top" | 30a | Nótaí próis, ''Torannacht ocus críchairecht na Midi'', Teorantacht agus críochaireacht na Mí |- valign="top" | 30a | Nótaí Laidine faoi Risterdus Nugent (ob. 1591) agus Katherine Nugent (ob. 1604) |- valign="top" | 30b | Nótaí Béarla, an-thréigthe |- valign="top" | 31a | Beatha ''[[Brigit]]'' (tús ar iarraidh) |- valign="top" | 35b-36a | Scéala faoi sé mhíorúilt luaite le naomh ''Brigit'' |- valign="top" | 36a | Dhá rann déanacha, le tús ''Tlachtga ingen Mhodh[a] Ruith ramhaigh'' |- valign="top" | 36b | Dán ag tús ''Domun duthain a loinde'', agus nóta as prós. |- ! colspan=2 | III, 37-44 |- valign="top" | 37a-39a | ''Apgitir Chrábaid'', Aibítir Chrábhaidh |-valign="top" | 39a | ''Teist Choemáin Chlúana maic Treoin for scoil oc Sinchill Chille Ached'', Teist Chaomáin Chluain mhic Treoin faoi scoil óg Shinchill Chille Aichead'' |- valign="top" | 39a-40b | Tráchtas Gaelach ar ocht bpeaca marfacha agus ocht bpríomhshuáilce |- valign="top" | 40b-41a | ''Regula Coluim Cille'', Riail Coluim Chille |- valign="top" | 41a | Alt trí-líne, le tús ''Cosc mo Colmaócc maic uBéonna dond óclaicg''. |- valign="top" | 41a | Seanscéal Gaelach faoi [[Naomh Gréagóir Mór]] |- valign="top" | 41b-42a | Achainí Chríost, paidreacha do Mhuire, Eoin Leanbh agus Eoin Baiste |- valign="top" | 42a-42b | ''Mugrón comarba Coluim cille'' |- valign="top" | 42b-44a | ''Na Arrada''<ref>[http://dil.ie/4256 arrae], earra, ar eDIL</ref> |- valign="top" | 44a-44b | Fís [[Laisrén]] Chluana (Connacht) |- valign="top" | 44b | Nótaí ar Eaglaisí na Mumhan |- ! colspan=2 | I, 45-52 |- valign="top" | 45a-47b | Tráchtas ar an Saltair, le fo-nóta Gaeilge (f. 45a) le dáta Deireadh Fómhair, 1731. |- valign="top" | 48a-51b | ''[[Cáin Adomnáin]]'' |- valign="top" | 51b | Dán ar na Sailm ''Maledictive'' (13 rannta), le tús ''Sreth a salmaib suad slan / feib rohorddaig Adamnan.'' |- valign="top" | 51b | ''Immathcor<ref>[http://dil.ie/27774 immathchor], ccc, ar eDIL</ref> nAilella ocus Airt'', Comh-chúiteamh [[Ailill Aulom|Ailealla]] agus [[Art mac Cuinn|Airt]]") |- valign="top" | 51b-52a | Blúirín, le tús ''muintire. Olldam dicit''. |- valign="top" | 52a | Dán ar séasúor agus laethanta eaglasta, le tús ''A Loingsig a hEs mac nEirc''. |- valign="top" | 52a-52b | ''Fil and grian glindi hái'', dán luaite leis an m[[brughaidh]], [[Dá Choca]], le réamhrá próis agus gluaiseanna. |- valign="top" | 52b | Nóta seacht-líne, ''Tomus cuirp Crist arna gabail Chonsantin impir'' |- ! colspan=2 | II, 53-75 |- valign="top" | 53a-64a | ''Félire Óengusso'', réamhrá, cuid den réamhscéal, iarfhocal, le nótaí. |- valign="top" | 56b | Dán (5 rann), i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Bendacht indrig donélaib''. |- valign="top" | 64a | Dán (2 rann) i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Cach noem robói, fil, bias''. |- valign="top" | 64a | Ceathrú le tús ''Cech noeb, cech noebuag, cech mairtir'', le nóta |- valign="top" | 64b | Seanscéal ''[[Naomh Moling]]'' |- valign="top" | 64b | Seanscéal Naomh ''Moling'' agus an an diabhail |- valign="top" | 64b | Nóta scríobhaí |- valign="top" | 65a-71a | Seanmóir faoi Bhreith Chríost |- valign="top" | 71a | Dhá dhán, le tús: (1) ''Buadacht uaim dom compan an tí as iomlán a threghib'' (Luaite le ''Rod Ó Cor(n)in''); (2) ''Ag scoith na bPluingeadach'' (luaite le Brian mac Deargain). |- valign="top" | 71a-75b | Seanmóir faoin bPáis Chríost |- valign="top" | 73a | Nóta le scríobhaí ag aithint féin mar Dhubthach Ó Duibhgeannan, ag scríobh ar son Chonchúir Uí Mhaolchonaire. |- ! colspan=2 | III, 75b-100 |- valign="top" | 76a-97b | ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', agus ''Flathiusa hErend'' i dteannta. |- valign="top" | 97b | Nóta ar chosúlacht idir Éirinn agus na flaithis, le tús ''Inis hErenn, tra, ro-suidigad isin fuined''. |- valign="top" | 97b | [[Tréanna na hÉireann |Tré]] faoina chéad trí bhreithiúnas in Éirinn |- valign="top" | 97b-98b | ''Scéla Túain maic Cairill do Fhinnén Maige Bile''; [[Tuan mac Cairill]], [[Finnín Mhaighe Bile]] |- valign="top" | 97b | Dán (7 rann) faoi [[Tuan mac Cairill|Thuan mac Cairill]] |- valign="top" | 97b | Ceathrú, le tús ''Dia rorannta cóicid Erenn''. |- valign="top" | 97b | Ceithre cheathrú maidir le Bealtaine, Lúnasa, Samhain agus ''[[Imbolc]]''<ref>[dil.ie/27312 imbolc, óimelc], ar eDIL</ref> |- valign="top" | 99a-100b | ''Scéla Alexandir maic Pilip'', sraithe ón scéal Gaelach faoi Alastar. |- valign="top" | 100b | ''[[Coimpeart Chonchúir]]'', scéal [[Neasa]] iníon ''[[Eochaid Sálbuide]]'' |- valign="top" | 100b | Nóta as áit maidir le ''Lebor Gabála Érenn'' |- ! colspan=2 | I, 101-122 |- valign="top" | 101a-105b | ''[[Baile in Scáil]]'' |- valign="top" | 105b-108a | ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]'' |- valign="top" | 108a | Seanscéal Naoimh Phádraig, Enna mhic rí Laoghaire, agus Mhíchíl Ardaingil |- valign="top" | 108b | ''Senchus muici fhéili Martain'', Seanchas mhuc Naoimh Máirtín |- valign="top" | 109a-114b | ''Airec Menman<ref>[http://dil.ie/31948 1 menma (a)], airec menman = ''mentis inventum'', smaoineamh intinne, beart, ar eDIL</ref> Uraird maic Coisse'', Beart Uraird mhic Coisse."<ref name="ftn1">Kuno Meyer, "Zwiegespräch zwischen Mac Liac und Irard Mac Coisse." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 8, ll. 218-22, 559-60.</ref> |- valign="top" | 114b-115b | ''Erchoitmed<ref>[http://dil.ie/20243 airchoimted], vvv, ar eDIL</ref> ingine Gulidi'', Leithscéal iníon ''Gulide'' |- valign="top" | 115b-116a | ''[[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]'', Argain / Anbhás thriúr mhac Diarmada mhic Cearbaill |- valign="top" | 116a-116b | ''Aided Maelodráin mic Dímma Chróin'', Anbhás ''Maelodrán'' mhic ''Dímma Chróin'' |- valign="top" | 116b | ''Agallamh Cormaic 7 Fithil'', Fíthel (Féigbriathrach) |- valign="top" | &mdash; | [Dhá leathanach ar iarradh] |- valign="top" | 117a-118a | ''[[Tochmarc Emire]]'', tús ar iarraidh |- valign="top" | 117b-118b | ''Verba Scáthaige'', Focail [[Scáthach|Scáthaigh]] |- valign="top" | 117b-118b | ''Forfess [[Fir Fálgae|Fer Fálgae]]'' |- valign="top" | 119a-120b | ''[[Immram Brain|Immram Brain maic Febail]]'' |- valign="top" | 120b | ''[[Echtra Condla|Echtrae Connlai]]'', blúirín |- valign="top" | 121a | Dán, ''[[A reilec laech Leithe Cuinn]]'', [https://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html Reilig na Ríthe ''Leithe Cuinn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101051745/http://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html |date=2019-11-01 }} |- valign="top" | 121b | Dán, agallamh idir ''Findchú'' agus ''Sétna'' |- valign="top" | 121b-122a | Nóta faoi scuab ''Fánait |- valign="top" | 122a-122b | ''[[Esnada Tige Buchet]]'' |- valign="top" | 122b | ''[[Scél Baile Bindbérlaig]]'', blúirín. |- ! colspan=2 | IV, 123-144 |- valign="top" | 123a-139b | ''Lorgaireacht an tSoithigh Naomhtha'', scéal Luath-NuaGhaeilge, blúirín. |- valign="top" | 126a | Dán luaite le Naomh Colm Chille, le tús ''Aibhinn bith ar B[i]nn Etair''. |- valign="top" | 126a | ''Ogham consonant sísana [...]''. |- valign="top" | 140a | Scéal faoi Diarmaid mac Cerbaill agus Naomh Ciarán ádh tionóil Thailte |- valign="top" | 140a | Scéal faoi ab Dhroimeanaigh |- valign="top" | 140b | ''Foscél ar Bannscail'', scéal faoi chathú athair faoistine ag bean |- valign="top" | 140b | Scéal faire dhá scoláire eaglasta |- valign="top" | 141a | Scéal Choilm Chille |- valign="top" | 141a | Scéal Rí Ghúaire |- valign="top" | 141a | Scéal taise mhic ''Craith mac mic in-Lomanaigh |- valign="top" | 141b | Scéal faoi iníon mhic Thadhg uí ''Cellaigh Maine |- valign="top" | 141b | Dhá sheanscéal faoi Naomh ''Moling'' as Luachair |- valign="top" | 141b | Scéal faoi Naomh ''Comgall'' as Beannchair |- valign="top" | 142a | Scéal ''Brenainnmoccu-Alta |- valign="top" | 142a | Scéal Bhaithín agus Naomh Choilm Chille |- valign="top" | 142a | Scéal ''Mochuta'' agus an diabhail |- valign="top" | 142b | Scéal Dáibhí, Sholaimh agus Aibseálóim |- valign="top" | 142b | Scéal ''Mochuta |- valign="top" | 142b | Seanscéal Iób |- valign="top" | 143a | Nóta scríobhaí tiomnaithe do John Punket agus iníon Bharún Ghalltroma |- valign="top" | 143a | Tuar |- valign="top" | 143a | Seanscéal Naoimh Phádraig, mic rí Laoghaire agus Mhíchíl ardaingil |- valign="top" | 143b | Nóta ar scéala, argóint agus stair: ''Foilsigter na focail ar tri coraib .i. scél ocus arrumainte ocus (s)tair'' |- valign="top" | 143b | Nóta ar tír soir ón Áis |- valign="top" | 143b | ''Comrac Conculaind re Senbecc'', Comhrac Chú Chulainn le Seanbheag |- valign="top" | 143b | Nóta ar aithreachas |- valign="top" | 143b | ''Tri h-inganta Temrach'', Trí iontas Teamhrach |- valign="top" | 143b | Seanscéal Gaelach faoi Ghréagó agus faoin mbaintreach a rinne gáire ag aifreann |- valign="top" | 144a | Deireadh Seanscéal Solaimh |- valign="top" | 144a | Seanscéal Dáibhí agus Solaimh |- valign="top" | 144a | Nóta ar rí Gréagach |- valign="top" | 144a | Nóta ar oilithreacht cheathrar eaglaiseach Gaelach go dtí an Róimh |- valign="top" | 144b | Seanscéal Impire Constaintín |- valign="top" | 144b | Nóta ar thrí dhia ''Danu''. |- valign="top" | 144b | Tús de ''[[Esnada Tige Buchet]]'', ''cf''. f. 122a. |- ! colspan=2 | V, 145-154 |- valign="top" | 145a-146b | Nóta faoin Maighdean Mhuire |- valign="top" | 147a-154b | Aistriúchán Gaeilge de ''De miseria humanae conditionis'' le Pápa Innocent (blúirín). |} ==Foinsí== * Stokes, Whitley. ''The Tripartite Life of St. Patrick''. Londain, 1887. ==Thuilleadh le léamh== * Best, R.I. "Notes on Rawlinson B. 512." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 17 (1928), ll. 389-402. * Meyer, Kuno (eag.). ''Hibernica Minora''. Anecdota Oxoniensia. Oxford: Clarendon Press, 1894. ''Supplement to Stokes' description. * Ó Cuív, Brian. ''Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', Cuid I. Baile Átha Cliath, 2001. Ui. 38, ll.&nbsp;223–54. ==Naisc Sheachtracha== *[https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/3ffc0cfc-ce63-4a6c-95c0-547f36b4333d MS Rawlinson B. 512], íomhánna le fáil ar Digital Bodleian. *[https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8072 MS Rawlinson B. 512] sa chatalóg Lámhscríbhinní meánaoiseacha den Bodleian Library *[http://codecs.vanhamel.nl/Oxford,_Bodleian_Library,_MS_Rawlinson_B_512 Rawlinson B. 512] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] khgmeh3rzxwu8k3vqgun9qoegjfu3su 0 91321 1317050 1268636 2026-06-08T17:45:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Catagóir 1317050 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Cnuasach ginealaigh Gaelach is ea '''''Leabhar Uí Mhaine''''', aitheanta chomh maith mar ''Leabhar Uí Dhubhagáin'', agus as Béarla ''The Book of Hy-Many''.<ref>Feictear freisin ''Leabhar Ua Maine''</ref> Caomhnaítear an lámhscríbhinn in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], le cód seilf MS D ii 1. Scríobhadh é idir na blianta c. 1392–94. ==Stair== Glaodh ''Leabhar Uí Dubhagáin'' ar an lámhscríbhinn ar dtús, as [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], bás 1372, de chlann cáiliúil staraithe agus ceoltóirí as Oirthear na Gaillimhe. Bhí aitheanta uirthi níos deireanaí mar '''Leabhar Uí Cheallaigh''', scríofa ar son [[Muirceartach Ó Ceallaigh|Mhuirceartaigh Uí Cheallaigh]] (bás 1407), [[Easpag Chluain Fearta]] (1378–93) agus [[Ardeaspag Tuama]] (1393–1407). Bhí sí i seilbh na clainne úd go dtí 1757, nuair a díoladh í le [[William Betham]]. Sa bhliain 1814, dhíol Betham an lámhscríbhinn le [[Richard Temple-Nugent-Brydges-Chandos-Grenville, 1st Duke of Buckingham and Chandos|Richard Grenville]], agus dá bhliain 1883, bronnadh í ar [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], air a caomhnaítear anois í. Scríobhadh an leabhar ag deichniúir scríobhaithe, ochtar díobh gan ainm, idir na blianta 1392-1394. Ba é [[Ádhamh Cúisín]] (fl. c. 1400) an príomhscríobhaí, agus [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]] (bás 1423) an t-aon scríobhaí eile a bhfuil aithne air as a ainm ==Ábhair== Is leabhar [[Pár|párpháipéir]] ollmhór é, 44 cm x 27 cm, scríofa as Meán-Ghaeilge. Dúirt duine dá scríobhaí faoina ábhar gur ''bolg an tsolathair'' atá ann. Faightear ann sraith [[dinnseanchas|dinnseanchais]] aoi, an [[Banseanchas]], [[Sanas Cormaic]], [[Leabhar na gCeart]], cuid de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], dánta, agus ginealaigh. Caitear sciar maith den leabhar le bunúis agus ginealaigh chlann [[Uí Cheallaigh]] as [[Uí Maine]], tugadh chun dáta ádh am a thiomsaithe. I dteannta sin, tá [[ceathrú|ceathrúna]] ag tabhairt ómóis don réimeas fada agus rath i gcónaí de chlann Uí Dhiarmada (.i., sliocht [[Diarmuid Mac an Bháird|Dhiarmada Mhic an Bháird]]), agus ag moladh chlann [[Mac an Bháird|Mhic an Bháird]] ina gcáilíocht mar thaoisigh Chinéal Reachta [[Sogháin|Soghán]] as lár-thoir [[Contae na Gaillimhe|Chontae na Gaillimhe]]. ==Ábhar ar iarraidh== Scaradh daichead [[fóilió]] ad am lámhscríbhinn agus cailleadh iad, cé gur caomhnaítear trí fhóilió 17–19 in '''Egerton 90'''.<ref>Lua iomlán: Londain, British Library, MS Egerton 90</ref> Rinneadh catalóg d' ábhar na lámhscríbhinne sa seachtú haois déag fad is a bhí sí i seilbh [[Sir James Ware]] agus roimh cailleadh na bhfóilió úd, a chuir in iúl go raibh inti tráth téacsanna amhail is [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] agus [[Agallamh na Seanórach]]. Tharraing [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] ar chuid den ábhar caillte agus [[Leabhar na nGinealach]] á scríobh aige i nGaillimh sa bhlianta 1649-1650. I measc téacsanna a ghlac sé, tá [[Seanchas Síl Ír]], agus b'fhéidir [[Clann Ollamhan Uaisle Eamhna]]. Tharraing sé ar ábhar freisin agus [[Coimre na nGinealach]] á scríobh sa bhliain in early to mid-1666. Thug [[Nollaig Ó Muraíle]] faoi ndeara gur an-dílis iad trascríbhinní Mhic Fhirbhisgh. ==Féach freisin== * ''[[An Leabhar Muimhneach]] * ''[[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] * ''[[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]] * ''[[Leabhar na nGinealach]] * ''[[Annála Caillte Leacáin]] * ''[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh|Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]] * [[Rawlinson B 502]] ==Naisc sheachtracha== * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] ** [https://www.ria.ie/library/catalogues/special-collections/medieval-and-early-modern-manuscripts/book-ui-mhaine-book-hy Book of Uí Mhaine / The Book of Hy Many / The Book of the O’Kellys / Book of Ó Dubhagáin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221222124326/https://www.ria.ie/library/catalogues/special-collections/medieval-and-early-modern-manuscripts/book-ui-mhaine-book-hy |date=2022-12-22 }}, ARÉ ** ''[https://www.ria.ie/news/library/book-ui-mhaine-international-conference Book of Uí Mhaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215090654/https://www.ria.ie/news/library/book-ui-mhaine-international-conference |date=2019-12-15 }}'', comhdháil idirnáisiúnta, ARÉ. ** ''[https://soundcloud.com/the-royal-irish-academy/elizabeth-boyle-maynooth?in=the-royal-irish-academy/sets/book-of-ui-mhaine-conference Book of Uí Mhaine]'', comhdháil idirnáisiúnta, ARÉ, ''via'' soundcloud.com * [https://celt.ucc.ie/published/G105007.html The Tribes and Customs of Hy-Many], CELT, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh * [https://www.isos.dias.ie/ga/ ISOS] ** [https://www.isos.dias.ie/ga/collection/ria.html Acadamh Ríoga na hÉireann] *** [https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_D_ii_2.html LS D íi 1], ''Book of Hy Many'' ==Foinsí== * ''The topographical poems of John O’Duhbhangain and Giolla na Naomh O’Huidrin'', eag. agus aistr. Béarla, nótaí atá réamhrá, le [[John O'Donovan]], Irish Archaeological and Celtic Society, Baile Átha Cliath, 1862 * ''The Book of Uí Maine'', le réamhrá agus innéacs le [[R. A. Stewart Macalister]], macasamhlach collachló, Baile Átha Cliath, 1941 * ''Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy'', Baile Átha Cliath, 1943, Facs. 26: 3314-35. * ''The Book of Uí Mhaine'', R.A. Breatnach, in ''Great books of Ireland'', Léachtaí [[Thomas Davis]], Baile Átha Cliath, 1967 * ''The Celebrated Antiquary'', [[Nollaig Ó Muraíle]], [[Maigh Nuad]], 1996 * ''The Great Book of Irish Genealogies'', [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (eag. [[Nollaig Ó Muraíle]]), De Burca, Baile Átha Cliath, 2003-2004 * ''The Ó Cellaigh Rulers of Uí Maine - A Genealogical Fragment, c.1400'', (Cuid 1), [[Nollaig Ó Muraíle]], Journal of the [[Galway Archaeological and Historical Society]], ll.&nbsp;32–77, imleabhar 60, 2008 * ''Compilations of lore and legend: Leabhar na hUidhre and the Books of Uí Mhaine, Ballymote, Lecan and Fermoy'', [[John Carey]], in: Bernadette Cunningham agus Siobhán Fitzpatrick (eag.), ''Treasures …'', Baile Átha Cliath, 2009, ll.&nbsp;17–31. * ''The ''Book of Uí Maine'', formerly the Book of Ó Dubhagáin: Scripts and Structure'', William O'Sullivan, ''[[Éigse (iriseán)|Éigse]]'', ll.&nbsp;151–66, imleabhar 23, 1989. * ''Catalogue of Irish Manuscripts in the British Museum'', imleabhar 2, [[Robin Flower]], Londain, 1926. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Bailiúchán Egerton]] [[Catagóir:14ú haois in Éirinn]] gt0pd9rrqchozq1d95qas1gp1fbrjut 4 95192 1317032 1316751 2026-06-08T14:16:10Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1317032 wikitext text/x-wiki Seo a leanas liosta mná Éireannacha gan leathanach ar Vicipéid: {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P27|wdt:P17|wdt:P495|wdt:P1532 wd:Q27 . FILTER NOT EXISTS { # has no en.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://ga.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . # gender: female ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } limit 1000 |sort=P569 |columns=label:name,P18,description,P106,P569,P570,P19,P20,item:nasc wikidata,?linkcount:méid naisc |thumb=40 |autolist=fallback |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! name ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe ! áit bháis ! nasc wikidata ! méid naisc |- | [[Margaret FitzGerald, Cuntaois Urumhan]] | [[Íomhá:Unknown early 15th century lady on palimpsest chest tomb of Piers Butler, 8th Earl of Ormond (1467-1539), St Canice's Cathedral, Kilkenny, supposed to represent his wife Margaret Fitzgerald.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1401–1542) ♀; child of [[Gearóid Mór Mac Gearailt]] agus Alison Eustace; spouse of Piers Butler, 8ú hIarla Urumhan | | data-sort-value="1401" | 15th century | data-sort-value="1542" | 1542-08-09 | | [[Cill Chainnigh]] | [[:d:Q208901|Q208901]] | 4 |- | [[Elizabeth Stanhope]] | [[Íomhá:Elizabeth Countess of Chesterfield.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1640–1665) ♀; child of James Butler, 1st Duke of Ormonde agus Elizabeth Butler; spouse of Philip Stanhope | | data-sort-value="1640" | 1640-06-29 | data-sort-value="1665" | 1665-07 | [[Caisleán Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q245681|Q245681]] | 3 |- | [[Grizel Steevens]] | [[Íomhá:Grizell Steevens.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht na Breataine Móire|ríocht na breataine móire]] benefactor (1653–1746) ♀ | [[benefactor]] | data-sort-value="1653" | 1653 | data-sort-value="1746" | 1746 | [[Sasana]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1124291|Q1124291]] | 3 |- | [[Elizabeth Aldworth]] | [[Íomhá:MrsAldworth.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] uasal (1692–1773) ♀; child of Arthur St Leger, 1st Viscount Doneraile agus Elizabeth Hayes; spouse of Richard Aldworth | [[uasal]] | data-sort-value="1692" | 1692<br/>1695 | data-sort-value="1773" | 1773<br/>1772-05-11 | [[Dún ar Aill]] | [[Contae Chorcaí]] | [[:d:Q1773537|Q1773537]] | 11 |- | [[Elizabeth Griffith]] | [[Íomhá:Elizabeth griffith.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Bhreatain Bheag|breatnach]] aisteoir stáitse, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], scríbhneoir aistí, drámadóir agus [[Aisteoir|aisteoir]] (1727–1793) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir aistí]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1727" | 1727-10-11 | data-sort-value="1793" | 1793-01-05 | [[Sir Forgannwg]] | [[Cill Dara]] | [[:d:Q1331217|Q1331217]] | 7 |- | [[Nano Nagle]] | [[Íomhá:Nano Nagle.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] bean rialta Chríostaí, ban-ab (1728–1784) ♀ | [[bean rialta Chríostaí]] | data-sort-value="1728" | 1728 | data-sort-value="1784" | 1784-04-20 | [[Contae Chorcaí]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q596669|Q596669]] | 11 |- | [[Amelia Curran]] | | péintéir Éireannach (1775–1847) | [[péintéir]] | data-sort-value="1775" | 1775 | data-sort-value="1847" | 1847 | [[Baile Átha Cliath]] | [[an Róimh]] | [[:d:Q2842660|Q2842660]] | 10 |- | [[Catherine McAuley]] | [[Íomhá:Photo mcauley.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] duine rialta, [[Bean rialta|bean rialta]] agus [[Altra|altra]] (1778–1841) ♀ | [[duine rialta]]<br/>[[bean rialta]]<br/>[[altra]] | data-sort-value="1778" | 1778-09-29 | data-sort-value="1841" | 1841-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q2736460|Q2736460]] | 15 |- | [[Anna Doyle Wheeler]] | [[Íomhá:Anna Doyle Wheeler.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus gníomhaí ar son cearta na mban | [[scríbhneoir]]<br/>[[gníomhaí ar son chearta na mban]]<br/>[[sufraigéid]]<br/>[[salonnière]]<br/>[[fealsamh]]<br/>[[feimineach]] | data-sort-value="1785" | 1785 | data-sort-value="1848" | 1848-05-07 | [[Contae Thiobraid Árann]] | [[Camden Town]] | [[:d:Q4766969|Q4766969]] | 12 |- | [[Anna Maria Hall]] | [[Íomhá:Forlorn-hope-amhall.png|center|40px]] | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[iriseoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[eagarthóir]]<br/>[[daonchara]] | data-sort-value="1800" | 1800-01-06 | data-sort-value="1881" | 1881-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Molesey]] | [[:d:Q562000|Q562000]] | 16 |- | [[Joanna Hiffernan]] | [[Íomhá:Courbe Portrait de Jo.jpg|center|40px]] | mainicín Éireannach | [[mainicín ealaíne]]<br/>[[péintéir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1843" | 1843 | data-sort-value="2000" | 20th century<br/>1903 | [[Luimneach]] | [[Holborn]] | [[:d:Q457483|Q457483]] | 15 |- | [[Ellen (Nellie) Cashman]] | [[Íomhá:Ellen Cashman.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] taiscéalaí, bialannaí agus prospector (1845–1925) ♀; Alaska Women's Hall of Fame, Arizona Women's Hall of Fame, National Cowgirl Museum and Hall of Fame agus Alaska Mining Hall of Fame | [[taiscéalaí]]<br/>[[bialannaí]]<br/>[[prospector]] | data-sort-value="1845" | 1845-08-25 | data-sort-value="1925" | 1925-01-04 | [[An Cóbh]] | [[Victoria, an Cholóim Bhriotanach|Victoria]] | [[:d:Q602294|Q602294]] | 8 |- | [[Fanny Parnell]] | [[Íomhá:Miss Fanny Parnell 1882.jpg|center|40px]] | file Éireannach (1848 – 1882) | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | data-sort-value="1848" | 1848-09-04 | data-sort-value="1882" | 1882-07-20 | | | [[:d:Q3066476|Q3066476]] | 5 |- | [[George Egerton]] | [[Íomhá:George Egerton in the 1930s.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[An Astráil|astrálach]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], drámadóir, [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] agus aistritheoir (1859–1945) ♀; child of John Joseph Dunne agus Elizabeth George; spouse of Reginald Edward Golding Bright, Henry Peter Higginson agus Egerton Clairmonte | [[scríbhneoir]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[aistritheoir]] | data-sort-value="1859" | 1859-12-14<br/>1860 | data-sort-value="1945" | 1945-08-12 | [[an Astráil]] | [[Londain]] | [[:d:Q273207|Q273207]] | 9 |- | [[May Langrishe]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1864" | 1864-12-31 | data-sort-value="1939" | 1939-01-24 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | [[Charmouth]] | [[:d:Q1727762|Q1727762]] | 3 |- | [[Louisa Martin]] | [[Íomhá:Mollie martin.jpg|center|40px]] | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-03 | data-sort-value="1941" | 1941-10-24 | [[An Dúcharraig]] | [[Port Rois]] | [[:d:Q1395948|Q1395948]] | 11 |- | [[Lena Rice]] | [[Íomhá:Lena rice.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] imreoir leadóige (1866–1907) ♀ | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1866" | 1866-06-21 | data-sort-value="1907" | 1907-06-21 | [[Loch Ceann]] | [[Loch Ceann]] | [[:d:Q267303|Q267303]] | 21 |- | [[M. Obré]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1870" | 1870s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739841|Q55739841]] | 1 |- | [[Annie Moore]] | [[Íomhá:Annie Moore.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] person (1874–1924) ♀ | | data-sort-value="1874" | 1874-04-24 | data-sort-value="1924" | 1924-12-06 | [[Corcaigh]] | [[Manhattan]] | [[:d:Q529195|Q529195]] | 6 |- | [[Hilda Chater]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir fichille (1874–1968) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-28 | data-sort-value="1968" | 1968-11-27 | | | [[:d:Q105722375|Q105722375]] | 4 |- | [[Bickford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1875" | 1875 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739807|Q55739807]] | 0 |- | [[T. D. Good-Carroll]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1879" | 1879-11-01 | data-sort-value="1958" | 1958-02-21 | [[An Charraig Dhubh]] | [[Droichead na Dothra]] | [[:d:Q27044123|Q27044123]] | 3 |- | [[Sara Allgood]] | [[Íomhá:Sara Allgood 1939.JPG|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1880" | 1880-10-30<br/>1883 | data-sort-value="1950" | 1950-09-13 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Woodland Hills]] | [[:d:Q238070|Q238070]] | 30 |- | [[Mary Dickenson-Auner]] | | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[veidhleadóir]] | data-sort-value="1880" | 1880-10-24 | data-sort-value="1965" | 1965-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Vín]] | [[:d:Q1719083|Q1719083]] | 4 |- | [[Irene Hamilton]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1880" | 1880s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739833|Q55739833]] | 0 |- | [[Manders]] | [[Íomhá:Mrs Manders.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1880" | 1880s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739843|Q55739843]] | 1 |- | [[Louisa Plews]] | [[Íomhá:Irish International Badminton team 1912.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1881" | 1881 | data-sort-value="1969" | 1969-12-10 | | [[Baile na Lobhar]] | [[:d:Q55739855|Q55739855]] | 1 |- | [[Storey]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1885" | 1885 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739860|Q55739860]] | 0 |- | [[Brigid Tunney]] | | amhránaí sean-nóis Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1886" | 1886 | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Rushen]] | | [[:d:Q4967857|Q4967857]] | 1 |- | [[H. Pigot]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1887" | 1887 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554314|Q65554314]] | 0 |- | [[C. Johnstone]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q27574560|Q27574560]] | 0 |- | [[Nora Lambert]] | [[Íomhá:Miss Lambert.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1888" | 1888 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554502|Q65554502]] | 1 |- | [[F. O. D. Trench]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1889" | 1889 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q27574551|Q27574551]] | 0 |- | [[E. F. Stewart]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1890" | 1890s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739822|Q55739822]] | 0 |- | [[Bridget Dowling]] | [[Íomhá:Bridget Dowling Hitler NYWTS.jpg|center|40px]] | céilí Alois Hitler | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-03 | data-sort-value="1969" | 1969-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Long Island]] | [[:d:Q454576|Q454576]] | 16 |- | [[Patricia Collinge]] | [[Íomhá:Patricia-collinge-trailer.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1892" | 1892-09-20 | data-sort-value="1974" | 1974-04-10 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q177208|Q177208]] | 20 |- | [[Dorothy Colpoys]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1894" | 1894-11-26 | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Surrey]] | [[Devon]] | [[:d:Q27783241|Q27783241]] | 2 |- | [[A. M. Head]] | [[Íomhá:Mrs A.M. Head.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q15290937|Q15290937]] | 4 |- | [[Enid Starkie]] | | léirmheastóir liteartha Éireannach | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[focleolaí]] | data-sort-value="1897" | 1897-08-18 | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | [[Cill Iníon Léinín]] | | [[:d:Q1343100|Q1343100]] | 3 |- | [[Ninette de Valois]] | [[Íomhá:Ninette de Valois (1974).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] damhsóir bailé, cóiréagrafaí, leabhrógaí, máistir bailé, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], múinteoir bailé, [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]], ballet director agus damhsóir (1898–2001) ♀; Chevalier de la Légion d'honneur‎, Gradam Laurence Olivier, Dame Commander of the Order of the British Empire, Duais Erasmus, Companion of Honour, Ord Fiúntais, Bonn Albert, Society of London Theatre Special Award, Critics' Circle Award for Distinguished Service to the Arts agus Queen Elizabeth II Coronation Award; member of Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá; child of Thomas Robert Alexander Stannus agus Elizabeth Graydon Smith; spouse of Arthur Blackall Connell | [[damhsóir bailé]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[leabhrógaí]]<br/>[[máistir bailé]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[múinteoir bailé]]<br/>[[stiúrthóir scannán]]<br/>[[ballet director]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-06 | data-sort-value="2001" | 2001-03-08 | [[Baile Coimín]] | [[Londain]] | [[:d:Q234436|Q234436]] | 33 |- | [[Elizabeth Bowen]] | [[Íomhá:Elizabeth Bowen (cropped).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[gearrscéalaí]] | data-sort-value="1899" | 1899-06-07 | data-sort-value="1973" | 1973-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q235308|Q235308]] | 43 |- | [[Eileen Percy]] | [[Íomhá:Eileen Percy - Aug 14 1920 EH.jpg|center|40px]] | aisteoir Gael-Mheiriceánach (1900-1973) | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-21 | data-sort-value="1973" | 1973-07-29 | [[Béal Feirste]] | [[Los Angeles, California|Los Angeles]] | [[:d:Q2070491|Q2070491]] | 12 |- | [[D. Anderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739817|Q55739817]] | 0 |- | [[D. Pilkington]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739819|Q55739819]] | 0 |- | [[Muriel Homan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1900" | 1900s | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q55739840|Q55739840]] | 0 |- | [[Iris Origo]] | [[Íomhá:Iris Origo Donata.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Briotanach | [[staraí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[feirmeoir]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[dialannaí]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-15 | data-sort-value="1988" | 1988-06-28 | [[Gloucestershire]] | [[Siena]] | [[:d:Q518613|Q518613]] | 8 |- | [[Mary Katherine Herbert]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] spiaire agus gníomhaire SOE (1903–1983) ♀; spouse of Claude de Baissac | [[spiaire]]<br/>[[gníomhaire SOE]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-01 | data-sort-value="1983" | 1983-01-23 | [[Cas-gwent]] | [[Frant]] | [[:d:Q3296186|Q3296186]] | 6 |- | [[Ellen Organ]] | [[Íomhá:Little Nellie of Holy God.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misteach agus visionary (1903–1908) ♀ | [[misteach]]<br/>[[visionary]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-24 | data-sort-value="1908" | 1908-02-02 | [[Port Láirge]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q3337916|Q3337916]] | 5 |- | [[Derreen Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1904" | 1904-08-15 | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q55739818|Q55739818]] | 1 |- | [[Norma Stoker]] | [[Íomhá:Norma Stoker.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir leadóige]]<br/>[[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-26 | data-sort-value="1962" | 1962-08-21 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[:d:Q1999289|Q1999289]] | 4 |- | [[Olive Wilson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1905" | 1905 | data-sort-value="1948" | 1948 | [[Doire]] | | [[:d:Q2019968|Q2019968]] | 2 |- | [[Edel Quinn]] | [[Íomhá:Edel Quinn.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misinéir (1907–1944) ♀ | [[misinéir]] | data-sort-value="1907" | 1907-09-14 | data-sort-value="1944" | 1944-05-12 | [[Ceann Toirc]] | [[Nairobi]] | [[:d:Q443996|Q443996]] | 14 |- | [[G. Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="2000" | 20th century | | | [[:d:Q65554295|Q65554295]] | 0 |- | [[Christabel Bielenberg]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[An Ghearmáin|gearmánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus trodaí frithbheartaíochta (1909–2003) ♀; Commander's Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany; child of Percy Collingwood Burton agus Christabel Rose Harmsworth; spouse of Peter Bielenberg | [[scríbhneoir]]<br/>[[trodaí frithbheartaíochta]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-18 | data-sort-value="2003" | 2003-11-02 | [[Londain]] | [[An Tulach]] | [[:d:Q97287|Q97287]] | 6 |- | [[Margaret Kelly]] | [[Íomhá:MargaretKellyYoung.JPG|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[bainisteoir]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1910" | 1910-06-24 | data-sort-value="2004" | 2004-09-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Páras]] | [[:d:Q1747577|Q1747577]] | 8 |- | [[Mavis Macnaughton]] | [[Íomhá:Mavis Hamilton.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-14 | data-sort-value="1958" | 1958-11 | [[Ráth Domhnaigh]] | | [[:d:Q1647577|Q1647577]] | 5 |- | [[G. Carty]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1911" | 1911 | | | | [[:d:Q65554294|Q65554294]] | 1 |- | [[Marguerite Dockrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (1912–1983) ♀; child of [[Henry Morgan Dockrell]] | [[snámhóir]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-10 | data-sort-value="1983" | 1983-09 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Northampton]] | [[:d:Q23936583|Q23936583]] | 4 |- | [[Geraldine Fitzgerald]] | [[Íomhá:Geraldine-Fitzgerald-August-1944.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir drámaíochta]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-24 | data-sort-value="2005" | 2005-07-17 | [[Na Clocha Liatha]] | [[Upper East Side]] | [[:d:Q236396|Q236396]] | 38 |- | [[Joan Frances Plews]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir badmantain (*1913) ♀; child of Robert Plews agus Louisa Plews | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-11 | | [[An Charraig Dhubh]] | | [[:d:Q140067864|Q140067864]] | 0 |- | [[Anita Leslie]] | | beathaisnéisí Éireannach | [[beathaisnéisí]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1914" | 1914-11-21 | data-sort-value="1985" | 1985-11-05 | | | [[:d:Q4765648|Q4765648]] | 2 |- | [[Joyce Redman]] | | aisteoir Angla-Éireannach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[amharclannóir]] | data-sort-value="1915" | 1915-12-09 | data-sort-value="2012" | 2012-05-10 | [[Gosforth]] | [[Pembury]] | [[:d:Q442956|Q442956]] | 16 |- | [[Dorothy Donaldson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[imreoir haca]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2011" | 2011-09-04 | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1250293|Q1250293]] | 4 |- | [[E. Hall]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1915" | 1915 | | | | [[:d:Q134423755|Q134423755]] | 0 |- | [[Bridie O'Flaherty]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-27 | data-sort-value="2006" | 2006-01-12 | | [[Gaillimh]] | [[:d:Q914007|Q914007]] | 2 |- | [[Maeve Brennan]] | | scríbhneoir Éireannach | [[iriseoir]]<br/>[[léirmheastóir liteartha]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[colúnaí]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-06 | data-sort-value="1993" | 1993-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q1883652|Q1883652]] | 9 |- | [[Margaret Barry]] | | ceoltóir Éireannach | [[bainseóí]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Corcaigh]] | [[Baile Labhráis]] | [[:d:Q2073268|Q2073268]] | 4 |- | [[Marie Kean]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1918" | 1918-06-27 | data-sort-value="1993" | 1993-12-29 | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] | [[Domhnach Broc]] | [[:d:Q3292619|Q3292619]] | 6 |- | [[Josie MacAvin]] | | dearthóir seit | [[dearthóir léiriúchán]] | data-sort-value="1919" | 1919-04-23 | data-sort-value="2005" | 2005-01-26 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile na Manach]] | [[:d:Q178716|Q178716]] | 8 |- | [[Barbara Good]] | [[Íomhá:Barbara J. Good.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | | | [[:d:Q807442|Q807442]] | 3 |- | [[Elizabeth Shaw]] | [[Íomhá:Elizabeth Shaw (1989) by Guenter Prust.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scigealaíontóir, maisitheoir, cartúnaí, maisitheoir, ealaíontóir grafach, [[Grianghrafadóir|grianghrafadóir]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus scríbhneoir litríocht pháistí (1920–1992) ♀; Gutenberg Prize | [[scigealaíontóir]]<br/>[[maisitheoir]]<br/>[[cartúnaí]]<br/>[[ealaíontóir grafach]]<br/>[[grianghrafadóir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-04 | data-sort-value="1992" | 1992-06-27 | [[Béal Feirste]] | [[Beirlín]] | [[:d:Q1331314|Q1331314]] | 3 |- | [[Eilís Dillon]] | | scríbhneoir Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1920" | 1920-03-07 | data-sort-value="1994" | 1994-07-19 | [[Gaillimh]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1567235|Q1567235]] | 9 |- | [[Nora Conway]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920s | data-sort-value="2010" | 2010s | | | [[:d:Q6457791|Q6457791]] | 3 |- | [[B. Potter]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1920" | 1920s | | | | [[:d:Q55739806|Q55739806]] | 0 |- | [[Leland Bardwell]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]]<br/>[[drámadóir]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-25 | data-sort-value="2016" | 2016-06-28 | [[Chennai]] | [[Sligeach]] | [[:d:Q1816611|Q1816611]] | 4 |- | [[V. H. Gillespie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | | | [[:d:Q65554623|Q65554623]] | 0 |- | [[Mary Catherine Tinney]] | | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1924" | 1924-02-15 | data-sort-value="2006" | 2006-11-22 | [[Albain]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1410325|Q1410325]] | 3 |- | [[Sheila Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-01 | data-sort-value="1988" | 1988-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q1414336|Q1414336]] | 3 |- | [[Anna Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-18 | data-sort-value="2009" | 2009-03-08 | [[Contae Phort Láirge]] | [[Port Láirge]] | [[:d:Q2358194|Q2358194]] | 6 |- | [[Peggy Cummins]] | [[Íomhá:Peggy Cummins. Promotion 1950.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach a rugadh sa Bhreatain Bheag | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-18 | data-sort-value="2017" | 2017-12-29 | [[Prestatyn]] | [[Londain]] | [[:d:Q441467|Q441467]] | 19 |- | [[Doreen Keogh]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-02<br/>1924-04-10 | data-sort-value="2017" | 2017-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Mhic Andáin]] | [[:d:Q2018740|Q2018740]] | 4 |- | [[B. Curran]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | | | [[:d:Q65554200|Q65554200]] | 0 |- | [[W. Swann]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | | | [[:d:Q134573262|Q134573262]] | 0 |- | [[Anne McCaffrey]] | [[Íomhá:Anne McCaffrey 2005.JPG|center|40px]] | úrscéalaí Gael-Mheiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir ficsean eolaíochta]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-01 | data-sort-value="2011" | 2011-11-21 | [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] | [[:d:Q233046|Q233046]] | 40 |- | [[Alice Glenn]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1927" | 1927-12-17 | data-sort-value="2011" | 2011-12-16 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Deilginis]] | [[:d:Q2646906|Q2646906]] | 2 |- | [[Jean Kennedy Smith]] | [[Íomhá:Jean Kennedy c1953.jpg|center|40px]] | taidhleoir Gael-Mheiriceánach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-20 | data-sort-value="2020" | 2020-06-17 | [[Bostún, Massachusetts|Bostún]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q272401|Q272401]] | 30 |- | [[Mona Baptiste]] | | [[Oileán na Tríonóide agus Tobága|Oileán na Tríonóide agus Tobága]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Amhránaí|amhránaí]] agus [[Ceoltóir|ceoltóir]] (fl. 1949–) (1928–1993) ♀; spouse of William Morrison | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-21 | data-sort-value="1993" | 1993-06-25 | [[Oileán na Tríonóide]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1662382|Q1662382]] | 6 |- | [[Kitty Hayes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Ceoltóir|ceoltóir]] (1928–2008) ♀ | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="2008" | 2008-05-17 | | | [[:d:Q1949254|Q1949254]] | 3 |- | [[Maeve Kyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir haca, rábálaí agus reathaí meánfhaid (1928–2025) ♀; Oifigeach Ord Impireacht na Breataine | [[imreoir haca]]<br/>[[rábálaí]]<br/>[[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-06 | data-sort-value="2025" | 2025-07-23 | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q6729406|Q6729406]] | 6 |- | [[Sheila Smyth]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | | | [[:d:Q27793294|Q27793294]] | 0 |- | [[Catherine Gaskin]] | | úrscéalaí Gael-Astráileach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-02 | data-sort-value="2009" | 2009-09-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]]<br/>[[Dundalk Bay]] | [[Sydney]] | [[:d:Q513055|Q513055]] | 7 |- | [[Esme Mercer]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | | | [[:d:Q27672134|Q27672134]] | 0 |- | [[R. Gibson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | | | [[:d:Q65554544|Q65554544]] | 0 |- | [[Jennifer Johnston]] | [[Íomhá:Jennifer Johnston (novelist).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-12 | data-sort-value="2025" | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Dún Laoghaire]] | [[:d:Q526219|Q526219]] | 14 |- | [[Yvonne Kelly]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1930" | 1930s | | | | [[:d:Q1547285|Q1547285]] | 2 |- | [[Susan Devlin]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1931" | 1931 | | [[Winnipeg]] | | [[:d:Q2363393|Q2363393]] | 3 |- | [[Yvonne Barr]] | | víreolaí Éireannach | [[vireolaí]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-11 | data-sort-value="2016" | 2016-02-13 | [[Ceatharlach]] | [[Melbourne]] | [[:d:Q456705|Q456705]] | 13 |- | [[Anne Donnelly]] | | péintéir Éireannach | [[péintéir]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1117247|Q1117247]] | 3 |- | [[J. Duncan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | | | [[:d:Q65554344|Q65554344]] | 0 |- | [[Jean Lawless]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | | | [[:d:Q13481865|Q13481865]] | 2 |- | [[Audrey Dalton]] | [[Íomhá:Audrey Dalton Wagon Train 1959.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q439915|Q439915]] | 18 |- | [[Ann Ormonde]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-20 | | [[Coill Mhic Thomáisín]] | | [[:d:Q263468|Q263468]] | 2 |- | [[Nuala Fennell]] | [[Íomhá:Nuala Fennell, April 1983 (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1935" | 1935-11-25 | data-sort-value="2009" | 2009-08-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Bóthar Mhuirfean]] | [[:d:Q526634|Q526634]] | 5 |- | [[Mary Bryan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2017" | 2017-10-26 | [[Trá Lí]] | | [[:d:Q1906224|Q1906224]] | 2 |- | [[Camilla Hannon]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-21 | | | | [[:d:Q5026576|Q5026576]] | 2 |- | [[Elizabeth Shaughnessy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] imreoir fichille (*1937) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | | | [[:d:Q5363498|Q5363498]] | 2 |- | [[Carmencita Hederman]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1939" | 1939-10-23 | data-sort-value="2025" | 2025-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1043753|Q1043753]] | 4 |- | [[Deirdre O'Connell]] | | ban-aisteoir agus amhránaí Gael-Mheiriceánach | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-16 | data-sort-value="2001" | 2001-06-09 | [[South Bronx]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q2916434|Q2916434]] | 5 |- | [[Gemma O'Connor]] | | scríbhneoir Éireannach | [[athchóiritheoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1501154|Q1501154]] | 3 |- | [[Lena Rea]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | | | [[:d:Q1817335|Q1817335]] | 2 |- | [[Joan McCloy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | | | [[:d:Q6519433|Q6519433]] | 2 |- | [[Fidelma Macken]] | | breitheamh Éireannach | [[breitheamh]]<br/>[[múinteoir ollscoile]]<br/>[[abhcóide]]<br/>[[saineolaí dlí]] | data-sort-value="1942" | 1942-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1411301|Q1411301]] | 4 |- | [[Maureen Mockford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-27 | data-sort-value="2008" | 2008-01-12 | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q13481867|Q13481867]] | 3 |- | [[Claire Walsh]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-27 | | | | [[:d:Q42294660|Q42294660]] | 2 |- | [[Jane Leslie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | | | [[:d:Q65554348|Q65554348]] | 0 |- | [[Mary Dinan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1943" | 1943 | data-sort-value="2024" | 2024-11-02 | | | [[:d:Q6780729|Q6780729]] | 1 |- | [[Mary White]] | | polaiteoir Éireannach (Fianna Fáil) | [[polaiteoir]]<br/>[[duine den lucht gnó]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-07 | data-sort-value="2026" | 2026-01-04 | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q530899|Q530899]] | 5 |- | [[Margaret Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1944) ♀ | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-21 | | | | [[:d:Q41446936|Q41446936]] | 1 |- | [[Mary Upton]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-30 | | [[Cill Rois]] | | [[:d:Q540353|Q540353]] | 4 |- | [[Mary Freehill]] | [[Íomhá:Mary Freehill PES Group meeting 2019.jpg|center|40px]] | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-22 | | | | [[:d:Q1906258|Q1906258]] | 3 |- | [[Kate Walsh]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-01 | data-sort-value="2007" | 2007-04-24 | [[Cill Droichid]] | | [[:d:Q2463581|Q2463581]] | 3 |- | [[Anne Harris]] | | iriseoir Éireannach | [[iriseoir]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-25 | | | | [[:d:Q4768421|Q4768421]] | 2 |- | [[Sinéad Cusack]] | [[Íomhá:Sinead cusack 2021 1.jpg|center|40px]] | aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-18 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q224782|Q224782]] | 17 |- | [[Ann Murray]] | [[Íomhá:Curtain Call (6766562451).jpg|center|40px]] | amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1949" | 1949-08-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q462570|Q462570]] | 9 |- | [[Mary Bergin]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | | [[Seanchill]] | | [[:d:Q1627129|Q1627129]] | 5 |- | [[Sorcha Cusack]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1949" | 1949-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3491160|Q3491160]] | 18 |- | [[Mary Tracey-Purcell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1949) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-22 | | | | [[:d:Q42293853|Q42293853]] | 4 |- | [[Maxi]] | | DJ, aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1950" | 1950-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q510649|Q510649]] | 10 |- | [[Wendy Donnelly]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950s | | | | [[:d:Q2559274|Q2559274]] | 1 |- | [[Pádraigín Ní Uallacháin]] | [[Íomhá:Pádraigín Ní Uallacháin.jpg|center|40px]] | amhránaí agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[acadóir]]<br/>[[múinteoir]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-23 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q2729382|Q2729382]] | 4 |- | [[Brigid Boden]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4967845|Q4967845]] | 1 |- | [[Dorothy Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q26955634|Q26955634]] | 1 |- | [[F. Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q65554280|Q65554280]] | 0 |- | [[Aileen Noonan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1950) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | | | [[:d:Q110160815|Q110160815]] | 2 |- | [[Sarah Ludford, Baroness Ludford]] | [[Íomhá:Official portrait of Baroness Ludford crop 2, 2024.jpg|center|40px]] | polaiteoir Briotanach (rugadh 1951) | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1951" | 1951-03-14 | | [[Halesworth]] | | [[:d:Q336425|Q336425]] | 10 |- | [[Ann McQuaid]] | | curachóir Éireannach | [[canúálaí]] | data-sort-value="1951" | 1951-08-26 | | | | [[:d:Q4766565|Q4766565]] | 1 |- | [[Anne Anderson]] | [[Íomhá:Anne Anderson (cropped).jpg|center|40px]] | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | data-sort-value="1952" | 1952-07 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q564938|Q564938]] | 6 |- | [[Barbara Beckett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1952" | 1952-03 | | [[Tuaisceart Éireann]] | | [[:d:Q807346|Q807346]] | 3 |- | [[Diane Underwood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | | | [[:d:Q26958541|Q26958541]] | 1 |- | [[Ann O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-03 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27881115|Q27881115]] | 2 |- | [[Vivienne Smith]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27886476|Q27886476]] | 2 |- | [[Nollaig Casey]] | | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]] | data-sort-value="1953" | 20th century | | | | [[:d:Q2469858|Q2469858]] | 3 |- | [[Bairbre Dowling]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1953" | 1953-03-27 | data-sort-value="2016" | 2016-01-20 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Manhattan]] | [[:d:Q2879967|Q2879967]] | 2 |- | [[Cornelia Hayes O'Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (*1953) ♀; spouse of Lorcan O'Herlihy | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1953" | 20th century | | | | [[:d:Q2997473|Q2997473]] | 1 |- | [[Ann Buckley]] | | scoláire Éireannach | [[údar]]<br/>[[ceoleolaí]]<br/>[[staraí]] | data-sort-value="1953" | 20th century | | | | [[:d:Q4766291|Q4766291]] | 3 |- | [[Áine Brady]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-08 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q249955|Q249955]] | 3 |- | [[Síle de Valera]] | [[Íomhá:Síle de Valera 1981 01.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q436181|Q436181]] | 8 |- | [[Bairbre de Brún]] | [[Íomhá:Bairbre de Brún 2008-10-19 Strasbourg (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1954" | 1954-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q450673|Q450673]] | 10 |- | [[Geraldine Brannigan]] | | iomaitheoir Eurovision 1975 | [[amhránaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Cluain Tarbh]] | | [[:d:Q451689|Q451689]] | 8 |- | [[Rynagh O'Grady]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1954" | 1954 | data-sort-value="2021" | 2021-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q3453946|Q3453946]] | 6 |- | [[Mary Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca, camogie player agus imreoir peile Gaelaí (*1954) ♀ | [[imreoir haca]]<br/>[[camogie player]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-06 | | [[Oileán Ciarraí]] | | [[:d:Q6779624|Q6779624]] | 1 |- | [[Christine Fulcher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1954) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1954" | 1954-12-20 | | | | [[:d:Q27922118|Q27922118]] | 2 |- | [[Bríd Brennan]] | [[Íomhá:Brid Brennan - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q913526|Q913526]] | 9 |- | [[Alexandra Colen]] | [[Íomhá:AlexandraColen1996.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach-Beilgeach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1955" | 1955-07-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2833256|Q2833256]] | 4 |- | [[Anna Livia Julian Brawn]] | [[Íomhá:Anna Livia in Nedlands (cropped).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] aistritheoir, [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] agus teangeolaí (1955–2007) ♀; child of Patrick St. John Pavier Brawn agus Dympna Monica Porter | [[aistritheoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[teangeolaí]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-13 | data-sort-value="2007" | 2007-08-07 | [[Baile Átha Cliath]] | [[California]] | [[:d:Q4767237|Q4767237]] | 5 |- | [[Mary Coughlan]] | [[Íomhá:Marycoughlan.JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Amhránaí|amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]], ceoltóir snagcheoil, ealaíontóir taifeadta agus [[Ceoltóir|ceoltóir]] (fl. 1984–) (*1956) ♀; spouse of Frank Bonadio | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[ceoltóir snagcheoil]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-05 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q369823|Q369823]] | 8 |- | [[Máire Ní Chathasaigh]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[craoltóir]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Droichead na Bandan]] | | [[:d:Q975053|Q975053]] | 2 |- | [[Kathleen O'Beirne]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1736283|Q1736283]] | 2 |- | [[Máire Breatnach]] | | fidléir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[fidléir]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[méarchláraí]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3331954|Q3331954]] | 4 |- | [[Linda Andrews]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | | | [[:d:Q27036227|Q27036227]] | 1 |- | [[Brenda McGrory]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1956) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-29 | | | | [[:d:Q27927243|Q27927243]] | 2 |- | [[Lynn McCrave]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | | | [[:d:Q65554433|Q65554433]] | 0 |- | [[Geraldine Feeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] polaiteoir, Seanadóir na hÉireann (*1957) ♀ | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-09 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] | | [[:d:Q304576|Q304576]] | 2 |- | [[Siobhán McCarthy]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q969376|Q969376]] | 2 |- | [[Alison Browner]] | | amhránaí agus amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1490059|Q1490059]] | 4 |- | [[Angela Downey]] | | imreoir camógaíochta Éireannach | [[lúthchleasaí]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q4762431|Q4762431]] | 1 |- | [[Ann Downey]] | | imreoir camógaíochta | [[lúthchleasaí]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q4766370|Q4766370]] | 1 |- | [[Bronwen Maher]] | [[Íomhá:Bronwen Maher with Joseph Healy and Romayne Phoenix.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-04 | | | | [[:d:Q4974118|Q4974118]] | 1 |- | [[Regina Joyce]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-07 | | | | [[:d:Q7308488|Q7308488]] | 3 |- | [[Ann Crossan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | | | [[:d:Q26958736|Q26958736]] | 0 |- | [[Aisling O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-07 | | | | [[:d:Q27922111|Q27922111]] | 2 |- | [[Deirdre Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-25 | | | | [[:d:Q27995560|Q27995560]] | 2 |- | [[Niamh McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1957) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-06 | | | | [[:d:Q135389748|Q135389748]] | 0 |- | [[Breda Grennell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1957) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-28 | | | | [[:d:Q135389750|Q135389750]] | 0 |- | [[Louise Richardson]] | [[Íomhá:Louise Richardson.jpg|center|40px]] | eolaí polaitíochta Éireannach | [[ollamh]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Trá Mhór]] | | [[:d:Q440934|Q440934]] | 12 |- | [[Maura O'Connell]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-16 | | [[Inis (baile)|Inis]] | | [[:d:Q2285213|Q2285213]] | 4 |- | [[Aisling Walsh]] | [[Íomhá:Aisling Walsh.jpg|center|40px]] | scríbhneoir agus stiúrthóir scannán Éireannach | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir]] | data-sort-value="1958" | 1958-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2443145|Q2443145]] | 12 |- | [[Niamh Parsons]] | [[Íomhá:Niamh-Parsons-08.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2502492|Q2502492]] | 4 |- | [[Ailish Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1958) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-18 | | | | [[:d:Q29997026|Q29997026]] | 1 |- | [[Marion Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1958) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1958" | 1958-07-21 | | | | [[:d:Q135389248|Q135389248]] | 0 |- | [[Philodena Grennell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1958) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-30 | | | | [[:d:Q135389749|Q135389749]] | 0 |- | [[Michèle Burke]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] smideoir agus [[Mainicín faisin|mainicín]] (fl. 1980–) (1959–2025) ♀; Duais Emmy agus Duais an Acadaimh don smideadh agus gruagaireacht is fearr | [[smideoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1959" | 1959 | data-sort-value="2025" | 2025-09-26 | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q518417|Q518417]] | 9 |- | [[Kate Thompson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], aisteoir stáitse agus [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] (*1959) ♀ | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q960202|Q960202]] | 4 |- | [[Carey May Edge]] | | [[Ceanada|Ceanadach]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1035934|Q1035934]] | 5 |- | [[Margaret M. Murnane]] | | fisiceoir Éireannach | [[fisiceoir]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | data-sort-value="1959" | 1959-01-23 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1894870|Q1894870]] | 10 |- | [[Bridget Flannery]] | | ealaíontóir Éireannach | [[péintéir]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | | | [[:d:Q4966715|Q4966715]] | 1 |- | [[Brigitte Le Juez]] | | scoláire Éireannach | [[acadóir]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-05 | | | | [[:d:Q4967903|Q4967903]] | 1 |- | [[Marie Murphy-Rollins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1959" | 1959-03-23 | | | | [[:d:Q29996726|Q29996726]] | 1 |- | [[Debbie Freeman]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | | | [[:d:Q65554233|Q65554233]] | 0 |- | [[Lori Redmond]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1959) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-15 | | | | [[:d:Q135389746|Q135389746]] | 0 |- | [[Ann Connellan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1959) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1959" | 1959-04-15 | | | | [[:d:Q135389753|Q135389753]] | 0 |- | [[Roma Downey]] | [[Íomhá:Roma Downey 2015.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Léiritheoir scannáin|léiritheoir scannáin]], aisteoir scannáin agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (fl. 1988–) (*1960) ♀; réalta ar Hollywood Walk of Fame, Oifigeach Ord Impireacht na Breataine, TV Land Award agus Gradaim Acadamh Scannán agus Teilifíse na hÉireann; spouse of Mark Burnett, Leland Orser agus David Anspaugh; notable work Touched by an Angel agus A Woman Named Jackie | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1960" | 1960-05-06 | | [[Doire]] | | [[:d:Q258989|Q258989]] | 23 |- | [[Patricia Walsh]] | | caiteoir teisce Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-16 | | | | [[:d:Q16224342|Q16224342]] | 4 |- | [[Caroline O'Shea]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1960" | 1960-12-30 | | | | [[:d:Q21936525|Q21936525]] | 2 |- | [[Miriam Hopkins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1960) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-28 | | | | [[:d:Q28037353|Q28037353]] | 3 |- | [[Ann O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q55739805|Q55739805]] | 0 |- | [[Nikki Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q55739848|Q55739848]] | 0 |- | [[Ann Hawkshaw]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1960" | 1960s | | | | [[:d:Q65554176|Q65554176]] | 0 |- | [[Siobhain Caffrey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1960) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-08 | | | | [[:d:Q135389754|Q135389754]] | 0 |- | [[Michelle Rocca]] | [[Íomhá:Michelle Rocca in Belfast (cropped).jpg|center|40px]] | péiceallán Éireannach | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[péiceallán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q372148|Q372148]] | 8 |- | [[Orla Brady]] | [[Íomhá:Orla Brady 2020 1 cropped.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q444292|Q444292]] | 19 |- | [[Ali Hewson]] | [[Íomhá:Alison Hewson portrait.jpg|center|40px]] | gníomhaí agus bean ghnó Éireannach | [[duine den lucht gnó]] | data-sort-value="1961" | 1961-03-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q777287|Q777287]] | 11 |- | [[Anne Heraty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] baincéir (*1961) ♀ | [[baincéir]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | | | [[:d:Q2651939|Q2651939]] | 2 |- | [[Mary-Pat Moore]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6778731|Q6778731]] | 4 |- | [[Mary Parr]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1961) ♀ | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-01 | | | | [[:d:Q21936533|Q21936533]] | 3 |- | [[Janice Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1961) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1961" | 1961-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27562837|Q27562837]] | 4 |- | [[Elaine Doyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | | | [[:d:Q65554263|Q65554263]] | 0 |- | [[Dolores Fitzgibbon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1961) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-15 | | | | [[:d:Q135389751|Q135389751]] | 0 |- | [[Emer Costello]] | [[Íomhá:Costello, Emer-2148.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-03 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q525437|Q525437]] | 8 |- | [[Hilary Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] múinteoir ollscoile, diagaire Caitliceach agus diagaire (*1962) ♀ | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[diagaire Caitliceach]]<br/>[[diagaire]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1618120|Q1618120]] | 1 |- | [[Fionnuala Sherry]] | [[Íomhá:Fionnuala Sherry.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-20 | | [[An Nás]] | | [[:d:Q1868188|Q1868188]] | 17 |- | [[Sian Doody]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[badminton coach]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-05 | | | | [[:d:Q2280741|Q2280741]] | 1 |- | [[Pauline McLynn]] | [[Íomhá:Pauline McLynn.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-11 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q3372751|Q3372751]] | 11 |- | [[Ann Power]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Breitheamh|breitheamh]] agus [[Abhcóide|abhcóide]] (*1962) ♀ | [[breitheamh]]<br/>[[abhcóide]] | data-sort-value="1962" | 1962-11-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4766624|Q4766624]] | 4 |- | [[Anna Merveldt]] | | marcach Éireannach | [[marcach]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-20 | | [[Maple Ridge]] | | [[:d:Q4767347|Q4767347]] | 2 |- | [[Caitríona Ruane]] | [[Íomhá:Caitríona Ruane 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir leadóige, an Ríocht Aontaithe | [[imreoir leadóige]]<br/>[[polaiteoir]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-19 | | [[Béal Átha na Muice]] | | [[:d:Q5017940|Q5017940]] | 2 |- | [[Anne Keenan-Buckley]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1962" | 1962-01-07 | | | | [[:d:Q11851668|Q11851668]] | 2 |- | [[Sonia Reamsbottom]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1962) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-28 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q24007862|Q24007862]] | 4 |- | [[Barbara Johnson]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1962" | 1962-12-05<br/>1962-12-23 | | | | [[:d:Q42287970|Q42287970]] | 1 |- | [[Ita Marron]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | | | [[:d:Q65554342|Q65554342]] | 0 |- | [[Pamela Peard]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-02 | | | | [[:d:Q65965095|Q65965095]] | 0 |- | [[Kathy Ann Kelly]] | [[Íomhá:Kathy Kelly 2707.jpg|center|40px]] | ceoltóir | [[amhránaí]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-06 | | [[Leominster]] | | [[:d:Q1736556|Q1736556]] | 5 |- | [[Roisin Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1963) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1963" | 1963-10-26 | | | | [[:d:Q21936554|Q21936554]] | 3 |- | [[Mary Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1963) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-17 | | | | [[:d:Q135389242|Q135389242]] | 0 |- | [[Bernadette Lillis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1963) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1963" | 1963-02-26 | | | | [[:d:Q135389246|Q135389246]] | 0 |- | [[Elizabeth O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1963) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-21 | | | | [[:d:Q135389747|Q135389747]] | 0 |- | [[Catherine Walsh]] | | file Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q338265|Q338265]] | 3 |- | [[Maeve Quinlan]] | [[Íomhá:Maeve Quinlan at Camp As Sayliyah, Qatar.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[aisteoir]]<br/>[[imreoir leadóige]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-16 | | [[Chicago, Illinois|Chicago]] | | [[:d:Q433284|Q433284]] | 16 |- | [[Carrie Crowley]] | [[Íomhá:Carrie Crowley - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | aisteoir agus craoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[láithreoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[pearsa raidió]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-23 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1045015|Q1045015]] | 10 |- | [[Susan Ronan]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1964" | 1964-02-21 | | [[Éire]] | | [[:d:Q7648333|Q7648333]] | 4 |- | [[Aisling Molloy]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-12 | | | | [[:d:Q23043629|Q23043629]] | 2 |- | [[Ciara Doheny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1964" | 1964-08-04 | | | | [[:d:Q27893278|Q27893278]] | 0 |- | [[Catherine Bohan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1964) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1964" | 1964-04-18 | | | | [[:d:Q28822774|Q28822774]] | 2 |- | [[Rebecca Best]] | | imreoir scuaise Éireannach | [[imreoir scuaise]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-18 | | [[Sheffield]] | | [[:d:Q50839606|Q50839606]] | 4 |- | [[Gearoidin Ui Laighleis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1964) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | | | [[:d:Q105358147|Q105358147]] | 0 |- | [[Sandra Fitzgibbon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1964) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-16 | | | | [[:d:Q135389247|Q135389247]] | 0 |- | [[Sinead Daly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1964) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-01 | | | | [[:d:Q135389752|Q135389752]] | 0 |- | [[Kim Jackson]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q286695|Q286695]] | 11 |- | [[Maria Christian]] | [[Íomhá:Maria Doyle-Cuche 2019-08-28.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-06 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q1895757|Q1895757]] | 9 |- | [[Anne Cleary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (*1965) ♀ | | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q2851037|Q2851037]] | 3 |- | [[Barbara Griffin]] | | aisteoir | [[aisteoir]] | data-sort-value="1965" | 1965-01-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2883953|Q2883953]] | 3 |- | [[Miriam Grealey]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-27 | | [[Dún na nGall (baile)|Dún na nGall]] | | [[:d:Q6873329|Q6873329]] | 4 |- | [[Holly Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q27043986|Q27043986]] | 1 |- | [[Ann Stephens]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q27043991|Q27043991]] | 1 |- | [[Julie Parkes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1965) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-17 | | | | [[:d:Q28911826|Q28911826]] | 2 |- | [[Maeve Moynihan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q65554435|Q65554435]] | 0 |- | [[Ursula Noctor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (1965–1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1965" | 1965-01-21 | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q106527955|Q106527955]] | 1 |- | [[Maire Ni Laighin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1965) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-02 | | | | [[:d:Q135389243|Q135389243]] | 0 |- | [[Sarah McCloskey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1965) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-18 | | | | [[:d:Q135389244|Q135389244]] | 0 |- | [[Margaret Timoney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1965) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-16 | | | | [[:d:Q135389745|Q135389745]] | 0 |- | [[Marguerite Donlon]] | | damhsóir agus cóiréagrafaí Éireannach | [[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir bailé]]<br/>[[ballet director]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-31 | | [[An Longfort]] | | [[:d:Q524761|Q524761]] | 5 |- | [[Perri Williams]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] siúlóir rása (*1966) ♀ | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1966" | 1966-06-21 | | | | [[:d:Q44503461|Q44503461]] | 1 |- | [[Karen Hennessy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1966) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1966" | 1966-02-17 | | | | [[:d:Q135388055|Q135388055]] | 0 |- | [[Geraldine Somerville]] | | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-19 | | [[Contae na Mí]] | | [[:d:Q235572|Q235572]] | 22 |- | [[Ann Gallagher]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-01 | | [[Dún na nGall (baile)|Dún na nGall]] | | [[:d:Q4766407|Q4766407]] | 2 |- | [[Carol Munster]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | | | [[:d:Q27503288|Q27503288]] | 1 |- | [[Caroline Forde]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1967) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-26 | | | | [[:d:Q135389245|Q135389245]] | 0 |- | [[Aisling O'Sullivan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q174315|Q174315]] | 5 |- | [[Sharon Shannon]] | [[Íomhá:Sharon Shannon smiling.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cairdíneoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-12 | | [[Cora Finne]] | | [[:d:Q457684|Q457684]] | 16 |- | [[Cecilia Keaveney]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-27 | | [[Doire]] | | [[:d:Q540369|Q540369]] | 4 |- | [[Emer Martin]] | [[Íomhá:Emerfinalbook copy.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[péintéir]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1258694|Q1258694]] | 3 |- | [[Fiona O'Malley]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-19 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1418534|Q1418534]] | 2 |- | [[Emma Donoghue]] | [[Íomhá:Irish-Canadian author Emma Donoghue.JPG|center|40px]] | úrscéali, staraí, scríbhneoir agus drámadóir Éireannach | [[staraí liteartha]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte scannáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q52255|Q52255]] | 30 |- | [[Karan Casey]] | [[Íomhá:Karan Casey.JPG|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cill Mhíodáin]] | | [[:d:Q274052|Q274052]] | 9 |- | [[Catherina McKiernan]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-30 | | [[Contae an Chabháin]] | | [[:d:Q274541|Q274541]] | 6 |- | [[Angeline Ball]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q530292|Q530292]] | 6 |- | [[Patricia Kelly]] | [[Íomhá:Patricia-Kelly-(MS1411200026).jpg|center|40px]] | ceoltóir Gael-Mheiriceánach | [[cumadóir amhrán]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[ceoltóir]]<br/>[[Léiritheoir ceoil|léiritheoir ceirníní]]<br/>[[údar]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-22 | | [[Gamonal]] | | [[:d:Q1544206|Q1544206]] | 7 |- | [[Naomi Geraghty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] eagarthóir scannán, eagarthóir teilifíse agus stiúrthóir teilifíse (*1969) ♀ | [[eagarthóir scannán]]<br/>[[eagarthóir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]] | data-sort-value="1969" | 1969-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1964826|Q1964826]] | 2 |- | [[Ann Leonard]] | | polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil | [[cnáimhseach]]<br/>[[altra]]<br/>[[polaiteoir]]<br/>[[obstatraí]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-02 | | [[Contae Mhuineacháin]] | | [[:d:Q4766503|Q4766503]] | 4 |- | [[Pauline Curley]] | [[Íomhá:Pauline Curley - Rotterdam Marathon 2008 (2411527348) (cropped).jpg|center|40px]] | reathaí maratóin Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1969" | 1969-03-10 | | [[Biorra]] | | [[:d:Q7155002|Q7155002]] | 2 |- | [[Aileen Convery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1969) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1969" | 1969-07-10 | | | | [[:d:Q29059727|Q29059727]] | 2 |- | [[Maria Coleman]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] mairnéalach (*1969) ♀ | [[mairnéalach]] | data-sort-value="1969" | 1969-07-21 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q56065668|Q56065668]] | 1 |- | [[Karen Staunton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1969) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-07 | | | | [[:d:Q135388054|Q135388054]] | 0 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] aisteoir stáitse agus aisteoir scannáin (*1970) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q1051060|Q1051060]] | 2 |- | [[Deirdre Shannon]] | | ceoltóir Ghaeilge Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-19 | | [[Contae na Mí]] | | [[:d:Q2554305|Q2554305]] | 8 |- | [[Anna Nolan]] | | cispheileadóir Éireannach | [[cispheileadóir]]<br/>[[léiritheoir teilifíse]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-16 | | | | [[:d:Q4767381|Q4767381]] | 1 |- | [[Siobhán Hoey]] | | bean spóirt Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-17 | | | | [[:d:Q7525309|Q7525309]] | 2 |- | [[Keelin Fox]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q15729982|Q15729982]] | 2 |- | [[Tanya Cooke]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q27503287|Q27503287]] | 1 |- | [[Claire Russell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q27503304|Q27503304]] | 0 |- | [[Katy McCandless]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1970" | 1970-06-22 | | | | [[:d:Q42954570|Q42954570]] | 2 |- | [[Breda Dennehy-Willis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cianreathaí (*1970) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | | [[:d:Q43016830|Q43016830]] | 1 |- | [[Elaine Kiely]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65027970|Q65027970]] | 0 |- | [[Angela Carr]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65554172|Q65554172]] | 0 |- | [[Annette Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1970" | 1970s | | | | [[:d:Q65554187|Q65554187]] | 0 |- | [[Amy Mallon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cóitseálaí cispheile agus cispheileadóir (*1970) ♀ | [[cóitseálaí cispheile]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-21 | | | | [[:d:Q104093537|Q104093537]] | 1 |- | [[Geraldine Hendricken]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-19 | | | | [[:d:Q137723688|Q137723688]] | 0 |- | [[Amira Casar]] | [[Íomhá:Amira Casar Call Me By Your Name Photo Call Berlinale 2017.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Francach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1971" | 1971-05-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q271553|Q271553]] | 28 |- | [[Claire Henderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-08 | | | | [[:d:Q1094805|Q1094805]] | 2 |- | [[Jayne Plunkett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-10 | | | | [[:d:Q1636158|Q1636158]] | 2 |- | [[Susan Smith-Walsh]] | [[Íomhá:Susan Smith-Walsh in 1996.jpg|center|40px]] | cliathreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-14 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q7648401|Q7648401]] | 2 |- | [[Sinéad Delahunty]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1971" | 1971-02-12 | | [[Contae Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q16209027|Q16209027]] | 2 |- | [[Anna McPartlin]] | | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[úrscéalaí]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q562441|Q562441]] | 4 |- | [[Alexandria Sharpe]] | [[Íomhá:Alex Sharpe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-04 | | | | [[:d:Q636386|Q636386]] | 11 |- | [[Bronagh Gallagher]] | [[Íomhá:Bronagh Gallagher.jpg|center|40px]] | aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-26 | | [[Doire]] | | [[:d:Q2926038|Q2926038]] | 12 |- | [[Sharon Foley]] | | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-20 | | | | [[:d:Q7490056|Q7490056]] | 2 |- | [[Karen Hannigan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1972) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1972" | 1972-07-23 | | | | [[:d:Q135388050|Q135388050]] | 0 |- | [[Geraldine O'Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1972) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-11 | | | | [[:d:Q135388051|Q135388051]] | 0 |- | [[Sonya McGinn]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-17 | | [[Binn Éadair]] | | [[:d:Q1603815|Q1603815]] | 5 |- | [[Caitriona O'Reilly]] | [[Íomhá:CAITRÍONA O'REILLY 185491.jpg|center|40px]] | file Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5017936|Q5017936]] | 2 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[rothaí spóirt]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1973" | 1973-08-23 | | | | [[:d:Q16224339|Q16224339]] | 1 |- | [[Sarah Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-03 | | | | [[:d:Q32375569|Q32375569]] | 3 |- | [[Lorraine Grogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1973) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-26 | | | | [[:d:Q135388053|Q135388053]] | 0 |- | [[Victoria Smurfit]] | [[Íomhá:Victoria Smurfit 2016.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q127333|Q127333]] | 18 |- | [[Lorraine Pilkington]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q467567|Q467567]] | 10 |- | [[Alex Barclay]] | [[Íomhá:Alex Barclay 2010.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[scríbhneoir coirscéalta]]<br/>[[iriseoir]]<br/>[[údar]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q517660|Q517660]] | 9 |- | [[Lisa McDonald]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-09 | | [[Contae Loch Garman]] | | [[:d:Q1827764|Q1827764]] | 2 |- | [[Jennifer Walshe]] | [[Íomhá:Jennifer Walshe MX IL.jpg|center|40px]] | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[leabhrógaí]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2313131|Q2313131]] | 9 |- | [[Órlagh Fallon]] | | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[amhránaí ceoldrámaíochta]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-08-24 | | [[Cnoc an Eanaigh]] | | [[:d:Q2447901|Q2447901]] | 12 |- | [[Camille O'Sullivan]] | | aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[péintéir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ailtire]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-30 | | [[Londain]] | | [[:d:Q2935027|Q2935027]] | 5 |- | [[Eva Birthistle]] | [[Íomhá:Eva Birthistle in 2007.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Bré]] | | [[:d:Q3061229|Q3061229]] | 16 |- | [[Deirdre Gallagher]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-13 | | | | [[:d:Q5252565|Q5252565]] | 2 |- | [[Jenny McCauley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker (*1974) ♀ | [[mountain biker]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q17104427|Q17104427]] | 3 |- | [[Kathy Maryirl Reid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1974) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-21 | | | | [[:d:Q135388045|Q135388045]] | 0 |- | [[Patricia Nolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1974) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1974" | 1974-02-04 | | | | [[:d:Q135388046|Q135388046]] | 0 |- | [[Tara Blaise]] | | ban-aisteoir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q2091210|Q2091210]] | 5 |- | [[Marie Davenport]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-24 | | [[Inis Díomáin]] | | [[:d:Q6762820|Q6762820]] | 1 |- | [[Maria McCambridge]] | [[Íomhá:Maria McCambridge Berlin 2015.jpg|center|40px]] | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16210935|Q16210935]] | 2 |- | [[Rosemary Ryan]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-08 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q22415175|Q22415175]] | 2 |- | [[Catherine O'Neill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1975) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1975" | 1975-12-04 | | [[Ros Mhic Thriúin]] | | [[:d:Q27464978|Q27464978]] | 1 |- | [[Sarah Ennis]] | [[Íomhá:2025 European Eventing Championships 20250920 114320.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1975) ♀ | [[marcach]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-13 | | | | [[:d:Q56697421|Q56697421]] | 4 |- | [[Sinead Vaughan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1975) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1975" | 1975-01-05 | | | | [[:d:Q135388047|Q135388047]] | 0 |- | [[Rachel Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1975) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-09 | | | | [[:d:Q135388049|Q135388049]] | 0 |- | [[Suzanne Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1975) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-01 | | | | [[:d:Q135388052|Q135388052]] | 0 |- | [[Olive Loughnane]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-14 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q270214|Q270214]] | 17 |- | [[Gillian O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-21 | | [[Cill Airne]] | | [[:d:Q447794|Q447794]] | 14 |- | [[Natalia O'Shea]] | [[Íomhá:Helavisa5.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus teangeolaí Rúiseach | [[teangeolaí]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[cláirseoir]]<br/>[[cóiritheoir ceoil]] | data-sort-value="1976" | 1976-09-03 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q2378234|Q2378234]] | 10 |- | [[Sinéad Lynch]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1976" | 1976-09-30 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q7522382|Q7522382]] | 6 |- | [[Karen Shinkins]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-15 | | | | [[:d:Q11735683|Q11735683]] | 4 |- | [[Claire McCarthy]] | | reathaí fadraoin Éireannach | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-29 | | | | [[:d:Q39073573|Q39073573]] | 1 |- | [[Denise Scally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1976) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-13 | | | | [[:d:Q135388048|Q135388048]] | 0 |- | [[Giada Gray]] | [[Íomhá:Moritz A. Sachs und Giada Gray (1997).jpg|center|40px]] | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[déantóir scannán]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1977" | 1977-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q62318|Q62318]] | 2 |- | [[Gemma Hayes]] | [[Íomhá:Gemma Hayes.png|center|40px]] | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-11 | | [[Béal Átha Póirín]] | | [[:d:Q273220|Q273220]] | 12 |- | [[Genevieve O'Reilly]] | [[Íomhá:Genevieve O'Reilly at a panel at the 2025 Star Wars Celebration in Japan (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q438161|Q438161]] | 21 |- | [[Eileen Walsh]] | [[Íomhá:Eileen Walsh at Berlinale 2024-1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1977" | 1977-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q517868|Q517868]] | 13 |- | [[Lisa Dwan]] | [[Íomhá:Lisa dwan 2022 1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-25 | | [[Coosan]] | | [[:d:Q1827725|Q1827725]] | 5 |- | [[Melanie Clark Pullen]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-02 | data-sort-value="2022" | 2022-03-29 | [[Bré]] | | [[:d:Q1918954|Q1918954]] | 7 |- | [[Laoise Ní Cheallaigh]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-07 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2619994|Q2619994]] | 11 |- | [[Brídín Ní Bhraonáin]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1977" | 1977-01-20 | | [[Gaoth Dobhair]] | | [[:d:Q3247179|Q3247179]] | 6 |- | [[Sinead Keenan]] | [[Íomhá:SineadKeenanMem2011.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1977" | 1977-12-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3484904|Q3484904]] | 9 |- | [[Caitriona Beggs]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-15 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5017933|Q5017933]] | 3 |- | [[Tarja Owens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker agus oistéapat (*1977) ♀ | [[mountain biker]]<br/>[[oistéapat]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-25 | | [[Cill Mhantáin]]<br/>[[Deilgne]] | | [[:d:Q17106405|Q17106405]] | 4 |- | [[Lindsay Armaou]] | [[Íomhá:Lindsay Armaou in Manchester.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] agus [[Aisteoir|aisteoir]] (fl. 1997–) (*1978) ♀; member of [[B*Witched]]; spouse of Lee Brennan | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1978" | 1978-12-18 | | [[an Aithin]] | | [[:d:Q2096443|Q2096443]] | 4 |- | [[Cathy Davey]] | [[Íomhá:Cathy Davey.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[giotáraí]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2942190|Q2942190]] | 4 |- | [[Rosie Fellner]] | [[Íomhá:RoomNextDoorBFILFFRFH191024 (10 of 159) (54080060222) (cropped).jpg|center|40px]] | aisteoir agus léiritheoir scannán | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] | | [[:d:Q3442638|Q3442638]] | 7 |- | [[Grainne Kierans]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-20 | | [[Droichead Átha]] | | [[:d:Q5593528|Q5593528]] | 3 |- | [[Stephanie Reilly]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-23 | | | | [[:d:Q7608378|Q7608378]] | 4 |- | [[Breege Connelly]] | [[Íomhá:Breege Connolly Rio2016.jpg|center|40px]] | <i>Cannot auto-describe</i> | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-01 | | | | [[:d:Q26218407|Q26218407]] | 3 |- | [[Fiona Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | | [[:d:Q65554285|Q65554285]] | 0 |- | [[Pauline Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | | [[:d:Q65554524|Q65554524]] | 0 |- | [[Sinead Leahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-16 | | | | [[:d:Q135381706|Q135381706]] | 0 |- | [[Emer Brophy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-06-07 | | | | [[:d:Q135388212|Q135388212]] | 0 |- | [[Gillian Callaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-12-04 | | | | [[:d:Q135388213|Q135388213]] | 0 |- | [[Nicola Downing]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-28 | | | | [[:d:Q135388214|Q135388214]] | 0 |- | [[Dara Barrett]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-12 | | | | [[:d:Q135388217|Q135388217]] | 0 |- | [[Sinead Harvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-04-10 | | | | [[:d:Q135388218|Q135388218]] | 0 |- | [[Aisling Palmer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-17 | | | | [[:d:Q135388219|Q135388219]] | 0 |- | [[Nicola O'Brien]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-02 | | | | [[:d:Q135388220|Q135388220]] | 0 |- | [[Lorraine O'Brien]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-02 | | | | [[:d:Q135388221|Q135388221]] | 0 |- | [[Bernadette Flynn]] | [[Íomhá:Bernadette Flynn.jpg|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[damhsóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-01 | | [[An tAonach]] | | [[:d:Q445819|Q445819]] | 8 |- | [[Caroline Ryan]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 58.JPG|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-10 | | [[Baile Mhic Andáin]] | | [[:d:Q511066|Q511066]] | 10 |- | [[Emma Byrne]] | [[Íomhá:Emma Byrne 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-14 | | [[Léim an Bhradáin]] | | [[:d:Q533443|Q533443]] | 13 |- | [[Maite Kelly]] | [[Íomhá:Zimmer frei - der Abschied-2099.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[ceoltóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir ceolamharclannaíochta]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[oideoir]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-04 | | [[Beirlín Thiar]]<br/>[[Beirlín]] | | [[:d:Q1885940|Q1885940]] | 6 |- | [[Kelly Liggan]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1979" | 1979-02-05 | | [[an Spáinn]] | | [[:d:Q3194905|Q3194905]] | 10 |- | [[Máiréad Nesbitt]] | [[Íomhá:Mairead Nesbitt at MacQuarie Centre 02.jpg|center|40px]] | veidhleadóir Éireannach | [[veidhleadóir]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[classical violinist]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-18 | | [[Luachma]] | | [[:d:Q3300102|Q3300102]] | 14 |- | [[Ciara McCormack]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-29 | | [[North Vancouver]] | | [[:d:Q5119123|Q5119123]] | 4 |- | [[Denise Thomas]] | | peileadóir | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-22 | | | | [[:d:Q5257778|Q5257778]] | 2 |- | [[Ruth Kilkenny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | | | [[:d:Q65554558|Q65554558]] | 0 |- | [[Niamh Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1979) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-05-29 | | | | [[:d:Q135388215|Q135388215]] | 0 |- | [[Louise Harte]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1979) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-10 | | | | [[:d:Q135388216|Q135388216]] | 0 |- | [[Clare Flood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1980" | 1980s | | | | [[:d:Q518775|Q518775]] | 1 |- | [[Roisin McGettigan]] | | lúthchleasaí | [[reathaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-23 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q4966678|Q4966678]] | 5 |- | [[Ronnie Gibbons]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-16 | | [[Wandsworth]] | | [[:d:Q7365872|Q7365872]] | 4 |- | [[Ciara Sheehy]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q22002462|Q22002462]] | 1 |- | [[Lizzie Lee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1980) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-22 | | | | [[:d:Q26267482|Q26267482]] | 3 |- | [[Caitriona Farrell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | | [[:d:Q27763839|Q27763839]] | 0 |- | [[Jean Carroll]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q28233007|Q28233007]] | 4 |- | [[Lindsay Peat]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[imreoir sacair]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-11-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q42666501|Q42666501]] | 1 |- | [[Siobhan Kilkenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-17 | | | | [[:d:Q119539359|Q119539359]] | 0 |- | [[Susan Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-17 | | | | [[:d:Q119548345|Q119548345]] | 1 |- | [[Lynda Guy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-21 | | | | [[:d:Q135381707|Q135381707]] | 0 |- | [[Derval O'Rourke]] | [[Íomhá:Derval O'Rourke Barcelona2010.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[cliathreathaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q269905|Q269905]] | 20 |- | [[Roberta Howett]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1249563|Q1249563]] | 3 |- | [[Bing Huang]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Shenyang]] | | [[:d:Q1408084|Q1408084]] | 2 |- | [[Rebecca Codd]] | [[Íomhá:Rebecca Codd.JPG|center|40px]] | galfaire Éireannach | [[galfaire]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-25 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q1871491|Q1871491]] | 3 |- | [[Eileen O'Keeffe]] | | caiteoir oird Éireannach | [[caiteoir oird]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-31 | | | | [[:d:Q2741358|Q2741358]] | 5 |- | [[Yvonne Tracy]] | [[Íomhá:Yvonne Tracy at the Emirates Stadium, London - 20090524.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-27 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q3574236|Q3574236]] | 8 |- | [[Ailis McSweeney]] | | rábálaí | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981<br/>1983-10-04 | | | | [[:d:Q4697077|Q4697077]] | 1 |- | [[Jenny McDonough]] | [[Íomhá:Jenny McDonough.JPG|center|40px]] | imreoir haca Éireannach | [[imreoir haca]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-23 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q6179391|Q6179391]] | 1 |- | [[Michelle Carey]] | [[Íomhá:Michelle Carey (athlete) (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-20<br/>1981-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6836951|Q6836951]] | 6 |- | [[Jennifer O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-09 | | | | [[:d:Q11724189|Q11724189]] | 1 |- | [[Judy Reynolds]] | [[Íomhá:Judy Reynolds, 2014 (cropped).JPG|center|40px]] | marcach eachraíochta | [[dressage rider]] | data-sort-value="1981" | 1981-06-11 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q19518281|Q19518281]] | 4 |- | [[Kerry O'Flaherty]] | [[Íomhá:10068 Kerry O'Flaherty.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-15 | | [[Baile Nua na hArda]] | | [[:d:Q20967858|Q20967858]] | 7 |- | [[Melanie Späth]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 60.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1981" | 1981-06-16 | | [[Flensburg]] | | [[:d:Q21197651|Q21197651]] | 5 |- | [[Emily Maher]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-02 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q22002445|Q22002445]] | 2 |- | [[Lisa Lynas]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-03 | | | | [[:d:Q27267562|Q27267562]] | 1 |- | [[Martina McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1981) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-10-27 | | | | [[:d:Q39270831|Q39270831]] | 1 |- | [[Suzanne Kenealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1981) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q43289629|Q43289629]] | 3 |- | [[Wallis Bird]] | [[Íomhá:Wallisbird2007.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-29 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q444966|Q444966]] | 10 |- | [[Deirdre Ryan]] | [[Íomhá:RyanDeirdre 2012.jpg|center|40px]] | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-01 | | [[Dún Droma]] | | [[:d:Q518463|Q518463]] | 7 |- | [[Eimear Mullan]] | [[Íomhá:Eimear Mullan Ironman 70.3 Austria 2012.jpg|center|40px]] | trí-atlanaí Éireannach | [[trí-atlanaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-21 | | [[Port Stíobhaird]] | | [[:d:Q1279348|Q1279348]] | 5 |- | [[Rachel Neylan]] | [[Íomhá:Women's road race - Rio 2016 (28783792620).jpg|center|40px]] | rothaí Astrálach | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-09 | | [[Sydney]] | | [[:d:Q2125227|Q2125227]] | 14 |- | [[Lynn Hilary]] | | amhránaí agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[cumadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2420865|Q2420865]] | 12 |- | [[Mary Cullen]] | | reathaí meánraoin agus fadraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-17 | | | | [[:d:Q4943747|Q4943747]] | 6 |- | [[Marian Heffernan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q6761898|Q6761898]] | 5 |- | [[Michelle Walsh]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-02 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6837287|Q6837287]] | 3 |- | [[Deirdre Byrne]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-21 | | | | [[:d:Q25936076|Q25936076]] | 2 |- | [[Michelle Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-26 | | | | [[:d:Q119544512|Q119544512]] | 0 |- | [[Niamh Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-08 | | | | [[:d:Q119547098|Q119547098]] | 0 |- | [[Kate Maher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-21 | | | | [[:d:Q119553910|Q119553910]] | 0 |- | [[Katie McGrath]] | [[Íomhá:Heroes Assemble IMG 9226 (42762338021).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-03 | | [[Áth na Fuinseoige]] | | [[:d:Q253440|Q253440]] | 43 |- | [[Carly Smithson]] | [[Íomhá:Carly Smithson in parade.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q292301|Q292301]] | 16 |- | [[Ava Hutchinson]] | [[Íomhá:Ava Hutchinson - 2012 Olympics marathon.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4827385|Q4827385]] | 4 |- | [[Hannah Craig]] | [[Íomhá:Slalom canoeing 2012 Olympics W K1 IRL Hannah Craig.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*1983) ♀ | [[canúálaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-10 | | | | [[:d:Q5648813|Q5648813]] | 2 |- | [[Stef Curtis]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1983" | 1983-12-05 | | [[Briostó]] | | [[:d:Q7605993|Q7605993]] | 4 |- | [[Aoife Hoey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus bobshleamhnóir (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[bobshleamhnóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-06 | | [[Cúil an tSúdaire]] | | [[:d:Q7905573|Q7905573]] | 5 |- | [[Zoë Brown]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-15 | | | | [[:d:Q9392042|Q9392042]] | 1 |- | [[Cecelia Joyce]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1983" | 1983-07-25 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q12978229|Q12978229]] | 7 |- | [[Kim Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-02-24 | | | | [[:d:Q119537533|Q119537533]] | 0 |- | [[Mary Fox]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1983" | 1983-05-08 | | [[Fairview Park]] | | [[:d:Q119562828|Q119562828]] | 0 |- | [[Nora-Jane Noone]] | [[Íomhá:Nora-Jane Noone at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-08 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q292107|Q292107]] | 13 |- | [[Joanne Cuddihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q458353|Q458353]] | 7 |- | [[Leanne Moore]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-24 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q945587|Q945587]] | 4 |- | [[Ruth Kearney]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-11 | | [[Lambeth]] | | [[:d:Q1535775|Q1535775]] | 10 |- | [[Charlene McKenna]] | [[Íomhá:Charlene McKenna (2008).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-26 | | [[Glasloch]] | | [[:d:Q2957880|Q2957880]] | 12 |- | [[Fionnuala McCormack]] | [[Íomhá:Fionnuala Britton Velenje 2011.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus cianreathaí (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3072729|Q3072729]] | 11 |- | [[Niamh Briggs]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-30 | | [[Dún na Mainistreach]] | | [[:d:Q3339465|Q3339465]] | 2 |- | [[Rosie Foley]] | [[Íomhá:Rosie foley limbo pic.jpg|center|40px]] | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | | [[:d:Q3442640|Q3442640]] | 1 |- | [[Shannon McDonnell]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-28 | | [[Orland Park]] | | [[:d:Q7488908|Q7488908]] | 3 |- | [[Siobhan Byrne]] | | pionsóir Oilimpeach | [[pionsóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | data-sort-value="1984" | 1984-08-13 | | [[Ostfildern]] | | [[:d:Q7525288|Q7525288]] | 2 |- | [[Gillian Búrc]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-08-28 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q17859745|Q17859745]] | 1 |- | [[Lydia Gurley]] | [[Íomhá:2016 2017 UCI Track World Cup Apeldoorn 226.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] raonrothaí (*1984) ♀ | [[raonrothaí]] | data-sort-value="1984" | 1984-09-09 | | [[Baile Átha an Rí]] | | [[:d:Q27517415|Q27517415]] | 9 |- | [[Monika Gedvilaite]] | | Imreoir fichille (*1984) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-16 | | | | [[:d:Q28479153|Q28479153]] | 0 |- | [[Sandra Lynch]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | | [[:d:Q65554564|Q65554564]] | 0 |- | [[Rachel Wyse]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] láithreoir teilifíse agus marcach (*1985) ♀; spouse of Tim Gredley | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[marcach]] | data-sort-value="1985" | 1985-01-22 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1568896|Q1568896]] | 3 |- | [[Natalie Britton]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2165668|Q2165668]] | 0 |- | [[Georgia Salpa]] | [[Íomhá:Georgia salpa.jpg|center|40px]] | mainicín Gréagach-Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-14 | | [[an Aithin]] | | [[:d:Q2586982|Q2586982]] | 16 |- | [[Gemma-Leah Devereux]] | | ban-aisteoir | [[aisteoir]] | data-sort-value="1985" | 1985<br/>1990-08-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2688973|Q2688973]] | 5 |- | [[Kirsten McGarry]] | | sciálaí Alpach Éireannach | [[sciálaí Alpach]]<br/>[[sciálaí saorstíle]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-25 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q2780652|Q2780652]] | 6 |- | [[Claire Bergin]] | | bobshleamhnóir Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1985" | 1985-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5125145|Q5125145]] | 5 |- | [[Marie Curtin]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-07 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q6762814|Q6762814]] | 3 |- | [[Caroline O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | | | [[:d:Q65554212|Q65554212]] | 0 |- | [[Emer Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-14 | | | | [[:d:Q119567267|Q119567267]] | 0 |- | [[Mischa Barton]] | [[Íomhá:Mischa Barton 2017.png|center|40px]] | aisteoir Briotanach-Meireacánach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir linbh]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-24 | | [[Hammersmith]] | | [[:d:Q207458|Q207458]] | 51 |- | [[Dominique McElligott]] | [[Íomhá:Dominique McElligott - Cannes.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q456651|Q456651]] | 28 |- | [[Angela Walsh]] | | imreoir peil Ghaelach | [[imreoir peile Gaelaí]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q4762581|Q4762581]] | 2 |- | [[Fiona O'Sullivan]] | [[Íomhá:Fiona O'Sullivan in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair gairmiúil | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | | [[San Geronimo]] | | [[:d:Q4970710|Q4970710]] | 11 |- | [[Catriona Cuddihy]] | | lúthchleasaí | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-05 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q5053959|Q5053959]] | 2 |- | [[Sophie Perry]] | [[Íomhá:Sophie Perry.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1986) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-11 | | [[Brighton]] | | [[:d:Q7563050|Q7563050]] | 6 |- | [[Linda Byrne]] | [[Íomhá:Linda Byrne.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11756918|Q11756918]] | 7 |- | [[Rebecca Rolfe]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225377|Q16225377]] | 3 |- | [[Jennie King]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1986" | 1986-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26804583|Q26804583]] | 3 |- | [[Jill Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1986) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27567873|Q27567873]] | 3 |- | [[Sarah McCormack]] | [[Íomhá:20120310-UK-Inter-County-Cross-Country-03555 (6826896314).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1986) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-19 | | [[Michigan]] | | [[:d:Q70926851|Q70926851]] | 2 |- | [[Joanne Maire Ni Mhathuna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-02 | | | | [[:d:Q135381383|Q135381383]] | 0 |- | [[Cathy Grant]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-05 | | | | [[:d:Q135381384|Q135381384]] | 0 |- | [[Jayne Wisener]] | [[Íomhá:Jayne Wisener.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[ceoltóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-19 | | [[Baile Monaidh]] | | [[:d:Q387132|Q387132]] | 15 |- | [[Laura Izibor]] | [[Íomhá:Laura Izibor, 2008 (cropped).jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[Léiritheoir ceoil|léiritheoir ceirníní]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q437622|Q437622]] | 7 |- | [[Jenna O'Hea]] | [[Íomhá:Jenna O'Hea at day three of the Opals camp.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-06 | | [[Melbourne]] | | [[:d:Q622730|Q622730]] | 17 |- | [[Claire Brady]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-01-20<br/>1987-01-29 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1094778|Q1094778]] | 3 |- | [[Danielle Fox-Clarke]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1987" | 1987-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3014994|Q3014994]] | 2 |- | [[Tori Pena]] | [[Íomhá:Tori Pena.jpg|center|40px]] | léimneoir cuaille Meiriceánach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-30 | | [[Los Alamitos]] | | [[:d:Q7825761|Q7825761]] | 7 |- | [[Nicola Twohig]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-28 | | [[Manchain]] | | [[:d:Q10484148|Q10484148]] | 1 |- | [[Roseanne Galligan]] | [[Íomhá:Roseanne Galligan 2013.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-09 | | [[Droichead Nua]] | | [[:d:Q16209460|Q16209460]] | 2 |- | [[Nicola Sinnott]] | [[Íomhá:Nicola Sinnott.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-08-08 | | | | [[:d:Q22280384|Q22280384]] | 2 |- | [[Emma Beckett]] | [[Íomhá:Lewes FC Women 1 Watford Women 2 07 11 2021-526 (51661727617).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-29 | | [[Northampton]] | | [[:d:Q61827370|Q61827370]] | 4 |- | [[Louise Galvin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí, cispheileadóir agus fisiteiripeoir (*1987) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]]<br/>[[fisiteiripeoir]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-03 | | [[Fionnúig]] | | [[:d:Q78056158|Q78056158]] | 0 |- | [[Elaine O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-04 | | | | [[:d:Q135379955|Q135379955]] | 0 |- | [[Emma M. Mullane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-09 | | | | [[:d:Q135379956|Q135379956]] | 0 |- | [[Hansey Lucy Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-16 | | | | [[:d:Q135381381|Q135381381]] | 0 |- | [[Hannah Mary Coen]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-07-24 | | | | [[:d:Q135381385|Q135381385]] | 0 |- | [[Natasha Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-27 | | | | [[:d:Q135381842|Q135381842]] | 0 |- | [[Fiona Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-11-17 | | | | [[:d:Q135381843|Q135381843]] | 0 |- | [[Kelly Johnston]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-09-05 | | | | [[:d:Q135381844|Q135381844]] | 0 |- | [[Kathryn Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-17 | | | | [[:d:Q135381845|Q135381845]] | 0 |- | [[Sheena Catherine Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-13 | | | | [[:d:Q135381846|Q135381846]] | 0 |- | [[Miriam Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-05 | | | | [[:d:Q135381847|Q135381847]] | 0 |- | [[Bernice Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1987" | 1987-10-18 | | | | [[:d:Q135381848|Q135381848]] | 0 |- | [[Sinéad Mulvey]] | [[Íomhá:Sinéad Mulvay.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aeróstach]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q255095|Q255095]] | 20 |- | [[Chloe Magee]] | [[Íomhá:Chloe & Sam Magee Irish Open Mixed Double Champions 2018.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-29 | | [[Ráth Bhoth]] | | [[:d:Q468589|Q468589]] | 12 |- | [[Méabh de Búrca]] | [[Íomhá:Meabh De Burca.jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q509493|Q509493]] | 5 |- | [[Erin Keery]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-16 | | | | [[:d:Q1354600|Q1354600]] | 2 |- | [[Lynn Styles]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2708041|Q2708041]] | 7 |- | [[Ann Dalton]] | | imreoir camógaíochta | [[camogie player]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-22 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q4766351|Q4766351]] | 1 |- | [[Julia Moriarty]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-03 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q6306589|Q6306589]] | 4 |- | [[Melanie Nocher]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-18 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q6811327|Q6811327]] | 5 |- | [[Kelly Proper]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-01 | | | | [[:d:Q11738678|Q11738678]] | 3 |- | [[Claire Tarplee]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-09-22 | | | | [[:d:Q15925883|Q15925883]] | 1 |- | [[Amy Kenealy]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1988" | 1988-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224552|Q16224552]] | 4 |- | [[Amy Foster]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-02 | | | | [[:d:Q19560506|Q19560506]] | 2 |- | [[Hannah Lowry-O'Reilly]] | | Imreoir fichille (*1988) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-19 | | | | [[:d:Q28479756|Q28479756]] | 0 |- | [[Rachel Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-23 | | | | [[:d:Q119554958|Q119554958]] | 0 |- | [[Mairead Mcnally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-19 | | | | [[:d:Q119554997|Q119554997]] | 0 |- | [[Leah Westbrooks]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-19 | | | | [[:d:Q119557456|Q119557456]] | 0 |- | [[Sarah Louise McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-04 | | | | [[:d:Q135381219|Q135381219]] | 0 |- | [[Chloë Agnew]] | [[Íomhá:Chloë Agnew at Macquarie Shopping Centre, Sydney.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2228268|Q2228268]] | 17 |- | [[Lisa Kearney]] | [[Íomhá:Lisa Kearney on WIMPS TV.jpg|center|40px]] | cleachtóir júdó Éireannach | [[cleachtóir júdó]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-27 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q2260724|Q2260724]] | 5 |- | [[Camilla Speirs]] | | marcach Éireannach | [[marcach]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-23 | | | | [[:d:Q5026595|Q5026595]] | 2 |- | [[Ciara Horne]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 333.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-07 | | [[Harrow, Londain|Harrow]] | | [[:d:Q5119121|Q5119121]] | 15 |- | [[Jessie Barr]] | | lúthchleasaí | [[rábálaí]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-24 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q6187612|Q6187612]] | 5 |- | [[Laura Reynolds]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | data-sort-value="1989" | 1989-01-21<br/>1989-01-20 | | | | [[:d:Q6499354|Q6499354]] | 3 |- | [[Orla Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-21 | | [[Droichead na Scuab]] | | [[:d:Q7102982|Q7102982]] | 2 |- | [[Kate McKenna]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224853|Q16224853]] | 3 |- | [[Jenny Murphy]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[rugby sevens player]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-30 | | | | [[:d:Q18126994|Q18126994]] | 2 |- | [[Michelle Finn]] | [[Íomhá:2019-09-01 ISTAF 2019 2000 m steeplechase (Martin Rulsch) 43 (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-16<br/>1989-12-16 | | | | [[:d:Q20967861|Q20967861]] | 6 |- | [[Sara Louise Treacy]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-22 | | | | [[:d:Q20967862|Q20967862]] | 5 |- | [[Kelly Murphy]] | [[Íomhá:2024 UEC Track Elite European Championships 130.jpg|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[rothaí spóirt]]<br/>[[eolaí néarchórais]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-03 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q33083846|Q33083846]] | 7 |- | [[Lauren Delany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1989) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q78081373|Q78081373]] | 2 |- | [[Jessica Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-26 | | | | [[:d:Q119567488|Q119567488]] | 0 |- | [[Megan Tice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-06 | | | | [[:d:Q120221286|Q120221286]] | 0 |- | [[Lisa McGill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135380034|Q135380034]] | 0 |- | [[Elaine C. Caffrey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135380037|Q135380037]] | 0 |- | [[Colleen McInerney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135382206|Q135382206]] | 0 |- | [[Aine McKenna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-23 | | | | [[:d:Q135382207|Q135382207]] | 0 |- | [[Julie Angelina Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-04-21 | | | | [[:d:Q135382208|Q135382208]] | 0 |- | [[Susan Elise Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135382209|Q135382209]] | 0 |- | [[Rozanna Purcell]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-03 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q1046271|Q1046271]] | 6 |- | [[Aisling Cooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1990) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-27 | | [[Dumhach Thrá]] | | [[:d:Q4699199|Q4699199]] | 3 |- | [[Ruesha Littlejohn]] | [[Íomhá:Ruesha Littlejohn in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-03 | | [[Glaschú]] | | [[:d:Q7377860|Q7377860]] | 11 |- | [[Ciara Everard]] | [[Íomhá:09277 Ciara Everard.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1990) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-10 | | | | [[:d:Q9192214|Q9192214]] | 6 |- | [[Claire Lambe]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]] | data-sort-value="1990" | 1990-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11690739|Q11690739]] | 5 |- | [[Melissa Scott-Hayward]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1990) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225439|Q16225439]] | 2 |- | [[Robyn Stewart]] | [[Íomhá:2017 UEC Track Elite European Championships 412.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1990) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-10 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q27517186|Q27517186]] | 4 |- | [[Niamh Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1990) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1990" | 1990-07-26 | | | | [[:d:Q39814817|Q39814817]] | 1 |- | [[Fionnuala Ross]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1990) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-05 | | | | [[:d:Q69863936|Q69863936]] | 0 |- | [[Orla O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q74239854|Q74239854]] | 1 |- | [[Sinead O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-28 | | | | [[:d:Q119553438|Q119553438]] | 0 |- | [[Alexandra Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-23 | | | | [[:d:Q119568422|Q119568422]] | 0 |- | [[Claire Rockall]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-07 | | | | [[:d:Q119568822|Q119568822]] | 0 |- | [[Danielle O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135367014|Q135367014]] | 0 |- | [[Rhiannon Bernadette McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-16 | | | | [[:d:Q135378320|Q135378320]] | 0 |- | [[Emma Marron]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-21 | | | | [[:d:Q135378321|Q135378321]] | 0 |- | [[Méabh Malone]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-01 | | | | [[:d:Q135378322|Q135378322]] | 0 |- | [[Ciara Louise Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-28 | | | | [[:d:Q135378323|Q135378323]] | 0 |- | [[Shelly Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-27 | | | | [[:d:Q135378324|Q135378324]] | 0 |- | [[Erica C. Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135380031|Q135380031]] | 0 |- | [[Cathy Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-16 | | | | [[:d:Q135380035|Q135380035]] | 0 |- | [[Christine O'Gorman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-10-28 | | | | [[:d:Q135381052|Q135381052]] | 0 |- | [[Christina Ann Newton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-08 | | | | [[:d:Q135381053|Q135381053]] | 0 |- | [[Michelle Louise Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-01 | | | | [[:d:Q135381055|Q135381055]] | 0 |- | [[Beth Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135381056|Q135381056]] | 0 |- | [[Eimear Mary Mairtin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-10-03 | | | | [[:d:Q135381058|Q135381058]] | 0 |- | [[Caroline Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-25 | | | | [[:d:Q135381059|Q135381059]] | 0 |- | [[Kerrie Marie Dore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-14 | | | | [[:d:Q135381060|Q135381060]] | 0 |- | [[Valerie O'Driscoll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135382205|Q135382205]] | 0 |- | [[Sorcha Nic Dhomhnaill]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1990" | 1990-02-27 | | | | [[:d:Q137648437|Q137648437]] | 0 |- | [[Clara Peters]] | [[Íomhá:European 2011 Clara PETERS.jpg|center|40px]] | scátálaí fíorach Éireannach | [[scátálaí fíorach]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-19 | | [[Essen]] | | [[:d:Q4360258|Q4360258]] | 5 |- | [[Lynsey McCullough]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-01 | | [[Aontroim (baile)]] | | [[:d:Q6709499|Q6709499]] | 1 |- | [[Emma Flanagan]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-07 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16211337|Q16211337]] | 4 |- | [[Cherelle Khassal]] | [[Íomhá:Cherelle Khassal (23697437213).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-09 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q22087349|Q22087349]] | 4 |- | [[Alice Kunek]] | [[Íomhá:Alice Kunek - Perth Lynx.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach (1991-) | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-06 | | [[Box Hill]] | | [[:d:Q24452204|Q24452204]] | 10 |- | [[Laura Boylan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1991) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-16 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q29981448|Q29981448]] | 3 |- | [[Sinéad Denny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1991) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1991" | 1991-03-05 | | | | [[:d:Q69863080|Q69863080]] | 0 |- | [[Aoife McDermott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1991) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-04 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q78047998|Q78047998]] | 1 |- | [[Hannah Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-29 | | | | [[:d:Q119564024|Q119564024]] | 0 |- | [[Aine O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-28 | | | | [[:d:Q135367015|Q135367015]] | 0 |- | [[Fiona O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-27 | | | | [[:d:Q135370906|Q135370906]] | 0 |- | [[Emma J. Sherwood]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-17 | | | | [[:d:Q135379981|Q135379981]] | 0 |- | [[Tracey M. Power]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-01-04 | | | | [[:d:Q135379982|Q135379982]] | 0 |- | [[Stephanie O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-25 | | | | [[:d:Q135379983|Q135379983]] | 0 |- | [[Carol A. McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-22 | | | | [[:d:Q135379987|Q135379987]] | 0 |- | [[Sophie Vavasseur]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2628135|Q2628135]] | 14 |- | [[Aoife Hannon]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[fisiteiripeoir]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q3620544|Q3620544]] | 2 |- | [[Ann Marie Starr]] | | imreoir camógaíochta | | data-sort-value="1992" | 1992 | | | | [[:d:Q4766551|Q4766551]] | 1 |- | [[Sinead Chambers]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q15712412|Q15712412]] | 4 |- | [[Christine McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí agus rábálaí (*1992) ♀ | [[cliathreathaí]]<br/>[[rábálaí]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-06 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q25939025|Q25939025]] | 2 |- | [[Poornima Menon Jayadev]] | | Imreoir fichille (*1992) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | | | [[:d:Q28479758|Q28479758]] | 0 |- | [[Naomi Carroll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair, imreoir haca, imreoir peile Gaelaí agus camogie player (*1992) ♀ | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir haca]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[camogie player]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-13 | | [[Contae an Chláir]] | | [[:d:Q57313561|Q57313561]] | 3 |- | [[Claire Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-06-21 | | | | [[:d:Q69812429|Q69812429]] | 0 |- | [[Joan Healy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-30 | | | | [[:d:Q69814488|Q69814488]] | 1 |- | [[Catherine McManus]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-09 | | | | [[:d:Q69819917|Q69819917]] | 0 |- | [[Casey Grace]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-14 | | | | [[:d:Q119554596|Q119554596]] | 0 |- | [[Tessa Josephine Solan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-19 | | | | [[:d:Q135378015|Q135378015]] | 0 |- | [[Lorraine Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-24 | | | | [[:d:Q135378016|Q135378016]] | 0 |- | [[Nichola Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378017|Q135378017]] | 0 |- | [[Louise Mary O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | | | [[:d:Q135378019|Q135378019]] | 0 |- | [[Rebecca Teresa Nagle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378020|Q135378020]] | 0 |- | [[Kate Mary McDaid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-18 | | | | [[:d:Q135378021|Q135378021]] | 0 |- | [[Rebecca F. O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-25 | | | | [[:d:Q135379984|Q135379984]] | 0 |- | [[Emily M. O'Callaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-02-07 | | | | [[:d:Q135379985|Q135379985]] | 0 |- | [[Katie B. Kilbride]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-06 | | | | [[:d:Q135379988|Q135379988]] | 0 |- | [[Catriona M. Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-16 | | | | [[:d:Q135379989|Q135379989]] | 0 |- | [[Sinead Deegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-13 | | | | [[:d:Q135379990|Q135379990]] | 0 |- | [[Eimhear M. Browne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-07 | | | | [[:d:Q135379991|Q135379991]] | 0 |- | [[Amy Bowtell]] | | imreoir leadóige | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q4749116|Q4749116]] | 7 |- | [[Katie Kirk]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] rábálaí (*1993) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1993" | 1993-11-05 | | | | [[:d:Q11737414|Q11737414]] | 1 |- | [[Ciara Grant]] | [[Íomhá:Ciara Grant WUG.jpg|center|40px]] | peileadóir | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir futsal]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-11 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q15960851|Q15960851]] | 8 |- | [[Michaela Walsh]] | | dornálaí as Béal Feirste | [[dornálaí]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-05 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q18218166|Q18218166]] | 6 |- | [[Siobhán Killeen]] | | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[imreoir futsal]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-15 | | | | [[:d:Q22278600|Q22278600]] | 1 |- | [[Lois Roche]] | [[Íomhá:Lois Roche Lewes FC Women 2 Charlton Ath Women 0 17 10 2021-82 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-18 | | [[Londain]] | | [[:d:Q24150945|Q24150945]] | 5 |- | [[Cliodhna Moloney-MacDonald]] | [[Íomhá:2025 Rugby World Cup (Women) - Ireland vs Spain 20250831 120716 Cliodhna Moloney.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus baincéir (*1993) ♀; spouse of Claudia Frances Moloney-MacDonald | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[baincéir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-31 | | [[Cill Chonla]] | | [[:d:Q42666676|Q42666676]] | 3 |- | [[Clare Cryan]] | [[Íomhá:Clare Cryan Kyiv 2019.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*1993) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | | | | [[:d:Q65553526|Q65553526]] | 3 |- | [[Emma Mitchell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-02 | | | | [[:d:Q69812822|Q69812822]] | 0 |- | [[Mary Mulhare]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1993" | 1993-02-14 | | | | [[:d:Q115739743|Q115739743]] | 1 |- | [[Clodagh Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-06 | | | | [[:d:Q119542677|Q119542677]] | 0 |- | [[Éabhnait Deborah Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-08 | | | | [[:d:Q135376728|Q135376728]] | 0 |- | [[Rheanne Marie O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-24 | | | | [[:d:Q135376730|Q135376730]] | 0 |- | [[Ciara Patricia Newell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-17 | | | | [[:d:Q135376733|Q135376733]] | 0 |- | [[Lauren Marie Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-05-06 | | | | [[:d:Q135376734|Q135376734]] | 0 |- | [[Laoise Maria Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-19 | | | | [[:d:Q135376735|Q135376735]] | 0 |- | [[Laura Catriona Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-11-24 | | | | [[:d:Q135376736|Q135376736]] | 0 |- | [[Karen Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-23 | | | | [[:d:Q135376737|Q135376737]] | 0 |- | [[Méabh Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-16 | | | | [[:d:Q135376739|Q135376739]] | 0 |- | [[Marrianna Patricia C. Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-03-09 | | | | [[:d:Q135378014|Q135378014]] | 0 |- | [[Erika Emma O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-06 | | | | [[:d:Q135378018|Q135378018]] | 0 |- | [[Chelsea Jones]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | | | [[:d:Q2377423|Q2377423]] | 0 |- | [[Phoebe Prince]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scoláire (1994–2010) ♀ | [[scoláire]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-24 | data-sort-value="2010" | 2010-01-14 | [[Bedford]] | [[South Hadley]] | [[:d:Q3304893|Q3304893]] | 6 |- | [[Kate Veale]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-05 | | [[Tulach Mhór]] | | [[:d:Q11737264|Q11737264]] | 2 |- | [[Caroline Black]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1994" | 1994-03-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q15971927|Q15971927]] | 5 |- | [[Phil Healy]] | [[Íomhá:Womens 400m (46526965474) (cropped).jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-19 | | [[Béal Átha Fhínín]] | | [[:d:Q25999744|Q25999744]] | 7 |- | [[Niamh McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí (*1994) ♀ | [[lúthchleasaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-04 | | [[Contae Chorcaí]] | | [[:d:Q26905471|Q26905471]] | 2 |- | [[Karina Campbell]] | | Imreoir fichille (*1994) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-19 | | | | [[:d:Q28470777|Q28470777]] | 0 |- | [[Victoria Bell]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-22 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q48618566|Q48618566]] | 4 |- | [[Alice Sharpe]] | [[Íomhá:2019 UEC Track Elite European Championships 132.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1994) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-03 | | | | [[:d:Q55361867|Q55361867]] | 9 |- | [[Alli Palisch]] | [[Íomhá:Alli Murphy Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-528 (50943521133) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1994) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-13 | | [[Plano, Texas|Plano]] | | [[:d:Q56285209|Q56285209]] | 4 |- | [[Shona Heaslip]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q69820877|Q69820877]] | 0 |- | [[Philippa Rogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-04 | | | | [[:d:Q69861835|Q69861835]] | 0 |- | [[Leah Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí (*1994) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-27 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q78051289|Q78051289]] | 1 |- | [[Eimear Twomey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-11-05 | | | | [[:d:Q135375110|Q135375110]] | 0 |- | [[Amy Louise Russell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-02 | | | | [[:d:Q135375111|Q135375111]] | 0 |- | [[Ciara Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q135375114|Q135375114]] | 0 |- | [[Sorcha Maire McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-04 | | | | [[:d:Q135375115|Q135375115]] | 0 |- | [[Leanne McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-05-29 | | | | [[:d:Q135375116|Q135375116]] | 0 |- | [[Laura Hoffman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-29 | | | | [[:d:Q135375118|Q135375118]] | 0 |- | [[Deirdre Ann Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-16 | | | | [[:d:Q135375120|Q135375120]] | 0 |- | [[Michelle Clarke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-03 | | | | [[:d:Q135375123|Q135375123]] | 0 |- | [[Rebecca Barker]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-08-02 | | | | [[:d:Q135375124|Q135375124]] | 0 |- | [[Ailish O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-01 | | | | [[:d:Q135376732|Q135376732]] | 0 |- | [[Cliona Niamh Máirtín]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-26 | | | | [[:d:Q135376738|Q135376738]] | 0 |- | [[Sycerika McMahon]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-11 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q3979013|Q3979013]] | 7 |- | [[Carolane Soucisse]] | [[Íomhá:2018 Autumn Classic International - Soucisse & Firus (cropped) - Soucisse.jpg|center|40px]] | damhsóir oighir Ceanadach | [[ice dancer]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-10 | | [[Châteauguay]] | | [[:d:Q24860514|Q24860514]] | 5 |- | [[Aoife Mannion]] | [[Íomhá:Aoife Mannion BCLFC 2015 (22147891741) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1995) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-24 | | [[Solihull]] | | [[:d:Q25714012|Q25714012]] | 12 |- | [[Ellen Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1995) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26899011|Q26899011]] | 3 |- | [[Síofra Cléirigh Büttner]] | [[Íomhá:Síofra Cléirigh Büttner 2017.jpg|center|40px]] | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q35349110|Q35349110]] | 5 |- | [[Gráinne Walsh]] | | dornálaí Éireannach | [[dornálaí]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-13 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q65091953|Q65091953]] | 4 |- | [[Sarah Jane Hearne]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | | | [[:d:Q104843000|Q104843000]] | 0 |- | [[Fiona Murtagh]] | [[Íomhá:Rowing at the 2020 Summer Olympics (Ireland).jpeg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomróir (*1995) ♀ | [[iomróir]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q105925700|Q105925700]] | 11 |- | [[Ioana Gelip]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="1995" | 1995-01-16 | | | | [[:d:Q109418259|Q109418259]] | 0 |- | [[Rachel Boyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q110991850|Q110991850]] | 0 |- | [[Cliodhna Manning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-26 | | | | [[:d:Q117007428|Q117007428]] | 1 |- | [[Emily Haggard-Kearney]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta, reathaí maratóin agus cianreathaí (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[reathaí maratóin]]<br/>[[cianreathaí]] | data-sort-value="1995" | 1995-11-10 | | | | [[:d:Q126883212|Q126883212]] | 0 |- | [[Amy Waters]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-08-13 | | | | [[:d:Q135367016|Q135367016]] | 0 |- | [[Jennifer Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-10 | | | | [[:d:Q135373959|Q135373959]] | 0 |- | [[Jessica Blue O Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-11 | | | | [[:d:Q135373960|Q135373960]] | 0 |- | [[Aedin O Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-04-27 | | | | [[:d:Q135373961|Q135373961]] | 0 |- | [[Lorna McNamee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-01 | | | | [[:d:Q135373963|Q135373963]] | 0 |- | [[Orla Keoghegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-21 | | | | [[:d:Q135373964|Q135373964]] | 0 |- | [[Shannon Farrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-10-09 | | | | [[:d:Q135373965|Q135373965]] | 0 |- | [[Erin Leigh Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-30 | | | | [[:d:Q135373966|Q135373966]] | 0 |- | [[Aileen Verona Crowley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-05-04 | | | | [[:d:Q135373968|Q135373968]] | 0 |- | [[Katie Ann Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-01-14 | | | | [[:d:Q135375112|Q135375112]] | 0 |- | [[Samantha Massey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-02-28 | | | | [[:d:Q135375117|Q135375117]] | 0 |- | [[Lauren Kelly Falvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q135375122|Q135375122]] | 0 |- | [[Emma Bolger]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q520262|Q520262]] | 10 |- | [[Mary C. Cain]] | | reathaí meánraoin Meiriceánach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-03 | | [[Bronxville]] | | [[:d:Q6779145|Q6779145]] | 10 |- | [[Florence Bell]] | | sciálaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-05 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q15910753|Q15910753]] | 4 |- | [[Alannah Stephenson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q17457943|Q17457943]] | 3 |- | [[Tham Nguyen]] | [[Íomhá:Tham Nguyen at the 2023 World Weightlifting Championships training hall.webp|center|40px]] | <i>Cannot auto-describe</i> | [[tógálaí meáchain]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-15 | | | | [[:d:Q26132016|Q26132016]] | 4 |- | [[Alanna Lally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-30 | | | | [[:d:Q69860533|Q69860533]] | 1 |- | [[Fiona Mangan]] | [[Íomhá:Fiona Mangan - Présentation TCFIA 2025.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-16 | | | | [[:d:Q106575388|Q106575388]] | 5 |- | [[Megan Armitage]] | [[Íomhá:Grand Prix de Chambéry (Megan Armitage - Montagne).JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="1996" | 1996-08-12 | | | | [[:d:Q108532712|Q108532712]] | 6 |- | [[Linda Djougang]] | [[Íomhá:Linda Djougang 15Apr2023.jpg|center|40px]] | [[Camarún|Camarúnach]] imreoir rugbaí (*1996) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-17 | | [[Camarún]] | | [[:d:Q108540653|Q108540653]] | 3 |- | [[Georgie Hartigan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-01 | | | | [[:d:Q115674773|Q115674773]] | 1 |- | [[Allison McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q119547267|Q119547267]] | 0 |- | [[Edel Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-22 | | | | [[:d:Q119560495|Q119560495]] | 0 |- | [[Kelly McGrory]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-24 | | | | [[:d:Q121879328|Q121879328]] | 3 |- | [[Róisín Harrison]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q121879839|Q121879839]] | 2 |- | [[Susie Berry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1996) ♀ | [[marcach]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-01 | | | | [[:d:Q130313509|Q130313509]] | 2 |- | [[Megan Connolly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-06 | | | | [[:d:Q135366913|Q135366913]] | 0 |- | [[Ciara Mary McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135366914|Q135366914]] | 0 |- | [[Caoimhe Rita Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-23 | | | | [[:d:Q135366915|Q135366915]] | 0 |- | [[Nadine Cheryl Rice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-07-29 | | | | [[:d:Q135366916|Q135366916]] | 0 |- | [[Holli Anna Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-02 | | | | [[:d:Q135366917|Q135366917]] | 0 |- | [[Meadhbh Helen Campbell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-04-26 | | | | [[:d:Q135370468|Q135370468]] | 0 |- | [[Ruth Mary Leavey]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-25 | | | | [[:d:Q135370469|Q135370469]] | 0 |- | [[Aoibheann Ann Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-24 | | | | [[:d:Q135370470|Q135370470]] | 0 |- | [[Hannah Eileen McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135370471|Q135370471]] | 0 |- | [[Lauren Jane Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-11-12 | | | | [[:d:Q135370472|Q135370472]] | 0 |- | [[Kate Emma O'Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-08 | | | | [[:d:Q135370473|Q135370473]] | 0 |- | [[Aoife Catherine Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-04 | | | | [[:d:Q135370474|Q135370474]] | 0 |- | [[Eve Ellen M. O'Mahoney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-29 | | | | [[:d:Q135370475|Q135370475]] | 0 |- | [[Lesley Ann Wilkinson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-16 | | | | [[:d:Q135370476|Q135370476]] | 0 |- | [[Lisa Teresa Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-22 | | | | [[:d:Q135373962|Q135373962]] | 0 |- | [[Megan Connolly]] | [[Íomhá:Megan Connolly 2015 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-07 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q21708017|Q21708017]] | 12 |- | [[Rachael Darragh]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-24 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q26786740|Q26786740]] | 6 |- | [[Sophie MacMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1997) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29947005|Q29947005]] | 8 |- | [[Sara Boyle]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q30230598|Q30230598]] | 1 |- | [[Amy Broadhurst]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-17 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q60182060|Q60182060]] | 3 |- | [[Aoife O'Rourke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-02 | | [[An Caisleán Riabhach]] | | [[:d:Q66934867|Q66934867]] | 8 |- | [[Sophie Becker]] | [[Íomhá:Womens 400m (47247595181).jpg|center|40px]] | Rábálaí (*1997) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-16 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q105782960|Q105782960]] | 7 |- | [[Kate Doherty]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-27 | | | | [[:d:Q106712794|Q106712794]] | 1 |- | [[Eilish Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | | | [[:d:Q107472430|Q107472430]] | 5 |- | [[Roisin Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-02 | | | | [[:d:Q115739741|Q115739741]] | 2 |- | [[Bridget Herlihy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-31 | | | | [[:d:Q119539970|Q119539970]] | 0 |- | [[Maura Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-27 | | | | [[:d:Q119541214|Q119541214]] | 0 |- | [[Anna Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-06-18 | | | | [[:d:Q119551659|Q119551659]] | 0 |- | [[Aoife Anne O'Halloran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-05 | | | | [[:d:Q135365106|Q135365106]] | 0 |- | [[Princess Elizabeth Adeogun]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-10 | | | | [[:d:Q135367093|Q135367093]] | 0 |- | [[Tia Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-02 | | | | [[:d:Q135368530|Q135368530]] | 0 |- | [[Hayley Nicole Lenihan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-19 | | | | [[:d:Q135368531|Q135368531]] | 0 |- | [[Julie Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-10 | | | | [[:d:Q135368532|Q135368532]] | 0 |- | [[Liadan Tobin-Schnittger]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-10 | | | | [[:d:Q135371775|Q135371775]] | 0 |- | [[Courtney Anne Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-06-16 | | | | [[:d:Q135371776|Q135371776]] | 0 |- | [[Aoife Mary Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-30 | | | | [[:d:Q135371777|Q135371777]] | 0 |- | [[Sarah Marie Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-10-02 | | | | [[:d:Q135371778|Q135371778]] | 0 |- | [[Aislinn Finola O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-10-24 | | | | [[:d:Q135371779|Q135371779]] | 0 |- | [[Aisling Catriona McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-01 | | | | [[:d:Q135371780|Q135371780]] | 0 |- | [[Sarah Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-24 | | | | [[:d:Q135371781|Q135371781]] | 0 |- | [[Hollie Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-30 | | | | [[:d:Q135371782|Q135371782]] | 0 |- | [[Shannen Sandra Holbrook]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-24 | | | | [[:d:Q135371783|Q135371783]] | 0 |- | [[Olivia Margaret Dupuy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-27 | | | | [[:d:Q135371784|Q135371784]] | 0 |- | [[Kelly Sarah Diggin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-03-05 | | | | [[:d:Q135371785|Q135371785]] | 0 |- | [[Caoimhe Ann Blennerhassett]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-15 | | | | [[:d:Q135371786|Q135371786]] | 0 |- | [[Ellis O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] gleacaí ealaíonta (*1998) ♀ | [[gleacaí ealaíonta]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-23 | | [[Kent]] | | [[:d:Q23887651|Q23887651]] | 2 |- | [[Michaela Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-17 | | | | [[:d:Q51098390|Q51098390]] | 2 |- | [[Anna Kerrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1998) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-10 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q64148448|Q64148448]] | 3 |- | [[Elizabeth Morland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-03 | | | | [[:d:Q69815287|Q69815287]] | 0 |- | [[Sarah Quinn]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-08 | | | | [[:d:Q106712933|Q106712933]] | 1 |- | [[Anna Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-21 | | | | [[:d:Q119543104|Q119543104]] | 0 |- | [[Saoirse Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-30 | | | | [[:d:Q119553574|Q119553574]] | 0 |- | [[Fiona Everard]] | | Cianreathaí (*1998) ♀ | [[cianreathaí]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | | | [[:d:Q123502237|Q123502237]] | 2 |- | [[Jennifer Lehane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1998) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-08-19 | | | | [[:d:Q126487392|Q126487392]] | 2 |- | [[Kathy Baker]] | | Imreoir rugbaí (*1998) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-23 | | | | [[:d:Q128765068|Q128765068]] | 3 |- | [[Alison Jane Cleary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-13 | | | | [[:d:Q135365098|Q135365098]] | 0 |- | [[Laura Anne Fortune]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-23 | | | | [[:d:Q135365099|Q135365099]] | 0 |- | [[Katie Joanna Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-02 | | | | [[:d:Q135365102|Q135365102]] | 0 |- | [[Ciara Catherine Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-19 | | | | [[:d:Q135365103|Q135365103]] | 0 |- | [[Chloe Gina Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-21 | | | | [[:d:Q135365105|Q135365105]] | 0 |- | [[Anna Marie Brennan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-06 | | | | [[:d:Q135365107|Q135365107]] | 0 |- | [[Aleksandra Joanna Macheta]] | | [[An Pholainn|Polannach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135366449|Q135366449]] | 0 |- | [[Verity Jade Gunn O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-07 | | | | [[:d:Q135370232|Q135370232]] | 0 |- | [[Rachel Alexandra Leavy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135370235|Q135370235]] | 0 |- | [[Olivia Ann Reid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-27 | | | | [[:d:Q135370236|Q135370236]] | 0 |- | [[Jenny Rachael Morrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-11-12 | | | | [[:d:Q135370238|Q135370238]] | 0 |- | [[Annie Fanning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-16 | | | | [[:d:Q135370239|Q135370239]] | 0 |- | [[Billie Jean Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-23 | | | | [[:d:Q135370241|Q135370241]] | 0 |- | [[Catherine Maria Connaire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | | | | [[:d:Q135370242|Q135370242]] | 0 |- | [[Áine McDonagh]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | data-sort-value="1998" | 1998-08-28 | | | | [[:d:Q135370247|Q135370247]] | 1 |- | [[Elizabeth Mary McGonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-12 | | | | [[:d:Q135370249|Q135370249]] | 0 |- | [[Aoife Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-03-10 | | | | [[:d:Q135370251|Q135370251]] | 0 |- | [[Aisling Kindle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-09 | | | | [[:d:Q135370252|Q135370252]] | 0 |- | [[Aoife Beggs]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1999) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="1999" | 1999-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29841599|Q29841599]] | 5 |- | [[Gina Akpe-Moses]] | [[Íomhá:Gina Akpe-Moses at the 2018 European Athletics Championships.jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-02-25 | | [[Lagos]] | | [[:d:Q33133524|Q33133524]] | 7 |- | [[Ciara Neville]] | [[Íomhá:Ciara Neville 2016.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1999) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="1999" | 1999-10-14 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q50295760|Q50295760]] | 4 |- | [[Molly Scott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-30 | | [[Ceatharlach]] | | [[:d:Q55587528|Q55587528]] | 2 |- | [[Aoife Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-14 | | | | [[:d:Q106712793|Q106712793]] | 1 |- | [[Michelle Carey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca (*1999) ♀ | [[imreoir haca]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-05 | | | | [[:d:Q108106507|Q108106507]] | 3 |- | [[Stephanie Cotter]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q108143260|Q108143260]] | 2 |- | [[Grace Casey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] caiteoir sleá (*1999) ♀ | [[caiteoir sleá]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-16 | | | | [[:d:Q109932829|Q109932829]] | 0 |- | [[Cathal Crosbie]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-12-09 | | | | [[:d:Q112131519|Q112131519]] | 1 |- | [[Sarah Leahy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-01 | | | | [[:d:Q113864305|Q113864305]] | 2 |- | [[Claire Melia]] | [[Íomhá:Baxi Ferrol - LDLC ASVEL Féminin 59.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-07-12 | | [[Mainistir Eimhín]] | | [[:d:Q119564054|Q119564054]] | 0 |- | [[Erin Riordan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1999) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-02 | | | | [[:d:Q128803241|Q128803241]] | 2 |- | [[Rachel Huijsdens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-23 | | | | [[:d:Q135367962|Q135367962]] | 0 |- | [[Maggie Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-10 | | | | [[:d:Q135367963|Q135367963]] | 0 |- | [[Mae-Therese Creane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-01-29 | | | | [[:d:Q135367964|Q135367964]] | 0 |- | [[Sorcha Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-18 | | | | [[:d:Q135367966|Q135367966]] | 0 |- | [[Amy Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-09 | | | | [[:d:Q135367967|Q135367967]] | 0 |- | [[Louise Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-10 | | | | [[:d:Q135367968|Q135367968]] | 0 |- | [[Amy Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-03 | | | | [[:d:Q135367970|Q135367970]] | 0 |- | [[Anne Condon]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] eolaí ríomhaireachta agus múinteoir ollscoile (*2000) ♀; Comhalta de chuid an ACM, Tulip Award in DNA Computing, Anita Borg Institute Women of Vision Awards agus Comhalta de Chumann Ríoga Cheanada; member of Cumann Ríoga Cheanada agus Association for Computing Machinery | [[eolaí ríomhaireachta]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q11489|Q11489]] | 3 |- | [[Tina Reynolds]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q514752|Q514752]] | 9 |- | [[Bernadette Ní Ghallchóir]] | | láithreoir teilifíse Éireannach | [[láithreoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Muineachán]] | | [[:d:Q822164|Q822164]] | 6 |- | [[Eibhlin Byrne]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1301175|Q1301175]] | 3 |- | [[Sophie Merry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]], [[Mainicín faisin|mainicín]], beochantóir, [[Aisteoir|aisteoir]] agus damhsóir (*2000) ♀ | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[beochantóir]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[damhsóir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1348496|Q1348496]] | 3 |- | [[Janet Grogan]] | [[Íomhá:Janet Grogan (cropped).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí is scríbhneoir|amhránaí is scríbhneoir]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]] agus [[Amhránaí|amhránaí]] (fl. 2009–) (*2000) ♀ | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1424238|Q1424238]] | 4 |- | [[Maria Corrigan]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q1669568|Q1669568]] | 3 |- | [[Lisa Lambe]] | [[Íomhá:Lisa Lambe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1704246|Q1704246]] | 13 |- | [[Terry O'Flaherty]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1720409|Q1720409]] | 2 |- | [[Lise Hearns]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | [[:d:Q1827914|Q1827914]] | 1 |- | [[Liz Weir]] | | údar Éireannach | [[scríbhneoir]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1866600|Q1866600]] | 4 |- | [[Méav Ní Mhaolchatha]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3268425|Q3268425]] | 8 |- | [[Rebecca Stokell]] | | cruicéadaí Éireannach | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29891153|Q29891153]] | 6 |- | [[Mona McSharry]] | [[Íomhá:Mona McSharry (IRL) 2018.jpg|center|40px]] | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-08-21 | | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] | | [[:d:Q33319799|Q33319799]] | 19 |- | [[Cara Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*2000) ♀ | [[cruicéadaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-11-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q54861582|Q54861582]] | 6 |- | [[Sommer Lecky]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q69813606|Q69813606]] | 2 |- | [[Davicia Patterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-12-15 | | | | [[:d:Q69820489|Q69820489]] | 0 |- | [[Diana Mirza]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-16 | | | | [[:d:Q109383024|Q109383024]] | 1 |- | [[Lauren Roy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-09-25 | | | | [[:d:Q113864274|Q113864274]] | 2 |- | [[Bronagh Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-09-15 | | | | [[:d:Q119543792|Q119543792]] | 0 |- | [[Enya Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-08-31 | | | | [[:d:Q119550072|Q119550072]] | 0 |- | [[Eibhia Ni Mhuireagain]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2000" | 2000 | | | | [[:d:Q124424504|Q124424504]] | 0 |- | [[Lauren Cadden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-07 | | | | [[:d:Q126173619|Q126173619]] | 2 |- | [[Jodie McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-03 | | | | [[:d:Q126685911|Q126685911]] | 4 |- | [[Lynn Tunnah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q135363157|Q135363157]] | 0 |- | [[Annaliese Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-08 | | | | [[:d:Q135366286|Q135366286]] | 0 |- | [[Maeve Aine O'Seaghdha]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-07-26 | | | | [[:d:Q135366287|Q135366287]] | 0 |- | [[Alison Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-22 | | | | [[:d:Q135366288|Q135366288]] | 0 |- | [[Ella McCloskey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-07-20 | | | | [[:d:Q135366289|Q135366289]] | 0 |- | [[Maeve Patricia Cannon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-15 | | | | [[:d:Q135366291|Q135366291]] | 0 |- | [[Nicole Patrice Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-13 | | | | [[:d:Q135366294|Q135366294]] | 0 |- | [[Niamh Christine Masterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-26 | | | | [[:d:Q135367965|Q135367965]] | 0 |- | [[Maeve Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2000" | 2000-05-05 | | | | [[:d:Q135367969|Q135367969]] | 0 |- | [[Dayna Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-09 | | | | [[:d:Q135367973|Q135367973]] | 1 |- | [[Tyler Toland]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2001" | 2001-08-08 | | [[Baile Suingean]] | | [[:d:Q42666544|Q42666544]] | 6 |- | [[Lara Gillespie]] | [[Íomhá:2019 UCI Juniors Track World Championships 007.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*2001) ♀ | [[rothaí spóirt]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-21 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q52153640|Q52153640]] | 12 |- | [[Sophie O'Sullivan]] | [[Íomhá:Sophie O'Sullivan.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-23 | | | | [[:d:Q55425594|Q55425594]] | 5 |- | [[Alex Chan-Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-21 | | | | [[:d:Q55739862|Q55739862]] | 0 |- | [[Tanya Watson]] | [[Íomhá:2018-10-13 Jump 3 (Diving Girls 10m platform) at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–039.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*2001) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-24 | | [[Southampton]] | | [[:d:Q65675690|Q65675690]] | 5 |- | [[Niamh Coyne]] | [[Íomhá:2018-10-10 Swimming Girls' 100m Breaststroke Final at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–034.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-22 | | | | [[:d:Q65952719|Q65952719]] | 4 |- | [[Ciara Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-20 | | | | [[:d:Q119554443|Q119554443]] | 0 |- | [[Deborah Ogayemi]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-10-12 | | | | [[:d:Q119561035|Q119561035]] | 0 |- | [[Daina Moorehouse]] | [[Íomhá:2025 World Boxing Championships 20250906 102037 Daina Moorehouse (IRL).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*2001) ♀ | [[dornálaí]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q126709567|Q126709567]] | 3 |- | [[Rachel McCann]] | | Rábálaí (*2001) ♀ | [[rábálaí]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-26 | | | | [[:d:Q127785359|Q127785359]] | 2 |- | [[Ciara McGing]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-03-03 | | | | [[:d:Q128693679|Q128693679]] | 2 |- | [[Victoria Catterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-03-25 | | | | [[:d:Q128803156|Q128803156]] | 2 |- | [[Erin Healy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*2001) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-05 | | | | [[:d:Q135106443|Q135106443]] | 1 |- | [[Ciara Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-11-30 | | | | [[:d:Q135360972|Q135360972]] | 0 |- | [[Eve Nealon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-25 | | | | [[:d:Q135363158|Q135363158]] | 0 |- | [[Katie Williamson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-05-11 | | | | [[:d:Q135364030|Q135364030]] | 0 |- | [[Alexandra Mary Mulligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-14 | | | | [[:d:Q135364031|Q135364031]] | 0 |- | [[Katie Niamh Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-19 | | | | [[:d:Q135364032|Q135364032]] | 0 |- | [[Lainey Nolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-19 | | | | [[:d:Q135364033|Q135364033]] | 0 |- | [[Mia Furlong]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-21 | | | | [[:d:Q135364034|Q135364034]] | 0 |- | [[Niamh Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-04-28 | | | | [[:d:Q135364035|Q135364035]] | 0 |- | [[Ciara Veronica White]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-01-15 | | | | [[:d:Q135364036|Q135364036]] | 0 |- | [[Anna Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-01-10 | | | | [[:d:Q135364037|Q135364037]] | 0 |- | [[Lauren Darcy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | | | [[:d:Q135364038|Q135364038]] | 0 |- | [[Abby Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2001" | 2001-07-05 | | | | [[:d:Q135366295|Q135366295]] | 0 |- | [[Mavie Österreicher]] | | [[An Ostair|Ostarach]] imreoir leadóige (*2002) ♀ | [[imreoir leadóige]] | data-sort-value="2002" | 2002-04-05 | | [[an Ostair]] | | [[:d:Q57242668|Q57242668]] | 4 |- | [[Emily Kraft]] | [[Íomhá:Emily Kraft Lewes FC Women (52384339143).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach (2002-) | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-18 | | [[Frankfurt]] | | [[:d:Q60713591|Q60713591]] | 6 |- | [[Alexandra Troy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2002" | 2002-03-07 | | | | [[:d:Q65554597|Q65554597]] | 0 |- | [[Adeyemi Talabi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-25 | | | | [[:d:Q113864217|Q113864217]] | 1 |- | [[Sabhbh Edwards Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-17 | | | | [[:d:Q119549084|Q119549084]] | 0 |- | [[Erin Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-16 | | | | [[:d:Q119550959|Q119550959]] | 0 |- | [[Maria Godden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2002) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-31 | | | | [[:d:Q124671917|Q124671917]] | 1 |- | [[Laura Mooney]] | [[Íomhá:Laura Mooney 01.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2002" | 2002 | | | | [[:d:Q126623596|Q126623596]] | 2 |- | [[Madison Corcoran]] | [[Íomhá:2022 ICF Canoe Slalom World Championships - Madison Corcoran - Ireland - by 2eight - 9SC6114.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*2002) ♀ | [[canúálaí]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-07 | | | | [[:d:Q127784722|Q127784722]] | 3 |- | [[Lauryn Homan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-20 | | | | [[:d:Q135356265|Q135356265]] | 0 |- | [[Sarah Flemming]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-06 | | | | [[:d:Q135358786|Q135358786]] | 0 |- | [[Jasmine Burke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-03-02 | | | | [[:d:Q135358788|Q135358788]] | 0 |- | [[Fatimah Akorede]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-08-03 | | | | [[:d:Q135362059|Q135362059]] | 0 |- | [[Gillian Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-05 | | | | [[:d:Q135362060|Q135362060]] | 0 |- | [[Sinead Boyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-01 | | | | [[:d:Q135362061|Q135362061]] | 0 |- | [[Siofra O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-10 | | | | [[:d:Q135362062|Q135362062]] | 0 |- | [[Abigail Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-28 | | | | [[:d:Q135362063|Q135362063]] | 0 |- | [[Kate Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-10-15 | | | | [[:d:Q135362064|Q135362064]] | 0 |- | [[Lisa Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-05-02 | | | | [[:d:Q135362170|Q135362170]] | 0 |- | [[Ciara Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-26 | | | | [[:d:Q135362171|Q135362171]] | 0 |- | [[Shauna Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-17 | | | | [[:d:Q135362172|Q135362172]] | 0 |- | [[Fiona McAdams]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-12 | | | | [[:d:Q65554282|Q65554282]] | 0 |- | [[Nicola Tuthill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus caiteoir oird (*2003) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[caiteoir oird]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-22 | | | | [[:d:Q115651644|Q115651644]] | 6 |- | [[Molly Moffitt]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-03-02 | | | | [[:d:Q119536967|Q119536967]] | 0 |- | [[Ella O'Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-09-29 | | | | [[:d:Q119554886|Q119554886]] | 0 |- | [[Paris McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-13 | | | | [[:d:Q119564680|Q119564680]] | 0 |- | [[Ellie Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135358579|Q135358579]] | 0 |- | [[Shannon Cunningham]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-06-19 | | | | [[:d:Q135359457|Q135359457]] | 0 |- | [[Rebecca Anne Hynes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-21 | | | | [[:d:Q135359458|Q135359458]] | 0 |- | [[Emma Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135359460|Q135359460]] | 0 |- | [[Casey Mulvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-04-06 | | | | [[:d:Q135360144|Q135360144]] | 0 |- | [[Miah Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-04-19 | | | | [[:d:Q135360147|Q135360147]] | 0 |- | [[Kara McCleane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-23 | | | | [[:d:Q135360148|Q135360148]] | 0 |- | [[Kate Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-07-09 | | | | [[:d:Q135360149|Q135360149]] | 0 |- | [[Sinead Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-13 | | | | [[:d:Q135360151|Q135360151]] | 0 |- | [[Sophie Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-03-25 | | | | [[:d:Q135360152|Q135360152]] | 0 |- | [[Hazel Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2003" | 2003-05-22 | | | | [[:d:Q135362040|Q135362040]] | 0 |- | [[Elizabeth Golding]] | | Scátálaí fíorach (*2004) ♀ | [[scátálaí fíorach]] | data-sort-value="2004" | 2004-09-28 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q56395775|Q56395775]] | 0 |- | [[Amy Duggan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-08-16 | | | | [[:d:Q119540104|Q119540104]] | 0 |- | [[Maeve O'Neill]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2004" | 2004-03-09 | | | | [[:d:Q122806335|Q122806335]] | 2 |- | [[Kate O'Connell]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2004" | 2004-08-11 | | | | [[:d:Q122808599|Q122808599]] | 1 |- | [[Orla Dullaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-16 | | | | [[:d:Q135352415|Q135352415]] | 0 |- | [[Leilani Turner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-11-11 | | | | [[:d:Q135352416|Q135352416]] | 0 |- | [[Katie Flanagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-06-28 | | | | [[:d:Q135353433|Q135353433]] | 0 |- | [[Emily Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-05-01 | | | | [[:d:Q135353434|Q135353434]] | 0 |- | [[Rachel Callery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-02-04 | | | | [[:d:Q135356074|Q135356074]] | 0 |- | [[Niamh Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-06-04 | | | | [[:d:Q135356077|Q135356077]] | 0 |- | [[Niamh O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-02-05 | | | | [[:d:Q135356078|Q135356078]] | 0 |- | [[Erica Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-09 | | | | [[:d:Q135356079|Q135356079]] | 0 |- | [[Micaiah Fubara]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-10 | | | | [[:d:Q135356080|Q135356080]] | 0 |- | [[Lucy Coogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135358581|Q135358581]] | 0 |- | [[Maria Kealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-07-02 | | | | [[:d:Q135359459|Q135359459]] | 0 |- | [[Tania Salvado-McCormack]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-03-18 | | | | [[:d:Q135360141|Q135360141]] | 0 |- | [[Michelle Ugwah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-07 | | | | [[:d:Q135360142|Q135360142]] | 0 |- | [[Sarah Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2004" | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135360150|Q135360150]] | 0 |- | [[Anna Gavigan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2004" | 2004-05-19 | | | | [[:d:Q135467791|Q135467791]] | 1 |- | [[Ava Rochford]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q113302787|Q113302787]] | 1 |- | [[Elizabeth Ndudi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2005" | 2005-03-21 | | | | [[:d:Q121338851|Q121338851]] | 4 |- | [[Gandy Malou-Mamel]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q135352417|Q135352417]] | 1 |- | [[Emer Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-10-29 | | | | [[:d:Q135354136|Q135354136]] | 0 |- | [[Katie O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-11-26 | | | | [[:d:Q135354521|Q135354521]] | 0 |- | [[Rachel Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-21 | | | | [[:d:Q135358213|Q135358213]] | 0 |- | [[Alannah O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-07-17 | | | | [[:d:Q135358214|Q135358214]] | 0 |- | [[Priya Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-28 | | | | [[:d:Q135358215|Q135358215]] | 0 |- | [[Bree Shelley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-06-18 | | | | [[:d:Q135358239|Q135358239]] | 0 |- | [[Rebecca Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-08-17 | | | | [[:d:Q135358240|Q135358240]] | 0 |- | [[Isabelle McSweeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-07-18 | | | | [[:d:Q135358245|Q135358245]] | 0 |- | [[Emma Gribben]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-08 | | | | [[:d:Q135358246|Q135358246]] | 0 |- | [[Caitlin Gloeckner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-10-03 | | | | [[:d:Q135358247|Q135358247]] | 0 |- | [[Lucy Devoy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-03-09 | | | | [[:d:Q135358248|Q135358248]] | 0 |- | [[Izzy Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2005" | 2005-05-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q136380575|Q136380575]] | 0 |- | [[Sarah Courtney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-18 | | | | [[:d:Q135351864|Q135351864]] | 0 |- | [[Laura McFarland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-05-31 | | | | [[:d:Q135351865|Q135351865]] | 0 |- | [[Karolina Gierszal]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Pholainn|polannach]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-04-24 | | | | [[:d:Q135355491|Q135355491]] | 0 |- | [[Ava Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-21 | | | | [[:d:Q135355954|Q135355954]] | 0 |- | [[Clara Boyce]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-03 | | | | [[:d:Q135355996|Q135355996]] | 0 |- | [[Shannon Quigley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-25 | | | | [[:d:Q135356011|Q135356011]] | 0 |- | [[Kelly Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-31 | | | | [[:d:Q135356012|Q135356012]] | 0 |- | [[Grace Prenter]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-05 | | | | [[:d:Q135356014|Q135356014]] | 0 |- | [[Emma Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-03-23 | | | | [[:d:Q135356015|Q135356015]] | 0 |- | [[Caoimhe Gilligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-07 | | | | [[:d:Q135356017|Q135356017]] | 0 |- | [[Leah McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-06-02 | | | | [[:d:Q135358238|Q135358238]] | 0 |- | [[Aisling Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-11-23 | | | | [[:d:Q135358244|Q135358244]] | 0 |- | [[Shauna Curran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-02 | | | | [[:d:Q135358249|Q135358249]] | 0 |- | [[Rachel Bowdren]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-01 | | | | [[:d:Q135358250|Q135358250]] | 0 |- | [[Fatima Amusan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2006) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2006" | 2006-05-30 | | | | [[:d:Q135742833|Q135742833]] | 1 |- | [[Precious Akpe-Moses]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus rábálaí (*2006) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[rábálaí]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-09 | | | | [[:d:Q135747915|Q135747915]] | 1 |- | [[Lucy Hynes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-05 | | | | [[:d:Q136380942|Q136380942]] | 0 |- | [[Grace Davison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2007) ♀ | [[snámhóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-08-26 | | | | [[:d:Q130220494|Q130220494]] | 2 |- | [[Lara Putar]] | | Imreoir fichille (*2007) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-12 | | | | [[:d:Q131767687|Q131767687]] | 0 |- | [[Una O'Brien]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-12-05 | | | | [[:d:Q135353330|Q135353330]] | 0 |- | [[Sophie Staunton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-03 | | | | [[:d:Q135353331|Q135353331]] | 0 |- | [[Riodhna McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-03-11 | | | | [[:d:Q135353332|Q135353332]] | 0 |- | [[Kira Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-09-21 | | | | [[:d:Q135353333|Q135353333]] | 0 |- | [[Sidney Quinn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2007) ♀; child of Kieran Quinn agus Jen Critchley | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-04-16 | | | | [[:d:Q135353335|Q135353335]] | 0 |- | [[Faye McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-05-08 | | | | [[:d:Q135353337|Q135353337]] | 0 |- | [[Andrea Jude]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An India|indiach]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-19 | | | | [[:d:Q135353338|Q135353338]] | 0 |- | [[Helena Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-12-18 | | | | [[:d:Q135356013|Q135356013]] | 0 |- | [[Ciara Brogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-10-16 | | | | [[:d:Q135356016|Q135356016]] | 0 |- | [[Stephanie Nnabuihe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Nigéir|nigéarach]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2007" | 2007-03-22 | | | | [[:d:Q136381435|Q136381435]] | 0 |- | [[Siofra Flynn]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2007" | 2007-02-05 | | | | [[:d:Q136793711|Q136793711]] | 0 |- | [[Eve O'Carroll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir sacair (*2007) ♀ | [[imreoir sacair]] | data-sort-value="2007" | 2007-01-17 | | | | [[:d:Q138107884|Q138107884]] | 1 |- | [[Amber Buchanan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | data-sort-value="2008" | 2008-05-21 | | | | [[:d:Q62393479|Q62393479]] | 0 |- | [[Naomi Farrington]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-04-23 | | | | [[:d:Q135352455|Q135352455]] | 0 |- | [[Muireann Teahan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-24 | | | | [[:d:Q135352456|Q135352456]] | 0 |- | [[Maebh Purtill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-06-10 | | | | [[:d:Q135352459|Q135352459]] | 0 |- | [[Lucy Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-12-19 | | | | [[:d:Q135352460|Q135352460]] | 0 |- | [[Katie Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-05-25 | | | | [[:d:Q135352464|Q135352464]] | 0 |- | [[Eabha Booth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-05 | | | | [[:d:Q135352465|Q135352465]] | 0 |- | [[Caoimhe Timmons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-14 | | | | [[:d:Q135352518|Q135352518]] | 0 |- | [[Abbie Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-23 | | | | [[:d:Q135352519|Q135352519]] | 0 |- | [[Kaitlyn Summers]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-10-18 | | | | [[:d:Q135353334|Q135353334]] | 0 |- | [[Francesca Kyamagero]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Uganda|ugandach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-11 | | | | [[:d:Q135353336|Q135353336]] | 0 |- | [[Aoibheann Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-01 | | | | [[:d:Q135353339|Q135353339]] | 0 |- | [[Erin Friel]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2008) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-15 | | | | [[:d:Q135987798|Q135987798]] | 1 |- | [[Madelyn Hartigan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-18 | | | | [[:d:Q135352457|Q135352457]] | 0 |- | [[Sofia Lopez O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]]-[[An Spáinn|spáinneach]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-25 | | | | [[:d:Q136381554|Q136381554]] | 0 |- | [[Shekinah Djoussa]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-12-09 | | | | [[:d:Q136381556|Q136381556]] | 0 |- | [[Laura Buckley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-07-29 | | | | [[:d:Q136381558|Q136381558]] | 0 |- | [[Julie Mai O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-02 | | | | [[:d:Q136381679|Q136381679]] | 0 |- | [[Jean Aherne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-25 | | | | [[:d:Q136381680|Q136381680]] | 0 |- | [[Hannah Cassin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-05-11 | | | | [[:d:Q136381681|Q136381681]] | 0 |- | [[Amy Elliott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2009" | 2009-03-28 | | | | [[:d:Q136381682|Q136381682]] | 0 |- | [[Maryna Petrenko]] | | Imreoir fichille (*2009) ♀ | [[imreoir fichille]] | data-sort-value="2009" | 2009-02-11 | | | | [[:d:Q139276715|Q139276715]] | 0 |- | [[Ayotade Ademokun]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2010) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2010" | 2010-01-11 | | | | [[:d:Q136381552|Q136381552]] | 0 |- | [[Sorcha Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2010) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2010" | 2010-03-02 | | | | [[:d:Q136381553|Q136381553]] | 0 |- | [[Robyn Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2010) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2010" | 2010-02-23 | | | | [[:d:Q136381557|Q136381557]] | 0 |- | [[Katie Rose Harrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2010) ♀ | [[cispheileadóir]] | data-sort-value="2010" | 2010-02-04 | | | | [[:d:Q136381678|Q136381678]] | 0 |- | [[Carmel Gunning]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[ceoleolaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[fliúiteadóir]] | | | [[An Ghaobhach]] | | [[:d:Q951887|Q951887]] | 2 |- | [[Rita Connolly]] | | amhránaí | [[amhránaí]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q956109|Q956109]] | 4 |- | [[Samthann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[File|file]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] (†739) ♀ | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | | data-sort-value="739" | 739-12-19 | | | [[:d:Q1278739|Q1278739]] | 4 |- | [[Juanita Wilson]] | | stiúrthóir scannán | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1710722|Q1710722]] | 7 |- | [[Mairéad Phelan]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q1941074|Q1941074]] | 1 |- | [[Vyvienne Long]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2069395|Q2069395]] | 4 |- | [[Teresa Kidd]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q2311088|Q2311088]] | 1 |- | [[Eleanor Shanley]] | [[Íomhá:Eleanor Shanly Paul Kelly Frankie Lane Dublin 2011.png|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2390709|Q2390709]] | 3 |- | [[Áine Furey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] ♀; child of Finbar Furey | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2528271|Q2528271]] | 2 |- | [[Maeve Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] veidhleadóir ♀ | [[veidhleadóir]] | | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q2541341|Q2541341]] | 2 |- | [[Rosena Horan]] | [[Íomhá:Rosena Horan.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cumadóir ♀ | [[cumadóir]] | | | | | [[:d:Q3442530|Q3442530]] | 1 |- | [[Ann Breen]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q4766282|Q4766282]] | 1 |- | [[Ann Scott]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q4766666|Q4766666]] | 1 |- | [[Mary Brannagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille ♀ | [[imreoir fichille]] | | | | | [[:d:Q110161410|Q110161410]] | 2 |- | [[Danielle Donegan]] | | Cianreathaí ♀ | [[cianreathaí]] | | | | | [[:d:Q125188525|Q125188525]] | 1 |- | [[Ava O'Connor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q125188526|Q125188526]] | 1 |- | [[Laura Nicholson]] | [[Íomhá:Laura Nicholson.jpg|center|40px]] | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q135649345|Q135649345]] | 2 |- | [[Tanya O'Neill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163054|Q137163054]] | 0 |- | [[Paula Judge]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163055|Q137163055]] | 0 |- | [[Margaret O'Driscoll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163056|Q137163056]] | 0 |- | [[Ella O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163057|Q137163057]] | 0 |- | [[Michelle Sherwin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163058|Q137163058]] | 0 |} ---- &sum; 969 items. {{wikidata list end}} [[Catagóir:Mná Éireannacha|*]] hht07nk7w23jb1wpgskijjqryqpjcab 0 101549 1317094 1297305 2026-06-09T08:33:34Z Makenzis 33766 1317094 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Šiaulių FA | nom_original = Futbolo Akademija Šiauliai <br / > Šiaulių Futbolo Akademija | colors = {{color box|black}} {{color box|yellow}} [[dubh]], [[buí]] | data_fundacio = 2007 | estadi = [[Estadi Savivaldybės (Šiauliai)]], <br /> [[Šiauliai]], [[Lituània]] | capacitat = 3.000 | entrenador = {{bratach|Lithuania}} Mantas Kuklys | lliga = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | equipament={{Trealamh spóirt iolracha | pattern_la1= | pattern_b1= _blackstripes | pattern_ra1= | pattern_sh1= _whitesides | pattern_so1= _blackline | leftarm1= 000000 |body1= FFFF00 |rightarm1= 000000 |shorts1= 000000 |socks1= FFFF00 | pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |leftarm2= FF0000 |body2= FF0000 |rightarm2= FF0000 |shorts2= FF0000 |socks2= 000000 | title_kit1 = Baile | title_kit2 = As baile }} }} Is club [[Sacar|sacair]] é '''Šiaulių futbolo akademija''' as [[Šiauliai]] na Liotuáine. Bunaíodh an club sa bhliain 2007, agus imríonn sé san [[TOPLYGA]]. == Trófaithe == ;Náisiúnta *'''A lyga''' (0): *'''LFF taurė''' (4): *'''Supertaurė''' (0): {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- !Bliain !Leibhéal !Sraith !Áit !@ |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''9.''' | |- ||||||||| |- | bgcolor="#FFffFF" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- |||||||||| |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2023|2023]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2024|2024]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2025|2025]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.siauliufa.lt/ Suíomh oifigiúil an chlub] * [https://toplyga.lt/komanda/fa-siauliai FA Šiauliai: toplyga.lt] * [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fa-iauliai/47386/ FA Šiauliai: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] [[Catagóir:Šiauliai]] [[Catagóir:Clubanna sacair na Liotuáine|Šiauliai]] s4p9tfopp8t6b6mm0lwlhaaxuwzxn8x 1317096 1317094 2026-06-09T08:33:58Z Makenzis 33766 /* Naisc sheachtracha */ 1317096 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Šiaulių FA | nom_original = Futbolo Akademija Šiauliai <br / > Šiaulių Futbolo Akademija | colors = {{color box|black}} {{color box|yellow}} [[dubh]], [[buí]] | data_fundacio = 2007 | estadi = [[Estadi Savivaldybės (Šiauliai)]], <br /> [[Šiauliai]], [[Lituània]] | capacitat = 3.000 | entrenador = {{bratach|Lithuania}} Mantas Kuklys | lliga = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | equipament={{Trealamh spóirt iolracha | pattern_la1= | pattern_b1= _blackstripes | pattern_ra1= | pattern_sh1= _whitesides | pattern_so1= _blackline | leftarm1= 000000 |body1= FFFF00 |rightarm1= 000000 |shorts1= 000000 |socks1= FFFF00 | pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |leftarm2= FF0000 |body2= FF0000 |rightarm2= FF0000 |shorts2= FF0000 |socks2= 000000 | title_kit1 = Baile | title_kit2 = As baile }} }} Is club [[Sacar|sacair]] é '''Šiaulių futbolo akademija''' as [[Šiauliai]] na Liotuáine. Bunaíodh an club sa bhliain 2007, agus imríonn sé san [[TOPLYGA]]. == Trófaithe == ;Náisiúnta *'''A lyga''' (0): *'''LFF taurė''' (4): *'''Supertaurė''' (0): {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- !Bliain !Leibhéal !Sraith !Áit !@ |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''9.''' | |- ||||||||| |- | bgcolor="#FFffFF" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- |||||||||| |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2023|2023]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2024|2024]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2025|2025]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.siauliufa.lt/ Suíomh oifigiúil an chlub] * [https://toplyga.lt/komanda/fa-siauliai FA Šiauliai: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fa-siauliai/CMmWKuwf/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] [[Catagóir:Šiauliai]] [[Catagóir:Clubanna sacair na Liotuáine|Šiauliai]] 8b1vpefwc4ebsd7390tx88i0sjj5rt2 14 104528 1317053 1297685 2026-06-08T18:11:45Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn 1317053 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhéar}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1599]] [[Catagóir:Básanna i 1658]] [[Catagóir:Cambridgeshire]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Idir-ríocht Shasana]] [[Catagóir:Piúratánachas]] [[Catagóir:Polaiteoirí Albanacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Rímharfóirí]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] romjdw7u8t7bf4pfak5aovtowcqc1cj 0 105183 1317030 1317023 2026-06-08T12:47:46Z ~2026-33881-19 74912 1317030 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Kneecap (54543774466).jpg|mion|Lucht éisteachta ag gig de chuid [[Kneecap]]]] D'fhéadfaí daoine éagsúla go leor ón traidisiún béil a áireamh mar dhaoine a chleacht '''Rapcheol Gaeilge''', chomh maith le filí agus ceoltóirí éagsúla, ina measc [[Seosamh Ó Guairim]], [[Rónán Ó Snodaigh]], [[Gearóid Mac Lochlainn]] agus eile. Scríobh [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]] alt dar theideal Hip Hop sa Dúchas #1 i Lúnasa na bliana 2017 inar tagraíodh do leithéidí MC Muipéad agus Oisín Mac. Tháinig CEARTA le [[Kneecap]] amach sa bhliain 2017. Hip hapairí a thugtar orthu uaireanta sa Ghaeilge. [[Íomhá:Grianghraf ó Eoin P Ó Murchú(1).jpg|mion|An Hip-hap Gaelach i Mí na Samhna 2025 le Imram, (ó chlé go deas ón gcúl) [[Eoin P. Ó Murchú]], [[Ciara Ní É]], [[Julie Goo]], [[James Shannon]], [[Oisín Mac]], [[Hammy Sgìth]], [[Torby]], [[Cúán de Búrca]], [[Séimí Mac Lochlainn]], duine anaithnid, [[Súil Amháin]], [[Big Don]]/ Don Rua/ Donnchadh Millar Fitzsimons, [[Amano]], [[Ushmush]] (a dhroim le ceamara)]] Chuir an t[[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] comórtas rapcheoil ar siúl do pháistí faoi bhun 10 mbliana d'aois den chéad uair sa bhliain 2025 agus an fhéile i m[[Béal Feirste]]. [[Móglaí Bap]] agus [[DJ Próvaí]] a bhí mar mholtóirí air, rud nár fógraíodh roimh ré agus a chuaigh i bhfeidhm go mór ar na hiomaitheoirí agus ar an lucht féachana.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Storm Eaton-Kilgallen]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/realtai-kneecap-ina-moltoiri-don-chead-chomortas-rapcheoil/a315415990.html|title=Réaltaí Kneecap ina moltóirí don chéad chomórtas rapcheoil|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 9}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-an-bua-tugtha-ag-kneecap-do-bhuachaill-og-as-baile-atha-cliath-sa-chead-chomortas-rap-riamh-ag-an-oireachtas/|teideal=FÍSEÁN: An bua tugtha ag Kneecap do bhuachaill óg as Baile Átha Cliath sa chéad chomórtas rap riamh ag an Oireachtas|údar=[[Darren Ó Dubhgáin]]|dáta=2025-10-31|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://meoneile.ie/sraitheanna/comortas-rapcheoil-do-dhaoine-og|teideal=Comórtas Rapcheoil do dhaoine óga|údar=[[Eilís Nic Lochlainn]] ⁊ [[Órnaith Ní Fhearghail]]|dáta=01 Samhain 2025|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2025-11-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.antoireachtas.ie/oireachtas-na-samhna/imeachtai-na-feile-2025/deardaoin-2025.html|teideal=Déardaoin|work=[[Oireachtas na Gaeilge|An tOireachtas]]|dátarochtana=5 Samhain 2025}}</ref> Bhí mórléiriú díolta amach den rapcheol Gaelach ar siúl i Mí na Samhna 2025 i mBÁC, inar chualathas [[Súil Amháin]] agus [[Ushmush]], [[Amano]], [[Hammy Sgìth]], [[Julie Goo]], [[Oisín Mac]], [[Torby]], [[James Shannon (ceoltóir Éireannach)|James Shannon]], agus aíonna nach iad.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/ceolta-an-hip-hap-gaelach-tickets-1661081983929|teideal=CEOLTA: AN HIP-HAP GAELACH|language=en-us|work=Eventbrite|dátarochtana=2025-11-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/2025/11/05/imram-a-voyage-of-discovery-that-reveals-the-sheer-energy-of-irish-language-literature/|teideal=IMRAM: a voyage of discovery that reveals the sheer energy of Irish-language literature|dáta=05 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-11-06}}</ref> Leanadh den tsraith ceolchoirmeacha in 2026 agus chualathas [[Blue Niall]] ⁊ [[Iarla Ó Muirthile]], Niamh Chinn Whóir [[CAILÍN LOFA]], [[Ribe Róibéis]] [[Torby]], 20mg Guy agus [[Julie Goo]] ag [[Féile na Gealaí]]. == Amhráin == [[Íomhá:Des Bishop, 2018.png|mion|[[Des Bishop]], a chuir ''Léim Thart'' amach in 2008]] * [[TG Lurgan]]: rinne an Coláiste leagan de "[https://www.youtube.com/watch?v=lOvDsvY_PMQ Can't hold us"] in 2014, rapamhrán le le [[Macklemore]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Macklemore & Ryan Lewis - "Can't Hold us" as Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=lOvDsvY_PMQ|language=ga-IE}}</ref> *Mory - rian breá Gaeilge é [https://www.youtube.com/watch?v=GVAAvy0W9J4 Rógaire].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rógaire|url=https://www.youtube.com/watch?v=GVAAvy0W9J4|language=ga-IE}}</ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=pbzVx_T6nDE Blue Niall - New Celtic Flow] ft Celaviedmai | Dearfxch TV<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Blue Niall - New Celtic Flow ft Celaviedmai (Official Music Video) {{!}} Dearfxch TV|url=https://www.youtube.com/watch?v=pbzVx_T6nDE|language=ga-IE}}</ref> * Durtburd - [https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=6h_A9_xbTUc Soilse Sráide] 15.13<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Slam Filíochta Liú Lúnasa 2021 🗣|url=https://www.youtube.com/watch?v=6h_A9_xbTUc|language=ga-IE}}</ref> * In 2020, chuir TG Lurgan leagan Gaelach de ''[https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=txD9fwYXzGk Old Town Road]'' amach, de chuid [[Lil Nas X]], an rapamhránaí Meiriceánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Old Town Road - Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=txD9fwYXzGk|language=en}}</ref> * David James McCallum<ref>{{Lua idirlín|url=https://corvid.bandcamp.com/track/idfc|teideal=IDFC, by Corvid|language=ga-IE|work=Corvid|dátarochtana=2024-05-05}}</ref> * ''[https://www.youtube.com/watch?v=zmIy8VfXPhU Léim Thart]'' le [[Des Bishop]] (ar [[Ceol '08|''Ceol '08'']]) == Rapálaithe == [[Íomhá:WideAwakeBrockP230525 (153 of 185).jpg|mion|[[Kneecap]] ar an stáitse]] [[Íomhá:IMLE - Críochfort - amhrán - song, Irish band Ireland.jpg|mion|[[IMLÉ]]]] [[Íomhá:Rubberbandits.jpg|mion|[[The Rubberbandits|Rubberbandits]]]] Seo liosta de roinnt de na rapálaithe Gaeilge. Sainmhíniú leathan atá in úsáid anseo - ach tá ar a laghad beagán Gaeilge canta acu seo. * [[MC Muipéad]] (agus an Hideous Penguin) * [[Kneecap]] * [[Súil Amháin]] * [[Oisín Mac]] * [[The Rubberbandits|Rubberbandits]], Ba mhaith liom bruíon le d'athair * [[Róisín Seoighe]] * [[IMLÉ]] rap / hip hop ar "''Éad''" nó "''Do Chuid Jeans''" mar shampla. * GMC beats (Gary Mac) agus Bubba Shakespeare Aaron Carroll - ardchaighdeán léiriúcháin stiúdio, Gaeilge bhunúsach * [[Tebi Rex]]; ón bhfocal Gaeilge ''teibí'' a thagann a n-ainm, an rian Fear Lasta Lampaí * [[Ushmush]] * Fay'd * Ribe Róibéis * Sello * Beoman * Tura * Deoraí * Craic Boi Mental * Hazey Haze (Is Mise) * Dream ag Another Love Story - Conas atá tú? Tá mé go maith. * Fear as Baile Átha Cliath a dúirt gurbh é an t-aon duine as BÁC a rinne rapáil i nGaeilge. * Rud saghas hipíúil ar youtube agus baint ag muisiriúin agus Ceilteachas leis b'fhéidir? * MC Ophelia (Ar Imeall) físeán bainte aici. * shelovescalpol * Vúdú, i g[[Corca Dhuibhne]] * Bhíodh JJ ó Kneecap ag rapáil faoin ainm stáitse "Vigilante" freisin * [[Aeons]] agus [[Séamus Barra Ó Súilleabháin|Séamus Barra]] * An Aois Nua (dub), Chilli Flake, Mory * Aron Ó Súileabháin - rapálaí óg iarthar Dhuibhneach a bhíonn ar stáitse le Súil Amháin * Joseph Murray, [[Peigín Leitir Móir]] trap remix * [[James Shannon (ceoltóir Éireannach)|James Shannon]] * MacDeRóiste, Soundcloud, youtube * 20mguy * Cailíní Lofa ([[Nua-Eabhrac]]) * Dáibhí Mac Caluim * Donno, is as [[Learpholl]] Shasana é, agus tá roinnt Gaeilge san amhrán seo aige https://audiomack.com/bigcondorecords/song/12-donno-fenian-maths ===Rapálaithe Ghaeilge na hAlban=== * Griogar Labhraidh * [[Hammy Sgìth]] * lim0nead ==Féach freisin== * [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]] * [[Des Bishop]] * [[Slam Filíochta Liú Lúnasa]] * [[Denise Chaila]] == Naisc sheachtracha == * [https://open.spotify.com/playlist/54C6dViPcDZuU7u8DIPkzr?si=IOe0B6JxQWi0EnEEPOR09Q&utm_source=copy-link&nd=1 Seinnliosta den Hip Hap Gaelach]<ref>{{Lua idirlín|url=https://open.spotify.com/playlist/54C6dViPcDZuU7u8DIPkzr|teideal=Hip Hap Gaelach|údar=[[Oisín Mac|Oisín Mac Giolla Bhríde]]|language=ga-IE|work=Spotify|dátarochtana=2022-11-04}}</ref> de chuid [[Oisín Mac|Oisín Mhic Giolla Bhríde]] * {{Luaigh foilseachán|title=Ceol-Tec - amhrán ar Youtube - Ceol-Tec present The SteamPacket - Lockdown special|url=https://www.youtube.com/watch?v=xmRDA5z5al0|language=Béarla}} * [https://nos.ie/cultur/ceol/hip-hop-sa-duchas-1/ "Hip Hop sa Dúchas"]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (sraith alt de chuid [[Súil Amháin]] ar [[Nós (iris)|Nós.ie]]) * [https://archive.org/details/rannta-an-mhadra/mode/2up ''Rannta an Mhadra'' irizín Cheolta: an hip-hap gaelach ] * [https://archive.org/details/rannta-an-mhadra-2-feile-na-gealai-2026 ''Rannta an Mhadra'' an dara heagrán, ceangailte leis an ócáid a bhí ag [[Féile na Gealaí]]] * [https://nos.ie/news/an-oiche-is-mo-sa-hip-hap-gaelach-go-dti-seo/ ''An oíche is mó sa Hip Hap Gaelach… go dtí seo'' alt le h[[Oisín Mac Giolla Dhaltúin]]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Rapálaithe Gaeilge| ]] [[Catagóir:Rapcheol|*]] [[Catagóir:Ceol Comhaimseartha na Gaeilge|*]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] e6e91g9i5t7kxi83u5nztwauzh9oltk 0 111015 1317168 1295426 2026-06-09T08:41:20Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1317168 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is gníomhaireacht reachtúil, arna [[Rialtas na hÉireann|maoiniú ag Rialtas na hÉireann]] é '''An tÚdarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte''' ('''ÚFCS''')<ref>i mBéarla, ''the Health Information and Quality Authority'' nó ''HIQA'' </ref> a dhéanann monatóireacht ar shábháilteacht agus ar cháilíocht na gcóras [[Seirbhísí Sláinte na hÉireann|cúraim sláinte]] agus cúraim shóisialta..<ref name="boston.com">{{cite web|url=http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2007/08/31/calls_for_review_of_cancer_treatment/|teideal=Calls for review of cancer treatment - Boston.com|website=www.boston.com|access-date=20 May 2019}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gne-alt-fograiochta-an-chaoi-a-bhfuil-hiqa-ag-obair-chun-torthai-slainte-a-fheabhsu-do-chach/|teideal=GNÉ-ALT FÓGRAÍOCHTA: An chaoi a bhfuil HIQA ag obair chun torthaí sláinte a fheabhsú do chách|dáta=2026-01-26|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-01-28}}</ref> [[Íomhá:Department of Health, Dublin (DSC06401).jpg|mion|220x220px|[[An Roinn Sláinte]], BÁC]] == Bunús == Moladh go mbunófar an tÚdarás chomh luath le 2001.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/irish-news/early-death-still-a-major-health-issue-26252024.html|teideal=Early death still 'a major health issue'|website=Independent.ie|access-date=20 May 2019}}</ref> Fuair ÚFCS a chumhachtaí agus a shainordú i mBealtaine 2007 faoin Acht Sláinte 2007. Feidhmíonn an tÚdarás feidhmeanna freisin faoin Acht um Chúram Leanaí 1991 agus faoi Acht na Leanaí 2001. <ref>{{cite web|url=http://www.dohc.ie/issues/nursing_home_inspection/|teideal=Registration and Inspection of Nursing Homes|access-date=2011-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160749/http://www.dohc.ie/issues/nursing_home_inspection/|archive-date=2011-05-20|dátarochtana=2024-01-08|archivedate=2011-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520160749/http://www.dohc.ie/issues/nursing_home_inspection/}}</ref> Ní fheidhmíonn ÚFCS i dTuaisceart Éireann, áit a bhfuil an t[[Údarás um Rialáil agus Feabhsú Cáilíochta]] ([[ÚRFC]]) mar chomhlacht coibhéiseach..<ref>The Regulation and Quality Improvement Authority: About RQIA. https://www.rqia.org.uk/who-we-are/about-rqia</ref> ==Ospidéil== Tá roinnt tuarascálacha agus moltaí curtha le chéile ag an Údarás maidir le sábháilteacht an chúraim in ospidéil phoiblí agus phríobháideacha araon.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/mallow-hospital-inquiry-announced-1.862280|teideal=Mallow hospital inquiry announced|first=Eithne|last=Donnellan|newspaper=The Irish Times|access-date=20 May 2019}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.rte.ie/news/2009/0409/116151-ennis/|title=Ennis 'not viable' as acute hospital|date=9 April 2009|access-date=20 May 2019|via=www.rte.ie}}</ref> Tá sé de chúram ar ÚFCS freisin caighdeáin sláinteachais in ospidéil phoiblí a iniúchadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.medicalnewstoday.com/releases/88726.php|teideal=National Hygiene Services Quality Review 2007, Ireland|website=Medical News Today|access-date=20 May 2019}}</ref> Tá sé de chúram ar ÚFCS freisin iniúchadh a dhéanamh ar chaighdeáin sláinteachais in ospidéil phoiblí. Chomh maith le meastóireachtaí ospidéil a dhéanamh, tá sé de dhualgas ar ÚFCS taifid sláinte leictreonacha , agus rialachas faisnéise a chur i bhfeidhm,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishhealth.com/article.html?id=6135|teideal=eHealth records and prescribing pledge|publisher=Irishhealth.com|date=2004-07-21|access-date=2019-05-20|dátarochtana=2024-01-08|archivedate=2011-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928111538/http://www.irishhealth.com/article.html?id=6135}}</ref> feithimh a imscrúdú, <ref>{{cite journal|url=https://www.rte.ie/news/2011/0622/302695-health/|title=Hospital waiting times 'excessive and unsafe'|date=22 June 2011|access-date=20 May 2019|via=www.rte.ie}}</ref> agus sceithirí a chosaint.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/opinion/editorial/better-health-in-new-year-26351096.html|teideal=Better health in new year?|website=Independent.ie|access-date=20 May 2019}}</ref> ==Tithe altranais== Tar éis scannal Leas Cross, bhí éileamh méadaithe ar chigireacht ar thithe altranais príobháideacha agus poiblí araon. Mar thoradh air sin, tugadh cumhachtaí do ÚFCS chun tithe altranais <ref>{{cite web|url=http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html|archive-url=https://archive.today/20120802090618/http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html|url-status=dead|archive-date=2012-08-02|teideal=Who will bring up 3 siblings under the age of 5?|publisher=The Herald|dátarochtana=2024-01-08|archivedate=2012-08-02|archiveurl=https://archive.today/20120802090618/http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html}}</ref> agus seirbhísí cónaithe comhchosúla a sholáthraíonn cúram fochaigh deánach a chlárú, a iniúchadh agus, trí iarratas chuig an gcúirt, a dhúnadh.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/opinion/editorial/better-health-in-new-year-26351096.html|teideal=Better health in new year?|website=Independent.ie|access-date=20 May 2019}}</ref> ==Cúram sóisialta== Tá tuairiscí eisithe ag ÚFCS ar sheirbhísí cúraim altrama, ag cur síos ar easpa measúnaithe ar chúramóirí.<ref>{{cite web|url=http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html|archive-url=https://archive.today/20120802090618/http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html|url-status=dead|archive-date=2012-08-02|teideal=Who will bring up 3 siblings under the age of 5?|publisher=The Herald|dátarochtana=2024-01-08|archivedate=2012-08-02|archiveurl=https://archive.today/20120802090618/http://www.herald.ie/national-news/wholl-bring-up-3-siblings-aged-under-5-2800703.html}}</ref> agus ag cáineadh an "teip shuntasach" atá ar [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte|Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] (FSS) monatóireacht a dhéanamh ar leanaí faoi chúram. <ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/irish-news/foster-parents-still-not-fully-vetted-says-watchdog-26741332.html|teideal=Foster parents still not fully vetted, says watchdog|website=Independent.ie|access-date=20 May 2019}}</ref> Go háirithe, chuir ÚFCS imní in iúl maidir le ceantair [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] agus an Oirthuaiscirt. <ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/concerns-raised-over-quality-of-foster-care-449100.html|teideal=Concerns raised over quality of foster care|date=8 March 2010|website=www.irishexaminer.com|access-date=20 May 2019}}</ref> ==Féach freisin== *[[An Roinn Sláinte]] *[[Leigheas ar Bhonn Fianaise]] *[[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Údarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte, An t}} [[Catagóir:Dearbhú cáilíochta]] [[Catagóir:Cáilíocht cúraim sláinte]] [[Catagóir:Sláinte in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]] [[Catagóir:Oideachas in Éirinn]] [[Catagóir:Cáilíochtaí]] t5pr8rg39lgy60w12ftmrj8q5scnbni 14 113521 1317069 1214749 2026-06-08T18:54:09Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317069 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Méaraí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] 5ht4e9gdivi2kajlho62wd4svlcbq1y 14 114097 1317045 1221948 2026-06-08T16:49:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1317045 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Méaraí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] 5esr766if0z38d2tep8i7272ooijnim 0 125504 1317081 1308936 2026-06-08T22:48:38Z TGcoa 21229 1317081 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Buíon coirpeach is ea an '''Drong coireacht eagraithe Kinahan'''. Bíonn siad á n-iompar féin ar nós [[maifia]] idirnáisiúnta Bhí achrann ann idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, agus plá na n[[Druga|drugaí]] ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath. [[Íomhá:KINAHAN ORGANIZED CRIME GROUP (KOCG).pdf|clé|mion|220x220px|Eagríocht]] [[Íomhá:Christopher Vincent Kinahan Sr. $5 million USD reward poster.pdf|clé|mion|285x285px|Luaíocht á tairiscint ag an Forfheidhmiú an dlí i dtaca le Drugaí de chuid na Stát Aontaithe]] [[Íomhá:Christopher Kinahan Jr. $5 million USD reward poster.pdf|clé|mion|285x285px|Christopher Kinahan]] [[Íomhá:Daniel-Joseph-Kinahan.jpg|clé|mion|209x209px|Gabhadh Daniel Kinahan in 2026]] == Imeachtaí == '''2016''' Duine de bhuíon coirpeach Kinahan ba ea David Byrne. Dúnmharaíodh é in Óstán an Regency (an Bonnington Hotel inniu) i m[[Baile Átha Cliath]] ar an [[5 Feabhra]] [[2016]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22239205/|teideal=Joe Tiernan, Údar agus tráchtaire ar chúrsaí coiriúlachta.|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=Aib 2023|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-04-18}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dian chuardach mar chuid de fhiosrúchán dúnmharaithe David Byrne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0223/770173-dian-chuardach-mar-chuid-de-fhiosruchan-dunmharaithe-david-byrne/|date=2016-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sna míonna ina dhiaidh sin, bhí seisear fear eile maraithe san easaontas idir dhá bhuíon coirpeach, Hutch agus Kinahan, sa chathair.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Beirt fhear gafa maidir le dúnmharú David Byrne sa Regency|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0531/792310-beirt-fhear-gafa-maidir-le-dunmharu/|date=2016-05-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Dúnmharú David Byrne}} '''2019''' 'Mr Nobody' a tugadh ar Declan Brady  as Prióireacht San Ualstain<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/25365.aspx|teideal=Prióireacht San Ualstain / Sainr Wolstans|údar=Logainm|dátarochtana=2025}}</ref> i gCill Droichid i gCo. Chill Dara. Sa Chúirt Choiriúil Speisialta gearradh 10 mbliana i bpríosún ar DeBrady,agus tugadh le fios gurb é a bhainistigh agusa reachtáil  saoráid soláthair agus stórála arm do bhuíon Kinahan. Bhí sé fostaithe ag baill de bhuíon Kinahan thar lear le bainistiú a dhéanamh ar an armlann in Éirinn. Ochtar fear san iomlán a bhí ciontaíthe maidir le buíon Kinahan a bhí sa Chúirt in 2019 - ina measc Alan Wilson a phléadáil ciontach as comhcheilg dúnmharfa, na deartháireacha Glen agus  Gary  Thompson, a phléadáil ciontach as airm a bheith ina seilbh agus é ar intinn acu beatha a chur i mbaol  agus deartháir Declan Brady, Michael a ciontaíodh as luach milliún euro de dhrugaí a bheith ina sheilbh. Gearradh  7 mbliana go leith ar Phaul Beaty as bheith ina ghunnadóir ag an bhuíon coirpeach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciontú suntasach atá i mbaill bainteach le buíon Kinahan - Gardaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0715/1062196-pianbhreith-gearrtha-ar-fhear-as-aonad-solathair-arm-a-reachtail/|date=2019-07-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>Tháinig oifigigh ón Bhiúró um Dhrugaí agus Coireacht Eagraithe ar 15 arm tine agus ar níos mó ná 4,000 urchar - ina measc 9 ngunnán , 4 phiostal leath-uathoibríoch ina measc,  fo-mheaisínghunna den déanamh Ingram, raidfil ionsaithe VZ agus cúíg chartúslann do chinéalacha éagsúla piléar.</ref> '''2022''' Bhí - nó tá - caidreamh gairmiúil idir muintir Kinahan agus príomhphearsana sa saol dornálaíochta. in 2021-2022, dúnadh gnó poiblíochta dornálaíochta a raibh muintir Kinahan ag tacú leis. Laistigh de chúpla lá, scar príomhphearsana sa saol dornálaíochta iad féin, ar bhonn poiblí, ó mhuintir Kinahan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.garda.ie/ga/fuinn/foilseachain/tuarascalacha-bliantula/tuarascalacha-an-choimisineir/tuarascail-bhliantuil-an-gharda-siochana-2022.pdf|teideal=UARASCÁIL BHLIANTÚIL - AN GARDA SÍOCHÁNA: 100 Bliain ag Coinneáil Daoine Sábháilte|údar=garda.ie|dáta=2022}}</ref> I mí Aibreáin 2022, chuir na Stáit Aontaithe smachtbhannaí ar Daniel Kinahan, a athair Christopher, a dheartháir Christopher Óg, ar cheathrar fear eile agus ar thrí chomhlacht a bhfuil siad bainteach leo. Go gairid ina dhiaidh sin, reoigh na húdaráis sna hÉimíríochtaí sócmhainní na droinge.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Póilíní as Dubai in Éirinn le drong Kinahan a phlé le Gardaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1024/1412698-poilini-as-dubai-in-eirinn-le-drong-kinahan-a-phle-le-gardai/|date=2023-10-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2024'''-'''2026 in Dubai''' Bhí ceannairí na droinge ina gcónaí i gcathair Dubai in [[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]] sna 2020idí.<ref name=":2" /> Shínigh Rialtas na hÉireann conradh eiseachadta le hAontas na nÉimíríochtaí Arabacha in 2024; mar sin bhí siad in ann baill shinsearacha de Bhuíon Choirpeach Kinahan a thabhairt ar ais chun na hÉireann le hiad a chur ar a dtriail in Éirinn.<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Conradh Eiseachadta le socrú ag McEntee le hAÉA|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476177-conradh-eiseachadta-le-socru-ag-mcentee-le-haea/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Gabhadh Seán McGovern, ball de chuid [[Drong Kinahan]], in Dubai sa bhliain 2024. Rinne na húdaráis McGovern a eiseachadadh in 2025. Phléadáil sé ciontach le coireacht eagraithe i mBÁC in 2026.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sean McGovern|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sean_McGovern&oldid=1349084917|journal=Wikipedia|date=2026-04-15|language=en}}</ref> Ar an 18 Aibreán 2026, ghabh póilíní in Dubai ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]]) Daniel Kinahan (48 ag an am) de bhun barántas gabhála Ard Chúirte i mBaile Átha Cliath. Cuirfear é ar a thriail anseo ar choireanna líomhnaithe a bhaineann le coiriúlacht eagraithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buíochas an Rialtais d'údaráis Dubai faoi chás Kinahan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0418/1568889-buiochas-an-rialtais-dudarais-dubai-faoi-chas-kinahan/|date=2026-04-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2026''' Ar an 8 Meitheamh 2026, gearradh téarma príosúin 24 bliain ar Sheán McGovern, duine sinsearach i mbuíon coireachta Kinahan agus giolla gualainne an cheannaire féin, Daniel Kinahan. Mhionnaigh McGovern in 2016 díoltas a agairt ar na daoine a bhí freagrach as an ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency. In 2026, phléadáil sé ciontach i ngníomhaíochtaí buíon Kinahan a stiúradh i dtaca le dúnmharú Noel Kirwan in 2016 (maraíodh Kirwan mar chuid d'aighneas fuilteach idir buíon coireachta Kinahan agus buíon coireachta Hutch). <ref>{{Luaigh foilseachán|title=24 bliain príosúin gearrtha ar Sheán McGovern|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0608/1577293-24-bliain-priosuin-gearrtha-ar-shean-mcgovern/|date=2026-06-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Dúnmharú David Byrne]] * [[Gerry Hutch]] * [[An Biúró um Shócmhainní Coiriúla]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dronganna]] [[Catagóir:Coireanna in Éirinn]] [[Catagóir:Drong Kinahan]] [[Catagóir:Maifia]] 9gtrwv53f0s5uihj85707vnjwy4rm7r 1317083 1317081 2026-06-08T22:51:57Z TGcoa 21229 1317083 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Buíon coirpeach is ea an '''Drong coireacht eagraithe Kinahan'''. Bíonn siad á n-iompar féin ar nós [[maifia]] idirnáisiúnta Bhí achrann ann idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, agus plá na n[[Druga|drugaí]] ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath. [[Íomhá:KINAHAN ORGANIZED CRIME GROUP (KOCG).pdf|clé|mion|220x220px|Eagríocht]] [[Íomhá:Christopher Vincent Kinahan Sr. $5 million USD reward poster.pdf|clé|mion|285x285px|Luaíocht á tairiscint ag an Forfheidhmiú an dlí i dtaca le Drugaí de chuid na Stát Aontaithe]] [[Íomhá:Christopher Kinahan Jr. $5 million USD reward poster.pdf|clé|mion|285x285px|Christopher Kinahan]] [[Íomhá:Daniel-Joseph-Kinahan.jpg|clé|mion|209x209px|Gabhadh Daniel Kinahan in 2026]] [[Íomhá:Regency Airport Hotel - geograph.org.uk - 1347062.jpg|clé|mion|220x220px|An Regency, BÁC. Maraíodh coirpeach i mbuíon Kinahan san ionsaí in 2016, David Byrne, agus gortaíodh Seán McGovern.]] == Imeachtaí == '''2016''' Duine de bhuíon coirpeach Kinahan ba ea David Byrne. Dúnmharaíodh é in Óstán an Regency (an Bonnington Hotel inniu) i m[[Baile Átha Cliath]] ar an [[5 Feabhra]] [[2016]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22239205/|teideal=Joe Tiernan, Údar agus tráchtaire ar chúrsaí coiriúlachta.|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=Aib 2023|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-04-18}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dian chuardach mar chuid de fhiosrúchán dúnmharaithe David Byrne|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0223/770173-dian-chuardach-mar-chuid-de-fhiosruchan-dunmharaithe-david-byrne/|date=2016-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sna míonna ina dhiaidh sin, bhí seisear fear eile maraithe san easaontas idir dhá bhuíon coirpeach, Hutch agus Kinahan, sa chathair.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Beirt fhear gafa maidir le dúnmharú David Byrne sa Regency|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0531/792310-beirt-fhear-gafa-maidir-le-dunmharu/|date=2016-05-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Dúnmharú David Byrne}} '''2019''' 'Mr Nobody' a tugadh ar Declan Brady  as Prióireacht San Ualstain<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/25365.aspx|teideal=Prióireacht San Ualstain / Sainr Wolstans|údar=Logainm|dátarochtana=2025}}</ref> i gCill Droichid i gCo. Chill Dara. Sa Chúirt Choiriúil Speisialta gearradh 10 mbliana i bpríosún ar DeBrady,agus tugadh le fios gurb é a bhainistigh agusa reachtáil  saoráid soláthair agus stórála arm do bhuíon Kinahan. Bhí sé fostaithe ag baill de bhuíon Kinahan thar lear le bainistiú a dhéanamh ar an armlann in Éirinn. Ochtar fear san iomlán a bhí ciontaíthe maidir le buíon Kinahan a bhí sa Chúirt in 2019 - ina measc Alan Wilson a phléadáil ciontach as comhcheilg dúnmharfa, na deartháireacha Glen agus  Gary  Thompson, a phléadáil ciontach as airm a bheith ina seilbh agus é ar intinn acu beatha a chur i mbaol  agus deartháir Declan Brady, Michael a ciontaíodh as luach milliún euro de dhrugaí a bheith ina sheilbh. Gearradh  7 mbliana go leith ar Phaul Beaty as bheith ina ghunnadóir ag an bhuíon coirpeach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciontú suntasach atá i mbaill bainteach le buíon Kinahan - Gardaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0715/1062196-pianbhreith-gearrtha-ar-fhear-as-aonad-solathair-arm-a-reachtail/|date=2019-07-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>Tháinig oifigigh ón Bhiúró um Dhrugaí agus Coireacht Eagraithe ar 15 arm tine agus ar níos mó ná 4,000 urchar - ina measc 9 ngunnán , 4 phiostal leath-uathoibríoch ina measc,  fo-mheaisínghunna den déanamh Ingram, raidfil ionsaithe VZ agus cúíg chartúslann do chinéalacha éagsúla piléar.</ref> '''2022''' Bhí - nó tá - caidreamh gairmiúil idir muintir Kinahan agus príomhphearsana sa saol dornálaíochta. in 2021-2022, dúnadh gnó poiblíochta dornálaíochta a raibh muintir Kinahan ag tacú leis. Laistigh de chúpla lá, scar príomhphearsana sa saol dornálaíochta iad féin, ar bhonn poiblí, ó mhuintir Kinahan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.garda.ie/ga/fuinn/foilseachain/tuarascalacha-bliantula/tuarascalacha-an-choimisineir/tuarascail-bhliantuil-an-gharda-siochana-2022.pdf|teideal=UARASCÁIL BHLIANTÚIL - AN GARDA SÍOCHÁNA: 100 Bliain ag Coinneáil Daoine Sábháilte|údar=garda.ie|dáta=2022}}</ref> I mí Aibreáin 2022, chuir na Stáit Aontaithe smachtbhannaí ar Daniel Kinahan, a athair Christopher, a dheartháir Christopher Óg, ar cheathrar fear eile agus ar thrí chomhlacht a bhfuil siad bainteach leo. Go gairid ina dhiaidh sin, reoigh na húdaráis sna hÉimíríochtaí sócmhainní na droinge.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Póilíní as Dubai in Éirinn le drong Kinahan a phlé le Gardaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1024/1412698-poilini-as-dubai-in-eirinn-le-drong-kinahan-a-phle-le-gardai/|date=2023-10-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2024'''-'''2026 in Dubai''' Bhí ceannairí na droinge ina gcónaí i gcathair Dubai in [[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]] sna 2020idí.<ref name=":2" /> Shínigh Rialtas na hÉireann conradh eiseachadta le hAontas na nÉimíríochtaí Arabacha in 2024; mar sin bhí siad in ann baill shinsearacha de Bhuíon Choirpeach Kinahan a thabhairt ar ais chun na hÉireann le hiad a chur ar a dtriail in Éirinn.<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Conradh Eiseachadta le socrú ag McEntee le hAÉA|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1018/1476177-conradh-eiseachadta-le-socru-ag-mcentee-le-haea/|date=2024-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Gabhadh Seán McGovern, ball de chuid [[Drong Kinahan]], in Dubai sa bhliain 2024. Rinne na húdaráis McGovern a eiseachadadh in 2025. Phléadáil sé ciontach le coireacht eagraithe i mBÁC in 2026.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sean McGovern|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sean_McGovern&oldid=1349084917|journal=Wikipedia|date=2026-04-15|language=en}}</ref> Ar an 18 Aibreán 2026, ghabh póilíní in Dubai ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]]) Daniel Kinahan (48 ag an am) de bhun barántas gabhála Ard Chúirte i mBaile Átha Cliath. Cuirfear é ar a thriail anseo ar choireanna líomhnaithe a bhaineann le coiriúlacht eagraithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Buíochas an Rialtais d'údaráis Dubai faoi chás Kinahan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0418/1568889-buiochas-an-rialtais-dudarais-dubai-faoi-chas-kinahan/|date=2026-04-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2026''' Ar an 8 Meitheamh 2026, gearradh téarma príosúin 24 bliain ar Sheán McGovern, duine sinsearach i mbuíon coireachta Kinahan agus giolla gualainne an cheannaire féin, Daniel Kinahan. Mhionnaigh McGovern in 2016 díoltas a agairt ar na daoine a bhí freagrach as an ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency. In 2026, phléadáil sé ciontach i ngníomhaíochtaí buíon Kinahan a stiúradh i dtaca le dúnmharú Noel Kirwan in 2016 (maraíodh Kirwan mar chuid d'aighneas fuilteach idir buíon coireachta Kinahan agus buíon coireachta Hutch). <ref>{{Luaigh foilseachán|title=24 bliain príosúin gearrtha ar Sheán McGovern|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0608/1577293-24-bliain-priosuin-gearrtha-ar-shean-mcgovern/|date=2026-06-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Dúnmharú David Byrne]] * [[Gerry Hutch]] * [[An Biúró um Shócmhainní Coiriúla]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dronganna]] [[Catagóir:Coireanna in Éirinn]] [[Catagóir:Drong Kinahan]] [[Catagóir:Maifia]] bbbqwgt9j6l4ns3w9t8dptjs92vc4cp 0 126476 1317206 1314298 2026-06-09T09:26:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 17 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1317206 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Anúna | image = ANÚNA 2018.jpg | peu = Anúna sa bhliain 2018 | tipus = Grúpa gutha | origen = Éire | genere = Ceol córúil<br>Luathcheol<br>Ceol clasaiceach comhaimseartha<br>Ceol Ceilteach | periode_actiu = 1987– | discografica = Danú, Gimell, Universal, Koch, Valley, Elevation, E1 | lloc_web = [https://www.anuna.ie/ Anúna.ie] }} '''Anúna''' is grúpa gutha Éireannach é, nó '''ANÚNA''' mar a scríobhtar go minic é.<ref name="AllMusicBio">[[https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography](https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna], AllMusic. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref> Bhunaigh an cumadóir [[Michael McGlynn]] é sa bhliain 1987.<ref name="BBCMusic">[[https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20](https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20) Michael McGlynn], BBC Music. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref><ref name="AllMusicBio" /> Is ar cheol córúil McGlynn is mó atá obair an ghrúpa bunaithe.<ref name="BBCMusic" /><ref name="AllMusicBio" /> '''An Uaithne''' a tugadh ar an ngrúpa ar dtús.<ref name="AllMusicBio" /> Ó 1991 amach, tugadh Anúna air.<ref name="AllMusicBio" /> Tháinig cáil idirnáisiúnta air i lár na nóchaidí mar gheall ar a bhaint le ''[[Riverdance]]'', ach bhí stíl ealaíne dá chuid féin forbartha aige roimhe sin: saothair nua le McGlynn, agus ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach á athcheapadh aige.<ref>[[https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825](https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sounds of the spirit], ''The Irish Times''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref><ref name="AllMusicBio" /><ref>Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.</ref> Déanann foinsí criticiúla agus acadúla cur síos ar cheol Anúna mar cheol a tharraingíonn ar pholafónaíocht luath agus ar fhoinsí traidisiúnta Éireannacha, agus a chuireann an t-ábhar sin i láthair trí chumadóireacht chomhaimseartha.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref><ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref><ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref> Ar na gnéithe is mó a shonraíonn an grúpa tá an taibhiú gan stiúrthóir agus gluaiseacht na n-amhránaithe sa spás taibhithe.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref><ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref> Ní le ceolchoirmeacha amháin a bhain obair Anúna.<ref name="JournalMusic">[[https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years](https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anúna: Fifteen Years On], ''The Journal of Music''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref> Bhí taifeadtaí, turais idirnáisiúnta, tionscadail chraolta agus comhoibrithe san amharclann, sa scannánaíocht agus i meáin eile mar chuid de ghníomhaíocht an ghrúpa.<ref name="JournalMusic" /> == Stair == Bhunaigh Michael McGlynn An Uaithne sa bhliain 1987, tar éis dó a bheith bainteach le cóir choláisteacha i mBaile Átha Cliath.<ref>Stacie Lee Rossow, ''The Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn'', tráchtas Doctor of Musical Arts, University of Miami, 2010, lgh. 5-7.</ref><ref>Karen Marrolli, ''An Overview of the Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass'', tráchtas Doctor of Musical Arts, Louisiana State University, 2010, lgh. 3-5.</ref> Faoin ainm sin a tháinig aird chriticiúil air ag tús na 1990idí.<ref>Douglas Sealy, “Medieval Music in the House of Lords”, ''The Irish Times'', 15 Bealtaine 1990, lch. 8.</ref><ref>Douglas Sealy, “Religious music recital in TCD”, ''The Irish Times'', 4 Feabhra 1991, lch. 8.</ref> Eisíodh an chéad albam, ''ANÚNA'', sa bhliain 1993.<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.</ref> Tháinig ''Invocation'' sa bhliain 1994, agus thug ''The Irish Times'' moladh do Anúna mar ghrúpa córúil nuálach in Éirinn.<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.</ref> Ó 1994 go 1996, bhí baint ag Anúna le ''Riverdance'', ón gcéad chur i láthair ag Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse i 1994 go dtí forbairt an tsaothair mar léiriú stáitse idirnáisiúnta.<ref>Joe Jackson, “Anúna's River of Sound”, ''The Irish Times'', 23 Meán Fómhair 1994, lch. 10.</ref><ref>Anna Kisselgoff, [[https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html](https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html) “DANCE REVIEW; Irish Steps and Their Kin”], ''The New York Times'', 15 Márta 1996. Rochtain: 19 Eanáir 2026.</ref> Bhí Anúna ar an eisiúint 1996 de ''Riverdance: Music from the Show'', albam a bhuaigh Grammy Award for Best Musical Show Album sa bhliain 1997.<ref>[[https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539](https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bill Whelan Riverdance: music from the show], Irish Traditional Music Archive. Rochtain: 25 Márta 2026.</ref><ref>[[https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards](https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards) 39th Annual GRAMMY Awards], GRAMMY.com. Rochtain: 25 Márta 2026.</ref> Tar éis ''Riverdance'', lean Anúna de bheith ag obair mar ghrúpa taifeadta agus taibhithe idirnáisiúnta. Bhí ''Deep Dead Blue'' ar an gcairt UK Classical Specialist i 1999, agus bhí an grúpa bainteach le craoltaí agus eisiúintí teilifíse sna Stáit Aontaithe, ina measc ''Celtic Origins'' agus ''Christmas Memories'' ar PBS.<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf](https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “The Official UK Charts - Specialist”], ''Music Week'', 28 Lúnasa 1999, lch. 14.</ref><ref>Mitchell Peters, [[https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/](https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/) “Anúna Preps North American Push”], ''Billboard'', 31 Bealtaine 2007.</ref><ref>[[https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html](https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html) “Anúna's Warm and Inspiring Christmas Memories to Highlight 2008 Holiday Season”], GlobeNewswire, 20 Deireadh Fómhair 2008.</ref><ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Top World Albums”], ''Billboard'', 8 Samhain 2008, lch. 45.</ref> Bhí an grúpa le feiceáil i hallaí agus in ionaid idirnáisiúnta, ina measc an [[Royal Albert Hall]], an [[National Centre for the Performing Arts (China)|National Centre for the Performing Arts]] i mBéising, agus [[Sumida Triphony Hall]] i dTóiceo.<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.</ref><ref>[[https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html](https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna - Irish Choral Ensemble Beijing Concert”], Theatre Beijing, 9 Meitheamh 2015. Rochtain: 19 Eanáir 2026.</ref><ref>[[https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074](https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074) アヌーナ、全国9ヵ所をまわる10年ぶりの来日公演を開催], CDJournal, 5 Meitheamh 2024.</ref> Sa tSeapáin, ghlac Anúna páirt i dtionscadail le [[Yasunori Mitsuda]], lena n-áirítear ceolchoirm chomórtha ''[[Xenogears]]'' in 2018, agus chuir sé ''Yuki Onna'' i láthair in 2024, clár a cheangail ceol córúil le gnéithe den [[Noh]].<ref>[[https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/](https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 光田康典さんが制作総指揮を務めた『ゼノギアス』20周年記念コンサートをレポート], 電撃オンライン, 9 Aibreán 2018.</ref><ref>[[https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/](https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ゼノギアス20周年記念関連音源について], Square Enix Music.</ref><ref>[[https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457](https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} アヌーナ特別公演『雪女』の幻想], Mikiki.</ref> I measc eisiúintí níos déanaí an ghrúpa bhí ''Otherworld'' agus ''Eilífð''.<ref>Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 18 Eanáir 2026.</ref><ref>Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> == Ceol agus stíl == Is ceol córúil Michael McGlynn croí shaothar Anúna. Cé go mbaineann an ceol leas as ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach, ní mar athchruthú stairiúil a chuirtear i láthair é, ach mar cheol an lae inniu.<ref>Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.</ref><ref>Liam Fay, “Age of Chants”, ''Hot Press'', Nollaig 1993.</ref> D'aithin Axel Klein tionchair éagsúla ar shaothar McGlynn: polafónaíocht luath, ceol traidisiúnta Éireannach, Debussy, Messiaen agus íostachas Meiriceánach.<ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref> Gné lárnach den obair is ea an taibhiú gan stiúrthóir: bogann na hamhránaithe sa spás taibhithe, agus is cuid den chur i láthair é sin.<ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref><ref>Harry White agus Barra Boydell, eag., ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', University College Dublin Press, 2013, lch. 24.</ref> Rinne Dervan cur síos ar fhuaim an ghrúpa mar fhuaim ina raibh béim ar athshondas, dath agus atmaisféar seachas ar chumasc córúil traidisiúnta.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref> == Dioscliosta roghnaithe == * ''ANÚNA'' (1993)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.</ref> * ''Invocation'' (1994)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.</ref> * ''Omnis'' (1995)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Omnis”, ''The Irish Times'', 6 Deireadh Fómhair 1995, lch. 12.</ref> * ''Deep Dead Blue'' (1996)<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.</ref> * ''Behind the Closed Eye'' (1997)<ref>Fintan Vallely, “Anúna. Behind The Closed Eye (Danu)”, ''The Irish Times'', 17 Deireadh Fómhair 1997, lch. 2.</ref> * ''Cynara'' (2000)<ref>Siobhán Long, “Cynara”, ''The Irish Times'', 13 Nollaig 2000, lch. 55.</ref> * ''Revelation'' (2015)<ref>Siobhán Long, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102](https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Revelation”], ''The Irish Times'', 17 Iúil 2015. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> * ''Otherworld'' (2023)<ref>Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> * ''Eilífð'' (2025)<ref>Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir){{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref><ref>[[https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/](https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/) “Releases - July 2025”], ''Irish Music Magazine'', Iúil 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> == Tagairtí == <references /> 6ngun4hlg9tacdg4w1nzl3og4c971wg 0 126557 1317088 1316206 2026-06-08T23:09:09Z TGcoa 21229 1317088 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir Briotanach de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] is ea '''Andrew Murray Burnham''' ([[7 Eanáir]] [[1970]] i [[Learpholl]] a rugadh é). Ceapadh ina mhéara ar [[Mórcheantar Mhanchain|Mhórcheantar Mhanchain]] sa bhliain 2017 é. Roimhe sin, bhí sé ina Fheisire Parlaiminte do [[Leigh, Manchain Mhór|Leigh]] idir 2001 agus 2017. Le linn ghéarchéim cheannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre in 2026, bhí an-chaint ar Burnham mar chomharba [[Keir Starmer]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://anpáipéar.ie/2026/03/buille-mor-do-starmer-agus-an-pairti-glas-in-uachtar-i-manchain/|teideal=Buille mór do Starmer agus an Pairtí Glas in uachtar i Manchain|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-03-06|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Roghnaíodh mar iarrthóir sa [[Fothoghchán Makerfield 2026|bhfothoghchán 2026]] i [[Ashton-in-Makerfield|Makerfield]] é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://an-fothoghchan-a-dfheadfadh-a-gcead-phriomh-aire-eile-a-thabhairt-do-mhuintir-na-breataine/|teideal=An fothoghchán a d’fhéadfadh a gcéad phríomh-aire eile a thabhairt do mhuintir na Breataine|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2026-05-22|language=ga-IE|work=Tuairisc|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Dá mbuafadh sé an suíochán sin, bheadh an deis aige a bheith ina iarrthóir i dtoghchán ceannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre ina dhiaidh sin. == Féach freisin == * [[Fothoghchán Makerfield 2026]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Burnham, Andrew}} [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Daoine as Learpholl]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Taighdeoirí Briotanacha]] sbn1k18vli4bs38po29poir83fz2xwh 1317090 1317088 2026-06-08T23:12:23Z TGcoa 21229 1317090 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir Briotanach de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] is ea '''Andrew Murray Burnham''' ([[7 Eanáir]] [[1970]] i [[Learpholl]] a rugadh é). Ceapadh ina mhéara ar [[Mórcheantar Mhanchain|Mhórcheantar Mhanchain]] sa bhliain 2017 é. Roimhe sin, bhí sé ina Fheisire Parlaiminte do [[Leigh, Manchain Mhór|Leigh]] idir 2001 agus 2017. Le linn ghéarchéim cheannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre in 2026, bhí an-chaint ar Burnham mar chomharba [[Keir Starmer]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://anpáipéar.ie/2026/03/buille-mor-do-starmer-agus-an-pairti-glas-in-uachtar-i-manchain/|teideal=Buille mór do Starmer agus an Pairtí Glas in uachtar i Manchain|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-03-06|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Roghnaíodh mar iarrthóir sa [[Fothoghchán Makerfield 2026|bhfothoghchán 2026]] i [[Ashton-in-Makerfield|Makerfield]] é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://an-fothoghchan-a-dfheadfadh-a-gcead-phriomh-aire-eile-a-thabhairt-do-mhuintir-na-breataine/|teideal=An fothoghchán a d’fhéadfadh a gcéad phríomh-aire eile a thabhairt do mhuintir na Breataine|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2026-05-22|language=ga-IE|work=Tuairisc|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Dá mbuafadh sé an suíochán sin, bheadh an deis aige a bheith ina iarrthóir i dtoghchán ceannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre ina dhiaidh sin. == Féach freisin == * [[Fothoghchán Makerfield 2026]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Burnham, Andrew}} [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Daoine as Learpholl]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Taighdeoirí Briotanacha]] [[Catagóir:Méaraí Sasanacha]] 9bz35e7r1l4xgeqq5lbnply40fhrowl 0 126711 1317073 1316588 2026-06-08T20:15:34Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1317073 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Na Muppet Show a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Peter Ustinov (15 Méan Fómhair 2002) # Vincent Price (22 Méan Fómhair 2002) # Shirley Bassey (20 Bealtaine 2004) [[Catagóir:Cartúin]] bp0lttgj0udbwuvrbf4u0856v3977ge 1317091 1317073 2026-06-08T23:19:18Z TVShowsFan2005 71551 /* Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) */ 1317091 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Na Muppet Show a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Peter Ustinov (15 Méan Fómhair 2002) # Vincent Price (22 Méan Fómhair 2002) # Shirley Bassey (20 Bealtaine 2004) # Gladys Knight (27 Bealtaine 2004) [[Catagóir:Cartúin]] 4mk8mhrl24mslezti2guegoemrc5pzn 14 126790 1317049 2026-06-08T17:43:27Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe 1317049 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 126791 1317076 2026-06-08T22:40:34Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Drong coireacht eagraithe Kinahan]] 1317076 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Drong coireacht eagraithe Kinahan]] 9ic8h8d9ze6kui3n3d2yjf9c1d4j4x8 0 126792 1317087 2026-06-08T23:09:02Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Mak Election Results.png|clé|mion|220x220px|Toghcháin Makerfield, 1983-2024]] Tá fothoghchán le bheith i Makerfield, [[Manchain]] ar an 18 Meitheamh 2026 Tráthúil go leor beidh an fothoghchán á reáchtáil beagnach cothrom an lae in 2016 a reáchtáladh an reifreann ar an [[Breatimeacht|Bhreatimeacht]] sa Bhreatain. Vótáil Makerfield in 2016, ach an oiread le go leor ceantar eile i dtuaisceart Shasana, go láidir...' 1317087 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Mak Election Results.png|clé|mion|220x220px|Toghcháin Makerfield, 1983-2024]] Tá fothoghchán le bheith i Makerfield, [[Manchain]] ar an 18 Meitheamh 2026 Tráthúil go leor beidh an fothoghchán á reáchtáil beagnach cothrom an lae in 2016 a reáchtáladh an reifreann ar an [[Breatimeacht|Bhreatimeacht]] sa Bhreatain. Vótáil Makerfield in 2016, ach an oiread le go leor ceantar eile i dtuaisceart Shasana, go láidir ar son an Bhreatimeachta deich mbliana ó shin agus 65% ar son imeacht as an Aontas Eorpach. Fothoghchán é atá tionscanta de bharr feisire a bheith ag éirí as le deis a thabhairt do [[Andy Burnham]], [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]], filleadh ar an bparlaimint in Westminster. Roghnaíodh [[Andy Burnham]] mar iarrthóir sa bhfothoghchán 2026 i [[Ashton-in-Makerfield|Makerfield]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://an-fothoghchan-a-dfheadfadh-a-gcead-phriomh-aire-eile-a-thabhairt-do-mhuintir-na-breataine/|teideal=An fothoghchán a d’fhéadfadh a gcéad phríomh-aire eile a thabhairt do mhuintir na Breataine|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2026-05-22|language=ga-IE|work=Tuairisc|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Fillfidh sé ar an bparlaimint má bhuann sé an fothoghchán le dúshlán [[Keir Starmer]] mar cheannaire ar an Lucht Oibre a thabhairt..<ref>{{Lua idirlín|url=https://anpáipéar.ie/2026/03/buille-mor-do-starmer-agus-an-pairti-glas-in-uachtar-i-manchain/|teideal=Buille mór do Starmer agus an Pairtí Glas in uachtar i Manchain|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-03-06|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> == Féach freisin == * [[Andy Burnham]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Manchain]] [[Catagóir:Fothoghcháin]] celvnynge2ir0yauwpq2dmep7x51nrb 1317089 1317087 2026-06-08T23:11:33Z TGcoa 21229 1317089 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Mak Election Results.png|clé|mion|220x220px|Toghcháin Makerfield, 1983-2024]] [[Íomhá:Labour campaign headquarters.jpg|clé|mion|220x220px|[[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]]]] Tá fothoghchán le bheith i Makerfield, [[Manchain]] ar an 18 Meitheamh 2026 Tráthúil go leor beidh an fothoghchán á reáchtáil beagnach cothrom an lae in 2016 a reáchtáladh an reifreann ar an [[Breatimeacht|Bhreatimeacht]] sa Bhreatain. Vótáil Makerfield in 2016, ach an oiread le go leor ceantar eile i dtuaisceart Shasana, go láidir ar son an Bhreatimeachta deich mbliana ó shin agus 65% ar son imeacht as an Aontas Eorpach. Fothoghchán é atá tionscanta de bharr feisire a bheith ag éirí as le deis a thabhairt do [[Andy Burnham]], [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]], filleadh ar an bparlaimint in Westminster. Roghnaíodh [[Andy Burnham]] mar iarrthóir sa bhfothoghchán 2026 i [[Ashton-in-Makerfield|Makerfield]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://an-fothoghchan-a-dfheadfadh-a-gcead-phriomh-aire-eile-a-thabhairt-do-mhuintir-na-breataine/|teideal=An fothoghchán a d’fhéadfadh a gcéad phríomh-aire eile a thabhairt do mhuintir na Breataine|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=2026-05-22|language=ga-IE|work=Tuairisc|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> Fillfidh sé ar an bparlaimint má bhuann sé an fothoghchán le dúshlán [[Keir Starmer]] mar cheannaire ar an Lucht Oibre a thabhairt..<ref>{{Lua idirlín|url=https://anpáipéar.ie/2026/03/buille-mor-do-starmer-agus-an-pairti-glas-in-uachtar-i-manchain/|teideal=Buille mór do Starmer agus an Pairtí Glas in uachtar i Manchain|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-03-06|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-22}}</ref> == Féach freisin == * [[Andy Burnham]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Manchain]] [[Catagóir:Fothoghcháin]] dooe6itbvszgc638bcpiqe71arjr64u